Қазақстанда ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы білім беруге қойылатын талаптар

Жоспар

КІРІСПЕ

НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. Қазақстанда ХІХ ғасырдың басынан Ұлы Қазан революциясына дейін білім беру жүйесінің ахуалы
2. ХІХ ғасырдың екінші жартысында білім беруге қойылатын талаптар
3. Қазақстанда педагогикалық ой.пікірлердің қалыптасуы

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ
Кіріспе

ХІХ ғасырдың 60-жылдары Россияда үлкен қоғамдық қозғалыс кезеңі болды. Ол өндіргіш күштердің дамуы мен бұл дамуды тежейтін крепостнойлық қатынастардың арасындағы күннен-күнге өршіп келе жатқан қайшылықтардың негізінде пайда болды. 1853-1855 жылдарындағы Қырым соғысы Россиядағы крепостнойлық жағдайдың әлсіздігін айқын ашып берді. В.И.Ленин 60-жылдарды сипаттай келіп, былай деп жазды: «Еуропада демократиялық қозғалыстың жандануы, Польшадағы толқу, Финляндиядағы наразылық, бүкіл баспасөздің, бүкіл дворян тобының саяси реформалар жазуды талап етуі, бүкіл Россияда «Колоколдың» таралуы, цензурадағы байқауындағы мақалалармен де нағыз революционерлерді тәрбиелей білген Чернышевскийдің күшті уағызы, үндеу хаттардың шығуы, шаруалардың бас көтеруі, өздерін тірідей тонайтын «Ережені» оларға «екінің бірінде» соғыс күшімен, қан төгіспен қабылдауға тура келу, дворяндардың – келістіруші билердің мұндай «ережені» қолданудан ауыз біріктіріп бас тартуы, студенттердің тәртіпке бағынбауы – осындай жағдайда ең сақ, ақыл-ойлы саясатшы адам революциялық дүипудің өзін толық ықтимал деп тануға тиіс еді».
ХІХ ғасырдың 60-жылдарындағы Россиядағы революциялық қозғалыс саяси, экономикалық және мәдени өмірдің барлық салаларын қамтыды. Орыс философиясы мен әдебиеті (Чернышевский, Добролюбов, Писарев, Некрасов, Толстой, Тургенев, Салтыков-Щедрин және т.б.), орыс музыкасы (бір топ композиторлар), орыс бейнелеу өнері («Передвижники»), орыс ғылымы (Сеченов, т.б.) бұл кезеңде дамудың доғарғы сатысына көтерілді.
60-жылдардағы орыс мәдениетінің барлық саласында да материалистік идеяның сыншыл реализмнің, халықтық идеяның дамығандығын байқауға болды. ХІХ ғасырдың 60-жылдарындағы педагогикалық қозғаоыс сол кездегі қоғамдық қозғалыстың бір бөлігі болып табылады. Крепостнойлық тәрбиені қатты сынау, сословиелік мектеп пен ерте мамандыруға күрес, жалпы білім беру үшін, азаматты тәрбиелеу үшін, әйелдерге білім беру үшін күрес, ескі діни оқуға, құрғақ жаттау мен жазалау қарсы күрес, баланың жеке басын сыйлау, халық мектептерін көптеп ашуды талап ету, жоғарғы мектеп автономиясы – міне, осылар ХІХ ғаысрдың 60-жылдарындағы орыстың прогресшіл педагогикасының көтерген негізгі мәселелері болды.
Бұл кезеңде бірінші қоғамдық ұйымдар ашылып, олар өз алдарына педагогика теориясы мен практикасының өзекті проблемасын шешу мақсатын көздеді. 1859 жылы қазанда Петербургте педагогикалық жиналыс құрылды. Кейіннен ол Петербург педагогикалық қоғамы болып аталды. Оның жұмысына К.Д.Ушинский, В.Я.Стоюнин, В.И.Водовозов, Д.Д.Семенов, Я.Я.Герд т.б. көптеген педагогтар мен методистер қатысты. Көптеген қалаларда қоғамдық педагогикалық ұйымдар пайда бола бастады.
ХІХ ғасырдың 60-жылдарында орыс педагогикалық ғылымының даму тарихында әр түрлі бағыттар орын алып келді. Педагогикалық қозғалыс бір бағытта болған жоқ. Әр түрлі педагогикалық топтар мен сол топтарды жақтаушы педагогтар педагогикалық мәселелерді өз топтарының тұрғысынан түсіндірмек болды.
Еңбекші бұқараның мүддесін жақтайтын педагогиканың өкілдері ең прогресшіл революцияшыл демократиялық бағытта болды. Бұл бағыттың ең көрнекті өкілдері Н.Г.Чернышевский мен Н.А.Добролюбов еді. Бұл бағыт мынаны: жалпыға бірдей оқу, мектепті демократизациялау, қоғамдық өмірдің барлық саласында бірдей әйелдер мен ерлердің тең құқылығы, оның ішінде халық ағарту саласындағы теңқұқылығы, тәрбиенің мақсаты революционерді, крепостнойлық қалдықтары мен самодержавиеге қарсы күрескерді даярлауды талап етті. Белгілі революцияшыл-демократиялық бағыттан буржуазияшыл-либералды педагогикалық бағыттың айырмашылығы бар. Бұл бағыттың ең көрнекті өкілдерінің бірі Н.И.Пирогов, В.Я.Стоюнин, И.А.Корф т.б. Крепостниктік тәрбиеге қарсы шығып, мектептің реформаларын талап ете отырып, «адам тәрбиесі» үшін, балаға адамгершілік тұрғысынан қарау туралы пікір айтуымен қатар, бұл бағыттың өкілдері өздерінің педагогикалық көзқарастарында либералдарға тән екі жүзділік көрсетті. Олар патша үкіметіне қанағаттарлықтай жәрежеде мектеп реформаларын жүргізуге толық мүмкіншілігі келеді деп түсінді. Әелдерге білім беруді жақтай отырып, бірақ олардың тең құқылығына қарсы шықты. Халық мектептерін көбірек ашуды ұсына отырып, жалпыға бірдей оқыту мәселесін ескермеді. Ескі оқуға қарсы шыға отырып, ол ұрып-соғу арқылы жазалауды жоққа шығарған жоқ, оны белгілі дәрежеде шектеу керектігін айтты. Тәрбиенің мақсатын буржуазияшыл-либералдық бағыттың педагогтары мәдени және адамгершілік жағынан дамыған адамды дайындау екендігін түсіндіріп берді, бірақ та олар мұндай сапалар деп нені түсінетінін ашып берген жоқ. Бұл мәселе туралы екі ұшты пікірде болды. Революцияшыл-демократиялық бағыттың өкілдері ұсынған тәрбиенің мақсаттары мен идеялық саяси принциптеріне либерал-педагогтар көп жағдайларда сенімсіз қрады. Олардың көз-қарастарына қарсы болды.
Бұл екі бағыттың арасында аралық жағдайды ұстаған, бірақ буржуазияшыл-либералшыл бағытқа біршама жақын көзқарастағы педагогтарға буржуазиялық демократияшыл бағыттың өкілдері жатады. Бұл бағыттың өкілдерінің қатарына К.Д.Ушинский және оның жолын ұстаушы педагогтарды (В.И.Водовозов, Н.Ф.Бузнаков, т.б.) атауға болды. Бұл топқа жататын педагогтар, буржуазиялшыл-либералшыл бағытқа жататын педагогтар сияқты, белгілі қоғамдық құрылыстың көлемінде мектептің жағдайын жақсартуға, мәдени және адамгершілік жағынан адамдарды тәрбиелеуге болатындығын түсіндірді.
Сондықтан менің курстық жұмыста мақсатым – осы жоғары аталған тұлғалардың Қазақстанда ХІХ ғасырдың 60-жылдарындағы білім беру ісіне қосқан үлестін талдай отырып, К.Д.Ушинскийдің ойларына сүйеніп білім беруге қойылатын талаптарды талдау болып табылады.
Пайдаланған әдебиет тізімі

1. Қ. Бержанов «Педагогика тарихы: қысқаша курс» екінші басылым. ЖО орындар студенттеріне арналған оқулық. Алматы «Мектеп» 1984 жыл.
2. Қ. Бержанов «Оқу-ағартудағы халықтар достығы» Алматы «Мектеп» 1976жыл.
3. Ә.І. Сембаев «Қазақ совет мектептерінің тарихы» оқу құралы, Алматы «Мектеп» 1967 жыл.
4. Т.Т. Тажибаев «Развитие просвещения и педагогической мысли в Казахстане во второй половине ХІХ века», Издательство АН КазССР 1958 год.
5. Т.Т. Тажибаев «Педагогическая мысль в Казахстане во второй половине ХІХ века», Алматы «Казахтан» 1965 год.
6. Т.Т. Тажибаев «Просвещение и школы Казахстана во второй половине ХІХ века», Алматы «Казполитиздат» 1967 год.
7. Ғ. Ниязова «ҚР Ұлттық Ғылым Академиясының хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы» 2002 жыл №2.
        
        Қазақстан Республикасының Білім мен ғылым министрлігі
«Педагогика» кафедрасы
Курстық жұмыс
Тақырыбы: «Қазақстанда ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы білім беруге
қойылатын талаптар»
Орындаған:
Тексерген:
Жоспар
КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. Қазақстанда ХІХ ғасырдың басынан Ұлы ... ... ... беру ... ахуалы
2. ХІХ ғасырдың екінші жартысында білім беруге қойылатын ... ... ... ... ... ... ТІЗІМІ
Кіріспе
ХІХ ғасырдың 60-жылдары Россияда үлкен ... ... ... Ол ... ... ... мен бұл ... тежейтін крепостнойлық
қатынастардың арасындағы күннен-күнге өршіп келе ... ... ... ... 1853-1855 жылдарындағы Қырым соғысы Россиядағы
крепостнойлық жағдайдың әлсіздігін айқын ашып ... ... ... ... былай деп жазды: «Еуропада демократиялық қозғалыстың
жандануы, Польшадағы толқу, Финляндиядағы ... ... ... ... ... ... ... жазуды талап етуі, бүкіл Россияда
«Колоколдың» таралуы, цензурадағы байқауындағы мақалалармен де ... ... ... ... ... ... үндеу
хаттардың шығуы, шаруалардың бас көтеруі, өздерін тірідей ... ... ... ... соғыс күшімен, қан төгіспен қабылдауға
тура келу, дворяндардың – келістіруші билердің ... ... ... біріктіріп бас тартуы, студенттердің тәртіпке бағынбауы – осындай
жағдайда ең сақ, ... ... адам ... ... өзін ... деп ... тиіс ... ғасырдың 60-жылдарындағы Россиядағы революциялық қозғалыс саяси,
экономикалық және мәдени өмірдің барлық ... ... Орыс ... ... ... ... Писарев, Некрасов, Толстой,
Тургенев, Салтыков-Щедрин және т.б.), орыс ... (бір ... орыс ... ... ... орыс ... (Сеченов,
т.б.) бұл кезеңде дамудың доғарғы сатысына көтерілді.
60-жылдардағы орыс мәдениетінің барлық ... да ... ... ... ... ... ... байқауға болды.
ХІХ ғасырдың 60-жылдарындағы педагогикалық қозғаоыс сол кездегі қоғамдық
қозғалыстың бір бөлігі болып ... ... ... ... ... ... пен ерте ... күрес, жалпы білім беру үшін,
азаматты тәрбиелеу үшін, әйелдерге білім беру үшін ... ескі діни ... ... мен жазалау қарсы күрес, баланың жеке басын сыйлау, халық
мектептерін көптеп ашуды талап ету, ... ... ...... ХІХ ғаысрдың 60-жылдарындағы орыстың прогресшіл педагогикасының
көтерген негізгі мәселелері болды.
Бұл кезеңде бірінші қоғамдық ... ... олар өз ... теориясы мен практикасының өзекті проблемасын шешу мақсатын
көздеді. 1859 жылы ... ... ... ... құрылды.
Кейіннен ол Петербург педагогикалық қоғамы болып аталды. Оның жұмысына
К.Д.Ушинский, В.Я.Стоюнин, В.И.Водовозов, ... ... ... ... мен ... қатысты. Көптеген қалаларда қоғамдық
педагогикалық ... ... бола ... ... ... орыс ... ғылымының даму
тарихында әр түрлі бағыттар орын алып ... ... ... ... ... жоқ. Әр түрлі педагогикалық топтар мен сол топтарды ... ... ... өз ... ... түсіндірмек
болды.
Еңбекші бұқараның мүддесін жақтайтын ... ... ... ... ... ... болды. Бұл бағыттың ең
көрнекті өкілдері Н.Г.Чернышевский мен Н.А.Добролюбов еді. Бұл ... ... ... оқу, ... ... қоғамдық өмірдің
барлық саласында бірдей әйелдер мен ерлердің тең құқылығы, оның ... ... ... теңқұқылығы, тәрбиенің мақсаты революционерді,
крепостнойлық қалдықтары мен самодержавиеге қарсы ... ... ... ... ... бағыттан буржуазияшыл-
либералды педагогикалық бағыттың айырмашылығы бар. Бұл бағыттың ең ... бірі ... ... ... т.б. ... қарсы шығып, мектептің реформаларын талап ете отырып, «адам
тәрбиесі» үшін, балаға ... ... ... ... ... айтуымен
қатар, бұл бағыттың өкілдері өздерінің педагогикалық көзқарастарында
либералдарға тән екі ... ... Олар ... ... ... ... ... жүргізуге толық мүмкіншілігі
келеді деп түсінді. Әелдерге білім беруді жақтай отырып, бірақ олардың тең
құқылығына қарсы ... ... ... көбірек ашуды ұсына отырып,
жалпыға бірдей оқыту мәселесін ескермеді. Ескі оқуға қарсы шыға ... ... ... ... ... ... жоқ, оны ... дәрежеде шектеу
керектігін айтты. Тәрбиенің мақсатын ... ... ... және адамгершілік жағынан ... ... ... ... берді, бірақ та олар мұндай сапалар деп нені
түсінетінін ашып ... жоқ. Бұл ... ... екі ұшты ... болды.
Революцияшыл-демократиялық бағыттың өкілдері ұсынған тәрбиенің мақсаттары
мен идеялық саяси принциптеріне либерал-педагогтар көп жағдайларда сенімсіз
қрады. Олардың көз-қарастарына ... ... екі ... ... ... ... ... бірақ буржуазияшыл-
либералшыл бағытқа біршама жақын көзқарастағы ... ... ... ... ... Бұл ... өкілдерінің қатарына
К.Д.Ушинский және оның жолын ұстаушы ... ... т.б.) ... ... Бұл ... ... ... бағытқа жататын педагогтар сияқты, ... ... ... ... ... жақсартуға, мәдени және
адамгершілік жағынан ... ... ... ... менің курстық жұмыста мақсатым – осы ... ... ... ХІХ ... ... ... беру ісіне
қосқан үлестін талдай отырып, ... ... ... ... беруге
қойылатын талаптарды талдау болып табылады.
1 Қазақстанда ХІХ ғасырдың басынан Ұлы Қазан революциясына дейін
білім беру жүйесінің ... ... қолы ... ... ... оның ... ... алу
арқылы рухани және экономикалық тұрғыда
өсіп-өркендеуінде деп ... ... ... ... Қазақстан бірнеше ғасырлар
бойы саяси және экономика жағынан бөлшектелген ел болып келді.
Бір орталықтан басқарылатын мемлекеттің болмауы, ... өз ... ... дұшпандардың Қазақстанға басып кіруіне жол ашты. ... ... ... ... ғана ... ел ... өмір сүруіне де қатер
туғызды.
Қазақ халқының халі әсіресе XVІІ ғасырдың аяғында, XVІІІ ... өте ауыр ... Бұл ... ... ... қалмақтарының жаулап
алу қаупі төнді. Қазақ халқына әрдайым достықпен қараған ... ... ... ... өзінде басталған орыс және қазақ қарым-қатынасының бүкіл
тарихы осы достықты дәлелдейді. ... да ... ... ... өкілдері, мәселен Әбілхайыр хан, бұл қиын-қыстау ... ... осы ... ... ... ... Әбілхайырды қолдады. Сөйтіп,
Қазақстанның Россияға қосылуы 1731 жылы ... Ал ... ... ... XІX ... орта ... ... өкіметі Қазақстанда отаршылдық саясат жүргізді. Ол ... және ... ... ... сол ... сақтап, қазақ
халқын надандықта ұстауға тырысты. ... ... ... ... 1847 жылы ... ... ... генерал
Обручевке жазған қағазында бұл саясаттың ... ... ... ... ... министрлігінің Азия комитеті председателі қазақтар
жөніндегі саясатта «...орда (қазақ ... ... ... ... ... ... даланы басқан надандық түнегінде селт етпей
үнсіз жатып, алым-салық төлейтін ... ... ... ... ... деген пікір басым болуға тиіс деген көзқарасты қолдайтынын» айтқан
болатын.
Екінші бір документте – жоғары ... бір ... 1830 ... әскери губернаторы граф Сухтеленге жазған хаты да осы саясатты
дәлелдейді: «Мен қырғыздардың ... ... жеп, ... көзін ашып,
оларды европалық халықтардың дәрежесіне ... ... ... ... ... әуес емеспін. Қырғыздардың мәңгі-бақи көшіп
жүретін ... ... ... ... еш уақытта егін ... ... ... ... де білмеуін шын ниетпен тілеймін».
Патша өкіметінің Қазақстанда отаршылдық саясат жүргізуіне қарамастан,
оның Россияға қосылуының аса зор ... ... ... ... ... Орта ... ... қалған хандықтарының қазақ халқын
құлдыққа түсіріп, оны бөлшектеп әкету қаупін біржолата ... ... ... ... ... ... ... оған
капитализмнің енуіне, сауданың дамуына, рушылдық-феодалдық қатынастың
күйреуіне қолайлы жағдайлар жасалды. Қазақстанның ... ... ... ... ... егін ... айналысуына көмектесті.
Қазақстанның экономикасы неғұрлым шапшаң дами ... ... өзі ... тап ... айрылуын күшейтті, ондағы тап ... озық орыс ... ... ... әсері кү-шейіп,
қазақ халқын бірте-бірте бұл озық мәдениетке ... ... ... мен ... ... ... достықты нығайтудың ерекше зор маңызы болды. Бұл
достық олардың ... ... ... қазақ феодалдары мен орыс
капиталистерінің, помещиктердің және патшаның ... ... ... күш ... ... ... көрінді.
Орыс-қазақ мектептерінің ашылуы, бұл мектептерде империалистік
державалардың бүкіл отарлық ... тән ... ... ... ... ... қосылуының прогрестік нәтижелерінің бірі
болды.
Россияға қосылғанға ... ... ... жерде молдаларды және
басқа діни қызметкерлерді даярлайтын діни мектептер мен медреселер ... ... ... ескі араб тілінде оқытылды, көп уақытта ... ... ... өзі де ... Мектептер мен медреселердегі
оқу мен тәрбиенің ерекше діншілдік, өмірден қашық дерексіздік сипаты болды.
Жоғары кластарда ... ... ... және ... ... діни ... ... оқытылды.
Қазақстанның Россияға қосылуынан кейін, патша өкіметінің Қазақстандағы
саясатын жүргізіп, қазақ даласын билеу ... ... ... ... ... ... ... жергілікті жердегі ел билейтін аппаратқа
керек болды. Сондықтан патша өкіметі амалсыздан ... ... ... ... біраз білім беріп, олар үшін орыс-қазақ мектептерін
ашуға тиісті болды.
Қазақстандағы алғашқы мұндай оқу орны ... ... ... ... Омскіде 1789 жылы ашылған «Азиялық училище»
болды. 1841 жылы хан ордасында (Батыс ... ... ... ... Жәңгір хан өзінің жақын нөкерлерінің, достарының (әр түрлі руларды
басқаратын султандардың, старшиндардың, билердің) ... үшін ... ... ... ... ... ... бұл мектепте
балаларды мал дәрігері мен тілмаш оқытты. Мал ... ... ... ... ... ал ... ... тілдері мен мұсылман діні
сабағын оқытатын.
1825 жылы Орынборда татар ... ... ... ... ... ол 1844 жылы кадеттер корпусы болып ... ... 1846 ... ... ... ... ... Омскіде кадеттер корпусы
ашылды.
1850 жылы Орынбордың ... ... ... жеті ... мектеп
ашылды. Мұнда сабақ орыс тілінде оқытылды, мұнымен бірге татар тілі де
үйретілді. Бұл оқу ... бәрі ... ... ... ... ... еді. ... дворяндардың, офицерлердің, чиновниктердің
және патша үкіметінің қызметіндегі қазақ ... ... ... ... ... ... жиналған қаржы есебінен
өтелетін, алайда бұл ... ... ... балалары
қабылданбайтын. Бірақ патша үкіметі қазақ шонжарлары балаларының да әскери
білім алу ... ... шек ... ... ... 1866-1868
жылдарда қазақ балаларын кадет корпустарына оқуға алу ... ... ... оқып жүрген қазақ балалары онан шығарылды
немесе басқа жай ... ... ... ... ... арнап ашылған барлық мектептердің
ішінде Омскідегі Сібір кадет корпусында оқу жақсырақ жолға қойылған ... ... ... ... ... Шоқан Уәлиханов осы корпустың алғашқы
оқушыларының бірі болды. ... қала ... ... ... ... қазақ балалары үшін ашылған мектепте де оқу бірқос жақсы жолға
қойылды, кейіннен қазақ ... аса ... ... және ... ... ... Алтынсарин осы мектепте оқыды. Рас, Орынбор
мектебінде алғашқы кездерде мұсылман дін ... ... ... ... ... дін оқуы ... ал 1859 жылы орыс ... математика, жалпы
география және орыс географиясы, геометрия пәндері енгізіліп, оқыту едәуір
кеңейтілді.
1857 жылы Орынбор ... ... ... ... ... ... балаларына арналған мектеп ашылды. Бұл мектеп көбінесе
тілмаштар даярлады. Ол ширек ғасырдай уақыт бойына өмір ... 1881 ... ... ... жанындағы мектептерде, ... ... және ... училищеде оқитын он қазақ және он орыс баласына
арналған ... ... ... ... ... кейіннен қазақ
даласында ашылатын мектептерде педагогтық қызмет атқаруға тиісті болатын.
1865 жылы Омскіде қазақ балалары үшін тағы бір ... ... ал ... Орынбор гимназиясы жанында шығыс тілдерінің тілмаштары және ... ... ... ... бөлімше құрылды.
1880 жылдарда Омскіде қазақтың ер балалары мен қыз балаларының бөлек
интернаттары болды. Олардың шығыны қазақ ... ... ... 1885 жылы бұл ... ауыл ... ... ... қайта
құрылды.
Сөйтіп, орыс мектептерінде қазақ балалары ... осы ... ... ... оқу ... ... балаларын оқытудың көлемі қандай шағын болғанын мынадай ... ... ... ... ... ... арналған Орынбор мектебі 19
жылдың ішінде не бары 48 азды-көпті сауатты адам – қазақ ... ... ... ... ... ... ... саласында да оташылдық саясат жүргізуіне
қарамастан, қазақ және орыс жастарын бірге тәрбиелеп, бірге ... өте ... ... ... ... Укіметтің ниеті басқа
бола тұрса да, бұл мектептердің ... орыс және ... ... өз ... ... ... қазақ халқының орыс ғылымы мен ... ... ... ... ... ... ... мәдениетін
дамытуға мүмкіндік берді. Орыс-қазақ мектептерінде тәрбиеленген жастардан
көп ... ... осы жаңа ... үшін күресуші қайраткерлердің қатарына
қосылды.
XІX ғасырдың 60-жылдарының өзінде Россияда крепостниктік тәрбие ... ... ... ... ... ... кең
өріс алды. Н.Г. Чернышевскийдің, Н.А. Добролюбовтың, К.Д.Ушинскийдің, Л. Н.
Толстойдың, И.Н. ... ... ... нәтижесінде 70-80-жылдарда
орыс халық мектебі кеңінен қанат жайды.
В.Г.Белинскийдің, ... ... ... ... ... орыс ... классигі
К.Д.Ушинскийдің және басқа прогресшіл орыс ... ... ... ... қайраткерлері Шоқан Уәлихановтың (1835-1865), Ыбырай
Алтынсариннің (1841-1889) және Абай ... ... ... қалыптасуына әсерін тигізді.
Шоқан Уәлиханов талантты және жан-жақты ғалым, терең ойшыл ... ... ... лингвист және этнограф, геолог, ботаник, тамаша саяхатшы
еді. Шоқан көптеген қоғам қайраткерлерімен, оның ... ұлы ... Н. Г. ... ... ... болды. Орыс революцияшыл
демократиясының көсемімен кездесу Шоқанға аса күшті әсер етті.
Экономикалық және әлеуметтік реформалардың ... ... ... ... ... ... ең ... халыктың көзін ашып,
білім алуға ... ... ... шақырды. Шоқанның феодал-
байлардың озбырлығын, дінді сынауы, исламшылдық идеологиясына қарсы күресуі
оның дүниеге көзқарасының күшті жағы ... ... ... - деп көрсетті
Уәлиханов, - халықтың көзін ашып ағартудың және қандай да болсын жаңалықтар
енгізудің қас ... ... ... ... ... дамып жетілуіне
мейлінше апатты зардабын тигізеді».
Ғылымның, халық ағартудың дінмен тіпті де сыйыспайтынын түсінген Шоқан
орыстың дүниелік білім ... ... діни ... ... ... ... ... орнына, «ой мен сезімнің өсуіне
бөгет жасаудан басқа түк пайдасы жоқ ... ... ... ... талап етті.
Шоқанның қайтыс болуына байланысты жарияланған ... ... ... және ... ... қызметке керекті
адамдардың мектептері түрінде емес, европалық ғылым мен ... ... ... ... ... ... халық тәрбиесін құруға
қамқорлық жасау...» керек деп есептегенін жазды. Қазақ халқын орыс халқының
ұлы ... ... және ... жақында-туды көздеп Шоқан
Уәлихановтың жасаған кең жоспары ... ... ... ... мен өзінің Жонғарияға саяхаты кезінде жинаған
материалдары ... ... ... дінді тарату, зорлықпен енгізу
әрдайым мәдениеттің, әлеуметтіқэкономикалық және саяси қарымқатынастың ... әкеп ... ... ... талас-тартыс туғызатынын дәлелдеп
көрсетті.
Шоқанның дүние танудағы прогресшілдік ... оның ... ... ... мәдениетінің дамуына игілікті әсерін ... ... озық ... ... ат ... ... классигі, тамаша аудармашы, орыс тілі ... ... Абай ... демократиялық идеялары,
ағартушылық көзқарасы, қызметі де Қазақстандағы материалдық және ... зор үлес ... ... ... ... ... негізгі идеяларының
бірі еңбек болды. Ол – еңбекті елдің экономикасы мен мәдениетін өрге
бастырудың ең ... ... ... ... ... ... ... негізі деп таныды. Абай көркемөнер-дің қарапайым
адамдарға қызмет көрсетуін талап ... ... тыс ... ... ... ... ... шықты. Ғылым мен білім ғана, - деп жазды ол
өзінің «Ғақылия» сөздерінде, орыс үлгісімен жолға ... ... ... ғана ... ... ... құтқара алады». Абай «надандықты
өрбітетін» дін оқуын жек көріп келекеледі:
Оқытарсың молдаға оны,
Үйретерсің әрнені,
Медеу етіп ойы соны,
Жаны ... ... ... ... ... ... ұлы ағартушылары орыс халқы мен қазақ халқының достығын
күшейтуге бағалы үлес ... Олар өз ... орыс ... ... ... ... ... қатты қысым көріп
отырғанын, орыс халқы патша ... ... ... еш ... ... оған ... ... көрсеткенін, ұлттық және әлеуметтік
қысымға түскен қазақ халқына, басқа да сондай халықтарға шын тілектестікпен
қарайтынын жете түсіндірді.
Ыбырай Алтынсарин, Шоқан Уәлиханов, Абай ... көп азап ... ... екі ... қысымнан орыс халқының көмегі арқасында ғана ... деп ... ... деді олар, қазақ ... орыс ... оның ... ... ... ... үйренуі керек.
Орыс тілін үйрену қазақ халқына ... ... ... ... ... орыстармен онан сайын жақындастырып, екі халықтың достығын күшейту
үстіне, қазақ халқына орыс және ... жүзі ... мен ... ... ... кең жол ашты. «Орысша оқу керек, - деп
жазды Абай. - ... те, мал да, өнер де, ... да – бәрі ... тұр.
Залалынан қашық болу, пайдасына ортақ болуға тілін, оқуын, ғылымын білмек
керек. Оның себебі: олар дүниенің тілін ... Сен оның ... ... көзің ашылады... Орыстың ғылымы, өнері – дүниенің кілті, ... ... ... ... халқының ағартушылары орыстың озық мәдениеті мен прогрестік
қоғамдық ойын өз ... ... өмір бойы ... ... арасында
кертартпа мұсылман дінін таратуға әрдайым қарсы шықты. «Үкіметтің білім
атаулыға қас дінге ... ... біз ... әрі ... ... деп
жазды Шоқан.
Казақ халқының ағартушы қайраткерлерінің бірі Ыбырай ... ... ... ... ... ... ықпалымен, сод
кездегі атақты ғалым, Шығысты зерттеуші, В.В.Григорьевтің ұсынысы бойынша,
Казақстанда 1860 жылы ... ... ... жанында орыс-қазақ
мектептерін ашуды ұйғарғанда, бұл іске ең ... ... адам ... ... ... ... ауылда орыс-қазақ мектептерін ашуға ақша
бермеді. Сондықтан ... ... ... ... оған ... түсіндірді, жатпай-тұрмай ақша жинады.
1864 жылы Торғайда, халықтан жиналған қаржымен ... ... ... ... Бұл ... ... болып Ыбырайдың өзі
тағайындалды. Көп ұзамай мұндай мектептер Ырғыз бен Тройцкіде де ... ... мен орыс ... ... ... әрдайым жақтап,
соны жүзеге асыруға тырысқан, Ы. Алтынсариннің талап етуі бойынша, 1879
жылы ... ... ... ... ... ... ... екі класты
орыс-қазақ училищесін ашу керек, оның қасында 50 қазақ баласы тұрарлық
интернат болу керек деп ... жылы ... ... ... ... ... ... болып тағайындалды.
Жаңа мектептер ашу мәселесін зерттей келіп, мынадай ұсыныс енгізді:
«Біздің ... ең ... ... ... ... отандық орыс тілі мен
орыс оқуын енгізуге қамқорлық ... ... ал ... ... ... ... ашылған орыс-қазақ халық училищелері ғана бәрінен
де жақсы тарата алады...».
Алтынсарин орыс-қазақ ... ... ... ... ... ... ашуға да жетекші ... Бұл ... ... ... балалары да оқи алатын болды.
Ыбырай Алтынсарин аса көрнекті педагог, ағартушы қайраткер ... ... ... ... қазақ халқы арасында енер-білім тарату, оның алдыңғы
қатарлы орыс мәдениетіне жақындату, орыс ... ... ... ... «Қазақ халқының қолы жететін бақыт алдағы уақытта оның үстем ... ... ... орысша-қазақша білім алу арқылы рухани ... ... ... деп ... ... ... ... негізін қалаушы
болуының үстіне, орыс графикасы ... өзі ... ... қазақ
әліппесінің авторы болды. Осы жаңа әліппе негізінде ол қазақ тіліндегі
алғашқы оқу ... – 1879 жылы ... ... хрестоматиясын» - шығарды.
Ыбырай Алтынсарин жаңа әліппені ... ... ... ... ... рет ... ... дыбыс әдісімен ана тілінде
оқытуды жолға қойды. Мұны енгізгенде ол ардайым әрбір ... ... ... ... ... пайдалы болатын білім беруін
көздеді. Ол осы ... ... ... қана ... ... толық
беделді болып, орыс білімінің артықшылығын көрсете алады деп есептеді.
Алтынсарин педагогтық қызметте ғана емес, аса ... ... ... ... де көп еңбек етті. Орыс ... ... ... ... түсіну дәрежесіне жеткен
Алтынсарин қазақ даласындағы мектептердің жұмысын осы демократиялық негізде
ұйымдастыра білді. Мұның өзінде ол ... ... ... ... ... ... оның тарихи дамуының келешегін көздеді. ... ... ... ... ... ... Ыбырай ашқан әрбір жаңа
мектеп қазақ халқының қуанышты ... ... ... ... ... жас ұрпағы орыстың тілі мен
оқуын мәдениет пен білімге жеткізетін бірден-бір тіл деп ... ... ... ... ... деп жазды. .һ
ХІХ ғасырдың аяғында сол ... ... ... ... бірнеше түрі болды:
1) екі жыл оқытатын ауылдық мектеп;
2) төрт жыл оқытатын бір класты болыстық ... ... алты жыл ... екі ... ... ... ... шығыны аз» көшпелі ауылдың мектептері әуелі Қостанай
уезінде, кейіннен Торғай және Орал ... ... ... де ... жыл ... бір класты болыстық орыс-қазақ училищелері мен алты жыл
оқытатын екі класты училищелер әуелі Орынбор оқу округының Торғай және ... ... ... ... оқу ... ... де ... ағартушы қайраткерлердің көп еңбек ... ... ... өте аз ашылды. Мысалы, 1887-1891 жылдарда Торғай облысында төрт
жыл оқытатын бір класты жеті мектеп ... қана ... 1883 жылы ... қазақ мұғалімдерін даярлайтын бір мектеп ашылды. Орал облысында
20 жылдың ішінде (1881-1901 жылдар) не бары алты ... ... пен ... ... ... 1901 жылы ... 63 көшпелі ауылдық мектеп болды.
Қазақ даласында болыстық мектептер мен ауылдық ... өте аз ... ... ... ... ... ... қанағаттандыра алмады. Халық
ағарту ісіне бөлінген болмашы қаржы ... ... ... ... ... ал аудандық мектептер ... ... ... қаржы бөлінбеді.
Атақты педагог Спандияр Көбеев өзінің мемуарында қазақ даласындағы
ауылдық мектептердің өте ауыр халін өкінішпен еске ... ... ... ... ... болысында өзі бала оқытқан Кішіқұм ауылдық мектебінің
үйінде не бары бір ғана класс бөлмесі ... ... ... ... ... беру 1883 жылы ... Бұл ... хан ордасында қазақ қыздарын оқытатын алғашқы мектеп ашылды. ... ... ... ... еді, онда 20 ... ... болды.
1888 жылы Торғай облысында Ыбырай Алтынсарин Ырғыздағы 1887 жылы
құрылған қыздар училищесі ... ... ... алғашқы интернатын ашты.
1889 жылы мұнда 15 қазақ қызы оқыды. Бұлар, ... ... ... ... ... еді. ... ең ... қолөнерін – қолмен,
машинамен киім тігуді, кесте тігуді, шәлі тоқуды және басқада ... ... ... жылы ... орыс-қазақ қыздарының училищесі ашылды, онда 20
қазақ қызы тұратын интернат болды. 1893 жылы ... 1895 ... 1896 жылы ... ... ... ашылды.
Бұл мектептердегі қазақ қыздары тұрақтап оқымады, сондықтан оларға
білім беру ісінің алға басуы тым шабан еді.
Қазақ ... ... ... ... ... ... діни
мектептердің көп ашылуы орыс-қазақ мектептерінің етек алуына бөгет жасаған
негізгі себептердің бірі болды.
Молдалар қазақ арасында ашылып жатқан орыс-қазақ ... ... ... өтірік-өсек таратып жүрді. А.Алекторовтың айтуынша, «татарша
прокламациялар пайда болды. Шаруа начальниктері ... ... ... ... бұл ... - қазақтарды орыс шаруаларының қалпына
түсіреді, жерге бекітіп, әскери міндет атқаруға қосады, ... үшін ... ... үйретеді... Қазақ халқын христиан дініне ... ... ... ... ... ... ... кейін, оларды
шоқындырады». Оның ... ІІ ... ... ... ... ... ... халқының істерін басқаратын діни басқарма - муфтиат
құрылды. ... ескі араб ... ... ... ... сатуға
таратылды. Бұл қазақ даласында діни мектептердің көбеюіне себеп болды. 1894
жылы Торғай облысында 59 медресе ... ... 457 бала ... 1896 жылы
Ақмола облысында 13 медресе болды, бұларда 547 бала оқыды, 1907 жылы - ... ... ... 970 бала ... ... ... ... көп зиян келтірді. «Бұл мектептер, - деп
жазды профессор Е. Н. Медынский,- аса көп мұсылман халқын шын ... ... онан ... ... Ол мектептер халықты надандықта,
қаранғылықта ... ... ... мен ... ... ... ... XІX ғасырдың аяғында қазақ арасында білім таратудың мұндай ауыр
халде болуы ... ... етіп ... ... патша үкіметінің
отаршылдық саясатының зардабы еді.
ХХ ғасырдың басында Россия өз ... ... ... және ... ... ... ... Россияда капитализм
өскен сайын бұл байланыс күшейе ... ... бәрі ... ... өтуіне, базар қарым-қатынасының өсуіне, ... ... ... ... ... өкіметі езінің отаршылдық саясатын күшейте отырып, ... жер ... ... ... ... ... ... жақсы жерлері
мен жайылымдарын тартып алды, жергілікті халықты құнарсыз шөл ... ... өзі ... мен ... ... ... арасында ұлт
араздығын күшейтті.
Шетел және орыс капиталистері арзан жұмысшы күшін пайдалана отырып,
Қазақстанда ... ... ... ... ... ... пайдаланатын
кәсіпорындар салды. Капиталистік өнеркәсіп орындары көбейіп өскен сайын
қазақ жұмысшылары да ... ... ... ... ... ... ... күресу
керек екенін көрсетіп, барлық ұлттардың ... ... ... ... ... ... ... «Барлық ұлттар мен ... - деп ... В. И. ... - ... ... біріккен, ал
жұмысшыларды ұлт араздығы арқылы бөлшектеп, әлсіретуге тырысады».
Бұл жағдайда мектеп ісін дамыту бағыты туралы мәселенің ... ... ... ... - ... ... ісін ... туралы жобасының - реакцияшылдық мәнін әшкерелей келіп, Ленин «қайта
ұлттардың мектеп ісінде бірігуіне жету керек» ... ... ... ... саясаты бірдей» екенін көрсетті.
Бұл дәуірде Қазақстанда қазақ тілінде басылған ... ... ... ... бастады. Алайда қазақ газет-журналдары,
негізінде, буржуазиялық-ұлтшылдық ... ... ... байларының,
феодалдардың, дін басылардың, байшыл-ұлтшылдардың мүдделері мен армандарын
білдіріп отырды.
Қазақтың демократияшыл интеллигенциясының таңдаулы өкілдері – Спандияр
Көбеев және ... ... ... ... ... пен ... ... бостандық үшін күресуге шақырды, екі майданда бірдей - әрі
патша үкіметінің отарлау, орыстандыру ... ... әрі ... ... билерге қарсы күрес ұйымдастырды.
Патша үкіметі Орынбор және ... оқу ... ... ... ... ... ... Россияның шет аймақтарындағы
бастауыш мектептің ең «арзан» түрі – көшпелі ауыл ... онан ... ... ... ... деп ... демократияшыл интеллигенциясы өкілдерінің қажырлы еңбегі
арқасында, алғашқы кездегі орыс-қазақ мектебіне ... ... ... ... ... ... училищелерінің директоры С. Н.
Граменицкий Сырдария облысы мұғалімдерінің съезінде ... ... ... мен ... бұл мығым дуалын тесіп
өтіп, орыс-бұратана мектебіне осы ... ... ... үшін ... ... іске шын ... сол сияқты қызметте сыпайышылық және
педагогтық тәжірибелік көрсету керек болды ... ... ... ... орыс ... үйренудің керектіrін түсініп, орыс-
қазақ мектептерін ашуға көмектесе бастады.
1905-1907 жылдардағы революция бүкіл Россияның ... ... ... ... ... ұлттық-демократиялық сана-сезімінің
күшеюіне қатты қозғау салды. В.И.Лениннің қолымен жасалып, 1903 жылы РСДЖП
екінші съезінде ... ... ... талаптар белгіленді:
«Керекті мектептерді мемлекет және ... ... ... ... ... ... ана ... білім алуға праволы болуы; әрбір азаматтың
жиналыстарда өз тілінде түсінісуге праволы болуы; ... ... ... ... ... мемлекеттік тілмен қатар ана тілінің
қолданылуы... ... ... ... ... ... 16 ... ... балалар мен қыз балалардың тегін және міндетті түрде ... ... ... ... 1906 ... 6 ... басталған ереуіл кезінде Успен
(Нілді) руднигінің жұмысшылары өздерінің ... ... ... «көп ... үш ... ... мектептерінің үлгісімен
тұрақты орыс-қазақ училищесін ашуды» талап етті.
1907 жылы орыстан ... ... ... ... жаңа ... Бұл ... бойынша, ондай училищелер алғашқы екі ... ... ... ... ал орыс тілі пән ... ... оқу жылының екіеші
жартысынан бастап үйретілуге тиісті болды. Үшінші жылдан бастап мектеп ... ... ал ана тілі пән ... ... ... еді. ... ... ережесінде орыс тілі мен ана тілін оқытуды жолға ... ... ... ... ... программалары жер-жердің өзінде жасалып, ... ... ... Бір ... ... жанында қолөнері
кластарын ашуға рұқсат етілді.
Столыпин реакциясы дәуірінде ұлттарға ... ... ... күшейіп,
патша үкіметінің орыстандыру саясаты онан сайын қатал жүргізілді. Патша
үкіметі орыстан басқа халықтардың ұлт ... ... ... ... ... ... ... қабылдаған («Россияны мекендейтін бұратаналарға
білім беру шаралары туралы» ерекше ереже түрінде жазылған) жүйенің өзіне де
шек ... ... Бір ... ... ... ... ... орнына «заттық»
әдіс қолданылды, ана тілі оқытылмайтын болды, ал басқа ... ... ... орыс ... ... ... ... балаларына арналған мектептер өте аз еді. ... ... ... 1478 ... ... 77 454 ұл, қыз ... оның ішінде орыс-қазақ мектептерінде болғаны 10 890 бала оқыды, яғни
барлық оқушылардың 1/7 бөлегіндей болды, ал ... ... ... ... еді.
Революцияға дейін Қазақстанда орыс-қазақ училищелерінде оқыған қазақ
қыздары ... ... ... ... не бары 4,2% болды, ал Сырдария,
Жетісу облыстары мен Маңқыстау уезінің мектептерінде қазақ ... ... ... өте аз ... үстіне олардың құрылымының өзі
қазак халқының білім ... ... ... сай ... еді. ... ... не бары екі-үш жыл оқытатын болымсыз мектептер еді.
Мысалы, Қазақстанға караған жердегі 350 ... екі ... ... ... класты мектептер 189, ауылдық мектептер 129, медресе жанындағы орысша
кластар 9 ... ... ... ... де ... зор ... Орыс-
қазақ бастауыш мектептерінің облыстар бойынша қалай ... ... ... ... ... ... ... ... |орыс-қазақ | |
| ... | |
| | |Екі |Бір ... ... |
| | ... ... |дық ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... |
| | | | | | ... ... |39 |4 |25 |8 |2 ... облысы |66 |3 |47 |11 |5 ... ... | | | | | ... ... | | | | | ... ... | | | | | ... ... | | | | | ... ... | | | | | ... облысы | | | | | ... ... | | | | | ... | | | | | ... облысы | | | | | ... ... | | | | | |
| | ... жоқ |
| | | | | | |
| |130 |4 |14 |110 |2 |
| |39 |4 |35 |- |- |
| |39 |5 |34 |- |- |
| |2 |1 |1 |- |- |
| |25 |2 |23 |- |- |
| |10 |- |10 |- |- ... а р л ы ғ ы: |350 |23 |189 |129 |9 ... басқармалардың жылма-жылғы шолу ... ... оқу ... ... ... балаларының саны баяу да болса
бірте-бірте өсе ... ... ... ... 1902 жылы ... орыс
мектептерінде 43, 1904 жылы 99, 1905 жылы 134, ал 1910 жылы 188 ... ... ... ... ... саны осы ... басқа облыстарда да
өскен. 1911 жылы Қазақстанның қалалық бастауыш орыс ... ... ... ... орта ... ... облыста 60-70 адамнан келді.
Демек, бүкіл ... бұл ... ... 500 ... ... ... Егер ... орыс-қазақ бастауыш мектептерінде оқыған 6756 қазақ
баласын қоссақ, Қазақстанға қараған жерде ... ... ... ... саны 7 ... ... болды. Сондықтан 1911 жылы Қазақстанның
мектепте-рінде 13 000 қазақ баласы ... деп ... ... ... ... көрсеткендік деп тану керек.
Училищелерді бітірген қазақ балалары көп болған жоқ. Бірақ ауылыдық
немесе бір класты ... ... сөз ... ... ... ... де жұмыс таба алмайтын. Мысалы, 1904-1910 жылдарда
Әулиеата уезінде орыс-қазақ ... ... 79 ... көпшілігі
«орыс-қазақ училищесінде алған білімін еш нәрсеге пайдаланбай» үйлеріне
қайтты.
Байлардың, болыстардың, билердің, старшиндардың балалары ... ... ... ... ... ... ... Мәселен,
1911 жылы Верныйдың ер балалар гимназиясында оқыған 316 орыс ... ... ... ... ... ... шонжарларының 10 баласы болды.
Патша үкіметі еңбекшілер балаларының орта білім алуына әдейі бөгет
жасады. Орта ... ... орыс ... ... орыс ... білу
талап етілетін, мұның өзі қазақ еңбекшілері балаларының жоғарылау мектепке
түсуіне ... ... орыс ... ... ... ... ... жұмысшы табы мен революцияшыл интеллигенциясына тілектестік онан
сайын күшейе түсті. ... ... ... оқып білім алудың пайдасына барған
сайын көзі жетіп, өздерінің ... ... ... беретін мектептерде
оқытуға тырысты.
Алайда мұндай мектептер өте аз еді, жыл ... көп ... ... Тура ... ... қиын ... аз да
болса сылтау табу үшін, жеребе тартқызатын. Орда мектептерінде болған
инспекторлардың ... ... ... былай деп жазды: «Қазақтар білім
алуға өте құштарлық білдіреді. Олар ... ... ... ... ... еді, ... олар бұл ... шын мәнісінде
мектеп сияқты болуын талап етеді... Алайда, деп жазады сол ... ... ... ... ... оның бұл ... ... орындалмай
келеді».
«Шын мәнісіндегі мектепке» ие болу тілегі Бөкей ордасында екі жылдық
ауыл мектебін жойып, оларды 1910 жылы бір ... ... ... ... құруға әкеліп соқты. 1911 жылдың 28 апрелінде жүргізілген ... ... ауыл ... ... ... да, Семей облысында да
болмай шықты (ал бұл ... Дала ... ... ... ... бойынша ондай мектептер жаңа ғана бой ... ... ... түрде өмір сүрген мұндай мектептер ... ... - ... Орал ... ... 1911 жылғы әлгі айтылған
санақ кезінде бұларда 2 102 ұл баламен 152 қыз бала ... ... ... ... ... болғаны рас, бірақ оны статистика ... ... олар ... бір ... орыс-қазақ училищесі қатарына
қосылды.
Дала уәләяты мен Түркістанда халық ағарту ісіне жұмсалатын шығын тіпті
аз, революцияға дейінгі ... ... ... ... де аз еді.
Мұны мынадай таблицадан көруге болады
|О б л ы с т а р |Жан ... ... |
| ... (тиын есебімен) |
|Орда . . . . . . . . . . . |14,02 |
|. . . . . . . . . . . |36,0 ... . . . . . . . . . . |16,2 |
|. . . . . . . . . . |13,4 ... . . . . . . . . . . .|21,7 |
|. . . . . . . . . . |56,0 ... . . . . . . . . . | |
|. . . . . . . . . . | ... . . . . . . . . . | |
|. . . . . . . . . | ... ... орта есеппен| |
|. | ... ... ... ... ... жан ... ... Россия
бойынша жан басына жұмсалатын орташа мөлшерден, Ақмола ... бір ... ... ... 2,5 есе, ... облысында 3,5 есе, Бөкей ордасы мен
Жетісу облысында 4 есе аз болды. Қазақстанда ... ... өте ... олардың сапасының төмен болуының негізгі себептерінің бірі де осы
еді.
Халық ағарту ісіне бөлінген осы ... ... да ... ... оқуына жұмсалғанын, өйткені мектепте оқушылардың көбі ... айту ... ... ... ... ... ... әдісімен
оқытылды. Түсіндіре оқыту үшін ана тілінің оқулықтарына өлеңдер, ертегілер,
өнеге әңгімелер, табиғат, ... ... ... мақалалар
енгізілді. Мектептерде қазақ тілін оқытқанда қолданылатын оқу құралдары
орыс географиясы негізінде жасалған қазақ әліппесімен ... ... ... ... ... ... оқуы
жүйесінде маңызды орын алды. Алайда, жалпы алғанда, бұл училищелердің
жұмысы ... ... ... негізгі себептерінің бірі мектептерде тиісті
білімі бар мұғалімдер жоқтың қасы еді.
Бастауыш орыс-қазақ мектептерінің жұмысының нашар ... тағы ... ...... әсіресе ауылдық мектептер мұғалімдерінің
тұрмыс жайы нашар болды, олар басқа ... кем ... ... ... ... басқа жұмыс іздейтін болды.
Халық мұғалімдерінің тұрмыстары, моральдық және ... ауыр ... ... ... ерте ... еңбектерінде-ақ талай рет атап көрсеткен болатын.
«Деревня интеллигенциясын да, ... ... ... де ... ... деп ... ... Ильич, - бұлар материалдық жағынан да, рухани ... ... ... ... ... ... мұғалімнің халі орыс деревнясындағыдан да
ауыр болғаны айтпаса да түсінікті.
Халық училищелерінің директоры С. Н. ... ... ... ... былай деп көрсетті: «Мұғалім материалдық ауыр халге
ұшыратылған, ол амалсыздан жергілікті ... ... ... ... ал олар ... ... ... көп уақытта
өздеріне бағынышты адам деп таныды».
Қазақ аулындағы ру тартысы да мектептердің жұмысына сондай ауыр
зардабын ... ... ... ... ... қолға алған байлар
тобының бұйрығы бойынша не оқуды тоқтататын, не басқа рудың ... ... ... ең ... реті ... ... түсе ... кедей балалары
жапа шегетін. «Қазақтартың партия таласы,- деп ... ... ... қараған мектептердің жайына ауыр зардабын тигізді: көп жерлерде
ауылдық мектептер өз ... ... ... немесе мүлде жабылып қалады».
Мектептерде бірыңғай оқулықтар болған жоқ, мысалы, Сырдария, Жетісу
облыстарының ... С. Н. ... ... оқу ... ... Семей, Торғай, Орал облыстарының мектептері ... ... ... жазған оқу құралдары бойынша оқытты. Училищелердің оқу
жабдықтары өте жеткіліксіз болды.
Дүниелік білім ... құру ... аса көп ... қарамастан, зерттеу мәліметтерінің көрсеткеніндей, қазақ
даласында халық ... ісі ... ... да ... ... Қалың қазақ
арасына білім таратуды көздеген бұл өте қиын жұмыста өз ісіне шын ... ... аса көп ... етті. Халық училищелерінің инспекторлары,
директорлары болып жұмыс істеген А.Е.Алекторовты, В.В.Катаринскийді,
А.В.Васильевті, И.С.Граменицкийді, ... атап ... ... ... ... процестің тікелей ұйымдастырушылары, орыс-
қазақ мектептеріне арналған көп оқулықтар мен оқу қуұралдарының авторлары
болды.
А.Е.Алекторов, ... ... және ... ... ... жанасуы, мәдениеті тарихынан және тұрмысы ... ... ... ... ... Бұл ... қазірде де
едәуір маңызы бар.
Шығыс елдерін зерттеуші көрнекті ғалым, ... ... ... ... ... ... ... тілмаш
болып қызмет етті. Бұл жылдарда ол көшпелі халықтың өмірін, тұрмысын, ... ... ... қазақ ауылдарын көп аралады. ... ... ... ... ... ол ... мектептеріне арнап мынадай ... ... ... ... ... ... керекті материалдар» (1860-
1861 жылдар), «Қырғыздарға (қазақтарға) орыс оқу-жазуын үйреткіш» (1874
жыл) және басқалары.
Н.И.Ильминский ... ... ... ... ... ... дос болды. Алайда мұнан Н.И.Ильминский қазақ халқының
мәдениетке жетуіне шын ниетпен көмектескісі ... ... ұғым ... ... ... ... миссионерлік саясатын жүргізу үшін
Алтынсариннің беделін, көмегін пайдаланғысы келді. ... ... ... жазды К.Бейсембиев Ильминский туралы, - ол қазақтарды ... ... ... ... етіп алға қойды». Н. И. Ильминский қазақ
жастарының орыс-қазақ ... ... ... ... ... ... ... ал орта және жоғары білім ... ... ... деп ... ... ... ... дамуына, өзі тілемесе де, іс жүзінде
ат салысты.
1914 жылғы ... ... ... халық ағарту ісінің онан
әрі ілгері басуына ауыр ... ... ... ... ... ... ... оқуы мүлде нашарлап кетті. «Оқу жылы ... ... ... ... 1915 ... ... ... ауыр зардабы
және бастауыш мектептерге қаржы ... ... ... ... ... ... ... ісінің мұндай нашарлауы Торғай облысында ғана емес,
Қазақстанның басқа облыстарында да ... ... ... ... ... ғана емес,
империалистік отаршылдық қысымға қарсы, қазақ ... 1916 ... ... ... байланысты туған ауыр жағдайлар себепті де ... ... ... ... ... ... қимылдарының
зардабынан ауылдар мен селолардағы орыс-қазақ училищелерінде оқу ... ... ... қаша ... себепті ауылдық мектептер жабылды.
Мектептердің мүлкі таланды, үйлері қиратылды. Жазалаушы отрядтар көп жерде
орыс-қазақ училищелерін казарма ... ... ... ... дерлік мұғалімдерсіз қалдырды.
Қалған мұғалімдердің нақты жалақысы, тіпті амалдап күн көруіне де жетпейтін
болды. «Халық мұғалімдері, - деп ... В. И. ... - ... және
жылытылмаған, адам тұрғысыз үйлерде, суықтан қатуда. Халық ... ... ... алатын малымен бірге жатады». Көп ... ... ... іздеп, мектептен кетті.
Сөйтіп, империалистік соғыс кезінде ... ... ... ... ... ... халық ағарту ісінің жайы өте ... ... ... ... ... ... ... жадидизм
белгілі дәрежеде әсер етті. Туүрікшілдікпен (пантюркизм) тығыз байланысты
болған бұл қозғалыс ХХ ғасырдың басында Қырым мен Еділ ... ... ... ... ... ... болды. Олар рушылдық-феодалдық
идеологияны «жаңартып», оны өсіп келе ... ... ... ... ... діннен де қол үзбеуге тырысты. Жәдидтер ... ... ... ... ... ... ... жаңа
әдістерін қолдануды талап етті.
Бұл қозғалыс Казақстанға да ... ... ... оны ... табылды. Ескі әдісті (қадим) қолданатын діни
мектептерден өзгеше ... ... ... оқу) ... анна ... ... ... орыс тілі, арифметика және жалпы білім ... ... ... ... ... де оқытылды. Бірақ мұндағы
оқытылатын пәндердің көпшілігі ... ... ... ... ... Алтынсариннен ана тілінде оқытудың дыбыстық әдісін ала тұрса
да, жадидтер оның орыс ... ... ... ... ... ... қолданудан бас тартты. Жәдид мектептерінің бәрінде ... ... ... асты-үстілі әріптермен, бірте-бірте құран
оқуға көшерліктей етіп оқытылды. Дін оқу жеке пән етіп бөлінді.
Казақ тілінде дыбыс ... ... ... тез ... ана ... ... есеп шығаруды үйренуге мүмкіндік берді. Мұның өзі жәдид
мектебінің ескі ... ... ... бірі болды.
Жәдид мектептері, шыныңда, қазақ байларының, ру басыларының
құралы болып, буржуазиялық реформалар жасауды жақтаған ... ... ... тұрса да, неғұрлым кертартпа, реакцияшылдар ең ... дін ... бұл жаңа ... ... ... болды.
Жәдид мектептері Қазалы, Түркістан, Перовск (Қызылорда), Верный
(Алматы), Семей, Ақмола, Қарқаралы және басқа қалаларда ... ... ... Верныйда ашылған қадим мектептерінің бірсыпырасы, 1904-
1905 жылдарда жәдид мектептері болып қайта ... К.Е. ... ... 1909 жылы ... ... 39, ... облысында 18 жәдид
мектебі болған (тиісті деректердің болмауы себепті ... ол ... ... ... оқушыларының саны туралы азды-көпті анық
мәлімет келтіру мүмкін емес). ... ... ... Россияда буржуазиялық-демократиялық революция
жеңді. Алайда өкімет билігін қолға ... ... ... мектеп ісін жолға
қоюға немесе аз да ... ... ... шара ... Ол кезде
В.И.Ленин: «Оқу, жарық-сәуле және білім жөнінде ... ... ... ... мұндай тағы ел, - міне осындай ел Европада Россиядан басқа
біреу де қалған ... деп ... шет ... ... ... онан да ауыр ... болды.
Улы Октябрь социалистік революциясының қарсаңында қазақ ... ... 1-2 ... аспайтын, олардың өздері де байлар тобынан ... ... ... ... ... ... даласында не бары 20 адам болатын.
1917 жылғы ... ... ... ... ... ... ... В. И. Лениннің ұсынысы бойынша, большевиктер
партиясының программалық талаптарына мынадай пункттер енгізілді: ... ... мен қыз ... үшін тегін және міндетті политехникалық оқуды
енгізу, дүниелік білім мектебін сөзсіз құру, ... ... ... ... ... өнімді еңбекпен ұштастыру, барлық окушыларды мемлекет
есебінен тегін тамақпен, киіммен, оқу құралдарымен ... ету. ... ... ... ... ... ... пунктінде
халыңқтың ана тілінде білім алу правосы туралы, мемлекет есебінен мектептер
ашу туралы айтылды.
Н.К.Крупскаяның бірқатар ... ... ... ... ... ... бағыттары баяндалды. Н.К.Крупскаяның «Халық
ағарту және ... ... ... ... ... өзін-өзі
өлтірушілік және еңбек мектебі», «Жастардың әскери тәрбиесі», «Мектеп ... ... ... ... және ... мақалаларында шын мәнісіндегі
демократиялық бірыңғай еңбек ... ... ... ... ... жаңа ... ... жан-жақты білімді, белсенді
құрылысшыларын оқытып, тәрбиелеудің аса маңызды принциптері мен ... ... ... ... ... білім мектебі болуын жүзеге
асыру, мектептің ... ... және ... ... саясатымен
байланысын орнату сияқты міндеттер шұғыл алға қойылды.
Ескі мектепті ... ... ... ... ... ... де көп ... сіңірді.
Ұлы Октябрьдің қарсаңында халық ағарту саласында Коммунистік партия
мен ... алға ... ... ... ... жаңа ... орнату жолындағы талап-тілегін айқын бейнеледі.
2 ХІХ ғасырдың 60-жылдарындағы ... ... ... ғасырдың 60-жылдары Россияда үлкен қоғамдық қозғалыс ... Ол ... ... ... мен бұл ... ... ... арасындағы күннен-күнге өршіп келе жатқан қайшылықтардың
негізінде пайда болды.
1853-1855 ... ... ... ... ... ... ... ашып берді.
В.И.Ленин 60-жылдарды сипаттай келіп, былай деп жазды: ... ... ... Польшадағы толқу, Финляндиядағы
наразылық, ... ... ... ... ... ... реформалар жазуды
талап етуі, бүкіл Россияда «Колоколдың» таралуы, ... ... де ... ... ... ... ... уағызы, үндеу хаттардың шығуы, шаруалардың бас көтеруі, өздерін
тірідей тонайтын ... ... ... ... соғыс күшімен, қан
төгіспен қабылдауға тура келу, дворяндардың – ... ... ... ... ауыз ... бас тартуы, студенттердің тәртіпке
бағынбауы – осындай жағдайда ең сақ, ... ... адам ... өзін ... ... деп ... тиіс еді».
ХІХ ғасырдың 60-жылдарындағы Россиядағы революциялық қозғалыс саяси,
экономикалық және мәдени өмірдің барлық салаларын қамтыды. Орыс ... ... ... ... ... ... ... Салтыков-Щедрин және т.б.), орыс музыкасы (бір ... орыс ... ... ... орыс ... (Сеченов,
т.б.) бұл кезеңде дамудың доғарғы сатысына көтерілді.
60-жылдардағы орыс мәдениетінің барлық саласында да материалистік
идеяның сыншыл реализмнің, халықтық ... ... ... ... ... 60-жылдарындағы педагогикалық қозғаоыс сол кездегі
қоғамдық қозғалыстың бір бөлігі болып табылады. ... ... ... ... ... пен ерте ... күрес, жалпы білім
беру үшін, азаматты ... ... ... ... беру үшін күрес, ескі
діни оқуға, құрғақ жаттау мен жазалау ... ... ... жеке ... ... ... ... ашуды талап ету, жоғарғы ...... ... ХІХ ... ... орыстың прогресшіл
педагогикасының көтерген негізгі мәселелері болды.
Бұл ... ... ... ... ... олар өз ... теориясы мен практикасының өзекті проблемасын шешу мақсатын
көздеді. 1859 жылы ... ... ... ... ... ол ... ... қоғамы болып аталды. Оның жұмысына
К.Д.Ушинский, В.Я.Стоюнин, В.И.Водовозов, Д.Д.Семенов, ... ... ... мен ... ... ... қалаларда қоғамдық
педагогикалық ұйымдар пайда бола бастады.
ХІХ ғасырдың 60-жылдарында орыс педагогикалық ғылымының ... әр ... ... орын алып ... ... ... ... болған жоқ.
Әр түрлі педагогикалық топтар мен сол топтарды ... ... ... өз ... ... ... болды.
Еңбекші бұқараның мүддесін жақтайтын педагогиканың ... ... ... демократиялық бағытта болды. Бұл бағыттың ең
көрнекті ... ... мен ... еді. Бұл бағыт
мынаны: жалпыға бірдей оқу, мектепті ... ... ... ... ... ... мен ерлердің тең құқылығы, оның ішінде
халық ағарту ... ... ... ... ... ... мен ... қарсы күрескерді даярлауды
талап етті.
Белгілі революцияшыл-демократиялық бағыттан буржуазияшыл-либералды
педагогикалық бағыттың айырмашылығы бар. Бұл ... ең ... бірі ... В.Я.Стоюнин, И.А.Корф т.б.
Крепостниктік тәрбиеге қарсы шығып, мектептің реформаларын талап ете
отырып, «адам тәрбиесі» үшін, балаға адамгершілік тұрғысынан ... ... ... ... бұл ... ... ... педагогикалық
көзқарастарында либералдарға тән екі жүзділік көрсетті. Олар ... ... ... ... ... ... толық
мүмкіншілігі келеді деп түсінді. Әелдерге білім беруді жақтай отырып, бірақ
олардың тең құқылығына қарсы ... ... ... ... ... ... жалпыға бірдей оқыту мәселесін ескермеді. Ескі оқуға қарсы ... ол ... ... ... ... ... жоқ, оны ... шектеу керектігін айтты.
Тәрбиенің мақсатын буржуазияшыл-либералдық бағыттың педагогтары
мәдени және ... ... ... адамды дайындау екендігін
түсіндіріп берді, бірақ та олар мұндай сапалар деп нені ... ... жоқ. Бұл ... ... екі ұшты пікірде болды. Революцияшыл-
демократиялық бағыттың өкілдері ұсынған тәрбиенің мақсаттары мен ... ... ... көп ... ... қрады.
Олардың көз-қарастарына қарсы болды.
Бұл екі бағыттың арасында ... ... ... ... ... ... жақын көзқарастағы педагогтарға
буржуазиялық демократияшыл бағыттың өкілдері жатады. Бұл ... ... ... және оның ... ... педагогтарды
(В.И.Водовозов, Н.Ф.Бузнаков, т.б.) атауға болды. Бұл ... ... ... бағытқа жататын педагогтар сияқты,
белгілі қоғамдық құрылыстың көлемінде мектептің жағдайын жақсартуға, мәдени
және адамгершілік жағынан ... ... ... ... тәрбиелеуде діннің атқаратын роліне жете мән берді, әйелдерге
білім беруді ... ете ... ... ... ... тең ... ... та олардың буржуазияшыл-либералшыл бағыттан айырмашылығы сол,
бұлар орыс халқының орасан зор шығармашылық күшіне сене білді, педагогика
мен ... ... ... ... ... ... ... қабылдауға және
шетел педагогикасына бас июге қарсы шықты.
Буржуазияшыл-демократияшыл ... ... орта ... берудегі
классикалық бағытқа қарсы болды. Кейбір мәселелер бойынша буржуазияшыл-
демократтар ... ... ... жақындады (мәселен,
ұрып-соғу, жазалай туралы), бірақ өздерінің ... және ... ... ... ... болды. Олар революционерлерді
тәрбиелеу талаптарын қою дәрежесіне жете ... ... ... талаптарына қосыла отырып, патшп үкіметінің жағдайында
мектепті толық ... ... емес ... және ... ... жолмен жоюды түсінбеді.
60-жылдарындағы қозғалыстың алғашқы басталған кезінде үкіметтің
мектептер туралы жаңа ережелерді қабылдауы – орыс ... жаңа ... және ... ... әдістерін жақсартуға бағытталған
шаралары еді. ХІХ ... ... ... ... бұл жылдары бірнеше журналдар пайда болды. Олар тәрбие
мен оқытудың өзекті мәселелерін қызу талқылап отырды.
Ондай ... ... ... для ... (1857 ... ... 1860 ... бастап «Воспитание» деген атпен шықты), «Русский
педагогический вестник», «Учитель» (ол 1860 жылдан 1870 жылға дейін шығып,
халық ... ... ... ... ... сборник»
журналы, «Ясная поляна» (мұны 1861-1862 жылдары ... ... ... ... ... көрсетіп, еркін тәрбие идеясын
насихаттады) журналдары шықты. Олардың көбі өз ... ... ... 70-80 ... ... және ... ағарту мәселелері әдеби және саяси журналдарда да
орын алды. ... - ... ... ... ... мен ... ... және білім беру
мәселелері туралы бірнеше мақалалары басылып тұрды.
60-жылдардың бас ... ... ... ... жалпы тәрбие
мекемелеріне арналып отырылды. Мәселен, Пироговтың «Өмір ... ... ... 1856 жылы ... сборник» журналында басылған болатын.
2.1 Еңбек және оның тәрбиелік мәніне қойылатын талаптар
К.Д.Ушинский өзінің «Еңбектің психикалық және ... ... ... ... ... ... ... ал «Балалар әлемі», «Ана
тілі» оқулықтарында осы тәрбие жөнінен балаларға арнап көп ... ... ... жеке басының еңбегінсіз бір адым да ... ... бір ... ... ... ... да тиісті емес, ол адам
қайта кері кетеді», - деді.
Ұлы педагогтың айтуы бойынша, еңбек, ... адам ... ... ... ... ... – адамгершілік, ақыл-ой
тәрбиелерінің, адамның дене жағынан ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық талаптарының ең бастыларының бірі –
еңбек сүйгіштікке, еңбек ете білуге және ... ... ... ... ... ... ... айналысса, сол адам қоғамның лайықты азаматы
бола алады деп білді.
Әрбір баланы ... ... ... ... ... ... күн ... азамат етіп тәрбиелеу үшін, Ушинский баланың санасына
сәби кезінен-ақ еңбек етудің қажеттілігі мен маңыздылығын ұялатуды, пайдалы
іс ... ... және ... істі ... да шын ... және ұқыпты
орындауға тәрбиелеуді ұсынды. «Тәрбие шәкірттің еңбекке деген ... ... ғана ... ... ... ... ету ... де оның
бойына сіңіреді», - деді.
К.Д.Ушинский ауылдық мектептерде еңбек ауыл ... ... болу ... талап етті. «Балалар дұмыс істейтін іргесінде
бағы, бақшасы, аз да ... жері жоқ ... шын ... ... бола алмақ
емес», - деп атап көрсетті.
Сонымен бірге Ушинский ой еңбегі мен дене ... ... ... ... ... «Ой ... кейін дене еңбегімен айналысу жанға жайлы
ғана емес, ол әрі өте ... ... - деп ... Халық мектебінің міндеттері және жалпы білім беретін
мектептердің оқу мазмұнына қойылатын талаптар
Ушинский халық мектебі мен оның ... ... ... де
халықтық идея негізінде қарастырды. Оның ... ... ... тәрбие қажет, ал мұндай тәрбиені жүргізетін орын – мектеп.
Ушинский ол ... ... ... ... ... әлі ... ... ала алмай отырғандығын көрсетті.
Өзінің «Жүйелі білім туралы сөз» деген мақаласында мектептің ... ... ... халықтың өмірі мен тұрмысын
жөндеуге тиіс деді. Шын мағынасындағы халық мектебін құру үшін елде ... ... ... ... ... Тек қана ... үшін ... білім беру мен ... ... ... ... ... білім берумен қатар адамгершілік ... ... ... ... ... ашу ... деді.
Сонымен бірге Ушинский халық мектебінің тағдыры мен тізгіні халықтың
өз қолына беруін талап етті.
Халық мектебі ... ... ... ... қабілетін
дамыту, айналасын қоршаған табиғат пен қоғамдық ... ... ... ... көзқарастарын қалыптастыру, олардың өздігінше құратын өмір мен
әрекетке қабілетін дұрыс өсіру», - дейді Ушинский.
ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... қоу
мазмұны жөнінен формальдық және ... ... беру ... ... ... ... айтыс жүріп жатқан еді. Ұлы педагог
бұл айтыстан шет тұра алмайды. Бұл теориялардың екуін де ... ... ... ...... ... арқылы баланың ақыл-ой қабілетін,
ойлауын, сөзін т.б. қаншалықты дамыту (формальдік білім теориясы) ... оның ... ... ... ... ... ... беру) де соншалықты қажет деді. Білім берудегі бұл екі ... ... ... мүмкін емес, сол сияқты біріне-бірін қарсы қою да теріс.
Сондықтан білімнің осы екі бағыты ... ... яғни оқу ... ... ... ... дамытатын бір процесс болғандықтан, оқу
үстінде баланың тиісті білімдермен ... да ... сол ... ... ... және ... де дамыту ісі жүргізілуі тиіс деген
Ушинский.
Сөйтіп, ... ... ...... және
материалдық білім мәселесін дұрыс қойып, ғылыми түрде шешті.
Ушинский білімнің осы екі бағытын қамтитын ... де ... ... мектепте табиғат және қоғам жөнінде білімдер оқытылуы тиіс,
олар: ана тілі, тарих, география, ... ... шет ... ... ... ... бұл ... негізгісі – ана тілі деді.
Ана тілі баланы тек ... және ... ғана ... ... ... ... білуге, оқиға мен құбылыстардың ішкі ... ... ... да ... «Ана тілі ... ... дамуының негізі
және бүкіл білімдердің қазынасы», - деген. Осы себептен де бүкіл тәрбие мен
оқу процесін ана ... ... ... жөн. Ана ... ... ... картиналар бойынша әңгімілесуге және көркем әңгіме жүргізуге ... ... ... ... жаратылыстануға зор мән берді.
«Балалармен не істеу қажет» ... ... ол ... ... және ... ... ... Жаратылыстанумен байланысты
географияның, отан тарихының да ... ... ... ... дидактикалық негіздеріне қойылатын талаптар
Дидактика және методика мәселелері К.Д.Ушинскийдің педагогикалық
еңбектерінен көрнекті орын ... бұл ... оның ... ... ... «Ана тілін» оқытуға басшылық», «Швйцарияға
педагогикалық саяхат» деген шығармаларында кең түрде баяндалды.
К.Д.Ушинский ... ... ... ... құрғақ
жаттауды қатты сынады. Ол мұағлімнің де, оқушының да жұмысын, іс-әрекетінің
шығармашылық ... деп ... Ал оның ... – ойдың, ақылдың
жұмысы. Оқу – еңбек және күрделі ... ... ... ... ... ... ақыл-ой жұмысына байланысты болатындай толық мәндегі
еңбек болатын болсын деген талап қойды.
Ушинский әр ... ... ... ... ол еркін игеріп кете
алатындай ғана бағытта оқыту керек деді. «Бірде-бір мұғалім өзінің ең ...... ой ... ... ... бұл ... сол
пәннің өзін оқудан әлдеқайда аса маңызды екенін ұмытпауы керек», - деді.
Бұл үшін ... ... ... ... ... ... ... арттырып, білімге құмарту керектігіне баса көңіл бөліп,
мұғалімдерден де осыны ... ... ... ... ... педагогиканың қорытқан
мұрасын ескеріп, орыс мектебі мен педагогикасының ... ... ... негізгі принциптерін анықтады.
Ушинский оқудың тәрбиелік сипатта болу принципіне ерекше мән ... ол ... ... құралы» деп бағалады. Сондықтан оқу ... ... ... ... ... ... ... балаға деректерді
ғана ұсына бермей, мақсатты түрде олардың ақыл-ойын да, ... ... етіп ... ... ... ісі тек қана ... ... қоймай, «жүрек», «сезім», «ерік»
т.б. адамның барлық жағын, барлық өмірін ... ... ... күші ... ... де болады. Бұл жөнінде ол: «Адам сезімін қамтымайтын... ... ... ... оқу ... бала ... ұрық себу үшін ... ... пайдалану қажет. Бұл жағдай барлық ғылым саласында да мүмкін», - деді.
Ушинский оқудағы баланың саналылығы мен белсенділігі оқу ... ... және ... ... бірі деп бағалаған. Оқу
ісінің сапалы құрылуы оқу процессін белсенді ететіндігіне, бүкіл ... бала ... ... ол түсінді де сенді.
Сондықтан ... ... ... мен ... ... деп ... ... нәрсені, пәнді түсіну дәрежесіне көтере алмаған адам
сол пәнді баланың өте төмен түсінігінің ... ... ... бұл ... жол ... - деді ... оқудағы көрнекілік принципінің көптеген мәселелеріне
жаңаша талдау жасаған, бұл принципті жаңа ... ... ...... дәлелдеуінше, оқудағы жалпы ұғымдарға емес, нақты
фактілерге, нақты образдарға негіздеу. Көрнекілік әдісімен оқу – оқушыларды
өз бетінше ... ... ... ... ... ... талдау жасай келе,
көрнекілік тек көру сезіміне ғана байланысты деген біржақты пікірді сынады.
Себебі қандай ... ... да ... ... ... ... қатынасса, зат я құбылыс жөніндегі қабылданған ұғым,
түсінік ... ... ... ... ... да, ... олар оңай ... Сондықтан сабақта көзбен көру, дыбыс органымен айту, қолмен жазу
т.б. ... ... ... қатысуы тиіс, «...егерде педагог баланың
есінде бірдемені берік қалдыруды көздейтін болса, ол көз, ... ... ет ... ... ... ... мүмкін болса, иіс және дәм
сезімдерін де есте сақтап қалу актісіне ... ... ... ... деген Ушинский.
К.Д.Ушинскийдің көрнекілік мәселесіндегі ең құнды ...... ... мен ... тұңғыш рет анықталады, бастауыш
мектептердегі көрнекіліктің методикасын жасады.
Ушинскийдің ескертуінше, бала табиғаты үнемі көрнекілікті ... ... ... ... ... оқытуды баланың ерте жасынан бастау
керек деген. Ушинский көрнекіліктің ... ... ... ... ... талап етті, себебі сол арқылы баланың ойлай ... ... де ... Бұл ... ол: «Бастапқы оқуда түр, түс, дауыстарды сөзбен
қамтып, оны балалардың көбінің түсінігіне жететін етіп, біз ... да ... ... ете отыра, өзіміз де балалар ойлауының
сырына ... - ... ... ... ... ... ... нақты заттың өзі, заттың, нәрсенің, оқиғаның үлгісі
болатын моделі, суреттер т.б. көрнекі ... ... ... ... оқытудың жүйелілігі
мен сатылылығы, білім мен дағдылардың тиянақтылығы ... ... ... ... ... және оның методикасына қойылатын талаптар
К.Д.Ушинский оқыту ... ... ... жолы ... ... деп ... және осы жүйе үшін ... Ушинский шығармаларында
ретті, дұрыс ұйымдастырылатын жақсы сабақтың негізгі белгілері анықталды.
Олар: сабақтың негізгі мазмұны мен ... ... ... ... ... ... іштей байланысты түрде жаңа ойларды,
ұғымдар мен деректерді ... ... ... ... ескеру,
оқушылардың сабаққа деген ынтасы мен белсенділігін ... ... ... ... терең меңгеруін ойластыру, саналы тәртіп ... ... ... оқу процесін сапалы ұйымдастырудың басты шарты –
методикалық шеберлікте, ал ... ... әр ... ... әдістеріне
байланысты деп есептеген. Ол мынадай негізні оқыту әдістерін жоғары
бағалаған: түсіндіріп ... ... ... ... ... әр
түрлі жаттығулар (ауызша, графикалық, жазбаша).
Әр сабақтың сапалы болуы – мұғалімнің бүкіл класс бойынша ... ... әр ... ... ... жұмылдыра білу шеберлігінде
деді Ушинский. Бұл жөнінде ол: «Өз ... ... ... ... біліу
мұғалім ісінің көрсеткіші» - деді.
Ушинскийдің айтуынша әрбір сабақтың басы өткенде меңгерген білімді
анықтау, оны жүйеге ... ... ... ... берілетін білім мен
дағдыларды оқушылар класта өтіліп жатқан сабақ үстінде меңгеріп алатындай
болсын. Үйге ... ... ... үйіп-төгіп, ауырлата беруге
болмайды.
К.Д.Ушинский сабақ жүргізудің кейбір мәселелері жөнінен: сабақты
жоспарлау, оның құралдарын ... ... ... іріктеудегі
талаптарды сабақта қолдану, кластағы тәртіп пен гигиеналық режимді сақтау
жөніне нақты нұсқаулар береді.
2.5 ... ... ... талаптар
Ушинский мектептегі тәртіп мәселесін онда ... ... ... ... ... ... ... ызбырына негізделген өз дәуіріндегі мектеп
тәртібін сынай келе, оқытушының ылғи қорқыныш, үрей туғыза беруі класты екі
жүзділікке жетелейді, шәкірттерге теріс ... ... деп ... ... ... ... тәртібін, белсенді әрекетін тәрбиелеуді
талап етеді. Педагогикалық ықпал ... ... ... саналылыққа
негізделе жүргізілетінін түсіндіру және сендіру. Бұл әдістерді тиімді
қолдану үшін Ушинский ... мен ... ... ... және сыйласу
қарым-қатынасын мақұлдайды.
Тәртіптілік мектепте жалпы сөз болмай, бала үшін ... оған ... ... ... тиіс, бұған жету үшін өзін
тәртіптілікке шақыратын құралға айналдыру қажет, әрбір сабақ ... ... ... ... ... ... ... Құр сенділіс, уақытты
босқа өткізу ұнамсыз мінез-құлықтарды тудыратын әдістер.
Ушинскийдің құнды өсиеттерінің бірі – мектептің ... ... ... жағдай болуға тиіс. Мұндай жағдай жөнінде ол
былай деген: «...Мектепте анда-санда көңіл көтеретін әзілі бар, ... ... ... ... соқтырмайтын салмақтылық... үлгілі тәртіп және ең
бастысы үнемі іспен шұғылдандырушылық үстемдік етуі керек».
2.6 Мұғалімге қойылатын талаптар
К.Д.Ушинский мектепті ... ... ... ал мұның ең
маңызды тұлғасы мұғалім деп бағалайды. Білім беру мен ... ісі ... ... деген. Олар: мектептің өзінің ішкі жағдайы, мектепте
қалыптасқан дәстүрлер мен тәртіптер, оқу ... ... мен ... Ал осылардың ішіндегі ең негізгісі – мұғалім, оқу мен тәрбие сол
мұғалімнің сапалы сабағына байланысты. Осы ... ... ... ... ... ... ... да тәрбиешінің жеке басына негізделуі
тиіс... Ешқандай ... және ... ... оқу ... жасанды
орталығы, қаншалықты жетілдіргенмен, тәрбие ісінде жеке адамды ... ... ... тәрбиеленушіге тікелей әсерінсіз мінез-құлыққа
сіңірліктей шын тәрбие беру мүмкін емес.
Ушинскийдің мұғалімдер алдына қойған бір ...... ... ... білу ... ... оқытамын десе, - деді Ушинский, - ол
оқушы талабына, оның ішкі ... көз ... ... үйретуінде, мұғалім өзінің мамандығына сәйкес кең және
арнаулы педагогикалық білімді болған жөн, ... ... болу ... оның ... ... ... ... тиіс. Білімі, нанымы
мен дағдылары мамандығына қарай сәйкес болуы үшін, мұғалім теориялық ... ... ... дәрежеде болуы қажет, «мұғалімнің өзі үшін
нені оқыту керектішін білу ғана жеткіліксіз екендігіне, ол ... ... ... ғана біліп қоймай, прктикалық жағынан білу ... ... ма ... - ... мұғалімдерді халық мұғалімі деп атады, сондықтан ол халық
өмірінің ... адал ... бұл ... ... ... ... ... өз ісін істеп, мектеп табалдырығынан шығысымен қоғамға, әдебиетке
араласпайтын оқытушы өз ісіне салқын қарауы мүмкін», - деп ... ... ... ... ... маңызды бір талабы – олардың
үнемі қаламдастарының, алдыңғы ... ... ... ... ... ... өз ... пайдаланып отыруы.
Ушинский Россияда мұғалімдер даярлау ісімен де жігерлі түрде
шұғылданды. Ол ... ... ... үшін ... ... орта мектеп мұғалімдерін әзірлеу үшін университеттер жанынан
педагогикалық факультеттер ұйымдастыру жоспарын ұсынды.
Ушинский 1861 жылы ... ... ... жоба ... ... ... ілімнің маңызы
К.Д.Ушинскийдңғ бүкіл өмірі мен қызметі өз еліне және өз ... ... шын ... қызмет етудің тамаша үлгісі болды.
Орыс мұғалімдерінің ұстазы К.Д.Ушинский өзінің педагогикалық жүйесін
өз кезіндегі ең озық ... ... ... өз ... ... әрі ғылым. әрі тәрбие өнері
екендігін, тәрбие мақсаты мен тәрбиелеудің халықтығы туралы ... ... ... ... теориясын, дидактиканы, мұғалімдерге қойылатын
талаптар ... ... ... де түбірлі мәселелерін ғылыми негізде
шешті, өзінің прогресшіл педагогикалық жүйесін құрды.
ХІХ ... ... ... мен ХХ ... ... ... ... мен жүйесін қолдаушы, ұлы педагогтың жолын ұстаған
педагогтар мен ... ... ... тамаша тобы қалыатасты.
(Н.Ф.Бунаков, В.П.Вахтеров, В.И.Водовозов, Д.Д.Семенов, Д.И.Тихомиров,
И.Н.Ульяноы).
К.Д.Ушинский жазған «Балалар ... мен «Ана ... ... 60 жыл
бойына Россиядағы ең құнды, кеңінен тараған оқулықтар болды.
К.Д.Ушинскийдің педагогикалық ... мен ... сол ... ... ... қараған, өзге халықтардың прогресшіл педагогтары Алтынсаринге,
Гогебашвилиге (Грузия), Агаян мен ... ... ... т.б. зор әсер ... ... ... піеірлері біздің заманымызда да өзінің
құнды мәнін сақтауда.
3 Қазақстанда педагогикалық ... ... ... ... ... ... Қазақстан өте-мөте артта
қалған ел еді. Материалдық игіліктің бірден-бір дерлік және ... ... мал ... ... тәсілмен жүргізу, осымен байланысты
көшпелі тұрмыс, ... ... сол ... ... қырқыс – осының бәрі Қазақстан мәдениет жағынан мейілінше артта
қалуына себеп болды.
Қазақстанның өз еркімен Россияға қосылуы 1731 жылы ... ... ... ... ХІХ ғасырдың орта шенінде аяқталды.
Әрине, патша үкіметі ... ... ... ... ... ... ... және мәдениет саласындағы мешеулігін ... ... ... халқын толық бағыныштылықта, надандықта ұстауға
тырысты.
Бірақ ... ... сол ... ... оның ... аса зор ... маңызы болды. Қазақстанның Россияға
қосылуының нәтижесінде оның феодалдық ... ... ... ... енуіне, сауданың дамуына, рушылдық-феодалдық
қатынастың күйреуіне қолайлы жағдайлар ... ... ... қосылуы
өлкенің экономикасын ілгері дамытты.
Осы қосылудың нәтижесінде алдыңғы қатарлы орыс ... ... ... ... қазақ халқын бірте-бірте осы озық
мәдениетке тартудың, қазақ халқы мен орыс халқының арасында ... ... ... зор ... болды.
Россияға қосылғанға дейін Қазақстан жерінде молдаларды және ... ... ... діни ... мен ... ғана ... сабақ ескі араб тілінде оқытылды, кейде оқытқанының ... ... ... өзі де ... Мектептер мен медреселердегі оқу
мен тәрбиенің ерекше діншілік өмірден қашық дерексіз сипаты болды. Жоғары
кластарда ... ... ... және ... ... діни ... ... оқытылды.
Қазақстанның Россияға қосылуынан кейін, ... ... ... ... ... ... ... ісінде үкімет
орындарына көмектесе алатын білімді қазақ чиновниктері керек ... ... ... ... ... ақсүйектері мен байларының
балаларына біраз білім беру үшін ... ... ... ... болды.
Қазақстандағы алғашқы мұндай оқу орны ... ... ... ... – Омскіде 1789 жылы ашылған «Азиялық училище»
еді. 1841 жылы хан ордасында ... ... ... Ордада) Жәңгір хан
өзінің жақын нөкерлерінің, достарының (әр түрлі руларды ... ... ... ... үшін ... ... ... жылы Орынбордағы татар мектебі негізінде Неплюев әскери
училищесі ашылды, ол 1844 жылы ... ... ... ... ... 1846 жылы
Сибирьдің казак-орыстар әскери училищесі негізінде Омскіде кадет корпусы
ашылды. 1850 жылы ... ... ... ... жеті ... мектеп
ашылды. Мұнда сабақ орыс тілінде оқытылды, мұнымен ... ... тілі ... Бұл оқу ... бәрі ... ... үстем тапқа
арналған мектептер еді. Бұларға дворяндардың, офицерлердің, чиновниктердің
және патша үкіметінің ... ... ... ... ... ... ... ашылған барлық мектептерінің
ішінде Омскідегі Сібір кадет ... оқу ... ... ... ... ... ... ағартушы ғаллымы Шоқан Уәлиханов осы корпустың
алғашқы ... бірі ... ... кейін Орынбордың Шекра комиссиясы
жанында қазақ балалары үшін ашылған мектепте де оқу біршама ... ... ... ... ... аса ... ... және ағартушы
қайраткері болған Ыбырай Алтынсарин осы мектепте оқыды.
Қазақ балаларын ... ... ... ... ... ... ... өзінен көруге болады: қазақ балаларына арналған Орынбор мектебі 19
жылдың ішінде небары ... 48 ... ... ... алғашқы
өкілдерін даярлап шығарды.
Патша үкіметінің халық ағарту саласында да ... ... ... қазақ және орыс жастарын бірге тәрбиелеп, бірге
оқытқан мектептер өте пайдалы, ... ... ... Үкіметтің ниеті
басқа бола тұрса да, бұл мектептердің ашылуы орыс және қазақ халықтарының
өзара жақындасуына ... ... ... ... орыс ғылымы мен
мәдениетіне араласуын тездетті, қазақ халқына ... ... ... ... ... ... ... мектептерінде тәрбиеленген
жастардан көп адамдар кейін осы жаңа мәдениет үшін ... ... ... ғасырыдың 60-жылдарының өзінде Россияда крепостнойлық тәрбие мен
сословиелік мектепке қарсы бағытталған қоғамдық-педагогикалық ... ... ... ... ... Н.И.Пироговтың,
К.Д.Ушинскийдің, Л.Н.Толстойдың, И.Н.Ульяновтың ... ... ... орыстың халық мектебі ... ... ... ... ... идеялары, сондай-ақ орыс педагогикасының
классигі К.Д.Ушинскийдің және ... ... орыс ... ... ... ... ... Шоқан Уялихановтың (1835-1865),
Ыбырай Алтынсаринің (1841-1889) және Абай Құнанбаевтың ... ... ... ... тигізді.
Мектептерде біріңғай оқулықтар болған жоқ, мысалы, Сырдария, Жетісу
облыстарының мектептері ... ... оқу ... ... Семей, Торғай, Орал облыстарының мектептері Ы.Алтынсарин, ... ... ... оқу құралдары бойынша оқытты. Училищелердің оқу
жабдықтары өте жеткіліксіз болды.
Өмірге аса қажет білім беретін мектеп құру ... аса ... ... ... ... ... ... даласында халық ағарту ісі аздап болса да ... ... ... ... білім тартуды көздеген бұл өте қиын жұмыста өз ... ... орыс ... аса көп ... ... ... ... халық
училищелерінің инспекторлары, директорлары болып қызмет ... ... ... ... атап көрсетуге болады. Олар мектептердегі педагогикалық
процестің тікелей ... ... ... ... көп
оқулықтар мен оқу құралдарының авторлары болатын.
Халқымыздың ардақты ұлдары, өз елін ... ... алға ... ... ... ... да сол дәуірдің – қазақ даласына орыстың
озық ... мен ... ізгі ... жая ... дәуірдің – жемісі
болды. Өткен ғасырда Қазақстандағы қоғамдық ... даму ... ... осы ... ... педагогикалық ой-пікір ХІХ ғасырдың екінші жартысында
негізінен қазақ халқының ұлы ағартушыларының әлеуметтік-саяси, ... ... ... ... ... байланыста дамып жатты.
Қорытынды
ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстандағы ... ... ... ... ... сұрақтарын қарастырып бізкелесі
қорытындыға келеміз:
1. ... ... ... тек ... пен ... мағынада
емес, қазақ халқының мәдениеті мен ағарту ісінің дамуында прогрессивті әсер
етті. Бұл Қазақстанның ... және ... орыс емес ... ... ... ... ... берудің пайда
болуымен, мәдени-ағартушылық пен ғылыми ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
территориясында география, геология, археология, антропология, этнография,
филология салаларында ғылыми зерттеулерді өткізуімен ... ... ... ... және ... ... дамуға негіз болды.
Қазақстанның Ресейге қосылуы қазақ халқына орыс ... ... ... ... ... көмектесті: орыс тілін үйрену
мен сол арқылы ресейлік демократиялық ойларын зерттеу.
ХІХ ... ... ... орыс ... ... ... мен ... салаларында үлкен жетістіктері,
әлемге танымал орыс әдебиеті классиктерінің туындылары, театрлық, ... ... ... Чернышевский мен Добролюбов дамытқан эстетикалық
принциптерінің іске асырылуы қазақ халқының мәдениетінің дамуына зор ... Осы ... зор ... ... ... орыс интеллегенциясы да бар
– қоғам қайраткерлері, ғалымдар, педагогтер мен жазушылар, олар ... пен ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы ресейлік прогрессивті интеллегенциясы
патша үкіметінің реакциялық курсті көріп ... ... мен ... ... ... жаңа ... ... бағытталған көптеген
қоғамдық шаралардың инициаторы болды (бастапқы білім берудің дамуына ықпал
жасайтын ... ... ... ... мен ... ... ... арналған оқу құралдарын шығару т.б.).
Бұл курстық жұмыста ағарту жұмысын дамыту, мектеп және ... ... беру ... ... ... ... нақты дәлел беріледі. Өйткені бұл маңызды мәселе соңғы
жылдары нақты фактілік материалдармен ... ... ... және ... орыс емес ... ... ... қатысты
патша үкіметінің реакциялық саясатына, қазақтандық жерінде патша үкіметінің
және шіркеудің ... пен ... ... ... ... ... алдыңғы қатарлы ресейлік
демократиялық мәдениет пен оның атақты ... ... мен ... ... ... ... ... ықпал жасады.
Ресейде 60-жылдары бірқатар педагогикалық басылымдардың пайда болуы,
бастапқы мен орта білім беру ... ... екі бағы ... ... ... ... ойы (революцияшыл-демократиялық
және буржуазды-демократиялық), әсіресе ... орыс ... ... ... ...... ... Ресей
халықтарының және славяндар мемлекеттерінің алдыңғы қатарлы педагогтар-
демократтарға зор әсер етті, ... ... мен ... ... ... ... ойлардың дамуына негіз бола алды.
3. Қазақстанның Ресейге қосылуына дейнгі және одан кейінгі Қазақстан
жерінің бөлшектенуі мен ... ... ... әрине мәдениет
пен ағартушылықтың жалпы жағдайына өзінің зиянын келтіре алды.
Қазақстан патшалық ... ең шеті ... ... ... ... ... саны және басқа да көрсеткіштер бойынша бірқатар
ресейлік облыстарынан жоғары тұрды. Мысалы, ақмола ... орыс ... мен ... ... саны ... болды, тұрғындар
санына мен мектеп жастағы балалардың санына пайыздық ... ... 89 ... мен ... ... 75 орынды паналады, ал
көбінесе қазақтар тұрған Торғай ... 81 ... ... Бірақ Қазақстан
халқы арасындағы жалпы сауаттылық 1,2% тең болды. Үкімет ағартушылық іс-
әрекетке тым аз ақша ... ... ... ... ... көбінесе тұрғындардың қоғамдық қаражатының арқасында күн көрді.
4. Қазақстанның мектептік білім беру ... ... ... үзілмес бөлігі болды. Бірақ, сонымен қатар патша ... ... ... ... пен ... орыс емес ... үшін арналған
мектептерді ұйымдастырды (орыс-қазақ екісыныптық училищелер, бірсыныпты
болыстық пен участкілік ... ... және ... мектептер,
орыс-туземдік училищелер мен мектептер).
Орыс-қазақ, орыс-туземдің мектептер, олар бірнеше ... ... ... пен ... ... беруінің дамуында және
қазақ халқының орыс мәдениетіне ... ... ... ... оң роль ойнады.
Патша үкіметі сұлтандар мен басқа байлар-феодалдардың балаларын орыс
мектептеріне жіберіп, орыс-қазақ пен орыс-туземдік мектептерін аша ... ... ... ... ...... пен ... орыс емес
халықтарының бай ақсүйектерін өзіне көмекші ретінде тартып онымен бірге
отаршылдық пен ... ... ... Бірақ осы патшалық
үкіметтің мақсаты орындалмады, өйткені осы ... ... ... ... ... жұмыстармен айналыспай патша үкіметі есепке
алмаған ... ... ... Сонымен бірге, ... ең ... ... ... ... ... ... балаларына арналған ауылдық қазақ мектептері тек ХІХ
ғасырдың соңында ғана пайда бола ... және ... ... ... ... ... ... білім беру округтарына кірген Қазақстан облыстарының
мектептік білім беру ... ... ... ... ... жұмыста көрсетілді.
Қазақстанда мектептік білім берудің ... ... ... ... материалдық құралдарының және ... ... ... ... ... негізінің төмен болуы.
Қазақстанда ХІХ ғасырдың ... Ұлы ... ... ... мектептік білім беру жүйесі өзгеріссіз болды, халықтық
білім беру іс-әрекеті белсенді дамымаған. Патшаның отаршылдық ... ... ... ... патриархалды-феодалдық қағидалар Қазақстанда
мәдениет пен ағарту ісінің ілгері дамуына үлкен кедергі болып ... ... ... мамандық білім берудің бастамасы ХІХ
ғасырдың 80-жылдарында Ресейдегі өндірістік күштердің дамуы мен техникалық
мамандық білім беру ... ... бола ... ... Қазақстанда феодалды-
патриархалды қатынастарының басымдығы және патшалық реакциялық саясаты ... ... ... ... ... ... білім беруінің құрылуы
және әртүрлі қолөнер мен қол еңбектік ... ... ... ... ... ие ... Олар техникалық мамандық ... мен ... ... және ... ... ... жұмыскерлерді даярлауға ықпал етіп оқушылардың еңбектік
тәрбиеленуін алға тартты.
ХІХ ғасырдың ... мен ХХ ... ... ... ... ... мен экономикалық ойлармен, техникалық мамандық білім
беруіне және еңбектік оқытылымға көңіл бөлуге ... ... ... беру ... назар аударған жоқ.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында, әсіресе оның соңында ... және ауыл ... ... ... ... ... өте ... болды. Басқа техникалық мамандық білім берудің салалары,
әсіресе техникалық білім беру дамымаған: ... ... ... ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстанның алдыңғы қатарлы
педагогикалық ойы бірқатар ... ... ... ... ... ... ... балаларын олардың ана тілінде оқыту,
дінсіз және нақты білім беру, ... ... ... ... ... беру ... енгізу, ана тілінде жақсы кітаптарды мен
оқулықтарды басып шығару т.б. ... ... өте ... ... ғалымы Шоқан Уәлиханов, алғашқы қазақ педагогы ... мен ұлы ... ... мен ... Абай ... ... пен ... достастығына, қазақтармен орыстың алдыңғы қатарлы мәдениетіні
және орыс сыныптарында қазақтарды орыс грамотасына ... ... ... ... беру мен ... ... ... құнды ойлар айтқан.
Олар жасөспірімдердің кең ойлы білім беру мен өнегелік тәрбиені мақұлдады.
7. Тек Ұлы Қазан социалистік ... ... ... жақсы
дамыған негізінде Кеңестік Қазақстанның ... ... ... нақты мәдени революция көтерілді. Түпкілікті ... ... беру ... құрылды; республика жаппай сауатылықтың елі бола алды.
Пайдаланған әдебиет тізімі
1. Қ. Бержанов «Педагогика тарихы: қысқаша курс» ... ... ... ... ... ... ... «Мектеп» 1984 жыл.
2. Қ. Бержанов «Оқу-ағартудағы халықтар достығы» Алматы «Мектеп»
1976жыл.
3. Ә.І. Сембаев «Қазақ совет мектептерінің тарихы» оқу құралы, Алматы
«Мектеп» 1967 ... Т.Т. ... ... ... и ... ... ... во второй половине ХІХ века», Издательство АН КазССР 1958
год.
5. Т.Т. Тажибаев «Педагогическая мысль в Казахстане во второй половине
ХІХ ... ... ... 1965 ... Т.Т. ... «Просвещение и школы Казахстана во второй половине ХІХ
века», Алматы «Казполитиздат» 1967 год.
7. Ғ. Ниязова «ҚР ... ... ... ... Тіл, ... 2002 жыл №2.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Білім беру жүйесіндегі инновациялык технологияның теориялык негіздері туралы8 бет
Компьютерлік технологияның педагогикалық мүмкіндіктері20 бет
Педагогикалық зерттеулер әдістемесі» электронды оқулығын жетілдіру92 бет
ХІХ ғ. і жартысындағы музыкалық өнеріне жалпылама талдау жасау14 бет
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі11 бет
"тірек- қимыл жүйесі, жас ерекшелігі. баланың аяқ киіміне, жеке басына қойылатын гигиеналық талаптар."20 бет
"тағам өнімдерінің қауіпсіздік менеджмент жүйелері. тағам тізбегіне қатысатын ұйымдарға қойылатын талаптар"5 бет
1. Тірек-қимыл жүйесі және оның жасқа байланысты ерекшелігі. 2. Баланың аяқ киіміне, жеке басына қойылатын гигиеналық талаптар.3. Балалардың дене тәрбиесін ұйымдастырудың күнтізбелік жоспарын жасау5 бет
1.санитарлық көрсеткіш микроорганизмдердің сипаттамасы. оларға қойылатын талаптар. 2. Санитарлық микробиологиялық зерттеудің әдістері мен принциптері5 бет
1.санитарлық көрсеткіш микроорганизмдердің сипаттамасы. оларға қойылатын талаптар. 2.санитарлық микробиологиялық зерттеудің әдістері мен принциптері21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь