Қазақстандағы қоршаған ортаның ластануын бақылау жүйесі. Тіршілік аясы және оның ластануын алдын алу

Жоспар

Кіріспе

I.Тарау Қазақстандағы қоршаған ортаның ластануын бақылау жүйесі.
1.1 Аймақтың табиғат райы және әлеуметтік . экономикалық ерекшеліктері мен оның тазалығын сақтау

II.Тарау.Тіршілік аясы және оның ластануын алдын алу.
2.1 Табиғат қорларын пайдалану.
2.2 Ауаның ластануы.
2.3 Судың ластануы
2.4 Су көздері. 1.кесте
2.5 Жердің ластануы

Қорытынды.

Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе

Барлық тірі табиғат соның ішінде жүгірген аң, жорғалаған жәндік пен ұшста, жалпы бүкіл тірі организмдер ауамен дем аламыз, су ішіп, онымен жуынамыз. Бұлар бізді қоршаушы ортаның басты үш құраушысы болып табылады. Ғылымда оны биосфера, яғни тіршілік ортасы деп атайды.
Биосфера – түрлі тірі организмдер мекен ететін жердің үстіңгі қабаты мен судан, өзендер мен көлдерден, теңіздер мен мұхиттардан, яғни жердің асты – үстіндегі су мен будан және 2-3 шақырымға дейінгі тереңдіктегі жер қойнауынан тұратын нәзік қана өмір әлемі. Сондай-ақ ауа 12-15 шақырым биіктігіне дейінгі аралықты қамтитын және тропосфера деп аталатын төменгі қабаты да осы тіршілік аясына кіреді. Биосферадағы тепе-теңдік, ондағы заттық және күш қуаттық алмасулар,онда тұрушы барлық тіршілік иелерінің өмір сүруінің нәтижесі болып табылады. Бүгінгі таңда тіршілік аясының аумағы бірнеше кеңейе түсуде.
Табиғи орта миллиардтаған жылдарғы даму барысында қалыптасқан өте күрделі құрылымды жүйе. Оның құрылымды бөліктеріне ұсақ организмдер, саңырауқұлақтар, өсімдіктер, жан-жануарлар, адамзат, топырақ, қызу, жарық, басқа ғаламшарлар, жұлдыздар, түрлі тартулы күштері, магнит пен электр өрістері жатады.
Тірі табиғат пен тірі емес табиғат өзара тығыз байланыста болады. Бұл байланыс бірінші кезекте атомдардың ары бері сапырылысуы,яғни заттар мен күш қуат түрлерінің шексіз айналымға түсіп, табиғатта үнемі қайтадан таралып тұруы түрінде көрінеді және оның өзі тіршілік етушілердің ат салысуымен жүзеге асырылады.
Адам табиғаттың сан-алуан кен байлықтарын пайдалана, өңдей отырып, оларды түрлі қалдықтар түрінде кері қайтарады. Яғни, адам мен табиғат арасында белгілі бір алмасу орнайды. Осы қатынас барысында заттардың табиғатта таралуы мен шоғырлануы елеулі өзгеріске ұшырайды. Әрине, ол заттардың үнемі қозғалыста болып, бір орыннан екінші орынға жылжып отыруы табиғи жайт. Алайда адам қатысында бұл қозғалыс шапшаң түрде өтетін болады. Аз уақыт ішінде заттар мен атомдар бір жерде азайып, екінші жерде күрт көбейе түседі. Заттардың бірі тарыдай шашылып кетіп, екіншісі шоғырлана бастайды. Мысалы: адам кеніштердегі миллиондаған жылдар бойы қалыптасқан қандайда қазбаны аз жылдың ішінде-ақ әлде бір затқа айналдырып, жер жүзіне таратып жібереді. Немесе ол кенді өңдеп, пайдаға жаратамын деп жүріп сол өңдеген жердің маңайына ауасын, суын, табиғатында екінші бір заттардың шоғырлануын туғызады. Бұған қоса адам өте көп мөлшерде түрлі жанғыш заттар бөлінетін күш-қуаттарын пайдаланады. Оларды тіршілік аясының әр тұсына немесе одан тыс жерлерге жинақтап, табиғи тепе-теңдіктің бұзылуын тудырады.
Ал осның бәрі адамның ішіп - жеуге байланысты қажеттіліктерін ғанғ емес, бірінші кезекте күннен күнге еселей өсіп бара жатқан әлеуметтік тұтыныстарын қанағаттандыруға бағытталған. Ғаламшардың тіршіліктік қорлары мен көздері адамның тамақ ішіп тірі жүруі, өмір сүруі үшін қажет болса, жер қойнауындағы кендер мен қуат қорлары адамның, қоғамның алуан түрлі тауарлық өндірістерінің көзі болып отыр.
Қоршаған ортаның ластануы.
Соңғы елу жылдағы ғылыми-техникалық төңкеріс ықпалымен өндіріс технологиялардың күрт дамуына орай бірнеше жүздеген мың жаңа химиялық, табиғатта бұрын болмаған, өз бетінше тумаған жасанды заттар шығарылып, жан-жақты қолданылу үстінде.
Қоршаған ортадағы улы заттар үлесінің тынымсыз артып отыруы ең әуелі адамның өзіне ауыр, денсаулығына жүк болады. Мұнан соң ауыл шаруашылығы өнімдері мен дақылдарының сапасын аздырып, түсімділігін төмендетеді. Ормандар мен су қоймаларының қуатын әлсіретіп, құнарлығы төмен жаңа жерлерді айналысқа түсіру қажеттілігін туғызып, оларды өңдеуге кететін шығын мөлшері артады.
Өзендер мен көлдерге мұнай және оның түрлі өкілдері органикалық улы заттар құйылады. Мұның бәрі де біз өмір сүріп отырған ортаның тазалығын төмендетіп, адам денсаулығына қауіп төндіреді. Сндай-ақ былғанған ауа мен судың, ластанған топырақтың мұндай кері әсерлері бүгінгі күнмен бітпейді. Олар кен қазу жұмыстары тоқтағаннан кейінде, ұзақ уақыт бойы сақтала береді.
Табиғатты сақтаудың экологиялық тұрғысы адамның жер үстінде, қазір де, болашақта да қайғы-мұңсыз, аман-есен жайлы өмір сүруін тікелей қамтамасыз етуді мақсат тұтады. Бұл үшін өсімдік пен жан-жануарлар дүниелерінің жойылып кетпей, табиғатпен тұтаса өмір сүруіннің негізгі сақталуы шарт. Халықтар санының артып, өсімдік жамылған жер қыртысының азаюы және көптеген кен байлықтары қорының шектеулі болуы бұл мәселені айрықша назарда ұстауды талап етеді. Бұл үшін адам тұрғылықты даму тұжырымын сөз жүзінде ғана емес, іс жүзінде де мойндап, оны тікелей ұстануы, айналасындағылырды осыған көндіре білуі қажет.
1) Сагимбаев Г.К. экология и экономика – Алматы мектеп 1997-144 б.
2) Фурсов В.И. экологические проблемы окружающей среды – Алматы 1991-192 б.
3) Охрана окружающей среды / Под редакцией С.В. Белова – М: 1991г. 320 стр.
4) «Закон республики Казакстан» об охране окружающей среды. Алматы Жеті жарғы 1998 ж. 95 бет.
5) Белов С В и др. Охрана окружающей среды – М: Высшая школа, 1991г.319 стр.
6) Бордский А К Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы Алматы ғылым 1997 -192 б.
7) Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: экология және табиғатты қорғау – Алматы мектеп ААҚ 2002ж. 392 б.
8) Қалыбеков Т Экология және ашық кен. Алматы Қазақстан 1988 ж. 96 б.
9) Қоженбаев С. Махмудов С. Табиғатты қорғау – Алматы: «Ана тілі» 1992 ж. 144 бет.
        
        Жоспар
Кіріспе
I-Тарау Қазақстандағы қоршаған ортаның ластануын бақылау жүйесі.
1. Аймақтың табиғат райы және ...... ... ... ... сақтау
II-Тарау.Тіршілік аясы және оның ластануын алдын алу.
2.1 Табиғат қорларын пайдалану.
2.2 Ауаның ластануы.
2.3 ... ... Су ... ... Жердің ластануы
Қорытынды.
Пайдаланылған ... тірі ... ... ... ... аң, жорғалаған жәндік пен
ұшста, жалпы бүкіл тірі организмдер ауамен дем ... су ... ... ... ... ... ... басты үш құраушысы болып табылады.
Ғылымда оны биосфера, яғни тіршілік ортасы деп атайды.
Биосфера – түрлі тірі организмдер ... ... ... үстіңгі қабаты
мен судан, өзендер мен көлдерден, теңіздер мен мұхиттардан, яғни ...... су мен ... және 2-3 ... ... ... ... тұратын нәзік қана өмір әлемі. Сондай-ақ ауа 12-15 ... ... ... ... және ... деп аталатын төменгі
қабаты да осы ... ... ... Биосферадағы тепе-теңдік, ондағы
заттық және күш қуаттық алмасулар,онда тұрушы барлық тіршілік ... ... ... ... ... Бүгінгі таңда тіршілік аясының
аумағы бірнеше кеңейе түсуде.
Табиғи орта миллиардтаған жылдарғы даму ... ... ... құрылымды жүйе. Оның құрылымды ... ұсақ ... ... ... адамзат, топырақ, қызу, жарық,
басқа ғаламшарлар, ... ... ... ... ... пен электр
өрістері жатады.
Тірі табиғат пен тірі емес табиғат өзара ... ... ... ... ... ... атомдардың ары бері сапырылысуы,яғни заттар мен
күш қуат түрлерінің ... ... ... ... ... ... ... түрінде көрінеді және оның өзі тіршілік ... ... ... ... ... сан-алуан кен байлықтарын пайдалана, өңдей отырып,
оларды түрлі қалдықтар түрінде кері қайтарады. ... адам мен ... ... бір ... ... Осы ... ... заттардың
табиғатта таралуы мен шоғырлануы елеулі өзгеріске ұшырайды. Әрине, ол
заттардың үнемі қозғалыста ... бір ... ... ... ... отыруы
табиғи жайт. Алайда адам қатысында бұл қозғалыс шапшаң түрде өтетін болады.
Аз уақыт ішінде заттар мен ... бір ... ... екінші жерде күрт
көбейе түседі. Заттардың бірі тарыдай шашылып кетіп, ... ... ... адам ... ... жылдар бойы қалыптасқан
қандайда қазбаны аз жылдың ішінде-ақ әлде бір затқа айналдырып, жер ... ... ... ол ... ... пайдаға жаратамын деп жүріп сол
өңдеген жердің маңайына ауасын, суын, ... ... бір ... ... ... қоса адам өте көп ... түрлі жанғыш заттар
бөлінетін күш-қуаттарын пайдаланады. Оларды тіршілік аясының әр тұсына
немесе одан тыс ... ... ... ... ... тудырады.
Ал осның бәрі адамның ішіп - жеуге байланысты қажеттіліктерін ғанғ
емес, ... ... ... ... еселей өсіп бара жатқан әлеуметтік
тұтыныстарын қанағаттандыруға бағытталған. Ғаламшардың тіршіліктік ... ... ... ... ішіп тірі жүруі, өмір сүруі үшін қажет болса, жер
қойнауындағы кендер мен қуат қорлары адамның, қоғамның ... ... ... көзі ... ... ортаның ластануы.
Соңғы елу жылдағы ғылыми-техникалық төңкеріс ықпалымен өндіріс
технологиялардың күрт дамуына орай ... ... мың жаңа ... ... ... өз бетінше тумаған жасанды заттар шығарылып, жан-
жақты қолданылу үстінде.
Қоршаған ортадағы улы ... ... ... ... ... ең ... ... ауыр, денсаулығына жүк болады. Мұнан соң ауыл ... мен ... ... аздырып, түсімділігін төмендетеді.
Ормандар мен су қоймаларының ... ... ... ... ... ... ... қажеттілігін туғызып, оларды өңдеуге кететін
шығын мөлшері артады.
Өзендер мен көлдерге мұнай және оның түрлі ... ... ... ... ... бәрі де біз өмір ... отырған ортаның тазалығын
төмендетіп, адам денсаулығына қауіп төндіреді. Сндай-ақ былғанған ауа мен
судың, ластанған ... ... кері ... ... ... ... кен қазу жұмыстары тоқтағаннан ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... адамның жер үстінде, қазір де,
болашақта да қайғы-мұңсыз, аман-есен ... өмір ... ... ... мақсат тұтады. Бұл үшін өсімдік пен ... ... ... ... ... өмір сүруіннің негізгі сақталуы шарт.
Халықтар санының артып, өсімдік жамылған жер ... ... және ... ... ... шектеулі болуы бұл мәселені айрықша назарда ұстауды
талап ... Бұл үшін адам ... даму ... сөз ... ғана ... жүзінде де мойндап, оны ... ... ... ... білуі қажет.
I-Тарау Қазақстандағы қоршаған ортаның ластануын бақылау жүйесі.
1. Аймақтың табиғат райы және ...... ... ... ... ... ... 1932 жылы құрылған.
Облыс орталығы – Талдықорған қаласы.
Аумағы 224 мың шаршы ... ... саны ... 1558,2 мың адам
Ауылдық, кенттік және қалалық округтер саны
274 ... 7 ... ... ... дейінгі қашықтық 1480 км
ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТТЕР
Облыс республиканың оңтүстік-шығысында орналасқан, ......... ... ...... Қазақстан
облысымен, солтүстік батысында – Балқаш өзенімен, батысында – Жамбыл
облысымен шектес жатыр.
Облыста 16 ... ... ... 3 кала бар. ... 274 әкімдік,
олардың ішінде – 16 ... ... ... ... бар. ... ... ... Балқаш, Еңбекшіқазақ, Еркелді,
Жамбыл, ... ... ... Көксу, Жаркент, Раймбек, Сарқант,
Талғар, Ұйғыр, Іле, Қапшағай, Талдықорған, Текелі аймақтары ... ... ... 224,0 мың ... км яғни ... ... иеленген облыс жерінің мөлшері бірқатар шетел мемлекеттерінің
мәлелен Болгарияның ( 110,9 мың км^2), ... (28,7 мың ... (131,9), ... (30,5), ... (102,2) және ... ... асып ... Халқы 100-ден астам ұлттар мен ... ... ... ... ... ... корейлер,
әзірбайжандар, татарлар, украиндар, түріктер, күрдтер және т.б. ұлттар.
Халқының саны 1558 мың, оның 440 мыңы ... 1118 мыңы ... ... облысының табиғат жағдайы әртүрлі. Таулы-дала аймақтарында дәндік,
техникалық және көкөніс дақылдары егіледі. Бақ отырғызу, ... ... ... ірі қара ... ... дамыған. Бұл жерде негізгі жер
қорлары топтастырылған. Бұл ... ... және ... ... үшін ең ... ... табылады.
Фауна жануарлар мен құстардың биологиялық түрлерінің ... ... ... дала және суға ... құстар.
Іле Алатауының орталық бөлігінде 1935 жылы ... ... ... ... ... Талғар, Еңбекшіқазақ аудандарының аумағында
1996 жылы құрылған Іле-Алатау ... ... ... ... ... ... (Кербұлақ және Панфилов аудандары) – «Алтын-Эмель»
мемлекеттік ұлттық ... ... ... ... ... ... мен аймақтардың кең жүйесі бар, сондай-
ақ термальды су кездері, емдік-балшықты көлдер жеткілікті.
Облыс өзендері - Іле ( ... 811 км ), ... су ... – 1155 ... ... ... Қаратал (390 км), Ақсу (316 км), ... (417 км) ... ...... бассейніне жатады. Ірі өзендері – Балқаш, Алакөл және
Сасықкөл.
Табиғатының шекарасы. Алматы облысының ... ... ... ... Сарыарқаның оңтүстік сілемдерімен, солтүстік-шығысында
Тарбағатай жотасымен, барлық мойлы тауларымен, Шығысында Жетісу ... ... ... ... ... ... ... – Шаньның Кетпен жотасымен және Күнгей Алатауымен, оңтүстікте Іле,
Теріскей Алатауларымен және оңтүстік батысында ... ... ... ... ... ... Жусандала үстірті арқылы Шу,Іле
тауларының Айтай т.б. аласа тау аңғарларымен шектеседі. ... көлі ... ... Қиыршыңтасты шөлді шөлейтті өңіріне
ұласады.
Жетісудың кең аумағы және ... ... әр ... ... оның
климаты мен ландшафтарының да түрліше қалыптасуына ықпал етті.
Топырағы мен ... ... ... ... және ... тік белдемдікке байланысты қалыптасқан.жазық бөлігінде шөлдің
де, даланың да қоңыр топырағы тараған. Онда жусан, өлеңшөп, жүзгік, ... ... ... ... ... ... Балқаш, Алакөл
көлдерінің батпақты жағалауында, Іле өзенінің аңғары мен ... ... ... Тау ... сұр және боз, ... қоңыр және қара топырақтары
қалыптасқан. ... ... ... ... ... басым жусанды,
бетегелі, бос ... ... ... ... ... ... жағында
көктерек, қайың, алма ағашы, ал оданда ... ... ... ... тау ... шалғынын өлең шөп, алтай қоға жайы, ... ... ... Бұл өңір ... ... жазғы жайлауы.
Жануарлар дүниесі. Жазық жерінде қара құйрық, бөкен, елік, қасқыр,
жабайы ... ... ... ... мысық; кеміргіштерден: ондатр т.б.
Таулы бөлігінде: барыс, сілеусін, ... аю, ... ... тау ... марал,
аққұлан, бұлғын; құстардан: дуадақ, үйрек, қаз, қырғауыл, кекілік, ... тау ... ... ұлар, альпілік қарға т.б. мекендейді.
Облыста 2 мемлекеттік ... ... ... және 2 ... табиғи бақ
(Іле Алатауы және Алтынемел) жұмыс істейді. Қорықтардың жалпы ... ... ... оның ... 89,7 мың ... ... ... 79,8 мың жерді
шабындық және 44,5 мың гектар жерді су айдыны алып жатыр.
Облыстың табиғи бақтары мен ... ... мен ... бай. ... 600 бас ... тау ешкісі, 550 бас елік және 35 бас
қабан бар. ... ... ... кездесетін түрлерінен Тянь-Шанның сұр
аюы, марал, қар барысы сақталған.
Ұлтық бақтардағы ... ... ... таутеке-54,4%, жайран-
16-9%, құлан-45,9%, қар барысы-13,6% - ке артқан. Сонымен қатар, ... аю, ... ... да ... мен ... бақтар құстарға өте бай. Алакөл қорығы сирек
кездесетін ... ... ... ... ... аққу ... ... ұлттық бағында грифті, бүркіт, қарақұтан, балобандар; Іле-
Алатауында сақалдылар тұқымдастарына, құр, ... ... ... ... көкқұс бар.
Облыстағы аң аулайтын аумақ 30 млн. гектарды ... ... ... ... жер ... ... ... берілген. Бекітіліп
берілген аң аулау мекендерінің 10713,1 мың ... ... 71,9 % аң ... ... ... ... сыйыда аз емес, сондай табиғи ескерткіштер
Панфилов ауданындағы «Ән ... құм ... ... ... ... орман, Райымбек ауданындағы Көлсай көлі мен Шарын шатқалы өзінің
сұлулық жағынан Калифорния шатқалына сай келеді...
Экономикасы. Жалпы ... өнім 2005 жылы 290,5 ... ... өсу қарқыны
2000 жылға қарағанда – 263,4%-ды, тұрғындардың жан басына шаққанда – ... ... ... ... ... ... және ... өмірінің сапасын
арттыруға бағытталған 22 өңірлік бағдарлама жүзеге асырылуда.
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Ауыл ... ... ... ... ... ... ... өндірісін арттыру және ауылдағы тіршілік жағдайын
жақсарту жөніндегі жұмыстың тиімділігін арттыруға ... ... ... ... ... ... арналған
Бағдарламасын жүзеге асырудың бірінші жылы аяқталды..
Ауыл ... ... ... ... өсімі 4,8 млрд. теңгені құрап,
117,3 млрд. теңгеге жетті.
Егіс алаңдарының оңтайлы құрылымдары қалыптасып, 885,2 мың гектарды ... ... ауыл ... ... 5,4% ... мүмкіндіктердің кеңеюіне қарай ауыл шаруашылығын мемлекеттік
қолдау ... ... ... Мал ... ... (1 ... мал
басына есептегенде) республикалық бюджет қаржысынан бөлінетін мемлекеттік
қолдау деңгейі 1,4 есеге артып, 944 ... ... ... дамытуға
(егіс алқабының 1 гектарына есептегенде) - 1,6 есеге ... 1603 ... ... ... ... ... дамытуға 5,7 млрд. теңге
бағытталған, бұл 2005 жылдың деңгейінен 1,6 есеге артық.
Ауыл ... ... ... түрлері бойынша облыстың үлес
салмағы республикада ең жоғары болып отыр. Өткен жылдың деңгейіне қарағанда
дәнді ... ... ...... ...... ... – 10,6%-ға, майбұршақ - 22%-ға, күнбағыс - 37%-ға, картоп – 2,0%-
ға, көкөніс – 2,1%-ға артты.
Мал мен ... ... ... бас саны 3-тен 29 пайызға, мал шаруашылығы
өнімдерінің түрлері бойынша өндіріс 3-тен 12 ... ... ... ... сүт сауу ... 3,5%-ға, жұмыртқа өнімділігі – 4,5%-ға, әрбір
қайдан қырқылған жүн – 2,6%-ға артты.
Бройлерлік құс шаруашылығын ынталандыру мақсатында құрама жем ... ... жаңа ... ... ... ... Бұл құс
еті өндірісін 14 пайызға көбейтуге мүмкіндік берді.
Облысқа 2007 жылы республикалық бюджеттен 2,2 ... ... ... мен ... бөлінді.
Ауыл тұрғындарына шағын несиелер беру бағдарламасы жақсы нәтижелер берді,
1879 отбасы 243,0 млн ... ... ... ... бұл өткен жылдан 1,6
есеге көп.
2007 жылы ауыл шаруашылығында жеміс-көкөкністің және сүт ... ... ... ету, ... өңдеудің үлес салмағын арттыру
басымды бағыттар болып ... ... ауыл ... ... ... ... оларды өсірудің озық технологиясын енгізу есебінен өсіру міндеттері
қойылып отыр.
Ол үшін ... ... ... ... ... ... құны 40 пайызға арзандатылып, лизинг арқылы ауыл
шаруашылығы техникасы жаңартылады.
Мал ... ... ... ... ... кезекке қойылады.
Орта және ірі тауар өндірушілер мен қайта өңдеушілер арасынан сүт ... ... ... ... құру ... жалғастырылатын
болады.
Бұрынғыдай селекциялық асыл тұқымдандыру жұмысын одан ары ... ... ... ... ... ... көңіл бөлінетін
болады.
Ауыл шаруашылығы өнімдерін дайындау, өңдеу, сату және ... ... ... ... ол үшін ... – сату кооперативтерін дамытуға,
оларға (серіктестерге) жеңілдетілген ... ... беру ... ... ... бірлестіктерін ынталандыру жөніндегі бюджеттік
бағдарлама ескерілген. Қазіргі кезде Ауыл ... ... ... 12 ... ... жұмыс істеуде, олар ауыл
шаруашылығы құрылымдарына 621,7 млн теңгеге несиелер беруге құқысы бар.
Облыс ... ... және ... ... ауыл ... ... оған облыстың барлық өңірлері қатысты. Жалпы
алғанда облыс бойынша жәрмеңкелерде 206,2 млн ... ауыл ... ... бұл 2005 ... ... 28,2 млн. теңгеге артық.
Облыс орталығында ауыл шаруашылығы өнімдерінің мамандандырылған коммуналдық
базары ашылды, оның негізгі мақсаты- заман талабына сай ... ... ... ауыл ... өнімдерінің тұрақты түрде сатылуына
жағдай жасау, тауар өндірушілердің, сатушылардың және тұтынушылардың ... ... ... ... табылды. Бұл мақсаттарға
жергілікті бюджеттен 100,6 млн теңге бөлінген болатын.
ӨНЕРКӘСІП
Өнеркәсіпте, Алматы облысының индустриялық-инновациялық даму ... ... ... ... өндірісінің қалыпты артуын қамтамасыз етеді.
Өнімнің облыстық көлемінің 3,9% және 82,4% көлеміндегі үлесі тиетін өңдеу
өнеркәсібінің кәсіпорындары өнеркәсіп ... арта ... ... етті.
Ұлттық экономикада Алматы облысы жүзім шараптарын, қант, солод, крахмал,
темекі өнімдерін және электрлі аккумуляторлар ... ... ... ... ... ... ... химия товарларын, құрылыс материалдарын,
медициналық дәрі-дәрмектер өндіруде және электр энергетикасы объектілерінің
құрылысында индустриялық-инновациялық бағдарламаның 35 инвестициялық ... ... ... 2006 жылы 22,1 млрд.теңге немесе облыс инвестициясының
жалпы көлемінің 23,6% салынған.
Өңдеу өнеркәсібіне 16,9 ... ... Бұл 2005 ... ... ... құрайды.
2006 жылы жалпы құны 4,3 млрд.теңгелік 4 ірі жоба аяқталған. Олар: «Үркер
Косметик» ЖШС-і, «Нұрмай» ЖШС-і, «Казсиликон» ... және ... ... ... АҚ-ы ... ... Мойнақ ГЭС-і құрылысы»
жобасының бірінші кезеңін қаржыландырады, ... ... ... ... ... ... құрылысы жүргізілуде. «Берикап
Казахстан» және «Гранита Плюс» ЖШС-терінің жобасы өз қаражаттары есебінен
жүзеге асырылуда.
Табиғи ... және ... ... ... ... ... Продукт» АҚ-
на, құрылыс және қаптау ... ... ... ... ... ... шығару жөніндегі «Новая строительная инициатива» ЖШС-не,
«Silc city 3 D ... ... ... ... және ... плиткаларын шығару жөніндегі пенополистероль панельдері заводына
өндіріс қуаты енгізілген.
Өнеркәсіпте 72 жаңа объектіні іске қосу ... 2869 жаңа ... ... 26 ... ... ... өндіріс орны кеңейтілген, қарап ... ... ... жаңғыртылған.
«Құрылыс материалдары» кластерін дамытудың мастер-жоспары ... ... ... ... саны ... ... адам жұмыс істейтін
161 кәсіпорны жұмыс істейді. Олар негізгі құрылыс ... ... 41 ... ... тағы да жаңа 9 ... ... ... облыстың, Алматы мен Астана қалаларының құрылыс кешендері тұтынады.
Облыстың 60 ... ИСО 9000, 14000, OHSAS 18000 ... ... жүйесіне сәйкестік сертификатын алды. Оның 50-і ... ... 19-ы ... ... ... айналысады).
2007 жылы өнеркәсіпті дамытудағы басымды бағыттар болып табылатындар:
Отандық және шетелдік ... ... ... ... соның
ішінде ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеуге құйылуын қамтамасыз ету;
Іле, Жамбыл аудандары мен ... және ... ... ... қалыптастыру үшін инженерлік-дайындау алаңшаларын
құру.
2006 жылға қарағанда 2007 жылы ... ... ... 8%-ға қамтамасыз
ету, 3000-нан астам қосымша жұмыс орнын құру белгіленді.
Энергетика кешенінде су және жел ... ... (Іле ... 49 МВт, ... ... ... өзеніндегі ГЭС-тің каскады және
Жоңғар қақ пасындағы жел ... ... ... ... асыру облыстың энергетикалық тәуелсіздігін қамтамасыз
ететін болады.
ИСО сериясындағы сапа менеджменті жүйесін ... тағы 52 ... ... 2007 жылы – 12 ... ... жоспарлануда.
ИНВЕСТИЦИЯЛЫҚ ҚЫЗМЕТ
2006 жылы қайта бағалауды ескере отырып негізгі ... ... 104,9 ... ... 2005 жылдың деңгейіне қарағанда
101,3 %-ды құрады.
Негізгі капиталға тартылған инвестициялар ... ... ... ... – 60,3 ... тенгесі немесе 57,5 %-ы
кәсіпорындардың, ұйымдардың және ... өз ... ... ... ... 4,4 млрд. тенге немесе 4,2%, республикалық
бюджеттен – 12,9 млрд. тенге немесе 12,3% ... ... ... млрд.тенге немесе 16,1%-ды, басқа қарыз қаражаттары – 10,4 млрд.тенге
немесе 9,9%-ды құрады.
Инвестицияның салалық құрылымдарында ... пен ... ... ... – қатыстырылған инвестициялардың жалпы көлемінің
28,3%-ы, көлік пен байланыстың – ... ... – 23,6%-ы ... ... ... салалары бойынша негізгі капиталға тартылған инвестициялардың
үлес ... ... ... ... ... құбыры
Ақтоғай-Достық учаскесінің құрылысы аяқталды. Жамбыл ... ... ... ет ... ... өндірісін құру жобасы жүзеге асырылуда.
«Контакт-тур» ЖШС-ң «Шыбынсай» тау шаңғысы курорты мен «Казмунайгаз» СҮ-і
санаторийінің құрылысы аяқталуға ... 2006 ... ... ... ... ... 1265,4 млн. ... және 1753,4 млн. ... ... ... ... ... ... ... бар құрылық
портының (сухой порт) құрылысын жүргізе отырып ... ... ... ... құру ... ... 576,5 млн. ... КӘСІПКЕРЛІК
2007 жылдың 1 қаңтарына жұмыс ... ... ... кәсіпкерлік
субъектілерінің саны 69,8 мың ... ... 2005 ... ... ... Саны 5,5%-ға артып, 176,4 мың адамды немесе 23,2%-ын құрады.
127,4 млрд. теңгенің өнімі өндіріліп, қызметі ... (2005 ... 138,9%), ... 11,6 ... (170,9%) ... ... төлемдері түсті.
7165 сауда, 1224 қоғамдық тамақтандыру, 2611 қызметк көрсету ... ... ... 2006 жылы 769 ... және қызмет көрсету
саласының кәсіпорындары іске ... 2217 ... орны ... ... айналымының көлемі 2006 жылы 30,8 млрд.теңгені құрап, 7,1%.-ға
артты.
Шағын кәсіпкерлікке көрсетілетін қаржылай көмек арта түсті. 2006 жылы 18,9
млрд.теңгеге 14,8 мың жоба ... ... ... ... бағыттар бойынша тұрғындарға белсенді ... ... 45 ... ... ... ... Қауымға кредит беру
жөніндегі Қазақстандық Қор жалпы сомасы 2625,6 млн.теңге болатын 16,5 мың
шағын кредит бөлген.
Шағын ... ... ... және ... өсіру
мақсатында Сарқан, Жаркет, Үшарал қалаларында «Шағын кәсіпкерлікті дамыту
қоры» АҚ-ң өкілдігі құрылды. 2006 жылы 1031,4 млн. ... (2005 ... 129,0%) 47 ... ... ... ішінде 11 шағын
кредиттік ұйымдарға айналымдағы қаражаттарын толықтыру үшін 469,6 ... ... ... бері ... ... субъектілеріне 2,9 мыңға 2088 жер телімі
сатылып, көлемі 364,5 мың га болатын 3514 жер ... ... ... объекті сенімді басқаруға, 762-і жалға, 14 – шағын ... ... ... 5 коммуналдық меншік объектісі сатылды.
ТУРИЗМ
Туристік сала бұл күндері экономиканың аса қызу және ... бірі ... ... ... танымдық, экологиялық,
орнитологиялық, санаторлық-сауықтыру, этнографиялық және басқа ... 107 ... ... ... аумағында «Алтын-Емел», «Іле-Алатау» және «Шарын» мемлекеттік табиғи
паркі, Алматы және ... ... ... ... ... ... мемлекеттік ұлттық табиғи ... ... ... ... ... жұмыстары жүргізілуде. Олардың аумағында
экологиялық туризмнің 40-тан ... ... бар, 25 ... маршруттар
әзірленген.
Қабылдау объектілерінің саны 33-ке көбейіп, 349 объектіні құрады. Олардың
57-сі қонақ ... 61-і ... ... ... 14-і ... ... 176-сы ... аймақтары мен базалар, 14-і демалыс
үйлері, 10-ы ... ... 10-ы ... үйі. ... ... ... ... тарихи-мәдени және табиғи қорық-музейі, екі спорт-
сауықтыру ... үш ... екі ... ... ... ... ... қабылдау объектілері 248,4 мың келушіге
қызмет көрсеткен, облыс бойынша ... ... ... 1424,8 млн ... құрады. Бұл өткен жылдың деңгейінен 10 %-ға
артық.
Облыс ... ... ... ... ... (Испания), Москва
(Ресей) және Лондон (Великобритания) қалаларындағы Қазақстан ... ... ... ... ... сайын облыста туризмді дамытуға ... ... ... ... дүние жүзілік туризм күніне арналған облыстық туристер ... ... ... фестивалі, «Жоңғар» туриадасы, «Бұрхан-Бұлақ»
туристік фестивалі, жаяу жүріс, тау туризмі, туристік көпсайыс, ... ... ... ... ... тұрады.
Орталық Азияда теңдесі жоқ, ... ... ... ... ... жобасы жүзеге асырылып тұрады.
Орта Азия Университетімен, облыстың спорт туризмі Федерациясымен, «Туран»
Университетімен бірлесе отырып ... ... ... ... ... арттыру жұмысы жүргізіледі.
Туристік қызметтің бәсекеге қабілетті ... ... үшін ... туризмін дамыту жөніндегі 2007-2011 жылдарға арналған Бағдарлама,
Алматы облысында «Туризм» кластерін ... ... ... - ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ
Облыста, сыртқы рынокқа экспорттық қарымы бар отандық өндірушілердің
товарын жылжыту ... ... ... ... 94 ... ... ... жүргізеді.
Қытаймен және Қырғызстанмен өзара тиімді ынтымақтастық туралы қабылданған
келісім-шарт шеңберінде облысқа ауыл ... ... ет, ... ... ... ... ... 2006 жылғы қаңтар-қараша айларындағы
сыртқы сауда айналымы 26,1%-ға ұлғайып, 1066,6 млн. АҚШ ... ... ... ... артып, 208,1 млн. АҚШ долларын құрады.
Темекі шикізаты ... ...... ... жон еті ...
13,4%-ға, жеміс пен көкөніс – 43,9%-ға, ұн – ... ...... жасалған кондитер бұйымдары – на 14,8%-ға, құрылыс материалдары, ... ... 2,7 ... аккумуляторларға – 9,5%-ға арта түскен.
САЛЫҚ-БЮДЖЕТ САЯСАТЫ
2006 жылғы мемлекет бюджетінің жоспары 109,7%-ға ... ... 83,4 ... ... ... 91,5 ... теңге түскен, бұл 2005 жылмен
салыстырғанда 25 млрд. теңгеге артық, өсу қарқыны ... ... ... ... 111,9%-ға орындалды, өткен жылғыға
қарағанда 135,7%-ға немесе 14,9 млрд.теңгеге өсе ... 56,4 ... ... бюджет бойынша жоспар 106,7%-ға орындалған, өткен жылғыға
қарағанда 140,4%-ға ... 10,1 ... ... арта ... 35,1 ... ... жыл қатарынан облыстық бюджетке кірістің түсуі жыл ... ... ... 30%-ды құрады.
2006 жылы бюджеттің Шығыс бойынша орындалуы 99,4%-ды құрады, нақтыланған
жоспар бойынша 66,5 млрд. теңгенің 66,1 млрд. ... ... ... ... аса көп үлес ... білімге келеді - 36,1%, денсаулық
сақтауға - 20,4%, ... ... ... - 10,8%. Білім жүйесі
бойынша бюджет, жоспардағы 24,0 млрд.теңгенің орнына 23,9 млрд. теңгеге
немесе ... ... ... сақтауға кеткен шығын, нақтыланған
жоспар ... 13,6 ... ... ... 13,5 ... ... құрап, 99,3%-
ға орындалған.
АВТОКӨЛІК ЖӘНЕ АВТОКӨЛІК ЖОЛДАРЫ
Алматы облысында жалпы пайдаланымдағы автомобиль жолдарының ... ... ... ... республикалық маңызы бар жолдар - 2664 км-ді (27,7%)
және ... ... бар ... - 6953 ... (72,3%) құрады. Қазіргі
кезде жолдардың 98,5%-ы (9471 км) қатты қапталған, ал 1,5%-ы (146 ... ... ... ... 1 ... ... ... жалпы сомасы 6591,1 млн.
теңгенің жұмысы орындалды, оның ішінде:
республикалық маңызы бар ... – 3767,4 млн. ... ... ішінде: орташа
жөндеу – 816,6 млн. ... ... ... – 320,9 млн. ... жолдарын қайта жаңарту – 2252,4 млн. ... ... ... ... және көгалдандыру – 247,7 млн. теңгеге, жобалау-іздестіру
жұмыстары - 15,5 млн. ... және ... бұру – 114,3 млн. ... ... бар ... – 2823,7 млн. ... соның ішінде: күрделі
жөндеу – 476,8 млн. теңгеге, орташа жөндеу – 203,9 млн. ... ... – 1744,0 млн. ... ... ... ұстау – 107,7 млн. теңгеге,
Талдықорған қаласының көшелерін үлгілі күйге ... – 291,3 млн. ... жылы ... ... ... жоқ ... мен кәсіпкерлер
көлемінің бағасын ескере отырып, 94,3 млн. тонна жүк тасымалданған, ... ... ... ... ... 102,2%-ды құрайды.
Жолаушы автомобилі көлігімен – 373,3 млн. адам тасымалданған, бұл көрсеткіш
2005 жылдың деңгейімен салыстырғанда ... ... ... ... қызмет көрсетеді, 208 автобус маршруттары бар.
2007 жылдың 1 ... ... ... ... ... 1223 автобус бар,
оның 820 бірлігі (67,0%) тасымалдаушылардың жеке меншігіне жатады.
Алматы облысының 794 елді-мекенінің 738-і ... 92,9%-ы ... ... ... ... ... қаңтар-желтоқсан айларында жолаушылардың жүріс составы 194
бірлікке жаңартылды.
СУМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ
«Ауыз су» салалық бағдарламасының шеңберінде 2006 жылы ... ... ... ... 1241,0 млн. теңгенің жұмысы орындалды. Соның ішінде
республикалық бюджет қаражаты есебінен 7 ... ... ... салу және ... ... ... жүргізіліп, 486,2 млн. теңге
(100,0%), жергілікті бюджет қаражаты есебінен 30 объектіде жоғарыда ... ... ... 643,6 млн. теңге (100,0%) игерілген, жобалау
(ЖСҚ)-72,1 млн. ... (98,0%) және ... ... - 4 ... ... ... игерілген.
Аймақтың табиғатын ластанудан сақтау. Қазіргі таңда облыста ауа, су мен ... ... ... 10 ... жуық ... ... жұмыс істейді.
138 мыңнан астам автокөлік, 450-ден артық жанармай бекеттері, және ... ... ... 2004 жылы ... орындардан 72 мың тонна зиянды
қалдықтар шығарылған, ... лас ... ... 300 ... ... ... ... аймақта әртүрлі аурулардың түрлері көбейген.
Экологиялық жағдайды қалай болса да жақсарту мақсатында облыс ... елді ... ... ... ... абаттандыру
және көгалдандыру айлықтары өткізіліп тұрады.
Айлық өткізу ... 2006 ... ... 3871 ... ... ... 321,1 мың ... астам қатты қалдық шығарылды, 8769 км. арық
жүйесі тазартылды, 84345 погон метр ... мен қаша ... ... ... мен ... тазартылды; 2099 әкімшілік ғимараттарының ,
әлеуметтік-мәдени-тұрмыстық объектілерінің және 73125 жеке меншік үйлердің
қасбеттері жөндеуден ... 758,8 мың ... ... жасыл көшеттер
отырғызылған, ағаштарға санитарлық кесу және әктеу жүргізілген.
«Жасыл Ел» өңірлік бағдарламасын жүзеге ... ... 2006 жылы ... 2 ... мен 10 ауданында бірқатар жұмыстар жүргізіліп,
жауынгерлердің ... саны 750 ... ... ... ... облыстық бюджеттен 2006 жылы 12190 мың ... ... Ел» ... ... ... ... ... 2 маусымында
жалпы аумағы 28,2 га жерге 10369 көшет отырғызған. Сонымен ... ... 5-не ... ... ... ... және
Қарабұлақ ауылдары) қатты-тұрмыстық қалдықтарды сақтауға арналған полигон
құрылысына 113,6 млн. теңге ... ... ... Жетісу өлкесінің мінсіз
табиғатын сақтау мақсатында облыстың территориясында 2 ... ... 2 ... бақ ... ... ... Тентек өзені атырабындағы жануарлар мен
өсімдіктер әлемін, табиғи ... ... ... ... ... ... ... бірегей популяцияларын және басқа топтас
құстарды қорғау ... 1998 жылы 21 ... ... ... ... құрылды. Ол алматы облысы ... ... мен ... ... ... ... ... алғашқы көлемі 12520 гектар болатын, сонан кейін 20743 гектарға
кеңейтілді. Қазіргі кезде оған Тентек ... ... (17423 га) мен ... ... (3320) ... ... ауа райы қатаң континенталды.
Жазы-құрғақ және қысы – салыстырмалы ... қары аз және ... ... ... температурасы 6,2 - 7,2 °С аралығында ауытқиды, ең жоғарғы
температурасы +42°С , ал ең ... -46°С . ... ... мөлшері 146 мм-ден (ст. Достық ) 279 мм-ге (ст. Үшарал) ... ... ... ... ... құстардың – бұйра және
қызғылт бірқазанның, үлкен суқұғын, жалбағай, бақылдақ құтан, ... ... ... көл шағаласы, аққанат және қарақарқылдақ, өгізшағалалар,
үлкен және кіші әупілдек, қызылқасқа сутартар, ... ... ... ... суда ... ... – қасқалдақ, қызылбас сүңгуір,
қызылтұмсық ... үкен ... және ... ... ... қопасы арасында
құстардан басым кездесетіні – сайрауықтар, ... ... ... ... ... қарабас қаратаақ және т.б.
Мұнда 2000 жылы ақжал қарқылдақтың, ал 2004 жылы кіші шағала ұялары бірінші
рет пайда ... ... ... 57 тұқымдасқа жататын 193 туыстың 269 түр
өсмдігін анықтады. ... ... ... ... ... ... алуантүрлілігімен сипатталады. Зоопланктонға
ұқсас шаян тәрізділер мен ... 197 түрі ... ... ... кездеседі. Басқа насеком түрлері әлі толық зерттелмеген.
Алакөл балық фаунасы 15 түрден тұрады. Оның ... ... ... ... ... ... бар. Тағы балықтардан: сазан, бозша, мөңке,
табан, теңбіл салпы ерін балық, балқаш шырмайы және т.б. ... ... ... ... не бары 2 түрі және ... 14 түрі белгілі. Бұлардың ішінде көлбақа, ... ... ... сарыбас және су жыланы, қалұантұмсық жылан әне
басқа да тұрлері ... ... ... ... 272 құс ... ... Тентек атырауыда 263 түр (119 ... және ... 87 (49 ... құс ... ... ... Қызыл
кітабына егген құрып бара жатқан құстардың 38 түрі тіркелген, 27 ұялайды.
Алматы мемлекеттік ... ... ... ... Ол 1931 ... 15
мамырында көлемі 15000 га Кіші Алматы қорығы деп құрылды. 1935 жылы көлемі
40000 га , ал ... соң 856680 ... ... , ... ... деп ... ... су алабы ғана емес, Жалаңаш және ... ... ... ... ... кірді. Дегенмен 1939 жылы қорық териториясының
жекеленген бөлімдері әр ... ... ... ал 1951 жылы ... 1961 жылы 31 шілдеде Қазақ СРО Миристрлер Кеңесі № 524 қаулысымен
, бірақ енді ... ... және ... ... ... ... ... Үш жылдан кейін , 1964 жылы , Есік пен Талғар өзендері су алабына ... жаңа ... ... ... ... қорық лөлемі 71700 га.
Орталық мекені Алматы қаласынан 25 ... ... ... қаласында
орналасқан .
Қорықтың негізгі мақсаты – Іле ... ... ... табиғи
бірлестіктерді, яғни жануарлар мен өсімдіктер ... ... ... ... осы ... ... даму заңдылықтарын зерттеу.
Іле Алатау жотасы – қорықтың орналасқан ... ол ... ... ... ... . Ол ... орталық бөлігінде Талғар тау
түйінін түзеді, ... ... ... ... (Талғар шыңы теңіз
деңгейінен 4979 м биік ). ... ... Іле ... ... ... үлкен тармақтарға бөлінеді, олар өзен су айрықтары
болып табылады . Ең суы көп өзендер- ... Сол, Орта және ... ... ... ... ауа райы ... және тік ... бағынады. Маңызды ау райы факторы ретінде түсетін жауын- шашынның
көлемі болып табылады. Жауын- шашынның ең көп ... жері ... ... ... орта ... ... ... Сонымен таудың ... 555мм, ... метр ... ... ... метрде не
бары 735-750 мм болады. Қар жабыны 3-тен 7 айға ейін ... ... ... бай. Оның ... ... ... ... жуық
түрі бар. 50-түр сирек кездеседі, оның 26- сы Қазақстанның Қызыл ... ... тау ... ... Мушкетов түйесіңірі, Сиверс алмасы,
островский қызғалдақтары, өте ... ... ... құртқашашы және
Колпаковкий иридодиктумы кездеседі.
Қорық жануарлар әлеміне өте бай. Омыртқасыз жануарлар түр саны ... ... ... ... алғаш көрінетіні ашық түсті күндізгі көбелектер.
Мұнда олардың 135 тен астам түрі ... Бұл ... ... бал ... 110 түрі және ... 33 түрі, қазғыш араларың 97
түрі анықталған. ... ... ... 6 ... ... түрі
кездеседі. Осы көптүрліліктің Қазақстан Қызыд кітабына тек 12 түрі ғана
енгізілген. Бұлар- әмірші ... ... ыз ... дала ... филлоргериусы, Семенов барқылдауық қңызы және т.б.
Омыртқалылар фаунасына 225 түр жатады, олардың ... 3 ... ... 2-
қосмекенді, 6- бауырымен жорғалауыш, 172-құс, 42- сүтқоректі жануарлар.
Орманды белдеулерде ... ... аң ... ... ... ... ... түбіне салады. Еліктер көбіне төменгі және орта тау ... ... ... шыршалы ормандардың жоғарғы шекарасы мен субальпі
белдеуіндегі ... ... ... Аю шыршалы ормандар мен субальпі
шалғындарын мекендейді, ал күде төмен түсіп, ... ... ... ... ... ортасында шыршалы ... ... ... ... ... ... де мекен етеді.
II-Тарау.Тіршілік аясы және оның ластануын алдын алу.
2.1 Табиғат қорларын пайдалану.
Біз тіршілік аяларын ластаушы зиянды, улы деп бағалап жүрген ... де адам ... үшін аса ... ... ... ... Бар ... жатқан жерінен жылжып кетуінде, тиісті орнында тұрмауында ... ... бей ... ... ... ... ... ғана. Күкірт,
сынап, қорғасын тіпті радиобелсенді элементтер де өз ... ... зиян ... Ал оларды жылы орнынан қозғап, қазып алып, толық
пайдаланбаса, онда қалған ... бәрі ... және ... қалдығы
аталып, қоршаған ортаны ластаушы, уландырушы затқа айналады. Дегенмен адам
табиғат қорларын пайдаланбай және ... саны мен ... әсер ... өзін ... ... өзгеріс енгізбей тұра алмайды. Бұл ... оның ... ... адам арқылы болатын өзгерістерді адам
әрекеті дейді.
Тіршілік мәдениеттің тұтыныстарын қанағаттандыру ... ... ... ... ... табиғатты пайдалану деп аталады. Ол
ұтымды және асырапты болуы мүмкін. Табиғатты ұтымды пайдалануға оны ... ... ... ... оны қорғап сақтау және
көбейту, пайдаланған кезде бүгінгі күннің қажетімен ғана ... ... ... қажеттерін де ескеру жайлары жатады. Ысырапшылдықпен пайдалану
табиғат қорларының азып тозуына, таусылып-тітуіне, табиғат ... ... ... былғануына, ластануына алып келеді.
Табиғат қорлары дегеніміз – адамның өмір сүріп, ... ... ... ... тәні мен ... Оларға күн сәлесі, су, ауа,
топырақ, өсімдік пен жан-жануарлар, кендер және ... адам ... ... ... ... жатады. Адам бұларсыз өмір сүріп, қандай
да әрекет қыла ... және ... ... ... ... ... су, ... оттек, жеуге жарайтын және
дәрілік жабайы өсімдіктер, балық ... ... ... ... ... құралдары ( жер, су жолдары т.б.).
- Барлық бұйымдар мен өнімдер жасалатын қаражаттар (тұздар, ағаштар, метал
өнімдері т.б.)
- Қуат көздері (су қуаты, жел ... отын ... ... пайдаланады.
Мұнан басқа табиғат қорлары демалу, тынығу, тоқалу, күшею үшін және басқа
да мақсаттарда қолданылады.
Табиғат қорлары қолданысына ... - ... ... ... т.б. ... ... Табиғаттың қандай ... ... ... ...... ... тұздық, жан-
жануарлар мен өсімдік топтарға, алмасу ... ...... және ... ... таусылу мүмкіндігіне қарай –
таусылатынға және таусылмайтынға ... ... Ал ...... ... және ... бөледі.
Қайтіп қалпына келетін қорлар: жануарлар дүниесі, өсімдіктер дүниесі,
топырақ құнарлығы.
Қайтіп ... ... ... ... кеңістігі, өзендер қуаты,
пайдалы қазбалар.
Мұндағы қалпына ... деп ... ... ... келмейтін
немесе қалпына келу құбылысы оның адамның пайдаланып-тіресуіне қарағанда
әлдеқайда баяу жүретін қорлар.
Топырақ пен ... ... ... өз ... ... ... ... және бұл жайда жүздеген жылдарға ... ... ... ... деген кәсіпорынның өз табиғаттан алып, ... ... ... ... ... арттыра береді және оның бәрін ұшынды,
төгінді қалдықтар мен күйресіндер түрінде кері қайтарып, ... ... ... бұза ... ... ... мен адамдардың бір жерге, яғни ... ... ... мен ... ... ... ... жұмылдыру жайлары да экологиялық күйзелісті күшейте түсуде. Өндіріс
орындары ғана емес, кәдімгі қаланың өз ... ... ... ... ... мөлшерде былғанған қатты, сұйық және ұшынды қалдықтар
мен зиянды заттар шығарып отырады.
Табиғатты пайдалану, ... жер ... ... ... ... ... мен жердің асты үстіндегі суларды пайдалану түрінде көрінеді.
Бірінші жағдайда қоршаған орта бұған дейін өз орнында марғау ... ... жер ... шығарылып, орнымен қолданыла алмай, артылып қалып және
түрлі түрленуге ұшырап, айналасындағы дүниеге әрқалай әсер ... ... ... ... суды ... ... тіршілік үшін аса қажет,
кәт болып табылатын ... ... де ... жатқан суы бұрылады.
Бұрылып қана қоймай түрлі заттармен ... ... кері ... ... ... ... әр ... әр қалай қолданылып отырған ереже
бойынша табиғат қорларын ысырапсыз, үнемді пайдалану қажет. Оны ... шек ... ... ... ... ... 2340 табиғат пайдаланушы
тіркелген, оның ішінде 100-ы ауыл ... ... ... жатады. 2002 жылдың өзінде жаңадан 714 табиғат пайдаланушы
қосылған екен. Бұл «тау соғарлар» мен «көл тауысарлар» ішінде ... ... ... ең үлкені болып саналады. Шағын саналатын Көксу кен байыту
фабрикасының өзі сынақтан өту барысында 4367 тонна кенді ... ... ... шығарған және 24000 текше метр су тұтынған.
Ал Алматы қаласының «су арнасы» су пайдаланушы басты мекеме ... және одан ... ... су жыл бойында Сарбұлақ тоғанының көлемінен
асып төгіліп тұрады. Осы сияқты «техноимпорт», «Талғар спирт», Түрген және
Бесағаш ... суын ... ... ... 4243 және 965,7 ... текше метр) былғаныш заттар төгуге рұқсат алған. Сондай-ақ бүгінде
су қоры анықталған 40 жер асты су көздері пайдаланылады.
2.2 Ауаның ... ... жер ... газ ... яғни газды қауырсыны
болмаған. Ауаның пайда болуы – жанартаулардың ... ... ... азот пен ... қос ... ... ... жүрген
геологиялық, геохимиялық әрекеттесулер нәтижесі. Жер үстінде өмір іздері
пайда болғанға дейінгі кезеңде ауа ... мен ... және су ... ... 1,8 млрд. жыл бұрын ... ... ... соң ... өсуі ... ауа құрамы өзгеріп, ондағы ... ... ... арта ... Оттек қорының артуы ауа ... ... ... ... алып ... ... ... әрекеттері
тән «екіншілік» ауа пайда болды.
Жердің ауа қабығының салмағы астрономиялық санмен есептелінеді және ол
5,2*10,15 т. Әрине жер қабығының аса мол ... және оның ... ... ... арқасында үнемі теңгеріліп, орны толтырылып ... ... ... ешқашан таусылмайтын болып көрінуі мүмкін. ... оның ... ... ... ... ... ... тез
арада сейіліп шыға келеді.
Ауа қабаты бес қабаттан тұрады. Олар тропосфера, ... ... және ... деп аталады. Ауаның негізгі (90 %
дейін) бөлігі жермен жанасып тұрған және 8-18 ... ... ... тропосфера қабатының аумағында тараған.
Ауа химиялық қосылыс емес, өзін құраушы газдардың жай ... ... ... ... және оның ... ... орташа құрамы 78,08%
азоттан, 20,95% оттектен, 0,03% көмірқышқыл газынан, барлығы бірігіп 0,94%
құрайтын енжар ... ... ... ... асқын тотығынан,
аммиактан және йодтан тұрады. Жер әесінің көбірегі азот пен ... ... оның ... ... әуесінен басты айырмашылығы болып табылады.
Ауа үнемі қозғалыс үстінде болады және бұл оның ең маңызды физикалық
қасиеті ... ... Ол ... тік және қапталдас бағыттарда қозғалады.
Бұл қозғалыстардың бәрі де ауаның әр тұсындағы қызу айналыстан туады. ... және ... жер ... жан-жануарлары мен өсімдіктерінің өмір
сүру ортасын ... ... ... тіршілік етуі мүмкін болмас ... ... ... ... азот – жер ... ... ... болып,
дамуының негізі болып табылатын ... да ... ... ... ... ... Сондықтан азотты қазақша ... ... деп ... ... ... пен азот тоқтаусыз айналымда болады және сол ... ... ... ... ... ... соның ішінде
өсімдіктер де оттек пен демалады.
Ауадағы оттек мөлшерінің ... аса көп те ... әрі ірі ... ... болмаса, ауа құрамының айтарлықтай нашарлай жайы да
тіркеле қойған жоқ. Дегенмен, бүгінгі ... әр ... ... ... ... шығыны, оның табиғи түрде пайда болуына әлде қайда жоғары
екені және ол ... орны ... ... ... ... ... ... жайт. Мысалы, есептеу бойынша аудағы оттектің жалпы мөлшері жыл
сайын 10 млрд. тоннаға азайып ... және бір жыл ... әр ... ... ... ... ... жарық құрау барысында
түзелетін оттектің 23% құрайтыны да есептелген. Оттектің табиғат ... мен ... ... ... тағы бір мысалы: кәдімгі
реактивтік ұшақ бір құрлықтан екінші құрлыққа дейін 8 ... ұша ... т. ... ... ал ... ... ... мөлшерді оттек
шығарылуы үшін аумағы 25-50 мың гектардай орман қажет.
Қалыпты жағдайда қалыпты жағдайда ауада ... ... 0,4-1,0% ... ... су буы және шаң мен ... ... біраз мөлшерде
механикалық ермелер болады. Әуеде мұндай ... ... ... ... ... және ... көздері бар.
Ауа ластайтын заттар. Ауа құрамындағы қатты ермелерді шаң ... ... ... ... ... шаң ... ... да дала және құмды жерлер
ауасында ол өте көп болады.
Ауаның адам ... ... ... ... ... ... ... отындарды пайдаланушы жылу электрлік орталықтардан, тұрмыстық от
жағулардан, темір көліктерден, ... ... және ... ... шаңдарды жатқызуға болады және бұлар тіршілік аясы ... ... ... ... ... ... 2005 жылы ... былғауға қатысушы тұрғылық
тұтынушы көздерінің саны 4243 болса, қозғалысты ұшынды көздері, яғни ... ... ... саны 138 ... жетті және осы жыл ішінде
ауаға тұрғылықты көздерден 69 мың ... (2004 жылы 71 мың ... ... 130,9 мың ... ... ... шыққан. Келтірілген
4243 тұрғылықты ұшынды көздері ішінде Қарасай, Іле аудандарындағы, Алматы
-2ЖЭС, Қазмырыш Текелі ... ... ... жылу ... ... ... мен Қарабұлақ, Балпық би аудандарындағы қант зауыттары
ауағабөлініп жатқан ұшындының ... ... ... ең ... ... ... бір ғана ... қуаттық кешені 2001ж 2077,8 тонна,
яғни ... ... ... көздерден шыққан ұшындының 7/1-ін
шығарған.
Соңғы жылдары жүргізілген ... шаң ... ... ... ... нәтижесінде ауқымы 20мың км төмен тозаңдардың бір жыл ішінде әуеге
көтерілетін мөлшері 1-ден 6 млн. т. ... ... ... газ ... ұйдымдық өзгеруі оның қандай да ... ... ... ... ... ғана ... оған ... пайда болмайтын, тек адам қолымен ғана жасала ... ... ... ... ... , ... ... фтор, метан сияқты
газдардың қосылып, араласып кетуінен туады. Газдық былғануға қоса ауадағы
тозаң мөлшері де ... ... ... ... ... ауаның
көмескіленуі соңғы 30 жылда он есеге артыпты. ... адам ... ... аймақтардың үстіндегі ауа әлдеқайда тозаңдылығымен
және бұл қалыптың көп уақыт бойы сақталатын ... мен ... ... ... ... мен ғана ... құрамының алуан
түрлілігімен де айрықшаланады. Мысалы: өткен ғасыр басында өндірісте 19
химиялық элемент қолданылған ... ... ... қарай 50 элемент, ал
оның 70 жылдарына таман ... ... ... ... ... Бұл жай ... ... құрамын бұрынғыдан да
күрделендіріп, зияндылық салдарынан ондаған есе ... ... Енді оның ... ауыр және ... ... ... ... кездеспейтін күрделі құрамдық, радиобелсенді, рак
тудырушы, бактериялық және басқа да заттармен, осылардың ... жаңа ... ... ... ...... оттектің және көміртектің қос ... ... ... көп ... ... жоқ, бірақ соңғысының үлесі
көп уақыттан бері тұрақты түрде арту ... ... ... ... ... ... бөгде газдар мөлшері онша көбейе ... яғни ... ... аз ... қамтамасыз етілсе ауаның әр қабатында жүріп
жататын ... ... еру, ... ... ... ... ... ауақұрамының табиғи тепе-теңдігі сақтала берер
еді.
Алайда адам ауа әрекетімен пайда ... шаң ... мен улы ... ауа ... бір қабатында, тропосферада ғана таралып, соның
ішінде ... ... ... ... ... ... ... ауаның
ең төменгі қатарында жинақталған бұл ластауыш ... ... ... әсер ету ... ... ... ... тазалығын сақтау – Ауаның зиянды өнеркәсіп ұшындыларымен
былғануымен ... ... ... бірнеше бағытта жүргізіледі.
Бұған өндіріске қалдықсыз ... ... ... ... ... ... жүргізу, зиянды қалдықтарды іске жарата білу
жолдары т.б. жатады. ... ... газ ... шаң ... орнату, зиянды заттарды биік моржалар арқылы ... ... ... ... заттарды зиянсызға алмастыру, шикізатты
ылғалдандыра өндеу тәсілдерін қолдану сияқты амалдар бар. Битум өндірісінің
ұшындылары 700-750 С-та ... ... ... ... ... ол
газдарды қайта пайдалану технологиясы ... Бояу ... ... ... ... тау кен ... шығатын зиянды ұшындылар салдарын
экономика – экологиялық тұрғыдан бағалағанда:
1) Олардың қоршаған ортаға ... ... ... ... Ол ... ... экономикалық зиянды
3) Қоршаған ортаны жақсартуға, қалпына кететіруге кететін шығын мөлшерін
4) Қалдықтарды ұтымды пайдалану, іске жарату ... ... ... мөлшерін есептеу керек болады.
Яғни бұл ретте болатын шығындар, ластанған ауа ... ... ... ... ... ... және осы әсерден туатын шығындарға
бөлінеді. Мұның біріншісінде тіршілік иелерін былғаныш әуе ... ... ... ... көгалдандыру, тұрған үйлерге берілетін
ауаны ... ... салу және ... ... ... ... ... шығындарға былғаныш ауа салдарынан ауруға ұшыраған адамдарға емдік
қызмет көрсету, олардың кейбіреулеріне еңбекке ... ақы ... ... ... мен ... ... ... жатады.
Өнеркәсіп ұшындыларын азайту үшін төмендегідей шараларды жүзеге асыру
керек:
1) Кәсіпорындарды электр және ұшындылары мен пайдаланатын жанғыш ... ... ... тазалаушы және алдын-ала аластаушы
технологиялары бар ірі электр станциялардың маңында ... ... ... ... әуе ... ... немесе
бейтараптандырушы сүзгілер және басқада құрылғылар орнату.
3) ... мен ... ... ... мен тазалаушы
құрылғыларын жетілдіру және оларды мүмкіндігінше зиянсыз түрге көшіру.
Ауа тазалығын сақтаудың бұл келтірілген ... ... ... ... ... қалпына келтіру және көбейту, өсімдіктер
дүниесінің жетілуіне жағдай ... ... мен ... ... ... мен жол ... ... желекке бөлеу жұмыстары кең қанат жаюы
тиіс.
Алайда әуе шектен тыс былғану жағдайында бұл ... ... Әрі ... аса ... әуеге тұншыққан жасыл желектер ортаны одан
ары ластай түсуі де мүмкін. Мысалы: ... ... көп ... ... өсімдіктер оны әеге күкіртті сутек және рак қоздырғыш күкіртті
көміртек ретінде кері бөліп шығарады. ... ... ... ... ... ... оны азот тотықтарына айналдырып тағыда ... олай ... әуе ... ... ең ... жолы оны ластамау
болып табылады.
Зиянды заттарды бөліп алу әдістері. өндіріс ұшындылары құрамындағы
органикалық заттарды ... ... ... қойырлықтары жоғары
жағдайда қыздыра жағу арқылы, қойырлығы төмендеу жағдайда – аптай отырып,
жағу арқылы ... ... ... ... ... көмір, белсенді кокс,
алюминидің белсенді тотығы т.б. қолданылады. Ұшындыларды ... ... ... ... ... бір жағдайда ұшынды құрамындағы зиянды
затты бөліп алу немесе зиянсыз күйге айналдыру мақсаты қойылса, екінші ...... ... ... ... өнімді басқа нәрсеге
айналдыру немесе сол ... ... ... ... ... ... – ұшынды құрамындағы зиянды ... ... ... арылу
мақсаттары қойылады.
2.3 Судың ластануы.
Су. Су біздің ғаламшарымыздың ... 3-3,5 млрд жыл ... ... газсыздануы саядарынан шыққан бу түрінде пайда ... ... ... ... ... ... жер ... 0,025%-ын құрайды
және оның жалпы мөлшері 1,6*10,9 текше шақырым болып саналады.
Су түссіз, иіссіз, дәмсіз сұйықтық, ... зат. ... ... ... ... ... бола тұра жер әлеміндегі барлық
тіршілік үшін қажет. Сусыз адам да, ... да, ... ... етуі ... емес.
Су ең жақсы еріткіш болып табылатынымен өзінің жай заттарға
ыдырауы қиын, химиялық енжар зат. Ол ... ... ... су буы ... ... шық түрінде әуеде сығынды сулар түрінде жер қыртысының үстінгі
қабатында, тіршілік шарасында, яғни тірі заттар ... ... ... ... яғни жердің айрықша сулық белдеуін құрайды.
Күн қуатының әсерінен табиғатта тоқтаусыз ылғал ... ... ... күйдегі су айналымы жүріп жатады. Жер үстімен буланып
шығып, аспанға ... су ... ... ... ... ... түрінде қайтадан жерге түсіп, су тоғандарында жиналады немесе
жыныс қабаттарына ... жер асты су ... ... Ал жер асты суы өз
кезегінде жүрісті су тоғандарына көтеріліп отырады.
Табиғаттың қай жерінде ... су ... ... да ... толы орта ... ... Шөп ... түскен шықта да, аяқ
астындағы көлшік су да, үлкен су тоғандарында да ... ... ... ... Су ... ... ... етуші физика химиялық
қасиетінің арқасында қазіргі кездегі көптеген жан-жануарлар мен өсімдіктер
пайда болған орта ғана ... ... ... ... алғашқы
бесігі болып табылады. Барлық ... мен ... ... ... туып даму тарихының басым бөлігі басқа емес, нақ суда
өтті.
Өсімдіктер мен жан-жануарлардың 50 және 76 %-ы ... 8-6 ... ... 42-18 %-ы ... ... болған. Қазіргі таңда олардың 50 және
84%-ы теңізде, 77-51 %-ы тұщы суда, 65 және 35 %-ы ... өмір ... ... ¾, ал өсімдіктердің жартысы теңізде пайда болған.
Сондай-ақ су өмір ортасы, яғни ... ... ... сыртқы орта ғана емес, ол тірі нәрселердің ішкі дүниесін де құрайды.
Су құрлықтағы да, судағы да ... қаны мен ... ... мен
денесіндегі басқа да сөлдерінің құрамына кіреді. Ал бұл сұйықтар ... ішкі ... ... Орта ... ... ... иесі салмағының
жартысы теңізде пайда болған.
Сондай-ақ су өмір ортасы, яғни барлық ағзатектілер тіршілік ететін
сыртқы орта ғана ... ол тірі ... ішкі ... де ... ... да, ... да ... қаны мен қанды сұйықтары мен
денесіндегі басқа да сөлдерінің құрамына ... Ал бұл ... ... ішкі ... ... Орта ... әрбір тіршілік иесі салмағының
жартысы, тірі өсімдік салмағының 4/3 су үлесіне ... Адам ... де 60
% су ... ... ... көлемінің 94 %-ға жуығы мұхиттар мен теңіздер,
4 %-ы жер асты ... 2%-ға ... мұз бен қар, 0,4 ... ... әуеде, өсімдік пен жан-жануарлар гойында да аз мөлшерде су бар. ... ... ... әр тұсында әр қалай. Ең қалың су шарасы Тынық
мұхитта. Оның тереңдігі 11,0 ... Ал ... орта ... ... ... Жер ... ауқымын дөңгелектеп алған да 500 млн шаршы
шақырым болса, оның 300 млн шаршы шақырымнан астамын, яғни 71 %-ын ... су ... ... және су ... су ... 1,3 млрд ... ... қойнауындағы судың 90 %-ы жер қыртысын құраушы тау жыныстары
мен байланысқан күйінде және жер ... ... ... Бұл ... жанартау атқылауы кезінде ... су ... көп ... ... су ... тыс ... Сөтіп
жер қыртысындағы мол су қоры жерүсі төңірегіндегі су айналасына көп қатыса
қоймайды.
Ал ... ... ... одан ұшып ... ... әлде қайда көп те, мұхиттар бетінде керісінше, ... ... ... Сондай-ақ мұхиттан жел алып келетін су бөлігінің ... ... тез ... сууының салдарынан тік ауа ағындары пайда болатын
тау беткейлерінде шыққа айналады. Құрлыққа желмен келетін су ... ... мен ... ... ағып баратын өзен суларымен қайтарылады. ... өзі ... ... ... Жер асты және топырақ сулары. Жер
үстілік ағын сулар. Қайырылған су ... . ... ... ... ... ... түрлері – су қоймасын, арналарды, күріш алқаптарын
ойлап шығарды.
Мұхиттар мен теңіз сулары тұзды, жер асты ... да көп ... және ... тұз ... 200-250 г/л дейін жетеді. Соңғы
мәліметтер бойынша тұщы су қоры 35 млн ... ... яғни бар ... ... 2 %-ын құрайды екен. Осы себептен де болар, тұщы су жердегі
ең маңызды минерал болып саналады.
Тұщы судың ... ... ... ... мен ... және тау мұздықтарында, ал 3 %-дан аз ... ... су ... ... ... мен көлдерде шоғырланған. Жер үсті сулары жауын-
шашындар негізінде қорланады. Жер астылық сулар ішінде ... ... ... табылатын артезиан және қатаралық сулар аса маңызды саналады.
Пайдаланылатын тұщы судың негізгі бөлігін ағын ... ... және ... ... су ... болып табылады. Ғаламшарымыздың толық жылдық өзен
ағыны 37 мың текше шақырым дерлік. Сондай-ақ іс ... ... өзен ... ағыны 13 мың текше шақырымға жуық жер астылық өзен ағады.
2.4 Су ... ... ... ... ... |
| ... км^3)| ... мен ... |1370 |37 мың жыл ... ... ... 16 км |200 | ... үстіңгі, яғни тас қабатында| | ... ... адам қолы ... 5 км|50 |4,6 мың жыл ... | | ... 1 км болатын белсенді |4 |300 жыл ... ... | | ... мен ... ... |27 |15 мың жыл ... |0,75 |10 және ... көп жыл ... ... |0,003 |әр ... ... |0,0012 |12 ... |
|Әуедегі булар |0,014 |9 ... ... ... Есеп ... ... ... жиындық тұтынысы 3300-3500
текше шақырым болады, яғни әрбір жер тұрғынына 800 ... ... ... ... ... тұтынушысына ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп орындары және
тұрмыстық шаруашылық, сондай-ақ көлік, ... ... ... ... спорт салалары жатады.
Бұлардың ішінде ең көп су жұмсалатын сала – ауыл ... ол ... ... 70 %-ын ... ... 1 кг ... ... үшін
оның түрі мен өсуі жағдайына қарай 150-1000 текше метр су ... ... ... ... ауыл ... өнімдері – дәндік дақылдар
үшін гектарына 1500-3500, көп жылдық шөптер үшін 2000-8000, мақта үшін 5000-
8000, күріш үшін ... ... метр су ... ... ... мұнда су
құрғақ жерлерді суландыру және шаруашылықтың тұтыну мақсатында пайдаланады.
Мысалы: өнеркәсіп орындары тұтынылатын судың 20 %-н ... және ... ... ... ... ... ... салқындату және басқа да
технологиялық мақсаттарда пайдаланылады. Бұлардың ішінде суды ең ... ... ... ... және ... ... жатады.
Мысалы: 1 т. дайын өнімге құрамды талшық өндірісінде – 2500-5000, икем ... – 500-100, ... ... – 500, ... ... алу
өндірісінде – 160-200 текше метр су кетеді.
Тұрмыстық шаруашылыққа су ішуге, жуынуға, тұрмыстық қызмет ... көше ... ... ... ... өрт ... ... және мұның бәрі өнеркәсіп пайдаланылатын судың 15 %-
ын ... ... ... ... жабдықталған қала тұрғыны жеке қажеттілігі
үшін тәулігіне 200-300 су жұмсайды.
Тау кен өңдеуші ... ... ... су ... онша көп ... ... олар жердің асты
үстіндегі су сапасына елеулі әсер етеді. Карьерлер мен ... ... мен ... ... және бұрғылауға қолданылады. Ал кенді
сумен қару және сумен аршу кезінде кен қабатын бұзуға және ... ... ... кеннің қажетті құрауы мен ерітуге ... ... ... ... ... су ... қажеттіліктерге, сыққыш және басқа да жабдықтарды ... ... ... ... және ... да ... үстіндегі кешендерде су шаруашылық, тұрмыстық қажеттіліктерге, сыққыш
және де басқа да ... ... ... ... ... су оны
шолоғо сұрыптаушы арқылы жеңіл және ауыр орта ... ... ... суытуға өндіріс қалдықтарын тасымалдауға
қолданылады.
Тау кен және кен ... ... ... су көлемі, олар
қазған шұңқырлар мен кеніштерден ... ... ... айтуға болмайды.ол
сулардың өр топырақ астылық қамалма, жарықшақты және ақпалық жер ... ... ... ... және ... ... ... қорланатын кәріздік сулар, тікелей өндірісте қолданылатын
технологиялық сулар жиынынан құралады. ... ... ... ... ... ... ... және технологиялық жайлар ... Ал ... ... жайларға шая отырып бұрғылау,
гидравликалық салма, шаңды сумен басу әрекеттері жатады.
Су ластануының ... – алу: ... және ауыз су ... су ... ... ... суды былғаушы зиянды
заттардың шептік мөлшері арнайы ережемен белгіленген және онда ... ... 400- ден аса атау ... ... пайдаланылатын судың өзі жұмыс істеушілерге
зиянсыз, құрал-жабдықтардың жемірілуін, ... ... тұз ... ... ... кері әсер ... болуы тиіс.ауыл
шаруашылығы алқаптарын суғаруға жұмсалатын су ... ... ... мен ... сапасын нашарлатпайтын болуы тиіс.
Су қоймалары да әр ... ... ... оларды
былғанудан сақтау шараларын негіздеу үшін ... ... өзі не ... ... ... ... бар екенін анықтап алу керек болады.
«Жерүсті суларын төгін сулармен былғанудан сақтауережелері» бойынша ... оның дәм ... ... ... ... ... құсқа, балыққа, жемдік және кәсіптік ағзалар
зиянды заттардың болуын ... ... су ... қалыпты өмір
сүру жағдайын күрт өзгертуі мүмкіндіктен, судың қызуыда қалыпты өмір сүру
жағдайын күрт өзгертуі мүмкіндіктен судың ... ... ... ... жайт ... әлемдік денсаулық сақтау ұйымының нұсқауында ... ... онда ... су, оның ... ... ... ... салдарынан су пайдаланудың кез келген түрінің бірі үшін ... оны ... деп ... ... деп жариялаған.
Су сапасына қатысты жасалған «Тазалық ережесі және жерүсті суларын
былғанудан сақтау ережесінің су ... ... ... ... екі ... бөледі. Бірінші топқа ауызсу және ... су ... ... ) ... ... ... ... су тағамдары жатады. Ереже бойынша су бөгендеріндегі ... ... мен ... ... ... ... дәмі, түсі, қызуы, РН
мәні, құрамы және ондағы минералдық ермелердің,суда ... ... ... оттекке деген биологиялық сұранысы, улы және зиянды ... ауру ... ... ... мен ... жіберімдік қойырлығы
назарда ұсталып, тексерілуі тиіс.
Төгін су мөлшері, ... ... ... ... органикалық қосылыстар
бар төгін су мөлшері жылдан-жылға артып келеді.
Сондықтан оларды тазартуға қоса басқа ... ... ... ... туады. Мысалы: сұйық қалдықтарды сол өндірістің өзінде қандай ... ... су ... ... өндіріс ішінде су айналымын
қалыптастыру, яғни суды қата ... ... ... көшу ... қажет. Тіршілік аясының су әлемін былғанудан сақтауды қамтамасыз
етудің ... ... ... ... кіреді:
1) Суы аз немесе қалдықсыз, оқшауланған суайналымдық және ... ... суды ... қайтадан іске жарату жүйесі бар технологияларға
көшу.
Бұрынғы кеңес одағындағы барлық өндірістік ... ... ету үшін ... су ... 100 млд. ... ... жуық
су алынатын және оның әртүрлі дәрежеде былғанған 90 %-ы ... ... ... қайтарылатын.
2) қалдық көлемін азайтып, сусызданған қалдықты немесе ... ... жер ... көму ... жетілдіру.
3) Өндіріс және тұрмыс қалдықтармен былғанған сулардытазалау әдістерін
жетілдіру.
4) ... ... және ... ... ... ... ... қамтамасыз етуші биологиялық және ... ... ... пәрменділігі мен қолданыс аясын кеңейте отырып,
ауыл шаруашылығы өндірісі мен орман шаруашылығын шектен тыс химияландыруға
тоқтау салу.
Су тазалау тәсілдері. Өндіріс және ... ... ... ... тазалаудың механикалық, химиялық, физика-химиялық,
биохимиялық тәсілдері ... ... ... ерімеген заттарды тұндыру, сүзгілеу, сүзу және
үйіру арқылы бөлуге бағытталады.
- Физика-химиялық әдістер кезінде төгін судағы ... және ... ... ... ... ... ... және ерімеген органикалық заттардан
тазаланған төгін судағы кілегейлік немесе еріген күйдегі кейбір
микроағзатектілердің ... ... ... және ... ... су беру және су ... ... бірнеше кішігірім және екі
ірі механикалық және биологиялық тазалау құрылғылары бар. Олар – Алматы
және ... ... ... және ... тазалау және
залалсыздандыру құрылғылары. Алматының тазалау құрылғысы бір тәілік ... мың ... метр суды ... ... ... ... төгін суларын су қоймаларына,
өзендерге жібермес бұрын ... ... сол ... ... ... ... ... оның құрамындағы қатты заттар тұнбаға түсіріліп
алады. Ол тұнбалар тоған табанындағы қорытпақ түбінде барған ... ... Ал ... көп ... қатты бөлшектері бар және олардың көлемдік
қойырлығы 0,5 тен – 10 %-ға ... ... сулы ... ... болады. Бұл
төгін су тұнбаларын жоюға немесе іске жаратуға жібермес бұрын ...... ... айналдырып, оның қоршаған ортаға зияндылығын ... ... іске ... болатындай қалпына келтіруге болады. Мысалы:
Қандай да іске ... ... ... үшін ... ... алу ... Бұл – оны ... бірнеше сатысы. Ауырлық күшін пайдалана отырып
және әдісімен нығыздау жасты өндірісте кең тараған. 20 градус қызуда ... ... 8-11 ... созылып, органикалық заттың 1 кг белсенді
лайын тұрақтандыруға 0,7 кг оттек жұмсалады.
Лас былғаныш сулардың ешқандай ... ... ... мен арықтар
жүйесіне, көлдерге, басқа да су тоғандарына жіберілу ... бұл ... ... асып ... ... ... кетіу жайлары да жиі кездеседі.
Мысалы: тазалау ... ... ... ... жөндеу – пайдалану бөлігі
бірнеше жылдан бері төгін суын еш тазалаусыз Сайдос өзеніне жіберіп ... ... ... ... ... ... ... БПК мөлшері
шектен,қалыптан – 21,8, аммони тұзы – 63, ... – 22,9 есе ... ... ... ... онан соң ... өзеніне құйылуда тиіс.
Сүзгілеу – төгін суларды тазалаудың бірінші сатысы, ол төгін ... 25 мм ... ... ірі ермелерді әрі одан майда талшықты бөлуге
арналған. Тұндыру қатты бөлшектердің сұйық ... шөгу ... ... ... ... 800-1000 градус жоғарыда және
негізінен бензолды, ... ... ... ... ... жағу ... ... жөн саналады.
Дегенмен төгін сулардағы тотығушы органикалық қосылыстарды толық
аластау ... ... ... ... ... ... әдістері төгін
сулардағы органикалық заттарқойырлығын ... ... ... деп
есептеледі, бірақ іс жүзінде оны 80%-ті ғана азайтады.
Сондықтан төгін суларды қайта пайдалану су ... ... ... ... ауыстыру жолдарын қарастыру бұл
саладағы өзекті мәселелер қатарына жатады. Соңғы ... ... ... мұнай өңдеу кәсіпорындарының бір ... ... ... ... су ... 5-10 ... ... отыр.
2.5 Жердің ластануы.
Жердің ластануы. Жер күнді айналып жүрген 9 ғаламшардың ішінде ауқымы
мен салмағы бойынша 5-ші ... Оның ... ... кг, бұл ... 3300000/1, аталған үлкен ғаламшарлар айырмасы – онда ... Ол ... ... 4,5 млрд жыл ... күн айналасындағы кеңістікте
шашыраған газ тозаңдардың тартылыс күші әсерінен бірігуінен пайда болған.
Жер бетінің едәуір ... ... жүзі ... ... ... 39%-ын
оңтүстік жарты шарының 19%-ы жуығын таулы, 64%-ы жазық өңір және 33,1%-ы
ауыл шаруашылығы үлесінде, 30,1%-ы ... 36,8%-ы ... ... ... ... ... жетілген сайын адам неғұрлым құралдарды
қолданып, жер бетін өзгерте ... Оның кен және ... ... ... ... ... су ... салуға қатысты әрекеттері
барған сайын кеңейе түседі. Мысалы: 1960-1970 жылдары ғана жер ... ... ... ...... бір ... шаққандағы мөлшері
200 тонна болса, бүгінде ол көрсеткіш 30 ... асып ... Ал ... жатқан шикізаттың тек 2%-ы ғана пайдаға жарап, қалғаны ... ... кері ... ... Қзіргі кезде адам еркімен жыл сайын
10-15 мың текше шақырым тау жынысы жер үстінде ары-бері ... ... жер ... кіріп, онда жүріп жатқан процестерге ... ... не ... ал ... ... бағытын да өзгертеді. Ашық
кендік, жабық кендік қазу жағдайларының екеуінде де жер беті ... ... екі ... ... ұшырайды. Біріншіден, кені алынып іші босап,
үңгірленіп қалған жер жарылып, үсті ойылып, опырылып ... ... ... ... орны ... топырақ құрылысы бұзылады. Екіншіден, кен
қазылған төңіректе жұтаң кен үйінділері мен ... ... ... ... кейін болатын зиянды салдардың бәрі осы екеуінде бастау
алады. Ол ... ... өзі ... ... орын ... және ... бұзылуларға бөлінеді.
Яғни кен қазу салдарынан егіс-егіп, мал бағу үшін аса қажет жерден
ғана ... ... ішкі ... және ... ... ... ... табылатын 98%-ын де еншілеуге мәжбүр боламыз. Мысалы: кенді
байыту кезінде-ақ қазыла алынғанның ... ... ... ... ... ... икемзат, түрлі ұнтақтар мен шаңдар,
өндіріс қоқырсықтары жатады.
Бүгінде қоршаған ... ... ... ... ... бірі осы
қатты қалдықтарды жою, олардан құтылу болса, екіншісі – ... ... үсті ... ... қалпына келтіру, шаруашылық айналасына
түсіру болып табылады.
Ал ауыл шаруашылықтың жерінің құнарлығы, оның топырағына ... ... ... ... калий және басқа да заттар мол жиналады және
олар өсімдіктің сіңіруіне қолайлы ... ... тірі және өлі ... тән ... ... мен ... құрылым. Ол қатты, сұйық, газ және тірі ... ... ... ... (80-90%) ... құрайды және ол ауқымы 1 мм-ден кіші
ұсақ бөлшектерден тұрады. Өзін құраушы түйіршіктің ауқымына ... ... мм), ... (3-1 мм), ірі ... (1-0,5 мм), орташа құмға (0,5-
0,25),ұсақ құмға (0,25-0,05), ірі лайға ... ... ... ... ұсақ ... ... ірі тұнбаға (0,001-0,0005), ұсақ тұнбаға
(0,0005-0,0001), коллондқа (< 0.0001) жіктеледі.
Тіршілік үшін аса қажет ... ... мен тірі ... қатынасы
аяғымыздың астындағы күнде езіліп жататын осы ... ... ... ... өсімдік сумен қоректік затты да топырақтан алады. Сынған бұтақтар
мен түскен жапырақтарда айналып ... ... ... онда ... минералды топыраққа қайтарады. Топырақтың үстіңгі жағынан, ал
тастық ... ... ... ... жағынан өзгерітіп
дамытады.
Яғни топырақ құнарлық қасиеті бар және жер қыртысының ... ... және ... жан-жануарлар және минералдармен қатар қоюға болатын
табиғи денең болып табылады. Ол күн сәулесінің, су буының, желдің, ауаның,
көмірқышқыл ... күн мен түн ... қызу ... ... ұзақ уақыттық әсер және алғашқы ағзалардың тіршіліктік әрекеті
негізінде пайда болған. Ол ағзалар мыңдаған ... ... ... ... та, өле ... та ... тас қабатын бұзып, өздері қарашірікке
айналып ... Ал ... ... ... тіршілік иелері, жаңа
өсімдіктер мен жануарлар пайда болып, олар өз кезегінде топырақты онан ары
дамыта берді.
Нәтижесінде адамзат ... ... ... бірі, күн көрісін басқаға
алмастыру мүмкін емес тағы бір қайнар көзі – ... ... ие ... жер үсті құнарлы топыраққа соншалық бай да емес. Сондықтан оны аса
құнттылықпен пайдалану қажет болады. Ал ірі және ... ... ... ... ... қалдықтар, тау-тау күресіндер бірінші
кезекте осындай топырақты ... ... ... ... ... ... ... отырып, жаңбырмен жауып,сумен барып, оған өлшеусіз зиян
келтіруде.
Айтакету керек өндіріс ... оның ... және ... әлде ... ... ерекшеленеді, және былғаныштығы мен
құрамындағы улы, зиянды заттардың модығы ... да ... ... кем ... ... ... деп қандайда өнім алу барысында пайда
болған және ... ... ... немесе жартылай жоғалтқан шикі зат
қалдықтарын немесе жартылай өнімдерді айтады. Текелі кен байыту комбинаты,
Теклі ... ... ... 2- және 3-ЖЭС ... ... кен өңдеуші,
қуат шығарушы мен жылу мен қамтамасыз етуші басты кәсіпорындары 2001 жылы
920,1 мың ... ... ... ... отын ... нашарлығымен
түсіндіріледі.
Бұл қалдықтар мен тастандылар негізінен тікелей өңдеуге жарамсыз
немесе экономикалық ... ... ... ... мен ... барысында
пайда болған күлдер, құрамындағы пайдалы заттарды бөліп алғанна қалған
қождар түрінде болады. Жылу электр ... ... ... ... ... күл және қож ... Бұл ... құмды, балшықты, қиыршық тасты,
тіпті цементті алмастыра алады.
Дегенмен, кен және өндіріс қалдықтарын ... де ... ... ... қоршаған орта күйіне елеулі өзгеріс енгізеді және бұл
кезде жер ... ғана ... ... ... ... ... тепе-
теңдігі ауысады. өндіріс орындары орналасқан аймақтардағы су мен ... ... ... ... ... ... қуатына нұқсан
келеді. Аршылып қалған, тастап ... жер ... ... ... ... ... Мысалы: ауаға құрамында күкірт, ... ... мен ... бар ... ... ... Топырақ
қабатына күл-қоқыстар, құрамында түрлі қышқылдар мен ауыр ... ... ... мен ... ... ірі кәсіпорындар тастандылары мен жылу мен ... ... ... ... артық болмаса, кем демейтін қатты
қалдықтардың бір түріне тұмыс және ауыл ... ... ... Қорыта айтқанда, қоршаған ортаны шикізат ретінде қайта пайдалануға,
қандайда іске жаратуға болмайтын өндіріс тастандыларынанқорғаудың бір-ақ
жолы бар.
Ол ... ... ... бойынша көму болып табылады.
Қорытынды
Бұл келтірілгендерден төмендегідей төр тұжырым шығады.
1) Бәрі бір-бірімен байланысты. Яғни экожүйеде бір ... аз ... ... өзі алыс жерде немесе алыс болашақта едәуір және
ұзақ уақыттық салдарға алып келуі мүмкін. Сол себепті шикі ... ... ... ... ... құнды құрауыштарын толық
бөліп алу тұрғысында емес, барлық ... ... ... ... керек.
2) Бәріде қайта болмасын, әйтеуір көзден таса болуы, бір жаққа жасырылуы
тығылуы, бір жерден өз орнын табу тиіс. Қоршаған ... ... ... себебі сол – жер қойнынан орасан мөлшерде кен қозылып,
жаңа, белсенді ... ... да, ... ... ... ... ықпалдары ескерілмей әрі оның есебін шығарарлық ақылда
жетпей, шартарапқа шашылып тасталады.
3) Табиғат бәрінде жақсы біледі. Табиғаттың ... ... ... ... адам асыға үсіге аз уақытта-ақ жасап, соның
салдарынан өмірге бір-бірімен қиысып, түйісіп тұруы тиіс ... ... ... алып келіп, мұның бәрі өзара толық үйлесе
алмай, шым-шытырық қайшылыққа түсіп отыр. Мысалы: қолдан құрау арқылы
жасалған, табиғатта болмаған, ... ... емес ... заттардың
пайдасынан зияны көп болып тұр.
Жәндік жойғыштарда, шөп жоғыштарда өмірге осылай келді. Бұдан ... ... 1. ... ... ... гөрі ... ... терең зерделеу негізінде тұтыну технологиясын жетілдіруді
ойлау және шешу керек. Минералды шикі заттың ... ... және ... біз ... ... және өзгертпеуіміз тиіс шынайы болмыс болып
табылады. Бұл жайларды танып білу оларды тұтыну ... ... ... ... ... және аса оңтайлы орта жасауды
табиғаттан үйрену және ... ... ... ... істі ... қайта-қайта қарай отырып жүргізукерек.
4) Ешнәрсе тегін ... ... ... ... ... бұл заң ... орындалып отырады, яғни кез-келген
нәрсенің қандай да құны болады. Қазақ ... ... бар ... ... ... ... оның өз ... бергені, сыйлағаны
емес, жер қойнынан «күшпен», «зорлығын көрсете» отырып, ... одан ... ... ... ... толтыру, өтемін
қайтару керек болады. Оның ақысын төлемей кету мүмкін ... ... ... Г.К. ... и ...... ... 1997-144 б.
2) Фурсов В.И. экологические проблемы окружающей среды – Алматы 1991-192
б.
3) Охрана ... ... / Под ... С.В. ... – М: 1991г. 320
стр.
4) «Закон республики Казакстан» об ... ... ... ... Жеті
жарғы 1998 ж. 95 бет.
5) Белов С В и др. ... ... ... – М: Высшая школа, 1991г.319
стр.
6) Бордский А К ... ... ... курсы. Оқу құралы Алматы ғылым
1997 -192 б.
7) Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: ... ... ...... ... ААҚ 2002ж. 392 ... ... Т Экология және ашық кен. Алматы Қазақстан 1988 ж. 96 ... ... С. ... С. ... қорғау – Алматы: «Ана тілі» ... 144 бет.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстанның табиғат жағдайы56 бет
Қр-да жинақтаушы зейнетақы қорының қаржылық ресурстарын басқару66 бет
Құмкөл кен орнындағы жобаланған және жақсы бұрғыланған ұңғыманың сипаттамаларын зерттеу124 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь