1837-1847жж. Кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс


ХІХ ғасырдың алғашқы ширегінде патша үкіметі Қазақстанға әкімшілік саяси жаңалықтар енгізуге кірісті. Оның Ресей империя сы құрамына әліде кіре қоймаған өлке аудандарын өзіне қосып алмақ мақсаты болды. 1822ж Сібір қазақтары туралы Устав далалық аудандарды басқару құрылымын түбірінен өзгертіп жіберді.Енді басқарудың округтік жүйесі енгізілді, ол бойынша қазақ қоғамы, округке,болысқа, ауылға бөлінді. Төменгі әкімшілік бірлестігі ретінде ауыл өз құрамына 50-ден 70-ке дейінгі үйлерді біріктіріп, осындай 10-12 ауылдан болыс құрылды, 10-15 болыстан округ құрылды. Бұлардың белгілі бір территориялары болды. Әкімшілік билігін үкімет сақтап қалған аға сұлтандар негізінен алғанда сол үкімет позициясының нығайтылуын қамтамасыз етуге тиісті еді.
Қарқаралы және Көкшетау округтерін құру патша өкіметінің Орта және Ұлы жүздерінің түйіскен тұсындағы қазақ жерлерін бірте-бірте басып алуын бастап берді. Қазақтардың дәстүрлі көшіп қонатын жерлері тарылды, жері құнарлы аудандарға қазақтарды жаңадан қоныстандыру өріс алған. Абылай хан ұрпақтарының төңірегіне топтасқан қазақ халқының наразылығы арта түсті. Шыңғыс әулеттерінің бірі Ғұбайдулла сұлтанды патша үкіметінің жазалаушы отряды ұстап алып, Березовкаға жер аударып жіберді. Сол сібірлік бұғаудан ол тек 1840ж қараша айында соның өзінде Кенесары сұлтанның табандылықпен талап етуі арқасында ғана қайта оралды.
1840ж Кенесарының әкесі Қасым төре мен оның басқада жақындары қаза тапты. Патша үкіметінің отаршылдық мақсат ниетіне қарсы өзінің күресінде Қоқанд бектерінің қолдауына сенім артқан Қасым сұлтанның үміті ақталмады. Алайда стихиялық, ұйымдаспаған сипатына қарамастан Қасым сұлтан мен оның балаларының күресі отаршылдыққа қарсы күштердің Кенесары сұлтанның, кейіннен Кенесары ханның қолбасшылығымен (1802-1847жж.) тағы да бірігіп, нығайуында зор маңыз атқарды.
Кенесары Касымов тарих сахнасына Абылай ханның ісін жалғастырушы ірі тұлға ретінде қадам басты. Ал ол кездегі жағдайға келсек, патша әскерлерінің бастырмалатқан әрекеттер салдарынан, Сібір және Орынбор қазақтары туралы 1822-1824 жж.
устаптар қабылданғанына қарамай, саяси оқшауланушылығын әлі де сақтап келе жатқан Қазақстан аудандарының тәуелсіздігіне қатер төнген болатын. Сондықтан көтеріліс шығарушы сұлтанның басты мақсаты Қазақстанның Абылай хан тұсындағы территориялық шептерінің тұтастығының қалпына келтіруге,Ресей құрамына кірмеген жерлердің толық дербестігін сақтауға құрылды.
Кенесары Касымов сұлтан Ресей сияқты аса қуатты ірі мемлекетпен күресу қазақтың үш жүзінің күштерін біріктіруді, едәуір құрбандықтарды, тек әскри ғана емес, сонымен бірге дипломатиялық күш-жігерді де талап ететінін ой таразынан өткерді. Ол халық қозғалысынан бөлектенген жекеленген сұлтандардың, ағамандардың, билердің өзеркімен кетушілігін қатал басып –жаншыды. Ресей саясатын қолдаушыларды аяусыз жазалады, бірақ сондада патша үкметімен арадағы түсініспеушілікті бейбіт жолмен шешудің жақтаушысы күйінде қалды. Соғыс тұтқындарына, соның ішінде кейбіреулері өзінде қызмет еткен орыстарға қиянат жасамай, шыдамдылықпен қарады. Ресей елші уәкілдерін әдепті қабылдады.
Пайдаланылған әдебиеттер:

«Қазақстан тарихы» очерктер

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 6 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ХІХ ғасырдың алғашқы ширегінде патша үкіметі Қазақстанға әкімшілік
саяси жаңалықтар енгізуге кірісті. Оның Ресей империя сы құрамына әліде
кіре қоймаған өлке аудандарын өзіне қосып алмақ мақсаты болды. 1822ж Сібір
қазақтары туралы Устав далалық аудандарды басқару құрылымын түбірінен
өзгертіп жіберді.Енді басқарудың округтік жүйесі енгізілді, ол бойынша
қазақ қоғамы, округке,болысқа, ауылға бөлінді. Төменгі әкімшілік бірлестігі
ретінде ауыл өз құрамына 50-ден 70-ке дейінгі үйлерді біріктіріп, осындай
10-12 ауылдан болыс құрылды, 10-15 болыстан округ құрылды. Бұлардың белгілі
бір территориялары болды. Әкімшілік билігін үкімет сақтап қалған аға
сұлтандар негізінен алғанда сол үкімет позициясының нығайтылуын қамтамасыз
етуге тиісті еді.
Қарқаралы және Көкшетау округтерін құру патша өкіметінің Орта
және Ұлы жүздерінің түйіскен тұсындағы қазақ жерлерін бірте-бірте басып
алуын бастап берді. Қазақтардың дәстүрлі көшіп қонатын жерлері тарылды,
жері құнарлы аудандарға қазақтарды жаңадан қоныстандыру өріс алған. Абылай
хан ұрпақтарының төңірегіне топтасқан қазақ халқының наразылығы арта түсті.
Шыңғыс әулеттерінің бірі Ғұбайдулла сұлтанды патша үкіметінің жазалаушы
отряды ұстап алып, Березовкаға жер аударып жіберді. Сол сібірлік бұғаудан
ол тек 1840ж қараша айында соның өзінде Кенесары сұлтанның табандылықпен
талап етуі арқасында ғана қайта оралды.
1840ж Кенесарының әкесі Қасым төре мен оның басқада жақындары қаза
тапты. Патша үкіметінің отаршылдық мақсат ниетіне қарсы өзінің күресінде
Қоқанд бектерінің қолдауына сенім артқан Қасым сұлтанның үміті ақталмады.
Алайда стихиялық, ұйымдаспаған сипатына қарамастан Қасым сұлтан мен оның
балаларының күресі отаршылдыққа қарсы күштердің Кенесары сұлтанның,
кейіннен Кенесары ханның қолбасшылығымен (1802-1847жж.) тағы да бірігіп,
нығайуында зор маңыз атқарды.
Кенесары Касымов тарих сахнасына Абылай ханның ісін жалғастырушы
ірі тұлға ретінде қадам басты. Ал ол кездегі жағдайға келсек, патша
әскерлерінің бастырмалатқан әрекеттер салдарынан, Сібір және Орынбор
қазақтары туралы 1822-1824 жж.
устаптар қабылданғанына қарамай, саяси оқшауланушылығын әлі де сақтап
келе жатқан Қазақстан аудандарының тәуелсіздігіне қатер төнген болатын.
Сондықтан көтеріліс шығарушы сұлтанның басты мақсаты Қазақстанның Абылай
хан тұсындағы территориялық шептерінің тұтастығының қалпына келтіруге,Ресей
құрамына кірмеген жерлердің толық дербестігін сақтауға құрылды.
Кенесары Касымов сұлтан Ресей сияқты аса қуатты ірі мемлекетпен
күресу қазақтың үш жүзінің күштерін біріктіруді, едәуір құрбандықтарды, тек
әскри ғана емес, сонымен бірге дипломатиялық күш-жігерді де талап ететінін
ой таразынан өткерді. Ол халық қозғалысынан бөлектенген жекеленген
сұлтандардың, ағамандардың, билердің өзеркімен кетушілігін қатал басып
–жаншыды. Ресей саясатын қолдаушыларды аяусыз жазалады, бірақ сондада патша
үкметімен арадағы түсініспеушілікті бейбіт жолмен шешудің жақтаушысы
күйінде қалды. Соғыс тұтқындарына, соның ішінде кейбіреулері өзінде қызмет
еткен орыстарға қиянат жасамай, шыдамдылықпен қарады. Ресей елші уәкілдерін
әдепті қабылдады. Тіпті оның мінезінен қырғыздармен қарсыластық кезеңінде
көрінгені болмаса оншалықты қаталдық байқалмаған. Ал көтеріліс мүдесіне
сатқындық жасап әскери тәртіпті бұзғандарға ашу – ызасын буырқануы аз
болмаған-ды.
Қазақтардың бұл көтерілісі бастапқы кезінен-ақ кең құлаш жайған
қарқын алды. Бұл XVIII ғ. соңы мен XIX ғ. –дағы азаттық жолындағы
қозғалыстар тарихындағы Орта жүздің ру-тайпалық бірлестігінен басқа қазақ
руларына тараған, барлық негізгі аудандарды қамтыған бірден-бір көтеріліс
еді. Оған Кіші жүзден шекті, тама, табын, алшын, шөмекей ,жаппас және тағы
басқа, Ұлы жүзден –үйсін, дулат және басқа рулар қатысты.
1841ж. қазақтардың үш жүзінің өкілдері Кенесары Қасымовты хан
сайлады. Қазақ хандығы қалпына келтірілді. 1841ж. тамызында көтерілісшілер
қоқандықтардың едәуір күштері орналастырылған Созақ, Жаңақорған, Ақмешіт,
Жүлек бекіністерін қоршауға алды. Қоқандықтардың бірнеше бекіністеріне
басып кіру көтерілісшілерді жігерлендіре түсті. Көтерілістің негізгі
ошақтарынан шалғайда көшіп-қонып жүрген төртқаралықтар ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ халқының 1837-1847 жылдардағы азаттық қозғалыстың жақтаушылары және қарсыластары
РЕСЕЙ БИЛІГІНЕ ӨТУ
Банктік тіуекелдер және оларды бағалау әдістері
ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарындағы Қазақстанның өзекті мәселелері
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс
Кенесары хан әулетінің шежіресі
Иман батырдың азаттық жолындағы күрес жолы
ХҮІІІ – ХІХ ғасырлардағы ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҰЛТ-АЗАТТЫҚ ҚОЗҒАЛЫСТАРЫ
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс. Көтерілістің барысы мен әскери қимылдары
Исатай Тайманұлы бастаған көтеріліс
Пәндер