7 сыныпқа физика пәнінен зертханалық жұмыстарға арналған әдістемелік ңұсқау


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

№1 зертханалық жұмыс
Өлшеуіш цилиндрдің (мензурка) шкаласының бөлік құнын
анықтау. Дененің көлемін өлшеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

№2 зертханалық жұмыс
Кішкентай денелердің өлшемін анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

№3 зертханалық жұмыс
Денелердің көлемін анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

№4 зертханалық жұмыс
Бірқалыпсыз қозғалысты зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

№5 зертханалық жұмыс
Қатты дененің массасы мен тығыздығын есептеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

№6 зертханалық жұмыс
Серпімді деформацияны зерделеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Әдістемелік нұсқауға енгізілген зертханалық жұмыстардың мазмұны орта оқу орындарындағы физика курсының бағдарламасына сәйкес келеді.
Әдістемелік нұсқаудың негізгі мақсаты – физикалық құбылыстарды тәжірибе жүзінде оқып үйренуге мүмкіндік жасау, сондай-ақ өлшеу құралдарымен жұмыс істей білуге үйрету және зертханалық жұмысқа дайындалу уақытын үнемдеу болып табылады.
Әрбір зертханалық жұмыс үшін дайындықты тексеру сұрақтары, теориядан мағлұмат, қондырғының сипаттамасы, әрі өлшеу әдістері, жұмыстың орындалу тәртібі және жұмысты тапсыру сұрақтары берілген.
Физикалық шама деп «сапа жағынан көптеген физикалық объектілерге (физикалық жүйелер, жүйелерде өтетін процестер, т.с.с.) ортақ, сан жағынан әр объект үшін әр түрлі мәні бар қасиетті» айтады. Мысалы, материалдық денелердің бәрінің массасы мен температурасы болады, бірақ денелердің әрқайсысы үшін бұл қасиеттердің сандық мәндері әр түрлі болатыны белгілі.
Егер физикалық шаманың белгілі бір объектідегі сандық мөлшерін көрсету қажет болатын болса, онда «размер» дейтін термин қолданылады. Размерлік деп туынды шамалардың негізгі шамаларға байланыстылығын символмен белгілеуді айтады. Егер санның біреуінің дәрежесі нөлге тең болса, оны размерсіз физикалық шама деп атайды. Ал физикалық шаманың мәні деп шаманың бірлік бойынша есептелінген сандық мәнін айтады.
Шаманың мәні дерексіз сан, ал оның размері деректі.
Шаманың мәні мен размерінің арасында айырмашылық бар. Шаманың размері – шаманың нақты, объективті мөлшері болса, ол санамыздан тыс ұғым. Шама размерін шама бірліктерімен, басқаша айтқанда шаманың сандық мәнімен сипаттап көрсетуге болады.
Шаманың сандық мәні шама бірлігінің түріне байланысты өзгеріп отырады, ал размері өзгермейді.
Физикалық шаманың бірлігі – ол да физикалық шама, оның сандық мәні 1 – ге тең. Шама бірлігі физикалық шамалардың сандық мәндерін бір – бірімен салыстыру үшін қажет.
1832 жылы Гаусс бірліктердің абсолютті жүйесі деп аталатын жүйені жасады.
1960 жылы Өлшем мен Таразы туралы өткізілген халықаралық конференцияда бірліктердің жаңа жүйесі қабылданды. Бұл жүйе Халықаралық бірлік жүйесі, қысқаша СИ жүйесі деп аталынады. 1963 жылы ССРО – да «Халықаралық бірлі жүйесі» деп аталатын ГОСТ енгізілді (ГОСТ 9867 – 61), бұл ГОСТ бойынша СИ жүйесі халықаралық қатынастар үшін өте қолайлы практикалық жүйе деп танылды.
Физикалық шама бірліктерінің мемлекеттік стандарты бес бөлімнен тұрады: 1) Жалпы ережелер; 2) Хлықаралық бірлік жүйесі – СИ жүйесінің негізгі, қосымша және туынды бірліктері; 3) СИ жүйесіне кірмейтін бірліктер; 4) Еселік және үлестік бірліктер, олардың атаулары және белгіленулері; 5) Бірліктерді белгілеудің ережелері. Және бұл стандартта төрт қосымшалар бар, олар: 1) СИ бірліктерінің когеренттік туындыларының жасалу ережесі; 2) жүйеден тыс кейбір бірліктердің СИ бірліктерімен арақатынасы; 3) еселік және үлестік бірліктерді қолдану туралы нұсқау.
СИ жүйесінің 7 негізгі бірліктері бар, олар: ұзындық – метр (м), масса – килограмм (кг), уақыт – секунд (с), ток күші – ампер (А), термодинамикалық температура – кельвин (К), жарық күші – кандела (кд), зат мөлшері – моль (моль).
СИ жүйесінің екі қосымша бірлігі бар, олар: жазық және кеңістік бұрыштарының өлшемдері. Жазық бұрыш бірлігі – радиан (рад), кеңістік бұрыштікі – стерадиан (ср).
СИ жүйесінің туынды бірліктері. Туынды бірліктер негізгі бірліктерден туындайды. Туынды бірліктер негізгі бірліктермен функционалды байланыста болады. Функционалдық байланысты бейнелейтін математикалық теңдеулерден туынды бірліктер анықталады. Мысалы, жылдамдықтың бірлігі V = S/T теңдеуінен шығады, мұнда V – жылдамдық, S – жүрілетін жолдың ұзындығы (метр), Т – уақыт (секунд), сөйтіп жылдамдық бір секундта қанша метр жол жүргендігімен өлшенеді (м/с); сол сияқты, аудан бірлігі – м2, көлем бірлігі – м3, үдеу – м/с2, т.с.с. Туынды бірліктердің 17 – не белгілі ғалымдардың есімі берілген, олар: джоуль (Дж) – энергия, жұмыс; герц (Гц) – периодтық процесс жиілігі; ватт (Вт) – қуат; ньютон (Н) – күш, масса; паскаль (Па) – қысым, механикалық кернеу; кулон (Кл) – электр мөлшері, электр заряды; вольт (В) – электр кернеуі, электр потенциалы; фарад (Ф) – электр сыйымдылығы; ом (Ом) – электр кедергісі; сименс (См) – электр өтізгіштік; вебер (Вб) – магнит ағыны; тесла (Тл) – магнит индукциясы; генри (Гн) – индуктивтік; беккерель (Бк) және грэй (Гр) – радиоактивтік сәйлелену бірлігі.
Еселік және үлестік бірліктер. Еселік бірліктер деп жүйелік және жүйеден тыс бірліктерден ондаған, жүздеген т.с.с. есе көп бірлікті айтады. Мысалы, километр (103 м), киловат (103 Вт), минут (60 с), тәулік (86400 с), мегапаскаль (106 Па), т.с.с.
Үлестік бірлік деп жүйелік немесе жүйеден тыс бірліктерден ондаған, жүздеген т.с.с. есе аз болатын бірлікті айтады. Мысалы, миллиметр (10-3 м), нанометр (10-9 м), микросекунда (10-6 с), т.с.с. (Қосымша В. 1 - кесте).
Физикалық шама бірліктерінің жүйесінде "размерлік" деген ұғым маңызды рөл атқарады. "Размерлік" деп туынды шамалардың негізгі шамаларға байланыстылығын символмен (әріппен) белгілеуді айтады. Мысалы, жылдамдық V физикалық шама ретінде ұзындықпен L және уақытпен Т анықталсын (V = L / T).
Өлшем дегеніміз физикалық шаманың сандық мәнін тәжірибе жолымен арнаулы техникалық құралдардың көмегімен анықтау.
Физикалық шаманың сандық мәнін анықтаудың тәсіліне байланысты өлшем төрт түрге бөлінеді: тікелей өлшем, жанама өлшем, біріктірілген өлшем және қатар өлшем.
Тікелей өлшем деп шаманың сандық мәнін тікелей өлшеп табуды айтады. Мысалы, температураны термометрмен, электр кернеуін вольтметрмен, т.с.с.
Жанама өлшем деп өлшенетін шаманың мәнін тікелей өлшеніп алынған шамалар арқылы табуды айтады. Демек, жанама өлшемде керекті шама тікелей өлшенбей, онымен функционалды байланыста болатын шамалар өлшенеді. Кейбір шамалардың сандық мәндерін тікелей өлшем емес жанама өлшем арқылы табу жеңіл және оңай. Кейде тіпті тікелей өлшемді жүргізу мүмкін болмайды, мысалы, заттың тығыздығын заттың көлемі мен массасын өлшеу арқылы ғана анықтайды (d = m/v).

Пән: Физика
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






0 НАЗАРБАЕВ ЗИЯТКЕРЛІК МЕКТЕБІ

7 СЫНЫПҚА ФИЗИКА ПӘНІНЕН ЗЕРТХАНАЛЫҚ ЖҰМЫСТАРҒА АРНАЛҒАН ӘДІСТЕМЕЛІК ҢҰСҚАУ
ЖЖ723ҚҚҚҚК00САк00)
Ққ

777777ччдддд

АСТАНА - 2011

)М А З М Ұ Ң Ы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

№1 зертханалық жұмыс
Өлшеуіш цилиндрдің (мензурка) шкаласының бөлік құнын
анықтау. Дененің көлемін өлшеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

№2 зертханалық жұмыс
Кішкентай денелердің өлшемін анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

№3 зертханалық жұмыс
Денелердің көлемін анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

№4 зертханалық жұмыс
Бірқалыпсыз қозғалысты зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

№5 зертханалық жұмыс
Қатты дененің массасы мен тығыздығын есептеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

№6 зертханалық жұмыс
Серпімді деформацияны зерделеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

КІРІСПЕ

Әдістемелік нұсқауға енгізілген зертханалық жұмыстардың мазмұны орта оқу орындарындағы физика курсының бағдарламасына сәйкес келеді.
Әдістемелік нұсқаудың негізгі мақсаты - физикалық құбылыстарды тәжірибе жүзінде оқып үйренуге мүмкіндік жасау, сондай-ақ өлшеу құралдарымен жұмыс істей білуге үйрету және зертханалық жұмысқа дайындалу уақытын үнемдеу болып табылады.
Әрбір зертханалық жұмыс үшін дайындықты тексеру сұрақтары, теориядан мағлұмат, қондырғының сипаттамасы, әрі өлшеу әдістері, жұмыстың орындалу тәртібі және жұмысты тапсыру сұрақтары берілген.

ЗЕРТХАНАЛЫҚ ЖҰМЫСТЫ ОРЫНДАУ
БАРЫСЫНДА ҚОЙЫЛАТЫН ТАЛАПТАР

Оқушы жұмысты орындауға дайындалу кезінде әдістемелік ңұсқауды мұқият оқып, көрсетілген әдебиеттерді пайдаланып, керекті теориялық материалдарды игерумен қатар, келесі сұрақтарға жазбаша жауап беру керек:

1. Орындалатын жұмыстың мақсаты.

2. Жұмыс барысындағы өлшенетін шамалардың физикалық мағанасы және олардың өлшем бірліктері.

3. Жұмысты орындауға қандай физикалық құбылыстар мен заңдар қолданады?

4. Іздестіріліп отырған шама қалай анықталады және оның басқа әдістерге қарағанда жетістіктері мен кемшіліктері қандай?

5. Есептеу өрнегін қорытып шығару.

6. Өлшеу және есептеу кезінде жіберілетін қателер қалай бағаланады?

Орындаған жұмысты тапсыру үшін оқушы жұмыстың теориясы бойынша арнаулы сұрақтарға жауап беріп, жұмыстың теориясын және эксперименттің қамтитын есеп тапсырады және оны қорғайды.

№1 зертханалық жұмыс

Өлшеуіш цилиндрдің (мензурка) шкаласының бөлік құнын анықтау.
Дененің көлемін өлшеу

Жұмыстың мақсаты: Өлшеуіш цилиндрді мысалғаала отырып, аспаптар шкалалры бөліктерінің құның анықтау; оларды қолдануды үйрену және өлшеуіш цилиндрді пайдаланып, денелердің көлемін өлшеу.
Қажетті құрал-жабдықтар: Өлшеуіш цилиндрдің (мензурка), су құйылған тостаған, жіңішке жіп, әр түрлі ыдыстар мен денелер (гайка, өшіргіш, т.б.).

ЖҰМЫСҚА ДАЙЫНДЫҚТЫ ТЕКСЕРУ СҰРАҚТАРЫ

1. Қандай физикалық шамаларды білесіндер? Физикалық шаманың мәні дегеніміз не?
2. Физикалық шаманы өлшеу дегеңіміз не?
3. Физикалық шамаларды өлшейтін қандай аспаптарды білесіндер.
4. Өлшемдердің метрлік жүйесіндегі бірліктерден басқа қандай бірліктерді білесіндер?
5. Қатты дененің көлемін анықтайтын өрнектерді жазыңыз.

ТЕОРИЯДАН ҚЫСҚАША МАҒЛҰМАТ

Физикалық шама деп сапа жағынан көптеген физикалық объектілерге (физикалық жүйелер, жүйелерде өтетін процестер, т.с.с.) ортақ, сан жағынан әр объект үшін әр түрлі мәні бар қасиетті айтады. Мысалы, материалдық денелердің бәрінің массасы мен температурасы болады, бірақ денелердің әрқайсысы үшін бұл қасиеттердің сандық мәндері әр түрлі болатыны белгілі.
Егер физикалық шаманың белгілі бір объектідегі сандық мөлшерін көрсету қажет болатын болса, онда размер дейтін термин қолданылады. Размерлік деп туынды шамалардың негізгі шамаларға байланыстылығын символмен белгілеуді айтады. Егер санның біреуінің дәрежесі нөлге тең болса, оны размерсіз физикалық шама деп атайды. Ал физикалық шаманың мәні деп шаманың бірлік бойынша есептелінген сандық мәнін айтады.
Шаманың мәні дерексіз сан, ал оның размері деректі.
Шаманың мәні мен размерінің арасында айырмашылық бар. Шаманың размері - шаманың нақты, объективті мөлшері болса, ол санамыздан тыс ұғым. Шама размерін шама бірліктерімен, басқаша айтқанда шаманың сандық мәнімен сипаттап көрсетуге болады.
Шаманың сандық мәні шама бірлігінің түріне байланысты өзгеріп отырады, ал размері өзгермейді.
Физикалық шаманың бірлігі - ол да физикалық шама, оның сандық мәні 1 - ге тең. Шама бірлігі физикалық шамалардың сандық мәндерін бір - бірімен салыстыру үшін қажет.
1832 жылы Гаусс бірліктердің абсолютті жүйесі деп аталатын жүйені жасады.
1960 жылы Өлшем мен Таразы туралы өткізілген халықаралық конференцияда бірліктердің жаңа жүйесі қабылданды. Бұл жүйе Халықаралық бірлік жүйесі, қысқаша СИ жүйесі деп аталынады. 1963 жылы ССРО - да Халықаралық бірлі жүйесі деп аталатын ГОСТ енгізілді (ГОСТ 9867 - 61), бұл ГОСТ бойынша СИ жүйесі халықаралық қатынастар үшін өте қолайлы практикалық жүйе деп танылды.
Физикалық шама бірліктерінің мемлекеттік стандарты бес бөлімнен тұрады: 1) Жалпы ережелер; 2) Хлықаралық бірлік жүйесі - СИ жүйесінің негізгі, қосымша және туынды бірліктері; 3) СИ жүйесіне кірмейтін бірліктер; 4) Еселік және үлестік бірліктер, олардың атаулары және белгіленулері; 5) Бірліктерді белгілеудің ережелері. Және бұл стандартта төрт қосымшалар бар, олар: 1) СИ бірліктерінің когеренттік туындыларының жасалу ережесі; 2) жүйеден тыс кейбір бірліктердің СИ бірліктерімен арақатынасы; 3) еселік және үлестік бірліктерді қолдану туралы нұсқау.
СИ жүйесінің 7 негізгі бірліктері бар, олар: ұзындық - метр (м), масса - килограмм (кг), уақыт - секунд (с), ток күші - ампер (А), термодинамикалық температура - кельвин (К), жарық күші - кандела (кд), зат мөлшері - моль (моль).
СИ жүйесінің екі қосымша бірлігі бар, олар: жазық және кеңістік бұрыштарының өлшемдері. Жазық бұрыш бірлігі - радиан (рад), кеңістік бұрыштікі - стерадиан (ср).
СИ жүйесінің туынды бірліктері. Туынды бірліктер негізгі бірліктерден туындайды. Туынды бірліктер негізгі бірліктермен функционалды байланыста болады. Функционалдық байланысты бейнелейтін математикалық теңдеулерден туынды бірліктер анықталады. Мысалы, жылдамдықтың бірлігі V = ST теңдеуінен шығады, мұнда V - жылдамдық, S - жүрілетін жолдың ұзындығы (метр), Т - уақыт (секунд), сөйтіп жылдамдық бір секундта қанша метр жол жүргендігімен өлшенеді (мс); сол сияқты, аудан бірлігі - м2, көлем бірлігі - м3, үдеу - мс2, т.с.с. Туынды бірліктердің 17 - не белгілі ғалымдардың есімі берілген, олар: джоуль (Дж) - энергия, жұмыс; герц (Гц) - периодтық процесс жиілігі; ватт (Вт) - қуат; ньютон (Н) - күш, масса; паскаль (Па) - қысым, механикалық кернеу; кулон (Кл) - электр мөлшері, электр заряды; вольт (В) - электр кернеуі, электр потенциалы; фарад (Ф) - электр сыйымдылығы; ом (Ом) - электр кедергісі; сименс (См) - электр өтізгіштік; вебер (Вб) - магнит ағыны; тесла (Тл) - магнит индукциясы; генри (Гн) - индуктивтік; беккерель (Бк) және грэй (Гр) - радиоактивтік сәйлелену бірлігі.
Еселік және үлестік бірліктер. Еселік бірліктер деп жүйелік және жүйеден тыс бірліктерден ондаған, жүздеген т.с.с. есе көп бірлікті айтады. Мысалы, километр (103 м), киловат (103 Вт), минут (60 с), тәулік (86400 с), мегапаскаль (106 Па), т.с.с.
Үлестік бірлік деп жүйелік немесе жүйеден тыс бірліктерден ондаған, жүздеген т.с.с. есе аз болатын бірлікті айтады. Мысалы, миллиметр (10-3 м), нанометр (10-9 м), микросекунда (10-6 с), т.с.с. (Қосымша В. 1 - кесте).
Физикалық шама бірліктерінің жүйесінде "размерлік" деген ұғым маңызды рөл атқарады. "Размерлік" деп туынды шамалардың негізгі шамаларға байланыстылығын символмен (әріппен) белгілеуді айтады. Мысалы, жылдамдық V физикалық шама ретінде ұзындықпен L және уақытпен Т анықталсын (V = L T).
Өлшем дегеніміз физикалық шаманың сандық мәнін тәжірибе жолымен арнаулы техникалық құралдардың көмегімен анықтау.
Физикалық шаманың сандық мәнін анықтаудың тәсіліне байланысты өлшем төрт түрге бөлінеді: тікелей өлшем, жанама өлшем, біріктірілген өлшем және қатар өлшем.
Тікелей өлшем деп шаманың сандық мәнін тікелей өлшеп табуды айтады. Мысалы, температураны термометрмен, электр кернеуін вольтметрмен, т.с.с.
Жанама өлшем деп өлшенетін шаманың мәнін тікелей өлшеніп алынған шамалар арқылы табуды айтады. Демек, жанама өлшемде керекті шама тікелей өлшенбей, онымен функционалды байланыста болатын шамалар өлшенеді. Кейбір шамалардың сандық мәндерін тікелей өлшем емес жанама өлшем арқылы табу жеңіл және оңай. Кейде тіпті тікелей өлшемді жүргізу мүмкін болмайды, мысалы, заттың тығыздығын заттың көлемі мен массасын өлшеу арқылы ғана анықтайды (d = mv).
Біріктірілген өлшем деп біртекті шамалардың біріктірілген бірнеше топтарын жеке - жеке өлшеп, іздеп отырған шаманы өлшенген топтардың негізінде құрылған математикалық теңдеулер жүйесін шешіп табуды айтады.
Қатар өлшем деп әртекті шамалардың екеуін немесе одан да көбін бір мезгілде қатар тікелей немесе жанама өлшеуді айтады. Қатар өлшемнің мақсаты әртекті шамалардың арасындағы функционалды байланысты табу. Мысалы, дене ұзындығының температураға тәуелділігін, т.с.с.
Өлшем құралдары деп өлшем жұмыстары үшін қолданылатын, нормаланған метрологиялық қасиеттері бар техникалық құралдарды айтады. Өлшенетін шаманың мәнін дұрыс табу өлшем құралдарына байланысты.
Өлшем құралдарын дәлдеу деп метрологиялық органдар арқылы өлшем құралдарының қатесін, олардың дәлдігі жағынан қолдануға жарамдылығын тексеруді айтады.
Өлшем дәлдігі деп өлшеніп отырған шаманың шын мәніне жақын болу дәрежесін айтады.
Өлшемнің дұрыстығы деп өлшем нәтижелерінің жүйелі қатесінің нөлге жақын болуын, яғни өлшем жұмысының сапасын айтады. Берілген шаманы бірнеше рет қайталап өлшегенде жүйелі қатенің мәні әр өлшеуде тұрақты болады немесе белгілі бір заңдылықпен өзгеріп отырады. Өлшем дұрыстығы қолданылатын өлшем құралдарының дұрыстығымен байланысты болады.
Өлшем анықтығы. Өлшем нәтижелерінің сенімділігін көрсетеді. Өлшем нәтижелерін олардың шын мәндерінен ауытқуына қарап анық және анық емес нәтижелер деп екі топқа бөледі. Анықтығы белгісіз нәтижелердің ешқандай құндылығы жоқ, олар көбінесе жалған деректерді беруі мүмкін.
Өлшем ұқсастығы (бірдейлігі). Өлшем нәтижелерінің ұқсастығы деп бірдей жағдайда орындалған өлшем нәтижелерінің бір - біріне жақындығын (теңдігін) айтады. Бірдей жағдайларда алынған нәтижелердің бір - бірінен айырмашылығы тек кездейсоқ қатенің әсерінен болуы тиіс.
Өлшем қайталанғыштығы. Қайталанымдылық дейтін ұғым әр уақытта, әртүрлі әдіс және әртүрлі құралмен өлшенген физикалық шаманың мәндерінің бір - біріне жақындығын көрсетеді. Қайталанымдылық сақталмаса өлшем нәтижелерінің сенімділігі төмендейді.
Өлшем қатесі. Физикалық шаманың шын мәні және оның өлшенген мәні дейтін екі ұғымды бір - бірінен ажырата білу керек. Шаманың шын мәні деп берілген объектінің қасиетін сапалық және сандық жағынан өте дәл бейнелейтін мәнді айтады, ол біздің танып білу қабілетімізге, өлшем құралдарына тәуелсіз, шаманың абсолют шын мәні.
Керісінше, шаманың өлшеніп алынған мәндері біздің танып білу, сезу қабілетіміздің нәтижесі. Өлшем нәтижелері өлшем әдістеріне, өлшемнің техникалық құралдарына және өлшемді жүргізетін адамның сезім мүшелерінің қасиетіне байланысты болады.
Өлшем қатесі өлшенетін шаманың шын мәні мен өлшенген мәнінің алгебралық айырмасына тең:
∆Х=Х-Q
мұнда ∆Х - қате, Х - шаманың өлшенген мәні, Q - шын мәні.
Бірақ, шаманың шын мәні белгісіз болатындықтан қатенің мәні де белгісіз, сондықтан қатені жуықтап болса да анықтау үшін шаманың шын мәнінің орнына оның нақты мәнін қоюға тура келеді.
Физикалық шаманың нақты мәні деп тәжірибе жолымен табылған, шаманың шын мәніне өте жақын мәнін айтады. Шаманың нақты мәні оның өлшеп алынған бірнеше мәндерінің арифетикалық орта мәніне (Х) тең болады.

Еселік және үлестік бірліктер, олардың атаулары

Көбейткіштер
Приставкалар

Аталуы
Шығу тегі
Халықара-лық
Орысша

Қай сөзден
Қай тілден

1 000 000 000 000 000 000 = 1018
1 000 000 000 000 000 = 1015
1 000 000 000 000 = 1012
1 000 000 000 = 109
1 000 000 = 106
1 000 = 103
100 = 102
10 = 101
0,1 = 10-1
0,01 = 10-2
0,001 = 10-3
0,000 001 = 10-6
0,000 000 001 = 10-9
0,000 000 000 001 = 10-12
0, 000 000 000 000 001 = 10-15
0,000 000 000 000 000 001 = 10-18
экса
пета
тера
гига
мега
кило
гекто
дека
деци
санти
милли
микро
нано
пико
фемто
атто
Алты рет 10[3]
Бес рет 10[3]
Орасан үлкен
Аса үлкен
Үлкен
мың
жүз
он
он
жүз
мың
кіші
карлик (ежегей)
пииоло (кішкене)
он бес
он сегіз
грек
грек
грек
грек
грек
грек
грек
грек
латын
латын
латын
грек
латын
итальян
дат
латын
Е
Р
Т
G
M
K
h
da
d
c
m
μ
n
p
f
a
Э
П
Т
Г
М
Л
г
да
д
с
м
мк
н
п
ф
а

ЖҰМЫСТЫ ОРЫНДАУ ТӘРТІБІ

1 - тапсырма
Өлшеуіш цилиндр бөліктерінің құнын анықтау
1. Өлшеуіш цилиндрді мұқият қарап шығындар, оның шкаласына зер салыңдар. Қолдарындағы өлшеуіш цилиндрдің шкаласындағы жазуға қарап, ол арқылы қөлемді қандай бірлікпен анықтауға болатынын дәптерлеріңе жазып алыңдар;
2. Қолдарындағы өлшеуіш цилиндрдің бөлік құнын анықтаңдар;
3. Қолдарындағы өлшеуіш цилиндрді пайдаланып, жүргізілген өлшеулердің қателігін анықтаңдар. Ол үшін цилиндрге су құйып судың көлемін өлшеу қателігін де ескеріңдер;
4. Анықталған шамаларды дәптерге жазып алыңдар;
5. Өлшеуіш цилиндрдің смпаттамаларын және өлшеген сұйық көлемін мына кестеге жазыңдар:

1-кесте.

Мензурканың ең үлкен өлшеу кқлемі, оның бірлігі
Мензурка бөлігінің құны
Өлшеу қателігі
Қателігі көрсетілген өлшеу нәтижесі (сұйық көлемі)

Ескерту: Сұйықтық көлемін есептегенде көздің шкаланы көру деңгейіне көңіл аударыңдар. Көзді су бетінің жазықтығымен дәл келетін горизонталь деңгейде бағыттау керек.

2 - тапсырма
Әр түрлі пішіндегі қатты денелердің көлемін анықтау

1. Өлшеуіш цилиндрге қатты дене толық бататындай етіп су қуйындар, судың деңгейін белгілендер. Денені сұйыққа толық батырыңдар. Сонда мензуркадағы судың соңғы және алғашқы деңгейлерінің айырмасы қатты дененің көлеміне тең болады;
2. Ішіні мен көлемі әр түрлі 2 - 3 қатты денені таңдап алып, оны жінішке жіппен байлап, суы бар өлшеуіш цилиндрге салыңдар да, көлемін анықтаңдар. Өлшеу нәтижелерін кестеге жазыңдар.
3. Өлшеуіш цилиндрге сыймайтын дененің көлемін шүмегі бар ыдыстың көмегімен анықтауға болады. Өлшеу алдында ыдысқа шүмектің жоғары деңгейіне жеткенше су құйылады. Денені ыдыстағы суға батырғанда оның көлеміне тең су асып төгіледі. Төгілген судың көлемін мензуркамен өлшеп, батырылған дененің көлемін анықтайды.
Егер зертханада шүмегі ыдыс жоқ болса, онда бірінң ішіне бірі сиятын кез келген ыдысты пайдалануға болады. Бұл жағдайда ішкі ыдысқа суды кемеріне дейін толтырып құю керек. Денені суға батырғанда оның көлеміндей су сыртқы ыдысқа құйылады. Құйылған судың көлемін мензуркамен өлшейді.

2-кесте.
Өлшейтін дене
Сұйықтықтың бастапқы көлемі (V1,см3)
Дене мен сұйықтықтың көлемі (V2,см3)
Қатты дененің көлемі
(V2 -V1), см3

№2 зертханалық жұмыс
Кішкентай денелердің өлшемін анықтау

Жұмыстың мақсаты: қатарлау тәсілмен өлшеп үйрену.
Қажетті құрал-жабдықтар: сызғыш, кішкентай денелердің жиынтығы (бытыра, подшипниик шариктері, бұршақ, тары, сымның қиындырылары, т.б.), астауша, бұранда, бұрандашеге, гайка.

ЖҰМЫСҚА ДАЙЫНДЫҚТЫ ТЕКСЕРУ СҰРАҚТАРЫ

1. Аспан, ағаш, ит, көлік, үстел, үй.
Табиғат заттары: Басқа заттар:
________________ ____________
2. Табиғат денесі болуы мүмкін:
А) сұлу, пайдалы, өлі.
В) Қатты, сұйық, газтәріздес
С) Тірі, өлі металл, ағаш.
3. Дене неден тұрады?
А) судан.
В) бөлшектерден
С) заттардан
4. Табиғатта болып жатқан өзгерістер былай аталады:
А)құбылыстар
В)жауын-шашындар
С) жел қақатыру
5. Тізімнен ең алдымен денелерді, кейін заттарды таңда:
кірпіш, таға, стакан, темір, қант, қарбыз, тұз, крахмал, тас
Денелер:___________________________ _________
Заттар:____________________________ __________
1. Табиғатты зерттеуде қолданылатын өлшегіш аспаптар:
----------------------------------- ----------------------------------- ----------
(сығыш, бинокль, микроскоп, секундомер, термометр, құмсағат, магнитафон, қарындаштар, литрлік банкалар, таразы.)
----------------------------------- ----------------------------------- ----------

2. Қатты денелер Сұйы денелер Газтәріздес денелер
____________ _____________ __________________
3. Табиғат денелері мен құбылыстарын тану және зерттеу тәсілі:
А) бақылау
В)зерттеу
С)тәжірибе
9. Кішкентай денелердің өлшемін анықтаудың қандай тәсілін білесіңдер?

ТЕОРИЯДАН ҚЫСҚАША МАҒЛҰМАТ

Ұсақ денелердің өлшемдерін анықтайтын мұндай тәсіл қатарлау тәсіл деп аталады. Қатарлау тәсілмен жоғарыда аталған басқа да материалдардың өлшемдерін (диаметрлерін) анықтауға болады.
Бұранда қадамы деп қатар жатқан орам оймасының ара қашықтығын айтады. Бұранда қадамы өте аз шама болуы да мүмкін. Сондақтан оны анықтау үшін де қатарлау тәсілі қолданылады.



ЖҰМЫСТЫ ОРЫНДАУ ТӘРТІБІ

1 - тапсырма
Шариктің диаметрін өлшеу
1. Астаушаға шариктердің бірнешеуін салыңдар да, оның екі жағындағы жылжымалы тиекті қозғай отырып, оларды бір-біріне түйістіріңдер. Сызғышпен екі тиектің L ара қашықтығын өлшеп алыңдар. Оны бастаушадағы шариктердің N санына бөліп, бір шариктің диаметрін анықтаңдар:
d=LN
2. Ұсақ денелердің өлшемдерін анықтайтын мұндай тәсіл қатарлау тәсіл деп аталады. Қатарлау тәсілмен жоғарыда аталған басқа да материалдардың өлшемдерін (диаметрлерін) анықтауға болады.

3. Өлшеу мен есептеу нәтижелерін мына кестеге жазыңдар:

Зерттелетін
дене
Қатардағы бөлшектің саны (N)
Қатардың ұзындығы
(L, мм)
Диаметр
(d, мм)
Диаметрді өлшеу қателігі
(hd,мм)
Шарик

Бұршақ

Сым

1 - тапсырма
Бұранда қадамын өлшеу

1. Бұранда қадамы деп қатар жатқан орам оймасының ара қашықтығын айтады. Бұранда қадамы өте аз шама болуы да мүмкін. Сондақтан оны анықтау үшін де қатарлау тәсілі қолданылады.
2. Бұранданың немесе бұрандашегінің орам оймалары орналасқан бөлігінің L ұзындығын сызғышпен өлшеп алыңдар. Одан кейін оймалардың N орам санын мұқият санап шығыңдар. Бұранда қадамы:
d=LN
өрнегімен анықталады.
3. Бұранда қадамын анықтауда (әсіресе, оймасы ішкі жағында болатын гайкалар үшін) бұранда оймасының бедерін қағаз бетіне ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
«Жануарлар биотехнологиясы» пәнінен зертханалық жұмыстарға арналған әдістемелік нұсқау
«Топырақтану» пәнінен зертханалық жұмыстарына арналған әдістемелік нұсқау
Жалпы жер тану пәні бойынша зертханалық жұмыстарға арналған әдістемелік нұсқау
Компьютерлік желілер пәнінен зертханалық жұмыстарға арналған ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛАР
Медициналық және ветеринариялық биотехнология пәнінен сарамандық жұмыстарға арналған әдістемелік нұсқау
Биотехнологияның экологиялық негіздері пәніне арналған зертханалық әдістемелік нұсқау
«Органикалық және мұнайхимиясы өндірісінің технологиясы» пәнінен зертханалық сабақтарға арналған әдістемелік нұсқау
Информатика пәні бойынша 7 сыныпқа арналған теориялық материал
Физика пәнінен 8,9,11 сыныптарға арналған зертханалық жұмыстар топтамалары
Сандық әдістер пәнінен пәнді оқып-үйренуге арналған әдістемелік нұсқау
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь