Қоғам ұғымы және оның әлеуметтік құрылымы, негізгі қағидалары


Жоспары

1. Қоғам ұғымы және оның әлеуметтік құрылымы, негізгі қағидалары.
2. Қоғамды зерттеудегі құрылымдық, жүйелі, функционалды бағыттар. Қоғам типтері.
3. Қоғамның ұш сатылы даму теориясы. Р. Арон, У. Ростоу.
4. Қазақстандық қоғамның дамуының негіздері.
1. Қоғам деген не?
оның адам өміріндегі рөлі мен орны қандай деген сүрақ барлық әлеуметтанулық ағымдар үшін басты сүрақ болып келеді. Әлеуметтану ғылымында «қоғам деген не?»- деген сүраққа екі бағыт қалыптасты: тар әлеуметтанулық және кең философиялық. Екі бағытта өз бетінше өте күрделі құбылыс қоғамды өздігінше түсіндіріп жаңалықтар енгізуде. Солай болған кұннің өзінде, түсінікті болу үшін оларды ажырату керек, неге десеңіз қоғамға деген әртүрлі көзқарас оны талдауға әртүрлі методологияны талап етеді.
Қоғамның күрделі ұғым ретінде дұрыс түсіну үшін ұш ұқсас ұғым-ел, мемлекет, қоғамды бір-бірінен айыру керек. Ел-планетамыздың белгілі бір мемлекетке қатысты шекарасы бар географиялық территорияда тұратын халықты айтады. «Мемлекет»- елдің саяси системасының басты белгілерін бейнелейтін ұғым. «Қоғам»- елдің әлеуметтік құрылысын сипаттайтын ұғым, әлеуметтік құрылым оның негізін қалайды. Елді-география, мемлекетті-саясаттану, қоғамды-әлеуметтану зерттейді.
Қоғамды мемлекет шекарасында төңірегінде қарастырып түсіндіру тіпті оңай. Француз қоғамы Франция елі мен мемлекетіне дәл келеді. Тура осындай қалыпта американ, орыс, қазақ, өзбек қоғамы жөнінде айтуға болады.
Алайда, қоғам мемлекеттік – аймақтық принцип негізінде қарастыруға көне бермейді, мысалы, дұниеде Люксембург қоғамы деген құрылым жоқ.
Қоғам-елдің, сонымен бірге ұлттың, халықтың, тайпаның әлеуметтік ұйымы. Бір елді екінші елден бөліп тұратын саяси немесе мемлекеттік шекаралар болмаған уақыт болды. Қазіргі түсініктегі ел ұғымы болған жоқ. Үлкен елдер мен тайпалар кеңістікте еркін көшіп-қонып, жаңа аймақтарды игереді. Халықтардың қоныс аударуы аяқталған кезде мемлекеттік суверинитетпен шектелген жерлер пайда болды. Сонымен, елдер - әлемді аймақтық бөлістің нәтижесі.
Алайда мемлекет пен ел болмаған дәуірде қоғам болды. Яғни, «қоғам» ұғымын қандайда болмасын тарихи дәуірге, адамдардың сандық мөлшері бар ұғымдарға қолдануға болады.
Танымал американ әлеуметтанушысы Э.Шилз қоғам деп атауға болатын қандай да болмасын әлеуметтік бірлесстікке қажетті белгілердің толық тізімін көрсете алды.
•ұйым қандай да болсын ірі жүйенің бөлімі болмауы керек
•неке тек осы бірлестік мүшелері арасында ғана болады
•ол негізінен осы бірлестікке кіретін танылған өкілдердің ұрпағының есебінен толықтырылып отырылады
•бірлестіктің меншігі болып табылатын аймағы бар
•оның өз есімі және өз тарихы бар
•оның өз басқару жүйесі бар
•оны мәдениет деп аталатын ортақ құндылықтар (дәстұр, салт, ереже, заң, ар-ождан) біріктіреді.
Бұл белгілерді қазіргі ірі державалардан да, ежелгі тайпалардан да табуға болады. Мұнда да онда да қандық туысқандық жүйе (некеге тұру мен жаңа мүшелерді қабылдау), өз аймағы, есімі, мәдениеті, тарихы, басқару жүйесі – олар басқа жүйенің құрамындағы бөлшек емес.
Сонымен қоғам дгеніміз бір-бірімен сан - алуан тұрақты әрекетпен байланысқан, ортақ территориясы, тарихы мен мәдениеті бар адамдардың ең үлкен бірлестігін айтамыз.
Адамзат тарихында қоғамның екі негізгі кезеңі ерекшелінеді: 1) Адамдардың әлеуметтенуге дейінгі тіршілігі және 2) әлеуметтік өмір кезеңі .
Қоғам күрделі және қарапайым түрлерге бөлінеді. Қарапайым қоғам ғалымдардың айтуына қарағанда 50-40 мың жыл бұрын қалыптасып, жоғарыда келтірілеген белгілермен ерекшіленеді. Кейіннен, адамдар аңшылықпен, терімшілікпен, жер шаруашылығына өтуі; көшпелі өмірдің отырықшылыққа ауысуы, өндірістің өсуі мен қосымша өнімнің және жеке меншіктің пайда болуы, қоғамның жіктеліп топтардың пайда болуы мен мемлекетке бірігуі күрделі қоғамды қалыптастырып, әлемде жеке елдер пайда болды.
Қарапайым және күрделі қоғамның басқа әлеуметтану оны бірнеше түрлерге бөледі. Мысалы, жазба деректерге байланысты, жазба деректерге дейінгі және жазба деректер қоғамы. Әлеуметтік-саяси қатынастардың демократиялығы мен сыртқы әлемге қатысы жағынан – ашық және жабық болып бөлінеді.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Әбсаттаров Р. М. Дәкенов. Әлеуметтану. Оқулық. Алматы. 2004., 2007ж.
2.Әлемдік әлеуметтану антлогиясы. Алматы. Қазақстан. 10 томдық. 2006ж.
3.Икенов А.И. Әлеуметтану негіздері. Алматы. Экономика. 2004ж.
4.Қарабаев Ш. Әлеуметтану негіздері. Алматы. 2008ж.
5.Ғабдуллина Қ. Құқық әлеуметтануы. Алматы. 2005ж.
6.Рахметов К.Ж., Болатова А.Н. Социология. Алматы. 2005ж.
7.Оданова Р.К. Жалпы әлеуметтану. Лекциялар курсы. Шымкент. 2004ж.
8.Айбеков Б.Ө., Абенов К.К. Әлеуметтану. Оқу құралы. Шымкент. 2003ж.
9.Смелзер Н. Социология. М., 1994. Гл. 9.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 7 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Жоспары

1. Қоғам ұғымы және оның әлеуметтік құрылымы, негізгі қағидалары.
2. Қоғамды зерттеудегі құрылымдық, жүйелі, функционалды бағыттар. Қоғам
типтері.
3. Қоғамның ұш сатылы даму теориясы. Р. Арон, У. Ростоу.
4. Қазақстандық қоғамның дамуының негіздері.

1. Қоғам деген не?
оның адам өміріндегі рөлі мен орны қандай деген сүрақ барлық
әлеуметтанулық ағымдар үшін басты сүрақ болып келеді. Әлеуметтану ғылымында
қоғам деген не?- деген сүраққа екі бағыт қалыптасты: тар әлеуметтанулық
және кең философиялық. Екі бағытта өз бетінше өте күрделі құбылыс қоғамды
өздігінше түсіндіріп жаңалықтар енгізуде. Солай болған кұннің өзінде,
түсінікті болу үшін оларды ажырату керек, неге десеңіз қоғамға деген
әртүрлі көзқарас оны талдауға әртүрлі методологияны талап етеді.
Қоғамның күрделі ұғым ретінде дұрыс түсіну үшін ұш ұқсас ұғым-ел,
мемлекет, қоғамды бір-бірінен айыру керек. Ел-планетамыздың белгілі бір
мемлекетке қатысты шекарасы бар географиялық территорияда тұратын халықты
айтады. Мемлекет- елдің саяси системасының басты белгілерін бейнелейтін
ұғым. Қоғам- елдің әлеуметтік құрылысын сипаттайтын ұғым, әлеуметтік
құрылым оның негізін қалайды. Елді-география, мемлекетті-саясаттану,
қоғамды-әлеуметтану зерттейді.
Қоғамды мемлекет шекарасында төңірегінде қарастырып түсіндіру тіпті
оңай. Француз қоғамы Франция елі мен мемлекетіне дәл келеді. Тура осындай
қалыпта американ, орыс, қазақ, өзбек қоғамы жөнінде айтуға болады.
Алайда, қоғам мемлекеттік – аймақтық принцип негізінде қарастыруға
көне бермейді, мысалы, дұниеде Люксембург қоғамы деген құрылым жоқ.
Қоғам-елдің, сонымен бірге ұлттың, халықтың, тайпаның әлеуметтік
ұйымы. Бір елді екінші елден бөліп тұратын саяси немесе мемлекеттік
шекаралар болмаған уақыт болды. Қазіргі түсініктегі ел ұғымы болған жоқ.
Үлкен елдер мен тайпалар кеңістікте еркін көшіп-қонып, жаңа аймақтарды
игереді. Халықтардың қоныс аударуы аяқталған кезде мемлекеттік
суверинитетпен шектелген жерлер пайда болды. Сонымен, елдер - әлемді
аймақтық бөлістің нәтижесі.
Алайда мемлекет пен ел болмаған дәуірде қоғам болды. Яғни, қоғам
ұғымын қандайда болмасын тарихи дәуірге, адамдардың сандық мөлшері бар
ұғымдарға қолдануға болады.
Танымал американ әлеуметтанушысы Э.Шилз қоғам деп атауға болатын
қандай да болмасын әлеуметтік бірлесстікке қажетті белгілердің толық
тізімін көрсете алды.
•ұйым қандай да болсын ірі жүйенің бөлімі болмауы керек
•неке тек осы бірлестік мүшелері арасында ғана болады
•ол негізінен осы бірлестікке кіретін танылған өкілдердің ұрпағының
есебінен толықтырылып отырылады
•бірлестіктің меншігі болып табылатын аймағы бар
•оның өз есімі және өз тарихы бар
•оның өз басқару жүйесі бар
•оны мәдениет деп аталатын ортақ құндылықтар (дәстұр, салт, ереже,
заң, ар-ождан) біріктіреді.
Бұл белгілерді қазіргі ірі державалардан да, ежелгі тайпалардан да
табуға болады. Мұнда да онда да қандық туысқандық жүйе (некеге тұру мен
жаңа мүшелерді қабылдау), өз аймағы, есімі, мәдениеті, тарихы, басқару
жүйесі – олар басқа жүйенің құрамындағы бөлшек емес.
Сонымен қоғам дгеніміз бір-бірімен сан - алуан тұрақты әрекетпен
байланысқан, ортақ территориясы, тарихы мен мәдениеті бар адамдардың ең
үлкен бірлестігін айтамыз.
Адамзат тарихында қоғамның екі негізгі кезеңі ерекшелінеді: 1)
Адамдардың әлеуметтенуге дейінгі тіршілігі және 2) әлеуметтік өмір кезеңі .
Қоғам күрделі және қарапайым түрлерге бөлінеді. Қарапайым қоғам
ғалымдардың айтуына қарағанда 50-40 мың жыл бұрын қалыптасып, жоғарыда
келтірілеген белгілермен ерекшіленеді. Кейіннен, адамдар аңшылықпен,
терімшілікпен, жер шаруашылығына өтуі; көшпелі өмірдің отырықшылыққа
ауысуы, өндірістің өсуі мен қосымша өнімнің және жеке меншіктің пайда
болуы, қоғамның жіктеліп топтардың пайда болуы мен мемлекетке бірігуі
күрделі қоғамды қалыптастырып, әлемде жеке елдер пайда болды.
Қарапайым және күрделі қоғамның басқа әлеуметтану оны бірнеше түрлерге
бөледі. Мысалы, жазба деректерге байланысты, жазба деректерге дейінгі және
жазба деректер қоғамы. Әлеуметтік-саяси қатынастардың демократиялығы мен
сыртқы әлемге қатысы жағынан – ашық және жабық болып бөлінеді.
2. Әлеуметтанушыларды ерекше қызықтыратыны қоғамды әлеумттік –
экономикалық белгілері бойынша айыру. Мұнда көпке танымал екі тәсіл бар:
маркстік (формациялық тәсіл) және қазіргі батыс социологтарының ұш сатылы
теориясы (өркениеттік тәсіл).
Маркістік формациялық жүйенің негізгі өлшемі-өндіріс құрал-
жабдықтарына меншіктің формасы мен қоғамның таптық құрылымы. Осы өлшем
бойынша қоғамның бес тарихи даму сатысы, бес қоғамдық экономикалық
формация, немесе қоғамның түрі ерекшелінеді.
Мұнда құл иеленушілік, феодалдық және капиталистік қоғамдар таптық-
антогонистік, қанаушы , тоқыраудағы, еңбек адамына қарсы қоғам ретінде
қарастырылады. Ал коммунистік -әділетті, ұйлесімді, мұнда адамдарды бөлетін
жекемншік жоқ, тең, әркім өз дәрежесіне қарай еңбек етеді, толық еркіндік
пен демократияға ие және жоғарғы дәрежелі тұрмыс, әл-ауқат жасалған. Алайда
қоғамның ХХ ғасырда дамуы капитализм мен социализм арасындағы бәсекелестік
бұл қорытындыларды жоққа шығарды. Кеңестік социализм және басқа елдерге
таратылған экспорттық варианттағы социализм казармалық болып шықты.
Социалистік құрылыстың көптеген жылғы тәжирибесі жақсы жақтарымен бірге
мынаны анықтады: 1) Ұлы мақсаттармен бағдарламаларды ресми тұрде жариялау
және оның жүзеге асырылмауы; 2) Жалпы адамдарды бақылауға алу,
бюрократиялық жұгенсіздік және қарапайым адамның құқығының жоқтығы; 3) Бұл
экономиканың өнімсіздігі мен халықтың әлауқатының төмендігі; 4) Жеке
меншіктің жоқтығы, адамдардың еңбекке, шығармашылыққа, бәсекелестікке деген
ынтасын аяқ асты ету; 5) Жеке адамның рөлін үлкен мемлекеттік машинаның
винтігі мен жарқын болашақ-коммунизмді орнату құралына айналдырады.
Бұған қарама-қарсы ХХ ғасырда Батыс елдеріндегі қоғам (капитализм)
дамып, жетіліп, экономикалық гұлденіп, демократиялық нығайып, гуманизм
нақты орын алып, бәрі үшін әлауқаттың өсуі орын алды. Бұл капиталистік
өндіріс тәсілінің жалпы өнімді екендігінің куәсі, олай болатын себебі, жеке
меншік, еркін кәсіпкерлік пен нарық ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қылмыстық құқықтың теориялық аспектілері
Құқық ұғымы туралы
Сайлау жүйесінің түсінігі және түрлері
ПЕДАГОГИКАНЫҢ ӘДІСНАМАЛЫҚ ҚОРЫ
«ҚР қаржы құқығы» пәні бойынша лекция тезистері
Қылмыстарды алдын ала тергеу сатысы
Құқық негіздері пәніне кіріспе
Қылмыстық іс жүргізу құқығы
ҚҰҚЫҚТЫҚ ТӘРТІП, ҚҰҚЫҚ БҰЗУШЫЛЫҚ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСІНІК
Мемлекет және азаматтық қоғам
Пәндер