Қазақстанның орта ғасырлардағы қалалары мен қоныстары

Жоспар

Кіріспе

І. Тарау. VІ.ХІІІ ғасырлардағы Қазақстандағы қалалар мен
қоныстар
І.1. Қалалар мен қоныстардың саны, олардың маңызы
І.2. Ерте орта ғасырлық қалалардағы қолөнер және сауда
І.3. Қалалардың архитектурасы

ІІ. Тарау. ХIV.ХVІІІ ғасырлардағы қалалар мен қоныстар
ІІ.1. ХІV.ХVІ ғасырлардағы қалалар мен олардың өмірі
ІІ.2. Соңғы орта ғасырлардағы қалалар мен қоныстар

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Қалалар саны және қала жұрттарының үлгілері. Жаңа археологиялық материалдың жинақталуы, бұрын белгісіз болып келген қала жұрттарының ашылуы тарихи картаға алдыңғы ортағасырлық қалаларды, қоныстар мен басқа да елді мекендерді неғұрлым толық орналастыруға мүмкіндік береді. Оңтүстік Қазақстанның тау етегіндегі ең ірі қала Испиджаб саналады. Ол 629 жылы Сюань-Цзянның жылнамасында «Ақ өзендегі қала» атымен алғаш рет аталады. Кейініректе Махмұд Қашғари былай дейді: «Сайрам - ақ қаланың аты (Әл-Мединат әл-Байда), ол Испиджаб деп аталады. Оны «Сайрам» деп те айтады». Сайрам деген атаумен қала осы кезге дейін жетті және оның аумағындағы қираған қала жұртының орны орта ғасырлардағы Испиджабқа сәйкес келетініне күмән жоқ.
Испиджабқа жақын жерде, одан Шашқа баратын жолдың бойында Газгирд қаласы жатқаң. Орта Гасырларда жол Тұрбат асуынан өтіп, Сайрамға барған. Қазіргі Шарапхана ауылының аумағынан VІІ-Х ғасырларда болған каланың жұрты табылды, оны Газгирд деуге болады. Ертедегі Газгирд топонимінің қазіргі Қазығұрт атауында сақталып қалған болуы мүмкін. Ташкент пен Шымкент арасындағы тау сілемдері солай деп аталады; қаланың қираған жұрты соның етегінде жатыр. Испиджабтың шығыс жағында Шарап, Будухкет, Тамтаж, Абараж және Жувикат қалалары мен елді мекендері болған . Алдыңғы екі қалаға арақашықтағы деректемелерде фарсах есебімен (Сайрамнан және бір-бірінен шақырым есебімен) көрсетілген қала орындары сәйкес келеді. Шарапқа - Төрткөл Балықшы, Будухкетке Қазатлық қалаларының жұрты сай келеді. Тамтаж мен Абараж, сірә, керуен сарайлар болса керек.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Тарихы І том. Алматы, «Атамұра». 1996 ж.
2. Қазақстан Тарихы ІІ том. Алматы, «Атамұра». 1998 ж.
3. Қазақстан Тарихы ІІІ том. Алматы, «Атамұра». 2002 ж.
4. Волин С.Л. Сведения арабских и персидских иситочников о долине р. Талас и степных райнах. 1960, 76-б.
5. Беленицкий А.М., Бентович И.Б., Большаков О.Г. Средневековый город Средней Азии, 3-4 б.
6. Кожемяко П.Н. Раннесредневековые города и поселения Чуйской долины. Фрунзе 1959, 65-130 б.
7. Байпақов К.М. Средневековая городская культура Южного Казахстана и Семиречья, 73-б.
8. Всеобщая История Архитектура М., 1958, т. І, 121-122 б.
9. Сухарева О.А. Квартальная община позднефеодального города Бухары, 338-б.
10. Якубов Ю. Раннесредневековые бытовые очаги из поселения Гардони-Хисор. Жилище народов Средней Азии и Казахстана М., 1982, 72-77.
11. Байпақов К.М. Средневековая городская культура Южного Казахстана и Семиречья, 83-87-б.
12. Сенигова Т.Н. Средневековый Тараз. А., 1972, 65-б.
13. Кожемяко П.Н. Раннесредневековые города и поселения Чуйской долины. Фрунзе, 1959, 131-184 б.
14. Байпаков К.М. О локализации позднесредневековых городов Казахстана 1977, 203-205 б
        
        Тақырыбы: Қазақстанның  орта ғасырлардағы қалалары мен қоныстары
Жоспар
Кіріспе
І. Тарау. VІ-ХІІІ ғасырлардағы ... ... ... ... мен қоныстардың саны, олардың маңызы
І.2. Ерте орта ғасырлық қалалардағы қолөнер және ... ... ... ... ... ғасырлардағы қалалар мен қоныстар
ІІ.1. ХІV-ХVІ ғасырлардағы қалалар мен олардың өмірі
ІІ.2. Соңғы орта ғасырлардағы қалалар мен қоныстар
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Қалалар саны және қала ... ... Жаңа ... ... бұрын белгісіз болып келген қала жұрттарының ашылуы
тарихи ... ... ... ... қоныстар мен басқа да елді
мекендерді неғұрлым толық орналастыруға мүмкіндік ... ... тау ... ең ірі қала ... ... Ол 629 жылы
Сюань-Цзянның жылнамасында «Ақ өзендегі қала» атымен ... рет ... ... ... ... дейді: «Сайрам - ақ қаланың аты ... ... ол ... деп ... Оны «Сайрам» деп те айтады».
Сайрам деген атаумен қала осы ... ... ... және оның ... қала ... орны орта ғасырлардағы Испиджабқа сәйкес келетініне
күмән жоқ.
Испиджабқа ... ... одан ... баратын жолдың бойында Газгирд
қаласы жатқаң. Орта Гасырларда жол Тұрбат асуынан өтіп, ... ... ... ... ... VІІ-Х ғасырларда болған каланың жұрты
табылды, оны Газгирд ... ... ... ... ... қазіргі
Қазығұрт атауында сақталып қалған болуы мүмкін. Ташкент пен ... тау ... ... деп аталады; қаланың қираған жұрты соның
етегінде жатыр. ... ... ... ... ... ... ... Жувикат қалалары мен елді мекендері болған[1]. Алдыңғы екі қалаға
арақашықтағы ... ... ... ... және бір-бірінен
шақырым есебімен) көрсетілген қала орындары сәйкес келеді. ... ... ... Будухкетке Қазатлық қалаларының жұрты сай келеді. Тамтаж
мен Абараж, сірә, керуен сарайлар болса керек.
І. VІ-ХІІІ ... ... мен ... ... мен қоныстардың саны, олардың маңызы
Арыстың төменгі ағысында арталығы ... ... ... ... ... ... Жазбаша деректемелерде Отырар (Отырарбенд) VIII-IX
ғасырларда пайда болады. Сонымен ... ... ... ... аты да мәлім
болған. Бұл қаланың Тарбанд деген тағы бір аты ... ... ... өзі екені күмән туғызбайды. Отырардан ... ... ... ... ... сол ... орталығы болған. В. В.
Бартольд ... ... ... ... деп санайды. Шауғар қаласы
Түркістанның оңтүстік-шығысында 8 ... ... ... Шойтөбе
қаласының орнында болған деп саналады. Соғды тілінен аударғанда Шауғар
«Қара тау» ... сөз. ... ... ... ... Шойтөбенің
Шауғарға балануына қосымша дәлел бола алады. Осы ... ... орта ... VІ-ІХ ... ... жартысына тән мадени
қабаттары анықталған бір топ қала жұрттары жатыр. Қазақстанның оңтүстігінде
барлық саны 27 болатын ... қала ... ... ... қала жүрттарына құрылымында арқа - ішкі
қамал, шахристан - ... ... қала және ... - ... сауда-қолөнер орны болатын топография тән. ... ... ірі ... мен дінбасылардың үйлері, сарайлар орналасты.
Алайда Орта Азияға тән қалыптағы Пенджикенттегі археологиялық қазбалар
қала өмірінің ... ... ... ... және
көпестермен қатар қолөнершілер мен ұсақ саудагерлердің де тұрғанын және
алдыңғы орта ... ... қала ... мен ... қалыптасқан
орталығы болғанын көрсетті.[2] Жазбаша деректемелердегі ... ... ... ... қала ... ... келетін қала
жұрттарында қалалар қатарына жатқызу керек. Оңтүстік Қазақстан ... ... орта ... қалаларының жұрттарын анықтаған кезде
мынадай белгілердің жиынтығы: көлемі мен құрылымы (қамал және бүкіл ... ... мен ... ... ... ... ... кешені пайдаланылады.
Осындай сан және сапа бедіілеріне сүйенгенде, Оңтүстік Қазақстандағы
алдыңғы орта ғасырлардағы ... ... саны 33 ... ... ... ... ... неғұрлым кейінгі уақытта да өмір сүргендіктен,
қала орындарының ... ... ... ... ... ... және ... үлгілерін жорамалдауға мүмкіндік бере бермейді.
Жетісудың оңтүстік-батысында, керісінше, бұған толық ... ... ... ... ... VII-X ғасырларда 27 қала мен қоныс
болған, олардың көпшілігі нақты қала жұрттарымен сәйкестендірілді.
Ал Шу және Талас аңғарларындағы аумақта ... 36 қала ... ... VII—IX ... ... ... анықталды. Қалалар кейінгі
кезге дейін өмір сүрген. Олардың ... ... ... Қала ... ... мен ... тұратын «орталық бөлік»
ерекше көрінеді. Орталықтағы құлаған үйінділерге ұзындығы үш ... ... ... ... ... қоршалған аумақ жапсарласып жатады.
«Ұзын дуалды» қалалардың орналасуында ... ... бар: ... олар ... 15-20 ... қашықтықта аңғарлардың ең қолайлы
жерлерінде, Таласқа ұсақ тау өзендерінің құятын сағаларында орналасқан. Шу
аңғарында қалалардың орналасу заңдылығы одан да ... - он үш қала ... ... тау ... ағып ... ... ... 15-35
шақырым қашықтықта орналасқан; қалғандары Қырғыз ... ... Шуға ... құятын жерлерінде солтүстік жақтағы ішкі тізбекті
құрайды.
Қалаларды сипаттап топтаған кезде қала ... ... ... және жазбаша деректердің мәліметтері пайдаланылды, нәтижесінде
қалаларды үш топқа бөлуге ... ... ... ... және ... - Тараз, Суяб, Невакет және Нұзкет, олар Жетісудың ... ... ... Қызылөзен және Шитөбе сияқты ірі қала
жұрттарына сәйкес келеді. ... ... ... ... ... ... ... Текабкет және тиісінше: Сус — Шалдовар, ... ... Жол ... Харранжуван - Беловодск бекінісі, Жақ - ... ... ... ... ... - Луговое, «Түрік қағанының
ауылы» - Шөміш, ... - ... Ірі ... ... ... ... ... жатқызуға болады. Олардың
құрылымында да қамалдармен шахристандардың, қала ... ... ... жиі ... ... ... мықты бекіністі
құрылыстары болған. Алайда олардың көлемі шағын, 4-6 гектардан аспайды,
мұның өзі, ... ... ... тән. ... бірге көптеген
«төрткілдер»—тау шатқалдарында және ірі ... ... ... ... ... қала ... қоныстарға жатқызылд[3]. Табылып, зерттелген
қала орындарының кейбіреулері бекіністер және ... ... ... - ішкі ... қаланың міндетті элементі және оның ең
бекіністі ... ... ... VII-VIII ғасырлардағы Құйрықтөбе
қаласының қамалы биіктігі 10 м күйдірілген балшық тұғырға салынған ... ... ... Онда қала ... ... ... орнының қамалын қазған кезде мұнда VI-VIII ғасырларда
көлемі 240 шаршы метр болатын екі ... ... ... ... ... ... диаметрі 5,8 м болатын, күмбездеп жабылған
салтанат залы болған. Екінші қабатына ... ... етіп ... алты ... VI ... мен VIII ... ... жартысындағы Актөбе-1
қаласының ішкі қамалының орнынан саз ... үш метр етіп ... ... ... ... екі ... замок табылды. Жамбыл (Тараз) және
Құлан қалалары орнының қамалдарында жүргізілген қазба жұмыстарында бұларда
да замок сияқты құрылыстардың орны ... ... ... ... ... қамалын қазған кезде қызықты нәрселер ... ... ... жоғарғы бетінің көлемі 30x40 м, биіктігі 12-15 м ... ... ... ... ... VІ-ІХ ... ... құрылыс жоғары стилобатқа орнатылған замок сияқты ғимарат болган.
Құрылыстың қабырғаларын айналдыра галерея ... ... 35 га ... алып ... биік ... мен ... VIII ғасырдың екінші жартысында оның оңтүстік-шығыс жағынан ... 60 га ... жаңа ... ... ... сірә, оның қаған
ордасы болуы мүмкін. Қызылөзеннің қираган жұрты ... екі ... ... бар ... ... ... 16 м және көлемі 110х110 м стилобатқа орнатылған
дағдылы замок құрылысы болған. ... ... ... және тұрғын
жайлар орналастырылып, өте көркем безендірілген, оларды айналдыра галлерея
жасалған[4].
Қалалардын шахристандары махалла ... ... ... ... ... ... бөлінуі феодалдық қоғам үшін ... Ол ... ... ортақ кәсіппен, дінмен топтасқан адамдардың
сол қоғамға тән топ болып тұйықталуына байланысты еді. X ... ... ... ... ... «ку» және «махала» ... ... олар ... білдірген. Орта ғасырлардағы қала
жұрттарын зерттеушілер ... ... ... ... ... ... ... терминінің кеңінен
пайдаланылғанына қарамастан, бұл ұғым осы кезге ... ... ... ... махалла деп қала құрылысының бүгінгі ұғымы айтылады, ал
оның түп тамыры ... ... ... ол ... ... тік ... тұрақты жоспарланған тұрғын үй алаптарымен ұштасып жатқан[5].
Бір зерттеушілердің пікірінше, Пенджикент махаллалары тік бұрыш жасап
тоғысып жатқан тұйықталған ... ... үй ... ... Басқа
біреулері жалпы қалалық көшеден ... ... ... ... ... ... ... тобын махалла деп санайды. Махалла барлық жағынан
тұйықталған, оның шекаралары үй ... ... ... бойымен
өтеді.
Оңтүстік Қазақстан қалаларының жұртына кеңінен ... ... жеке ... ... ... ... көрсетуге және
мынадай анықтама ұсынуға мүмкіндік ... ... ... қала
құрылысының ішіндегі көшелер немесе үлкен көшенің бір бөлігін ... ... ... ... ... ... сыртқы беті жабық болады,
көрші махаллалармен шекарасы барлық үйлердің сыртқы қабырғалары мен ... ... ... ... ... ... Көк-Мардан қаласының жұртын қазған кезде аршылды.
Үйлердің үш тобын махаллалар деп санауға болады. Олардың ... ... ... тарап, бекініс дуалына барып тірелетін ... ... ... ... ... - 15, 12, 10 м, ... көлемі —
370, 350 және 300 шаршы метр.«А» махалласында бес үй бар, біреуі діни ... және «В» ... ... 4 ... ... ... орнын қазғанда аршылды. VІІ-ІХ ғасырдың бірінші
жартысына дейінгі үстінгі қабаты шайылып кеткен. Махалланың шет ... ... ... ... ал оның ... ... әжептауір жақсы сақталған. Оның
махалласының көлемі 306 шаршы метр болады. Махалланың құрамына ... ... сол және оң ... орналасқан 4 үй кіреді. Үш үй толық,
ал төртіншісінен бір бөлме ғана сақталған, Толық сақталған үш ... ... ... де, ... екі бөлмелі, Махалла ішіндегі кішкене көше ... оның ... ... ... ... ... ... сақталған.
Жоспарлануы және салыну сипаты жағынан махалланың Көк-Мардандағы VI-
VII ... ... ... ... ... ... ... себептері мен сипатын үғынуға этнографиялық
материалдар толық мүмкіндік береді. Олар ... ... ... ... дәлелдейді. Бірқатар зерттеушілердің пікірінше,
XIX—XX ғасырдың басындағы тұрғын үй махаллалары салтының орта ... ... ... ... айырмашылығы болмаған[6].
I мыңжылдықтың орта шені Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... көшудің бетбұрысты кезеңі
болды. Бұл уақытқа отбасының ... бір ... ... ... ... Ол енді үш ... одан да үш ұрпақтан емес, екі ... ... ... әке мен ана ... ... ... бәрі ... бірге тұрды.
Этнографтар жартылай отырықшы және отырықшы қарақалпақтарда әулеттік-
рулық топтардың ... деп ... ... ... топты ең бай немесе
ықпалды ақсақалдар арасынан «көше би» ... ... ... Әдетте
бір ауыл, кейде бірнеше ауыл бірге көшіп-қонғанда неғұрлым ірі ... ... ... ... ... ... отбасылар бірге мал
бағып, куаныштарын бірге атап өткен, салт-жораларды бірлесіп атқарған.
Отырықшы халықта әулеттік-туыстық топтар ... ... ... ... ... ... деп аталады. Әдетте, мұндай әрбір топ бір
махаллада ... ... ... ... ... үй жанындағы және егін
салатын жеке жер учаскесі болған, бірақ малды бүкіл әулет бірігіп жайған,
егін ... ... ... да ... ... ... әулетке
ортақ мерекелерді бірге өткізген, мешіті мен зираты да ортақ болган.
Көшпелілер мен жартылай көшпелілерде ... ... ... және ... ... ... бар неғұрлым ауқымды бірлестік
те пайда болды. Олар туыстық тегінің ... ... ... ... топтасқан. Әрбір топ өзін «бір атаның балалары» деп ... ол - «ата ... ... - «бір ... ... — «бир ата» деп аталған. Топтағы отбасылар саны 2-5-тен 20-15-
ке ... ... ... Олар бір ауыл ... ... ... ... қонған,
малды бірлесіп, кезекпен бағып, еңбек ... ... ... ... ... ... ... асты бірге ішкен. Алайда әр
отбасы малдарына өз ... ... ... ... мен Құйрықтөбе
махаллаларының тұрғындары әулеттік-туыстық топтардан тұрған. Махалладағы
үйлер саны жекелеген туыс ... ... 4-6 үйге ... ... ... белгілі әулеттік-туыстық топтың басшысы ... би», ... орта ... ... раисына (старшина,
староста) және соңғы орта ... ... ... ақсақалына сәйкес
келеді[7].
Жетісудың оңтүстік-батысындағы қала жұрттарының ... ... ... ... жоқ және олардың махаллалары салынуының ... ... ... ... ... ... ол ... Оңтүстік Қазақстан
қалаларының салынуына ұқсас болса ... ... ... ... ... орта ... тұрғын үйі туралы түсінік алуға мүмкіндік берді. VІ-VІІ ғасырдың
бірінші жартысына үйлердін екі ... тән. ... ... үй - бір
бөлмелі, тік ... ... ... ... ... 43 ... ... үйлердің бірінде үзындығы 4 метрлік иілген дәліз бар. ... ... ... және ... ... бойлай ортасына қарай
шығыңқы келген сөрелі сәкілер орнатылған. Сәкілердің ені 1 м, шығыңкы ... 1,2 м, ... 40-45 см. ... ... ... ... ернеулері
балшықпен сыланған көлемі 1x1,5 м болатын тік бұрышты жерошақ қазылған.
Кіреберістің сол жағында, ... ... 0,3 м ... көлемі 0,2x0,2
м болатын екі камин (қабырғадағы ошақ) ... ... ... ... ... бұл -шаруашылық бөлімі, өзінше бір ас ... ... ... тік ... төрт ... - ... ... орны
тазартылды. Төбесінен, сірә, жарық түсетін әрі түтін шығатын тесік жасалған
болса керек. Сонымен бірге түтін есіктен де шыққан, ... да ошақ ... ... ... ... ... үйлердің сәкілері: екі қабырғада «Г» тәрізді және үш
қабырғаны жағалата «П» ... етіп ... ... ... ... ... жері бар. Жер ошақтың түрі тік бұрышты, сопақ немесе ... ... ... ... ... шет жағы ... қаланып қоршалған.
Тұрғын үйді жылыту үшін де, тамақ асу үшін де ... ашық ... ... ... мен Орта Азияның орта ғасырлардағы тұрғын үйінде
кең таралған. Каминдер қабырғаларға ойып жасалған сфералық қуыс ... ... ... ... ... ... ... қойылған. Жер ошақтар
мен каминдердің атқаратын міндеті әр түрлі: біріншілері - үйді ... ... ... ... екіншілері нан пісіру үшін пайдаланылған. Үйлерде ұн
тартуға арналған ... ... бар. ... қорларын сақтауға
арналған кеспектер мен көзелер бұрыштарға қойылған сәкілердің үстінде тұр.
Сонымен бірге күйдірілмеген балшықтан жасалған ... ... және ... ыдыстар қойма ретінде пайдаланылған.
Әрбір үйде мінәжат орны кезікті. ... ол ... ... ... ... ... ... медальонды бұрыш болып келеді. Оның
астында кішкене бұрышты тақыт - күл қабаты жапқан мехрап орналасқан.
Үйлердің көлемі 12 ... ... 45 ... ... ... өзгеріп
отырады. Төбені жабу сипаты ... ... ... ... ... ... төрт ... тірелген, орташаларында бір баған тіреуіш
ретінде пайдаланылып, оған ... бір ... ... екі ... ... кішкене үйлердің төбесін қабырғалар ғана ұстап тұрған.
Екінші үлгідегі үйлер - тізбектеле салынған екі бөлмелі. Екінші ... ... - ... ... мықты қабырға арқылы сегменттеу жолымен
бөлінген. Қойма үйдің артқы, алдыңғы жақтарында, ... ... ... ... Қоймалардың көлемі 8 шаршы метрден аспайды. Тұрғын ... ... де VI—VII ... ... ... үшін ... айналған,
олардың алдыңғы үлгілері б. з. б. I мыңжылдықтың аяғынан бастап аңғарылады.
VII ғасырдың екінші жартысы - VIII ... ... ... үйлер Құйрықтөбе қаласының орнын қазу жұмыстарынан мәлім. Көлемі
63,8 шаршы метр болатын бір бөлмелі үй аршылды. Оған ... ... ... кіретіндіктен кіреберісі жалпақ пандус ... ... ... есік пен ... ... ... қалған. Кірер есік үйден
«көрініп тұратын қабырғамен» бөлінген. Бөлменің үш жағына ... ... ... салынған. Оңтүстік және батыс қабырғалары жағындағы
сәкілердің ені - 1 м, солтүстік жағындағысы — 0,7 м. ... ... ... белдеуі бар, оның ұзындығы 2,4 м, ені Қ35 м.
Екі бөлмелі үйлер қосымша бөлмесі болуымен ... ол, ... ... ... ... осындай бір үйдің тұрғын жайының көлемі 28
шаршы метр, қоймасы 16,8 ... метр ... ... ... оңтүстік
жағындағы қабырғасында ені 1,7 м сәкі бар. Бөлменің ортасында жер ошақтың
күйген орны сақталған. ... ішкі ... ... бірақ онда, Көк-
Мардандағы үйлердің қоймаларындағы сияқты, астық ... ... ... мен ... ... керек.
Қазақстанның оңтүстігіндегі ертедегі ортағасырлық ... үй ... ... нәтижесі болып табылады. Оларды көрші ... ... тән ... ... байқалады. Оған VІІ-VІІІ
ғасырлардағы соғдылардың Гарадани-Хисор қонысындағы бір және екі ... ... ... ... төрт ... ... ... төрт тіреулі, ал ... ... ... үйге ... ... ... ... үйді оңтүстік-батыс
Ферғанадағы тұрғын үйлермен, Хорезмнің афригидтік үйлерімен салыстырғанда
белгілі бір ұқсастық байқалады.
Этнографиялық жағынан осыған ... ... ... ... ... де, Орта ... солтүстік аудандарының ертедегі орта-
ғасырларындағы тұрғын ... ... ... Оңтүстік
Қазақстанның тұрғын үйінде б. з. б. I ... ... ... ... ... белгілері сақталады. Бұлар - Қазақстанның
оңтүстігінде мейлінше таралған тізбектеп ... тік ... ... ашық ошақтар, нан пісіру үшін пайдаланылған ... ... ... мехрап жасалған мінәжат орындары. Бұдан кейін үйлердің
салынуы мен ішкі көрінісі түрін өзгерте ... одан әрі ... ... ... орта ... қалаларының үйлерінде дамытыла
түсті[9].
Қоныстар әзірше жеткілікті зерттелген жоқ. Жетісуда ... ... қала ... ... жайлардан, тұрғын үйлер мен қора-қопсылардан,
сондай-ақ ... ... ... пен тәтті тағамдар өндіретін шеберхана
кешенінен тұратын аула ішінара ... ... ... балшық блоктар мен ұзын шикі кірпіштерден қаланған.
Қорғаныс құрылыстары. Әзірше олар да ... ... ... ... ... ... ... зерттегенде оның
күйдірілген балшық блоктарынан қаланып, ені 2,7 м болғанын көрсетті. Оның
бұрыштарына ішкі ... ... ... бар ... ... салынған.
Зерттеушілердің пікірінше, алдыңғы орта ғасырлардағы замоктар мен
қалалардың дуалдары қабырға ... ... ... ... ... ... ... жоқ іргелі ғимараттар болған. Құйрықтөбе
сарайындағы салтанат залының ішкі көрінісі бейнеленген күйдіріп өрнектелгең
тақтада замок ... нақ ... ... ... ... ... орнының бекінісі
мейлінше ерекше. Шахристанға да, қамалға да, зиратқада бекініс ... ... мен ... ... ... ... ... жағынан ені 50 метрге дейін жететін ор қоршап жатыр. Шахристанның
бекініс дуалын көлденеңінен ... ... ... ... ... ... биіктігі 2,5 м болатын күйдірілген балшық ... ... Оның ені - 2,5 м, ... 5 м етіп ... жері ... жақтағы бекіністі дуал алдында құрылыс ... бос ... ... ... ... зираттың дуалы «таспалап қалау»
әдісімен саз балшықтан қалындығы 0,2-0,4 м етіліп қаланған. Төбенің басына
күйдірілген балшық блоктан ... ... дуал ... ... ... 2,5 м, ... 2,7 м шамасында болған.
Тараз қаласы да мықты дуалдармен қоршалған. ... ... мен ... тас ... ... ... тұрғызылған дуалдың
ені 3-3,5 метрге жетеді[10]. Таластағы Ақтөбенің бекіністі ... ... ... ... ... ... ... Қабырғаның сырты тас сынықтарымен қапталған.
Басқа қалалар жұртының қала төңірегіндегі аумақты айналдыра салынған
ұзын дуалдарын қимасынан зерттегенде олардың ... шикі ... ... және қиыршық тастар пайдаланылып, таспалап ... ... ... ... ені 2 ... 7 метрге дейін жетеді,
олардың сақталып қалған биіктігі әдетте 5 ... ... ... орта ғасырлардағы қалаларының дуалдарын Орта Азия мен Оңтүстік
Қазақстан қалаларының ... ... ... ... ... ... техникасы жағынан да жақын және біртектес екені ... ... ... қасында зираттар болған. Бұл кездегі
қабірлердің ең көп таралған түрі ... ... ... мен ... салынып, төбесі күмбезделіп жабылған тік бұрышты құрылыстар болып
келеді. Қазіргі кезде олар ... ... ... ... ... тұңғыш рет Арыстың орта ағысындағы Бөріжар
қорымынан табылды. Үйінділер астында басқа да құрылыстар - ... ... ... тік ... қоршаулардың қалдықтары (төбесі
сақталмаған), ертедегі жер беті ... ... ... тастары төселген,
ал кей жағдайда ыдыстардың сынықтары төселген қабірлер болды. Неғұрлым
ертеректе жерленгендері бір ... ... ... кейін қайтыс
болғандарды бұрынғының қасына ... ... бір ... ... жерленген. Жерленгендер түрлі бағытта қойылған. ... ... 3-4 м ... ... ... 20 метрге дейін жеткен. ... ... ... мына ... келеді: 32-обаның диаметрі 14-16,5 м
және биіктігі 2 м сопақша үйінді түрінде болды. Оба үйіндісі астында ... ... ... ... ... Жерлеу лақытының көлемі 7,5 ... Оның ... ... 2,5 м, ал ені 0,75 м дәлізбен кіруге болады.
Лақыттың еденінен қаңқалардың шашылып жатқан ... ... ... қыш ыдыстар: шүмегі бар құмыралар, құятын ернеуі бар құмыралар,
сырты қызыл ... ... ... қоса ... Сондай-ақ сабы
бар бір жүзді темір пышақтар, темір семсерлер табылды. Қару-жарақтар ішінен
жебелердің үш қанатты темір ... атап ... ... ... ... лира тәрізді күміс қаптырмалары,
тоғалар, қару-жарақ заттары, ... ... ақық ... ... ... ... ... табылды. Қорымның мерзімі VI-VIII
ғасырлар деп белгіленеді.
Түркістан маңындағы Шаға ... да ... ... ... Мұнда 5 оба қазып аршылды. Осындай бір обаның (67) ... 30 м және ... 2,2 м ... ... астында жерлеу құрылысы -
көрхана бар. Бұл - шикі ... ... ... 5,2x5 м болатын
тікбұрышты құрылыс. Көрханаға ұзындығы 3,3 м, ені 0,9 м және биіктігі 1,15
м болатын ... ... ... қалдықтары мен құлаған ... ... ... ... ... ... ... қорап сияқты
күмбез түрінде жабылған.
Көрхананың өзі, сірә, күмбез сияқты етіп жабылған ... ... және ... ... ... биіктігі 15 см және ені 75 см сәкілер
орнатылған. Қабырғалар, сәкілер және еден ... ... ... түскендіктен оның солтүстік жағындағы сәкі үстіндегі үш қаңқаның
сүйектері ... ... ... үш қабат етіп қойылған 25 өліктің сүйегі
тазартылып ... ... ... ... ... ... ... өзінше бір археологиялық қазына ... ... - ... құмыралар мен сақина тұтқалы саптыаяқтар, бүйірлерінің орта
тұсы иіліңкі тегенелер. Алмұрт тәрізді кішкене ... ... ізі ... ... ... ... соғылған жебелердің ұштары,
қайшылардың сынықтары, тоғалар табылды.
Табылған әсемдік ... ... қола ... ... көз ... ... бар. Көрханалардың біреуінен VII ғасырдың аяғы - VIII
ғасырдың басындағы соғдылардың мыс теңгесі табылды. Шаға ... ... ... аяғы - VIII ... басы дегі ... құрылыстарының сипаты мен жоспарлануынан, жерлеу ғұрпынан,
керамикадан, сәндік заттардан ... ... ... ... мен ... ... ықпалы аңғарылады. Оңтүстік Қазақстан
тұрғындарының материалдық және рухани мәдениетінде осындай компоненттердің
болуы аймақтың ертедегі орта ... ... ... ... және
қалалық мәдениетінің дамуындағы өзіндік ерекшелікті дәлелдейді.
Жетісудың оңтүстіқ-батысында Ақбешім, Қызылөзен, Беловодск бекінісі
қала қоныстарындағы, ... пен ... ... ... Ең ... ... ... - Қызылөзен қаласының жұртындағы қабірлер,
онда түрлі уақыттардағы VIII-X ... ... төрт ... ... аршылды.
Қызылөзен қала жұртының қалалық зираты қаланың қираған орталығынан 300-
350 м ... ... ... - 5 ... Оның ... оба ... қабірлерден тұрады.
Оба астындағы қабірлердің бірнеше түрі - жерден ... ... шикі ... ... ... жерлеудің
ұштастырылғаны анықталды. Олардың мерзімі VI-VII ... деп ... ... ... ... бірнеше қабір де табылды; алайда қабірдің бұл
түрі едәуір кейініректегі - VII ғасырдың аяғы - VIII ... ... ... ... ... ... отырықшыланған көшпелі халықпен байланысты
болса керек.
Оба үйінділері VII ғасырдың бас кезінде ... ... ... кезде тегістеліп жіберілген. Екінші кезеңдегі қабірлер
мынадай үлгілерді қамтиды: жерден жартылай өрілген ... ... сары ... ... ... ... ... шұңқырлар,
оларға оссуарийлер және кеспектер қойылған, өліктер ... ... ... ... олар ... бір ... ... және қосымша
құрал-саймандарсыз қойылған. Шұңқырлар мен шағын ... ... ... салу ... ... де ... болған.
Қала зиратының қалыптасуындағы келесі кезең лақыттап және ... ... ... ... оның үстіне бұл орайда алдындағы
қабаттың құрылыстары қиратып ... ... ... ... ... ... қабырғалары мен сәкілерінің астына жерленеді. Ең қызықтысы -
атымен қоса жерлеу.
Қызылөзен зиратының жоғарғы қабатының мерзімі VIII ... ... - ... басы деп ... және көрханаларда, бір шұңқырлы сағаналарда,
ашық алаңдарда, көрхана қабырғаларының, бекініс дуалдарының негіздеріндегі
қуыстарға жерлеудің жаңа ... ... ... ... ... бас ... мен әр ... сүйектер табылды.
21 көрхана ашылды, олардың әрқайсысы қоршалған. Бұлар саздан және шикі
кірпіштен салынып, күмбездеп немесе көтеріп жабылған бір немесе екі ... ... Осы ... бір ... ... әр түрлі — 1 шаршы
метрден 10 шаршы метрге дейін болған. Көрханалар кірпіш каланып ... ... ... ... ... ... алынатын тар жол да
қалдырылған. Көрхана ... ... ... көзелер тұрды, сүйек
үйінділері, жекелеген бас ... ... ... көрханалардың
кіреберісіне де өліктер қойылған. Көрхана топтарының араларына құрылыс
салынбаған алаңшалар қалдырылған, онда көп ... ... ... от ... жатыр. Мұнда еске ... ... ... ... қалдықтары алаңнан қазылған кішкене жеке шұңқырларда да,
қабырғалардағы кірпіштерді ... алып ... ... да өліктің
жерленгенін көрсетеді. Аршылған жерлеу құрылыстарының бірі ішкі ... ... ... 12,3 м, ... ... ... ... бүкіл ғимаратты бойлай әр жағында үш-үштен алты бөлік орналасқан
кең дәліз бар. Дәліздің ұзындығы 3,5 ... ... екі ... ... ... ... ... Бөліктің кіреберістері шикі кірпіштермен бекітілген,
олардың әрқайсысына 1-2 өліктен ... ... ... ... жел ... ... ... олар сүйектердің ұзақ уақыт
бойында ашық және жел ... ... ... ... ... ... ... шахристанның сыртынан да жерлеу кешені аршылды, ... ... ... және шұңқырларға жәшіксіз қойылған, ашық
алаңшаларға және шикі кірпіштен салынған ... ... ... салу ... ... ... ... болып шықты. Ақбешімдегі
қираған замок алаңынан да оссуарлық қабірлер табылды.
Талас аңғарында, ... ... ... ... ... VI - IX
ғасырларда таралғаны аңғарылады. Сонымен бірге мұнда жерден қазылған және
шикі кірпіштен ... ... ... қою ... ... ... де ... қазған кезде ағаш табыттар мен ... ... ... ... ... ... христиандар мен
зороастралықтарға жатқызады. Жамукеттегі қалалық зиратта шикі ... ... ... ... және ... ... ... Топтық қабірлерде 20-ға дейін өлік жерленген. Әдетте, қаңқалардың
анатомиялық ... ... ... ... көмілгеннен кезде және
тонаушылық мақсатпен қазғанда ... Ал ... ... ... есікке қарата, шалқалап ұзынынан жатты.
Көрханалардан Күміс сырғалар, гүл табақшалары бар және дөңестелген
балдақтар, тастан көз ... ... ... ... моншақтар,
геральдикалық екі қораз түріндегі қаптырмалар, мойынға тағатын қола ... ... ... адам ... ... тұтқасы табылды. Сүйектер
кеспекке салып көмілген және бөлек ... ... ... де ... ұзынынан шалқалатып, «салт атты сияқты» жатқызып жерлеу де ұшырасты.
Жерлеу мерзімі VІ-Х ... деп ... Ең ... ... ... ... ... IX ғасырдың орта шенінде-ақ ... шикі ... ... ... ... ... атай өту қажет. Өлгендер мұсылман ғұрпы бойынша, зат салынбай,
басы солтүстік-батысқа қаратылып, ... ... ... қазу ... қала ... ... ... де ала-құла болғаны алдыңғы орта ғасырлардағы әр түрлі этникалық
және діни ... ... ... ... түсінік береді.
Археологиялық зерттеулер мен материалдар қалалар санының көбейгенін
айқын көрсетеді. Егер осының ... ... ... Қазақстанда 30
қаланың орны бар деп саналса, ... ... саны 37-ге ... ... ... алдындағы кезеңнің жазбаша деректемелерінде 6 қала ғана аталса,
қазір олар — 33. ... өзі бұл ... ... тарихи және географиялық
әдебиетте мағлұматтың мол екенін ғана емес, ... ... ... және ... ... ... ... араласқан қалалар
маңызының артқанын да білдіреді.
Деректемелерде тау етегіндегі белдеулерде жаңадан Жумишлагу жөне
Манкей қалалары ... сол ... ... орта ... ... ... Кенже ркругідұрылган- Фараб округінде орта ғасырла-рдағы авторлар
Отырардан басқа, жаңа астана Кедерді, Весидж және Бұрык ... ... Ясы және ... ... ... және Шур ... ... пайда
болады. Сауран қаласы, Сырдарияның төменгі ағысында Сығанақ, Жанкийт, ... ... ... ... ... ... ... - Балаж бен
Берукет, Сырдарияның орта ағысында Сүткент қалалары ... ... ... мен ... ... ... қалалардың қалыптасу
үрдісі мейлінше шапшандай түседі.
Қалалардың аумағы ұлғаяды. Отырар рабадының көлемі 170 ... ... ал ... ол 5-7 гектардан аспаған еді. Әрине, бұл ... ... қазу ... ... дейін түпкілікті деп санауға болмайды,
бірақ рабадтардың аталған шекараларының нақ IX— ХІІ ғасырларда қалыптасқаны
даусыз. Егер бұрын қалалар ... ... ... қабаттары VI—VIII
ғасырларға жататындарын қоспағанда жалпы көлемі белгісіз болып келсе, қазір
барлық ... ... ... ... ... ... бар, олар
Оңтүстік Қазақстандағы қала мәдениеті ескерткіштерінің типологиясын ... ... ... ... 30 ... асатын қала жұрттары кіреді. Бұлар -
Сайрам, Отырартөбе, Шортөбе (Қараспан), Құйрықтөбе, Сунақ-Ата, ... ... ... ... ... қала ... ... мынадай
көрініс береді: Сайрам қаласының жұрты Испиджабқа сәйкер ... ... - ... ... - ... Құйрықтөбе - Кедер, Шойтөбе
- Шауғар, Жанқала - ... ... - ... Сүткент - Сүткент деп
саналады. Жазбаша деректемелердің мағлұматтарына қарағанда, бұл ... ... мен ... ... ... ... ал Испиджаб
бүкіл Оңтүстік Қазақстанның ... ... ... ... - ғұздардың
астанасы, ал Жент пен Сыганақ ХІІ-ХІІІ ... ... ... ... ... Бірінші топтағы қала жұрттары аймақтар,
жеке иеліктер орталықтарының немесе жай ірі ... ... ... топ ... ... 15 гектардан 30 гектарға дейін
жетеді. Олардың көпшілігі Испиджаб калаларының ... ... ... деп
саналады. Орта ғасырлардағы авторлардың бұл ... ... ... ... ... ... мешіттер мен базарлардың болуы атап өтіледі.
Бурух - «үлкей қала», Хурлуг - «күмбезді ... бар ... ... деп
аталады. Жумишлагу да «үлкен әрі көлемді қала» ... ... ... ... ... ... - күмбезді мешіттер болған. Оңтүстік Қазақстан қала
жұрттарының екінші тобын көлемі орташа қалалардың қалдықтары деуге болады.
Үшінші топтағы қала ... ... көш ... бір бөлігі жазбаша
деректемелердегі қалалармен: Шарапхана -Газгирд, Бұлақ-Қоғал - ... - ... ... ... деп ... ... ... - шағын қалалардың, қалашықтардың ... ... ... бекет» сияктыларды керуен-сарайлар деп санаған жөн тәрізді.
Оңтүстік-Батыс Жетісудағы деректемелерде белгілі ... ... ... ... көбейді. Қалалар саны Жікіл, Балу, Шелже, Такабкет, Көл, Кенжек
қалалары қалыптасқан Талас ... ... ... ... ... - 36 ... ... орталық қираған жұртының көлемі бұрынғы күйінде қалган,
оның есесіне ұзын дуалдар ішіндегі құрылыстар неғұрлым ... бола ... ... үйлері бір-біріне қаратылып тұрғызылған және аулалары бар
жүйелі ... ... ... ... қалыптасады. Бұлайша
жоспарлау қазіргі құрылыс жұмыстары аз жүргізілген Ақтөбе, Степнинское,
Төлек және ... қала ... ... орта ... ... жасалған қала жұрттарының типологиясы
бойынша Текабкет пен Сус ... ... және ... ... сондай-ақ Кенжек-Сеңгір (Шаруашылық) және Шелже орташа ... ... ... ... ... ... ... астана рөлін
атқарады. Ол X—XII ғасырларда хан ордасы ретінде қалыптасады. Алайда оның
орнында ... ерте ... қала ... ... ... қала ... қатар
мұнда қырықшақты төрткүлдер пайда болады, олар орда, бекініс және ... ... ... Талас және Шу аңғарларында осынша көп ... ... ... ... ... пен қала ... ... Жетісуда IX—XIII ғасырдың басында қала мәдениетінің
жаңа ауданы ... Егер IX—X ... ... ... ... 10 қала ғана болса, ХІ-ХІІІ ғасырдың басында олардың саны
70-ке дейін көбейген. X ... ... Іле ... сол ... екі кала - ... ... және ... қалалары туралы хабарласа,
ХІ-ХІІІ ғасырдың бас кезінде ... орта ... ... ... ... ... «аймақ» астанасы «Несторианское
селение», Ілебалық қалалары ... ... ... қала жұрттары «төрткүл» аталатын
үлгіге жатады. Олар тік бұрыш, ... ... ... ... ... ... жалпы жер бетінен сәл дөңестеніп тұрады және барлық
жағынан бұрыштары мен бойында мұнаралары бар дуалдармен ... ... ... орналасқан бір, екі, үш және төрт ... ... ... ... ғана емес, сонымен катар Оңтүстік-Шығыс
Жетісуда, Тянь-Шанда, Орталық Қазақстанда, Тува мен ... ... ... нақ ... немесе біршама өзгеше жоспарланған қала жұрттары
Сырдарияның төменгі ағысында, Азов ... ... ... Олардың
типологиясы жөнінде әр түрлі көзқарастар бар. Тянь-Шандағы Қошайқорған мен
Шырдабек сияқты ірі ... ... ... деп ... ... төрткүлдері бекіністер және ... ... ... Сырдарияның төменгі ағысындағы суреттеліп отырған үлгідегі қала
жұрттары ауылдық мекен-жайлар мен қала ... ... деп ... ... ... ... сан ... талдау
жасау және бірінші кезекте, олардың көлемін салыстыру ... ... ... ... ... Антоновское, Дүнгене, Шілік; екіншісіне ... ... ... ... Алматы, Лавар, Қапал, Бояулы, Ақтам, Арасан
және басқаларының бәрі жатқызылған.
Бірінші топқа көлемі 30 гектардан асатын қалалар енген. ... - ... ... ... ... ... 2-3 ... дейін жетеді
және одан да қалың. Қазла жұмыстары кезінде қала ... ... ... ... ... қолөнер шеберханалары мен өндірістік ... ... ... ... қолөнер мен сауданың дамығанын дәлелдейді.
Бұл қала жұрттарының кейбіреулері нақты қалаларға: Антоновское - ... - ... ... ... ... ең ірісі қарлұқ жабғуының
астанасы Қаялық ретінде танылған Антоновское болды. Бірінші ... ... ірі ... және ... орталықтар болып табылады. Екінші
топтағы қалалардың көлемі 10 гектардан 30 гектарға ... ... ... ... ... ... басқа елдерден әкелінген бұйымдар
табылды. Бұлар - ... ... ... топ ... көлемі 10 гектарға да жетпейді. Мұндай қала
жүрттарының құрылысы Жақсылық ... ... кең ... ... ... Оларда тұрғын үйлердің дуалдарының ... ішкі ... ішкі ... ... тән. Іле қалалары жұртының бұл тобын бұрынғы
көшпелілер мен жартылай көшпелілердің ... ... деп ... ... ... ... болуы мүмкін. Сарыжас, Быжы ... ... ... ... ... ... орналасқан екі немесе
тіпті үш бекіністен тұратындығымен ерекшеленеді. Олар орта ... ... ... ... ... отырықшы және қала мәдениеті Қазақстанның орталық және
шығыс аймақтарына қарай ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда, Нұра, Кеңгір және Жезді аңғарларында,
Ұлытау ... ... ... ... ... ... ... олардың әкімшілік, қолөнер-сауда және ауылшаруашылық сипатын
көрсетеді.
Оңтүстік Қазақстанда қала орындары ... ... ... өте келе ... ұшыраған. Құйрықтөбе қамалын қазу мұнда IX
ғасырдың бірінші жартысында өрт ... ... ... ... ... ... ... уақыт өткен соң толық қайта ... ... ... ... ... жартысындағы кұрылыс
кешенінің іргелі дуалдары шегінде ... ... ... салынды.
XI—XIII ғасырдың басында нақ сол ... ... ... Отырар алқабындағы Бұзықтың қамалдарында, тау етегі
өңіріндегі ... ... ... үй ... ... ... Бірақ,
мысалы, Баба-Ата сияқты кейбір қалаларда қамалдардағы сарай ... ... ... ... да ... ... көрсеткеніндей, қала бұрынғысынша қаланың жалпы
кұрлысына қатынасы ... сол ... ... ... жекелеген тұрғын
үй махаллаларынан тұрады және махалланың барлық үйлерінің кірер есіктері
жалпы махалла ... ... ... ... ... ... ... жұртының шығыс бөлігіндегі IX ... ... - X ... ... жартысындағы екі махаллаға ішінара қазба
жұмыстары жүргізілді, ал бір ... ... ... ... Ол ... ... түгел алып жатыр. Оның көлемі 35x30 м. ... П ... ... ... тұрғызылған. Бес үй жақсы сақталған, орны айқын аңғарылады.
Ал махаллада барлығы 12 үйден кем ... ... бір ... су ... ... ... кейінгі кездегі құрылыстардың астында қалған. £
Құйрықтөбе қаласы жұртынын оңтүстік жағында әрқайсысы 8-10 ... X-XI ... екі ... ... ... ... ... 3200 шаршы метр жерге толық қазба жұмыстары
жүргізіліп, ... үш ... орны ... ... мерзімі XI
ғасырдың екінші жартысы - XII ғасырдың басы деп анықталып, шартты ... «Е», «Ж» ... ... «Д» ... қала дуалына түйісіп
жатыр. Оның құрамында үлкен көшеге шығатын 8 үй бар. Көшенің ұзындығы 52 ... ... алып ... жер ... 950 ... метр болады. «Е» махалласы
ұзындығы 40 м де, ені 1,5-2 м ... ... ... екі жағына орналасқан
екі тұрғын үй кешенінен тұрады. Махалланың жалпы көлемі 704 ... ... ... 10 үй бар. «Ж» ... ... 1050 ... метр ... жатыр. Алты үй махалла ішіндегі ұзындығы 32 м ... ... ... шоғырланған, ал махалланың түкпіріндегі үйлер ... 15 ... ... ... ... ... ... махалласы» да сол кезге жатады. Махаллада
барлығы 7 үй бар, оларға тұрғын ... ... ету тән. ... ... ... ... ... орта ғасырлардағы қала махаллаларымен
салыстырғанда, көлемі мен үйлер саны жөнінен екі - екі ... есе ... ... ... ішінде қыш-құмырашылар махалласын зерттеу
махаллалардың қолөнерге мамандануы туралы мәселеге ... ... ... Бір зерттеушілер жазбаша деректемелерді негізге ала отырып,
монғолдарға дейінгі кезеңде ... мен ... ... ... ... деп ... Басқаларының пікіріне қарағанда, бұлардың
сәйкес келуі сирек ... ... ... ... - деп ... - ... махалласы», «ағаш ұсталары махалласы», «былғарышылар
көшесі», «зергерлер көшесі», «етікшілер базары», «опа-далапшылар ... ... ... бұл ... бір саладағы қолөнершілердің өзі
аттас махаллада тұрғанына ... бола ... Оның ... ... де, ... ... ... қолөнершілер де болатын
махаллалар суреттеледі». ... ... ... ... ... ... байқалған жоқ, тек бір жағдайда ғана кыш-
құмырашылар ... ... ... болады.
Махаллалардың әлеуметтік стратификациясы туралы мәселе қызықтырарлық.
Топографиялық байқаулар мен жазбаша деректемелердің көрсетіп отырғанындай,
бірқатар қалаларда ... ... ... ... ... ... ... Әзірше Қазақстан махаллаларына
қарап, оларды көрінеу кедей немесе бай деп бөлуге ... ... бәрі ... ... ... кеткен.
Қарастырылып отырған кезеңдегі қала құрылысының құрылымында пайда
болған жаңа элемент мешіт болып ... ... ... ... ... сипаттаған кезде мешіт, оның калада орналасуы ... ... ... ... ... ... мен Өрнек қаласының
жұртын қазған кезде мешіттердің орны табылды. Бұлар - Қазақстандағы ... ... ... ... ... қатарына моншалар да қосылады.
Отырар ... ... ... екі ... орны табылды. ... ... ... ... ... және кең есіктері
үлкен көшеге шығатын шағын бөлме ... ... ... ... ... бекінісі жөнінде бірсыпыра деректер алынды. Аршылған
учаскелерде ХІ-ХІІ ғасырдың басындағы Отырар ... ... жоқ. ... Отырардың бекіністі дуалдарын монғолдар жермен-жексен етті
деп хабарлануы шын болса керек. ... ... ... дуалын көлденеңінен
қазып қарағанда оның ... 1 м ... ... ... ... ... ... ені 6,2 м болатын табаны үш қатар етіп шикі
кірпіштен қаланған. Шикі ... ... ... екі жағынан
күйдірілген балшық блоктармен қаланып бекітілген. Блоктардың арасы құрылыс
қалдықтарымен және ... ... ... жоғарғы жағы
жентектелген балшық кабаттарымен және шикі ... ... ... ... ... тұрғызылған деп саналады, соңғы рет XII ғасырдың аяғы
— XIII ғасырдың басында жөндеу ... кала ... ... ... ... қала бекіністерінің
сипаты туралы түсінік береді. Мәселен, X ғасырдағы ... ... екі ... етіліп кірпішпен тұрғызылған. Бұрынғы жалпақ дуал ... ... ... ... ... тығыздалып толтырылған. Дуалдың
жиегіне кірпіштен жақтау жасалған. Баба-Ата мұнаралары сегіз қырлы ... ... шикі ... ... ... ... толық аршылды.
Оның биіктігі 5,1 м, жоғарғы ... 3,4 м, ... — 4,6 м. ... ... ... үш ... түрінде бөлме орналасқан. Бөлменің
төбесі жалпақ етіп ... ... ... ... ... ... Актөбе I шахристаны бекіністі дуалының кесіндісі оның да ... ... ... ... ... ... салынғанын
көрсетті. Мұнаралардың түрі трапеция тәрізді етіп жоспарланған. Сыртқы
қасбетінен қарағанда олар 3—3,5 м ... ... ... ... да қамал құрылысында өзгерістер байқалды.
Қызылөзен қаласы жұртының қамалында, VІІІ-ІХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... тұрған үй салынған.
Степнинскоенің Ақтөбе қала жұртының қамалында қалалық бай усадьба мен ... ... ... да X—XI ... ... орны аршылды.
Солтүстік-Шығыс Жетісуда Талғар қаласының жұртын қазу ... ... ... ... ... ... ... Көлемі 4000
шаршы метр болатын XI—XII ғасырдың басындағы махалла толық ... ... ... ... ... және ... құрылыстан шеткі үйлердің
бүйірдегі қасбетінің ... ... ... ... ... ... көшелерге шығатын есіктері бар, ал бұл учаскедегі ондай
үйлердің саны ... ... ... ... ... сәйкес келетін
махаллаларымен салыстырғанда алғашқысының көлемі үлкен ... ... ... саны бірдей болғанымен, Талғардағы махалла алып жатқан
учаске 4 еседей үлкен. Мұны Іле ... ... ... олар ... ... мен ... ... отырықшылануы
нәтижесінде пайда болған және олар өз ... ... ... ... ... ... атап айтқанда, үйлердің қасында мал
ұстайтын үлкен ... ... ... ... махаллалары да, жоғарыда
Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... үйлері
тобының шоғырлануы сияқты қалыптасқан болса керек. Олар туыс және ... ... ... ... ... ... ... Жетісу қалаларының бекіністерін зерттеу Талғар
дуалының ... ... саз ... ... көрсетті. Дуал
табанының ені 7 м, сақталған биіктігі 4 ... ... ... ... ... қаланған. Олардың арасы балшықпен толтырылған, ... ... жағы ... 20 сантиметрге дейін ... ... ... Балшық дуалдың екі жағынан да, бірақ негізінен сырт
жағынан алынган, мұның өзі дуал салумен бір ... ор ... ... ... ... жұртының дуалдарына да осындай құрылым тән.
Жалпы алғанда, IX ғасырдың орта шенінен XIII ғасырдың басына дейінгі
кезенде Қазақстан қалаларының құрылысында ... ... ... ... ... махаллалар көлемінің ұлғаюынан көрінеді. Сонымен
бірге көптеген қалаларда қамалдар салудың сипаты өзгереді. Мешіттер ... ... қала ... жаңа ... ... ... ... мықты бола түседі.
ІІ. ХIV-ХVІІІ ғасырлардағы қалалар мен қоныстар
ІІ.1. ... ... ... мен ... ... алдындағы кезеңдегі сияқты, Қазақстанның оңтүстік аудандары ХVІ-
ХVІІ ғасырларда да қазақ халқының тарихи дамуының аса маңызды ... ... ... бері ... ... ... ... Солтүстік Арал
өңірінің, Талас және Шу өзендері ... ... мен ... ... және ... Дешті Қыпшақ пен Жетісу халқымен ортақ этногенетикалық
түп-тамырлары, тарихи дамуыны ... ... - ... ... ... мен процестер, шаруашылық-мәдени өмірі сипатының ... ... ... байланысты еді. Онтүстік Қазақстан қалаларының халқы
көшпелі даланың, көшпелі-малшылар мәдениетінің күшті ... ... ... ... ... ... жасаған ықпалы дами берді.
Оңтүстік Қазақстан, Орта және Төменгі Сырдария бойындағы қалалар мен
жазиралар ежелден қазақ этногенезі мен ... аса ірі ... ... және ... ... ... Жетісумен,
Солтүстік және Шығыс Қазақстанмен катар қазақты этникалық ... ... ... ... ... ... өзі осы ... ірі
аймақтың тарихымен тығыз байланысты, оның ... ... Орда ... ... шыкқан Шығыс Дешті қыпшақ халқының тылсым тіршілігінің
саяси орталығы ХІІІ—XIV ... ... ... ... бет ... Ақ Орда ... ... осында, Сығанақ қаласына көшірілді.
Қазақ хандығы ... ... ... оның ... нақш ... себепті
әуелі Батыс Жетісу болды, бірақ бірнеше жыл өткеннен ... ол ... ... ... аймағының қалалары мен Қаратау бөктеріндегі
аудандарға (Созақ, Сығанақ, ... ... ... ал XVI ... бастап Қазақ мемлекетінің астанасы Түркістан қаласы болды. Қазақ
хандығында мемлекет орталығын таңдау ... ... ... ... Қыпшақ мемлекеттері дәстүрлерінің жалғастырылуы кездейсоқ емес. Қазақ
хандығының нығаюы, казақ халқының экономикалық және мәдени өмірі ... ... ... ... ... ... орта ... қала
мәдениеті мен отырықшы-егіншілік мәдениет қазақтың этникалық аумағының нақ
осы, бірден-бір ауданында сақталып қалды. ... ... ... ұлттық аймағының құралуында бұл өңірдің маңызы зор.
Бұл аймақ пен оның ... ... ...... ... ... ... моголдармен,
қырғыздармен экономикалық, саяси өзара катынастарда зор рөл ... ... ... ... ұзакқа созылған күрестерінен көрінуі
сирек болмады, бірақ қырғи-қабақ қатынастар көбіне бейбіт ... ... ... айналып отырды. Қазақтың этникалық аумағының
осы аймағының маңыздылығы оның қазақ ... ... ... ... ... ... егжей-тегжейлі қарастыруға лайық.
Оңтүстік Қазақстан XIV—XVI ғасырлардың жазбаша ... ... ... ... ... ... ат-таварих-и
Муини», Шараф ад-дин Йаздадің «Зафар-наме», Ибн Рузбихан Исфаханидің
«Михман-наме-йи ... ... ... Бинаидің «Шайбани-наме», Мырза
Мұхаммед Хайдар Дуғлаттың «Та'рих-и ... ... ... ... Зайн ... Васифидің «Бадай әл-Вакаи» деген еңбектері және
басқалар), бұларда ол Түркістан деп ... ... ... орта ғасырлар деректемелерінде
Мауараннахр (Сырдария және Әмудария өзендерінің аралығы осылай ... ... ... ... ... ... төменгі ағысы мен ... ... ... ... ... ... арасыңда жатқан Орта
Сырдария алабына қатысты айтылады, яғни оңтүстік-шығысында - ... ... ... ... ... ... және ... су айырығымен және солтүстік-шығысында - ... ... ... сол ... ... ... ... тар өңір мен сол
жағалауын бойлай жатқан кең ... жері ... деп ... XVI
ғасырдағы автор Фазлаллах Ибн Рузбихан Исфахани оңтүстіктен, Самарканд пен
Бухарадан осы аймаққа баратын ... ... ... ... ... ... ... деп Аркөк қаласын атайды, ал Сығанақты ол
солтүстіктегі «Түркістанның шекаралық мекені», Дешті Қыпшақ шегі сол ... деп ... ... ... ... ... (сол ... деректемелері
бойынша - «Сейхун») өзені болған. Ибн Рузбихан XVI ғасырда пайда болған
ертедегі Сыр атауын да ... ... мен ... оны «Сыр өзені»
деп атайды». ... ... ағып ... ... шағын өзендермен
қатар Сырдария аймақты сумен жабдықтаудың негізгі көзі ... XVI ... ... қала және егіншілік өмірдің жоғары даму деңгейін аймақта
болған Ибн ... ... ... ... адам ... былай деп
куәландырған: «Түркістан елі белгілі өлкелер мен жерлердің бірі ... ... ... ... ... ... отыз ... Оның салалары мен тармақтарынан үлкен арықтар тарап жатыр, олармен
өңделген жерлер суарылады. ... ... ... арналардың
жағаларында аса биік қамалдар сияқты биік бекіністердің асқақтап тұратыны
сонша, өзендер жарып ... ... ... паш етіп ... Рузбихан Исфахани Түркістан жазирасының құнарлығына, су мен көкөністің
молдығына, «ауасы жұмсақ әрі жан ... ... ... ... ... сүйсінген сөздер арнаған.
Ибн Рузбихан осы аймақ пен «қазақтар елінде» болған ... ... XV—XVI ... ... ... ... нығаюы дәуірінде ол
айтқан «Түркістанның отыз бекінісінің» ең ... ... оң ... мен оның ... ... Ясы ... Отырар, Сайрам,
Сауран, Сығанақ, Иқан, оның сол жақ жағалауындағы Аркөк, Үзкент, Аққорған,
Қожан, Қаратаудың ... ... ... ... ... ... Сол
кездің деректемелерінде қалалар мен ... ... ... ... ... ... ауызға алынады (археологтар тапқан қала
жұрттарының саны бұдан артық). Мәселен, Ясы қаласының төңірегіңдегі үлкен
егіншілік жазирасында орта ... ... ... ... ... Сура қалалары мен қыстақтарын айтады. Отырар өңірінде XV ... ... ... ... болған. Сайрамга жақын жерде көптеген қыстақтар
арасынан Шымкент қалашығы (XVI ғасырдың аяғында Қарийа Шымкент ... ... ... ... — Халадж-Қараспан (ол да XIV ғасырда
белгілі, кейініректе, XVI ғасырда ... деп ... ... ... ... ... Қаратау беткейлерінде Қарақұрым
қонысы мен Жылан-Қарауыл бекінісі болғанын біледі. Орта ... ... ... ... ... ғасырларда Қазақстанның
онтүстік аймағында өмір сүрген бұл елді ... ... ... ... ... қосады. Солай болатұрсада, белгілі бір қонысты ... ... ... ... ... және түркі тілді деректемелерді қала
немесе бекініс («шахр», ... бұл ... сөз ... ... ... сәйкес келеді) дегенді білдіретін терминдермен, бірде шағын
қалашыққа немесе қыстаққа ... ... ... ... ... дих) ... ... ғасырлардағы Түркістанның елді мекендерінің
мәртебесін анықтаудағы бұл бұлыңғырлықты ... ... ең ... ... болумен де, қала мен қыстақ арасындағы шаруашылық міндетінің
межеленбеуімен де түсіндіруге болады. «Түркістан» бекіністерінің» ... ... ... ғана ... ... ... мәдени және
экономикалық орталықтары деп атауға болады. Егер орта ғасырлардағы
экономиканың ... оның ... ... ... ... ... атап ... егістіктің сумен жабдықтау көздерінің
жеткіліксіздігін, оның үстіне халық санының ... аз ... ... ... шағын аймақ үшін бұл да аз емес.
Көбінесе саяси оқиғалар ... ... ... ... ... қулдырау мен күйзелістерді жою кезендерінде
бірде бір қала, бірде екінші кала, ал кейде бір ... ... қала ... келтіріліп, алдыңғы қатарға шығып отырды. Түрлі кездерде бұлар
саяси жағдайға қарай Сығанақ, ... Ясы мен ... ... пен ... ... осы қалаларының бәрімен қоса Түркістан аумағы бір билеушінің
емес, екі немесе ... бір ... Ақ ... ... Қазақ хандығының, екінші жағынан, Темір және оның ұрпақтары,
Шайбанилер мемлекетінің, Моголстанның қолында болып ... Сыр ... ... ... өмірінде көп жақты рөл ... ... ... ... үшін ... айлағы» болды, ол дала мемлекеттері хандарының
астанасы да саналды. Ясы (Түркістан) ... ... ... ірі ... орталығы, Темір ұрпақтары мен Шайбани ... ... ... ... соң ... хандығының астанасы болды, сонымен
қатар ол бүкіл Түркістан, тіпті жапсарлас жатқан дала үшін ең ... ... ... ... ... ... ірі сауда-қолөнер орталығы болып
қалыптасты. Ол ұзақ уақыт бойы өздерінің даладағы ... ... ... ... ... жасырынған, Темір ұрпақтарының, ... ... ... ... ... ... ... жер болды.
Замандастары Отырардың басымдық жағдайын жақсы түсінді Отырарды иелену
бүкіл ... ... ... ... етті ... тағы да ... ханның қолына түсті», - деп хабарлайды «Таварих-и ... Енді ол ... ... басып алады».
Сауран қорғаныс құрылыстарының тұтас жүйесімен белгілі болды, олардың
ішінен Хафиз Таныш мұнаралары бар биік ... ... ... ... ... ... орын атайды. Басқа бір деректемеде бұл қала онда ... «аса ... ... құрылысы» - медресе салынуына сондай-ақ ерекше
суландыру құрылыстары - кәріздер салынып, пайдалануына, ... ... мен ... бар қала ... қонысы шаһар бақ орналастырылуына
байланысты аталып өткен.
Сайрам- жақсы бекітілген бекініс, ... ... ... мен ... ... ... және ... жолдың
тоғысқан жеріндегі ірі сауда-қолөнер орталығы болды бұл қала деректемелерде
Түркістан уәлаятымен қатар аталатын дербес уәлаяттың ... ... ... ... ... Дешті Қыпшақтың шығыс бөлігі
билеушілерінің, әуелі Ақ Орда, сонан соң Қазақ ... ... ... ... ... ... ... қалалар үшін де
күресінде үнемі басты тірегі болып келді. ... ... ... қана ... ... далаға жақын жатқан сауда, қолөнер орталығы да болатын. Созақ
маңайындағы қазақтардың басқа да ... ... ... ... Қарақұрым сол деп саналады) қалажұрты, Раң, Тастөбе, Тасқорған,
Көктөбе деректемелерде атап өтіліп, оларды археологтар зерттеген. ... - ... ... ... ... ... ... қарастырылып отырған кезең осының ... ... ... ... ... толық баяндалған.
Жазбаша деректемелерде қалалар, бірінші кезекте Ясы-Түркістан, Отырар,
Сығанақ, ... ... ... қалалары өмірінің кейбір жақтары туралы
түсінік беріледі.
Осының алдындағы уақытпен ... ... ... саны ... ғасырдың екінші жартысы - XIV ғ.) 20-ға ... ... XV ... ... ... - XVIII ... басы деп ... жұрттары 23-ке дейін азайып кеткен. XV ғасырдың екінші жартысында
жазбаша ... енді ... ... ... ... ... ... кездеспейді. Осы қалалар деп саналатын қала
жұрттары, археологиялық зерттеулердің көрсеткеніндей, XV ... аяғы ... ... ... ... бос ... ... төменгі ағысында -Қызқала
қала жұрты, Бөгенде - ... ... Орта ... ... мен
Оксус қала жұрттары тіршілігін тоқтатады. XVI ... ... ... ... мәлім болған Қарасаман қаласы жаңа
орынға ... Енді оған ... ... шегіндегі II Қарасаман
қаласының жұрты сәйкес келеді.
Жалпы алғанда, IX-XII ғасырлармен, қала мәдениеті барынша гүлденген
уақытпен салыстырғанда, ... ... ... ... ... қалаларының саны 3 еседей, ал қала жұрттарының саны 6 ... ... ... көрсеткеніндей, XV ғасырдың орта шенінен
бастап Отырарда қала төңірегінде ешкім тұрмаған. XVI ғасырға қарай ... бір ... сәл ғана ... ... қала өмірі орталық төбеге ғана
шоғырланған. Сайрам, Сығанақ, ... ... ... ... ... Олардың рабадтары бос қалып, қала өмірі ең бекіністі орталық
бөлігі шегінде шоғырланады.
XVI-XVII ғасырларда ... ... және ... ... сол жақ ... ... Қожан, Аққорған, Үзкент сияқты
қалалар маңызды рөл атқара бастады. Қаратаудың онтүстік ... ... рөлі ... ... ... ... Қазақстанның астанасы дәрежесіне дейін
тез арада көтеріледі. Мұнда Темірдің бұйрығы бойынша ... ... ... кесене тұрғызылып, қала аймақтың ресми идеологиялық
орталығына айналғаннан кейін қаланың қауырт ... ... Сол ... қала ... ... ... Шайбани ұрпақтары әкімдерінің
орталығына, ал сонан соң қазақ хандарының астанасына айналады.
Қаланың астаналық жағдайын XVI ... ... ... ... ... ... ... сарайының белсенді жұмысы да, сондай-ақ
XVI ғасырдың аяғында атының өзгертіліп, Ясыдан Түркістан болып ... ... ... Осылайша қала аймақтың бүкіл аумағына немесе оның ... ... ... ... деуге болады және оған Оңгүстік
Қазақстанның Сырдариямен біртұтас ... ... ... ... ... ... деп ... «Өзен Түркістан арқылы үш жүз фарсахтан астам
жерде ағады... Оның салалары мен ... ... ... таралып,
олармен өңделген жерлер суарылады... Өзен... ... ... ағып ... Аса биік ... сияқты биік бекіністердің Сейхун
өзенінен тартылған арықтардың жиегінде асқақтап тұратыны сонша, бейне ... ... ... ... Рузбихан Ясыны «Түркістан билеушілерінің астанасы (тахт)» деп
атайды, оның айтуынша, бұл Дешті Қыпшақтан, ... мен ... ... ... ... ... болған. Түркістанның қасиетті орны Қожа
Ахмет Йассауи кесенесін Ибн ... ... ел ... ... ... адам ... ... сирек кездесетін керемет»
деп атайды. Түркістанның барлық билеушілері қаланың рухани өмір орталығы
ретінде атқаратын рөлін ... ... ... дінбасыларынан қолдау
табуға ұмтылып отырған. Түркістанның ... ... ... ... ... ... ... Йунка болған, олар нақты қала жұрттары
деп саналады[12].
Бұрынғысы сияқты, Отырар монғолдарға дейінгі ... де, ... де ... тарихи тағдырларыңда маңызды рөл атқарды. Отырарды
алуға дәмелену замандастарына бүкіл Түркістанға дәмелену болып көрінген.
Ясы-Түркістандағы ... ... да ірі ... орталық - Арыстан баб
кесенесі жұмыс істеді. XIV-XV ғасырларда Отырардың орталығында үлкен мешіт
салынып, ... ... ... ... «аймақтың солтүстік жағындағы жаннат жердің
шеті...» деп сипаттайды. «Бұл ... - деп ... ол, - ... Қыпшақтың
шекаралық бекеті болып табылады және бүкіл әлемге аумағының кендігімен
қауіпсіз әрі ... ... ... ... ... ... Түркістанның ірі сауда ... ... ... ... ... жер ... Сонымен бірге қала тау
өзендерімен және Сырдариядан тарғалған арықтармен суландырылатын бай ... да ... ... ... ... ... және ІХ-ХІІ ғасырларда Оңтүстік
Қазақстанның астанасы болған Сайрам XV-XVIII ғасырларда Түркістанның ... ... бірі ... қала берді. Ол сонымен бірге аймақта үстемдік
етуге үміткерлер қаратып алу үшін ... ... ... ... орын еді. ... ... ... ол тау өзендерімен
суландырылған ауыл шаруашылық жерінің орталығы болатын. Сайрамның маңында
көптеген қалашықтар мен ... ... ... ... ... пен ... ... Боралдайдағы Жақанкентті атап айтуға
болады.
Түркістаннан онша қашық емес, ... 35 ... ... ... болды, ол деректемелерде егжей-тегжейлі суреттеледі. Ибн
Рузбихан 1509 жылғы наурыз ... ... ... ... ... ... тыс көрікті қала екенін көрдік» деп жазады. «(Ол) ашық, далаға
салынған. Ол өте ... ... ... ... ... ... күш
қосатын жұмсақ ауылы... Қаланың өзі биік дуалмен қоршалған, оны ... ... тез алу ... ... ал оны ... ... бермес ор казылған...».
Қала төңірегінде арықтармен, өзендермен және кәріздермен суландырылған кең-
байтақ ауылшаруашылық алабы болған, ал олардың ... ... ... ... ... Васифи өз жазбаларында хабарлайды.
Қаратаудың солтүстік беткейінде Созақ ірі қала ... қала ... ... қазып қоршалған елеулі бекініс болды. Оның маңайында көптеген бекіністер
мен қыстақтар орналасқан, олардың ... ... атап ... тау ... ... ... болғанын Филип Назаров
хабарлайды. Олардың қалдықтарын археологтар ... ... сол ... ... орта ... ... - ... деректемелерде
айтылатын Аркөк, Құжан, Үзген, Аққорған қалаларының орналасқан жерлері
анықталды.
Қазақстанның соңғы орта ғасырлардағы қалаларының барлығы ... ... ... ... калалардың жоспарлы негізін мұраға алған. Соңғы
орта ғасырлар қалаларының топографиясында «хисар»-қаланың дуалмен қоршалған
орталық бөлігі мен қала ... ... ... ... ... термині «қала», «бекініс» деп те, «қала ... деп ... ... анықтауынша, хисар - «қаланың халықтығыз
тұратын, үкіметтік үйлер, казармалар, күмбезді мешіт, басты ... ... ... қаланың негізгі топтарының тұрғын үйлері шоғырланған
бекіністі бөлігі». Дуал, ... ... ... ... бар аумақ қала
төңірегі, ауылдық өңір ... және ... ... ... оның өмірі хисардың өмірінен, қаланың өз ... ... ... Орта ... ... тік ... етіп ... түр
беруге тырысқан немесе оны «ескі қала» сипатындағы нобайларда қайталап
отырған.
Оңтүстік Қазақстанның соңғы орта ... ... ... ... ... ... жоспарлау негіз етілген. Ал дәстүр
бойынша тік бұрышты етіп жоспарланған қалалар оны кейінгі кезде де ... ... ... кала ... ... ... ... орта
ғасырлардағы қала жұрттарын археологиялық түрлерге бөлу ... ... ... қала ... ... бөлу ... ... мөлшері
негізгі белгі ретінде пайдаланылады.
Барлық қала жұрттары екі топқа бөлінеді. ... ... ... ... ... және одан да көп болатын қала жұрттары құрайды. Бұлар - Сайрам,
Отырартөбе, Түркістан, ... ... ... Екінші топқа Үзынтөбе,
Қараспан, сол жағалық Бұзық, ... ... ... Жүйнектөбе, Төрткөл II,
Сүткент II, Қазғаната, Қотан, Қыр-Үзкент, Аққорған, Күлтөбе, Ран, ... ... ... ... парсыша «қала» деген
«шаһар» терминін Қазақстан қалалары жөнінде сирек қолданады, ол термин
уөлаятгьщ әкімшілік орталығына, дуалмен ... ірі елді ... ... Мұндай термин Сайрам мен ... ... ... ... ... үшін Ясы, Сайрам, Отырар, Сауран, Сығанақ,
Созақ үшін «қала» терміші пайдаланылған. Неғұрлым шағын елді мекендер ... ... да ... нақ сол ... ... ... қалаларға «қалашық»,
«шағын мекенді» білдіретін «балада», «орын», «егіншілік қонысты» білдіретін
«маузи» терминдері де ... ... ... ... бір елді ... ... құбылтып қолданғанына қарамастан, олар сол мекендердің сауда-
саттық ... ... ... ... атап көрсетеді.
Түркістанда теңге сарайының жұмыс істегені жоғарыда атап өтілді.
Отырарда да теңге ... ... ... бар. Осының бәрін қосып
алғанда, қала жұрттарының бірінші тобын соңга орта ғасырлардағы қалалардың
қалдықтары деп ... ... ... Бұл ... ... тарихи-
мәдени аудан үшін: Сайрам - Талас Алатауының етегі өңірі үшін, Отырар —
Арыстың төменгі ... ... ...... орта ... ... Сығанақ-
Сырдарияның төменгі ағысы үшін, ал Созақ - ... ... ... ... орталық болған.
Екінші топтың ескерткіштері-қалашықтар мен қыстақтардың ... қала ... ... ... зерттеулер оларда қолөнердің,
бірінші кезекте, табылған ... ... ... ... ұсталық, зергерлік қолөнердің дамығанын дәлелдейді.
Сонымен бірге, жазбаша деректемелердің мағлұматтарына ... ... ... да ... болған. Қала жұрттарының топографиясына
қарағанда, қаланың сұлбасын құрайтын көшелер ... ... ... ... ... оңтүстік және солтүстік кіреберістерді жалғастыратын
орталық магистральдан басқа, меридиан бағытта созылып жатқан тағы да ... 6 көше бары ... ... ... көше ... және ... ... орам көше қаланы шет жағынан дуалды ... ... ... ... орта ғасырлық қалалардың маңызы ерекше
болған. Қалалар ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы орта ғасырлық қалалар сауда жолдарының
бойларында ... ... ... ... ... болған. Қазақстандағы қалалар көп уақыт бойы Европадағы қалалардан
архитектурасы, қала халқының саны бойыншада, байлығын салыстырғанда ... ... ... ... ... ... Қазақстанда тарихымыздың
зерттелуі енді дұрыс қолға алына бастағаны осы қалалар ... ... ... ... Қазақстан Тарихы І том. Алматы, «Атамұра». 1996 ж.
2. Қазақстан Тарихы ІІ том. Алматы, «Атамұра». 1998 ж.
3. Қазақстан ... ІІІ том. ... ... 2002 ... Волин С.Л. Сведения арабских и персидских иситочников о долине р.
Талас и степных райнах. 1960, 76-б.
5. Беленицкий А.М., ... И.Б., ... О.Г. ... ... ... 3-4 б.
6. Кожемяко П.Н. Раннесредневековые города и поселения Чуйской долины.
Фрунзе 1959, 65-130 б.
7. Байпақов К.М. Средневековая городская ... ... ... ... ... ... ... Архитектура М., 1958, т. І, 121-122 б.
9. Сухарева О.А. Квартальная община позднефеодального города Бухары, 338-
б.
10. Якубов Ю. ... ... ... из ... ... народов Средней Азии и Казахстана М., 1982, 72-77.
11. Байпақов К.М. Средневековая городская ... ... ... и
Семиречья, 83-87-б.
12. Сенигова Т.Н. Средневековый Тараз. А., 1972, 65-б.
13. Кожемяко П.Н. Раннесредневековые ... и ... ... долины.
Фрунзе, 1959, 131-184 б.
14. Байпаков К.М. О локализации позднесредневековых городов Казахстана
1977, 203-205 б
-----------------------
[1] Волин С.Л. ... ... и ... ... о ... р. ... степных райнах. 1960, 76-б.
[2] Беленицкий А.М., Бентович И.Б., Большаков О.Г. ... ... ... 3-4 б.
[3] Кожемяко П.Н. Раннесредневековые города и поселения Чуйской долины.
Фрунзе 1959, 65-130 б.
[4] Байпақов К.М. Средневековая городская культура ... ... ... 73-б.
[5] Всеобщая История Архитектура М., 1958, т. І, 121-122 б.
[6] ... О.А. ... ... ... ... ... ... Сухарева О.А. Квартальная община позднефеодального города Бухары, 33-б.
[8] Якубов Ю. Раннесредневековые бытовые очаги из поселения Гардони-Хисор.
Жилище народов Средней Азии и ... М., 1982, ... ... К.М. ... ... ... ... Казахстана и
Семиречья, 83-87-б.
[10] Сенигова Т.Н. Средневековый Тараз. А., 1972, 65-б.
[11] Кожемяко П.Н. Раннесредневековые города и поселения ... ... 1959, 131-184 ... ... К.М. О ... ... городов Казахстана
1977, 203-205 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Савромат-сармат тайпаларының археологиялық ескерткіштерінің зерттелу тарихы51 бет
Қазақстанның ежелгi қалалары жайлы28 бет
Алматы қаласының физикалық-географиялық орны13 бет
Ортағасырлардағы қалалардың дамуы: сәулет өнері және материалдық мәдениет21 бет
Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының геоэкологиялық жағдайы46 бет
Перу Республикасы5 бет
Қазақстанның қалалрындағы атмосфераның ластану деңгейіне динамикалық бақылау3 бет
Қала құрлысы мен сәулет өнері24 бет
Қоршаған орта сапасын бақылау. Ауа бассейнін ластаушы негізгі заттар7 бет
Ұлы Жібек жолы туралы26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь