Қазақстандағы ақша реформалары

Жоспар:

Кіріспе

1 Ақша түсінігі.
1.1 Ақшаның және экономикалық категория ретіндегі түсінігі, экономикалық мәні
1.2 Ақшаның қажеттілігі мен экономикалық мәні
1.3 Несие ақшалар
1.4 Ақша қызметтері және олардың қазіргі жағдайындағы дамуы
1.5 Ақша табиғатының ерекшелігі
1.6 Ақша айналысының заңдары

2. Қазақстан Республикасының ақша жүйесі.
2.1 Қазақстандағы ақша реформалары
2.2 Қазақстан Республикасының ұлттық валютасы . Теңге
2.4 2004.2006 жылдарға арналған ақша.кредит саясатының негізгі бағыттары
2.5 Қазақстанның карточка жүйесі.

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер
Бұл рефераттің негізгі мақсаты ақшаның пайда болуына, құрылымына, маңыздылығына теориялық аспектілер беріп, ақшаны жан-жағынан - бұрынғы, қазіргі және болашақтағы позицияларынан қарастыру.
Менің ойымша, ақшаның экономикалық мәнін бағалау өте қиын. Оның маңыздылығы мен функциясын түсінбей, нарықтық экономиканың механизмін және де оған ақшаның әсерін танып білу мүмкін емес. Егер де сіздер «экономиканың» не екенін және онда болып жатқан процестердің қоғам өміріне әсерін білгіңіз келсе, ең алдымен ақшаның мазмұнын және функциясын танып біліңіз. Бұл сұрақтардың білуі, біздің қоғамда кездесетін экономикалық проблемаларға басқаша көзқараспен қарауға мүмкіндік береді.
Ал енді, ақша дегеніміз не деген сұраққа келетін болсақ, ақша - ол тауарлардың тауары, оның өз бойында жасырын түрде барлық басқа тауарлар болады, егер керек болса, қызығарлық және тілеген заттың қандайына болса да айнала алатын сиқырлы құрал. Құнның ақшалай нысанының бекуімен байланысты баға пайда болады. Баға құнның ақшалай көрінісі. Оның құннан жоғары да, төмен де, тең де болуы мүмкін. Бұл өз алдына талдауды талап етеді. Табиғат өздігінен ақшаны да, банкирді де туғызған емес. Экономикалық қатынастардың дамуымен байланысты алтынға осындай қасиетті қоғам берген. Адамдардың алтынды ақша ретінде пайдалануы оның осы қасиетімен түсіндіріледі. Сонымен, ақша ерекше тауар, ол тауарлар дүнимесінен жеке дара бөлініп шығып жалпы эквиваент рөлін атқарады.
Ақшаның жалпыға бірдей эквивалент ретінде мынадай ерекшеліктері бар:
1. ол нақты бір заттың, қоғамдық тұтыну құнының болатындығын;
2. онда абстракты еңбек бейнелейтін құнның да болатындығын;
3. тауар өндірушінің жеке еңбегі қоғамдық еңбектің бір бөлшегі болып табылатындығын көрсетеді.
Тауар мен ақша арасындағы бірлік те, қарама-қарсылық қайшылық та тұтыну құны арқылы көрінеді. Мысалы, өндіруші қоғамға бір қажетсіз тауарды шығарса, ол сатылмайды; оны ақшаға айналдыра алмайды. Өйткені ол тұтыну құны тұрғысынан қоғамдық қажетті де, оның мүшелерінің қажетін де қанағаттандыра алмағаны. Егер тауар жеке қажеттілікті қанағаттандырса, ол тез арада өтіп кетеді, ақшаға айналады. Міне тауар мен ақша арасындағы әрі бірлік, әрі қарама-қарсылық осылай түсіндіріледі. Қазіргі рынок қатынасында бұл заңдылықты қатаң ескерген жөн. Ақша тауарлы шаруашылықта адамдардың қоғамдық қатынасын бейнелейді. Яғни ақша зат емес, адамдардың арасындағы өндірістік қатынас.
Ақшаның қызметі: құн өлшеуші; айналыс құралы; төлем құралы; қазына жинау; дүниежүзілік ақшалар болып табылады. Жалпы, ақшаның қызметі туралы толығырақ, сіздер, осы курстық жұмыстың келесі тарауында танысасыздар. Біз білетіндей, ақша болмаса, айырбас жасау да мүмкін емес. Бұл деген сөз, қоғам дамуының негізі - мамандандырудың (еңбек бөлінісінің) жүзеге аспайтындығы, болмайтындығы. Қазіргі экономиканың барлық құрылымы ақшаға тәуелді. Сауда-саттық ақшаны «туғызды», ал сауда болса – адамдардың ең байырғы қызметінің бірі болғандықтан, ақшаның пайда болу тамыры да сол кезеңге кетеді. Әрине, ақшаның құрылымы да ( түрі де) мыңдаған жылдар ішінде талай рет өзгерген.
Мен, курстық жұмыстың бірінші бөлімінде – Ақшаның түсінігі, ақша қызметінің эволюциясы, қызметі, оның түрлері және де ақша айналысының заңдары туралы айта кетемін.
Екінші бөлім – Қазақстан Республикасының ақша жүйесі туралы. Толығырақ айтқанда, ақша реформалары, ҚР ұлттық валютасы - теңге , теңгенің тұрақтылығына қол жеткізу және Қазақстанның карточка жүйесі.
Қолданылған әдебиеттер:
1. Л.Л.Любимов, И.В.Липсиц “Основы экономики”, Москва "Просвещение", 1994 г.
2. Кэмпбелл Р.Макконнелл, Стэнли Л.Брю “Экономикс” т.1. 1992 ж.
3. М.С. Саниев “Ақша, Несие, Банктер”, Алматы-2001ж
4. Максимова В.Ф., Шишов А.Л. “Теория рыночной экономики” т.1. ч.2., Москва, Соминтэк, 1992г.
5. “Деньги и кредит” 12/1995г. Изд. “Финансы и статистика”.
6. Эдвин Дж.долан “Деньги, банки и денежно-кредитная политика”. Санкт-Петербург "Санкт-Петербург Оркестр" 1994г.
7. “Деньги, кредит, банки”. Справочное пособие. Под редакцией Г.И.Кравцовой, 1994г.
8. “Қазақстан Респудликасының Банк құқығы” Алматы, “Жеты Жаргы”, 2000г.
9. “Ақша, Несие, Банктер”, Г.С.Сейтқасымов, Алматы 1996г.
10. “Ақша, Несие, Банктер”, 2003-07.
11. “Ақша, Несие, Банктер”, 2002-11.
        
        Жоспар:
Кіріспе
1 Ақша түсінігі.
1.1 Ақшаның және экономикалық категория ... ... ... ... ... мен ... мәні
1.3 Несие ақшалар
1.4 Ақша қызметтері және олардың қазіргі жағдайындағы дамуы
1.5 Ақша ... ... Ақша ... заңдары
2. Қазақстан Республикасының ақша жүйесі.
2.1 Қазақстандағы ақша ... ... ... ... валютасы – Теңге
2.4 2004-2006 жылдарға арналған ақша-кредит саясатының негізгі бағыттары
2.5 Қазақстанның карточка жүйесі.
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Кіріспе.
Бұл рефераттің негізгі мақсаты ақшаның ... ... ... ... ... беріп, ақшаны жан-жағынан - бұрынғы,
қазіргі және болашақтағы позицияларынан қарастыру.
Менің ойымша, ақшаның экономикалық мәнін бағалау өте ... ... мен ... ... ... ... механизмін және
де оған ақшаның әсерін танып білу мүмкін емес. Егер де ... не ... және онда ... жатқан процестердің қоғам өміріне
әсерін білгіңіз келсе, ең алдымен ақшаның мазмұнын және функциясын ... Бұл ... ... ... ... ... ... басқаша көзқараспен қарауға мүмкіндік береді.
Ал енді, ақша дегеніміз не деген сұраққа келетін болсақ, ақша - ол
тауарлардың тауары, оның өз ... ... ... ... ... ... егер ... болса, қызығарлық және тілеген заттың қандайына болса
да айнала алатын сиқырлы құрал. Құнның ... ... ... баға ... ... Баға ... ақшалай көрінісі. Оның құннан
жоғары да, төмен де, тең де болуы мүмкін. Бұл өз ... ... ... ... ... ... да, ... де туғызған емес.
Экономикалық қатынастардың дамуымен байланысты ... ... ... берген. Адамдардың алтынды ақша ... ... оның ... түсіндіріледі. Сонымен, ақша ерекше тауар, ол тауарлар
дүнимесінен жеке дара ... ... ... ... рөлін атқарады.
Ақшаның жалпыға бірдей эквивалент ретінде мынадай ерекшеліктері бар:
1. ол нақты бір ... ... ... ... ... онда абстракты еңбек бейнелейтін құнның да болатындығын;
3. тауар өндірушінің жеке ... ... ... бір ... ... көрсетеді.
Тауар мен ақша арасындағы бірлік те, қарама-қарсылық қайшылық ... құны ... ... ... ... қоғамға бір қажетсіз тауарды
шығарса, ол сатылмайды; оны ақшаға айналдыра алмайды. ... ол ... ... ... ... де, оның мүшелерінің қажетін ... ... Егер ... жеке ... ... ол
тез арада өтіп кетеді, ақшаға айналады. Міне тауар мен ақша арасындағы әрі
бірлік, әрі ... ... ... ... ... бұл ... қатаң ескерген жөн. Ақша тауарлы шаруашылықта
адамдардың қоғамдық қатынасын бейнелейді. Яғни ақша зат ... ... ... ... қызметі: құн өлшеуші; айналыс құралы; төлем құралы; қазына
жинау; дүниежүзілік ақшалар болып табылады. Жалпы, ақшаның қызметі туралы
толығырақ, ... осы ... ... ... тарауында танысасыздар. Біз
білетіндей, ақша болмаса, айырбас жасау да мүмкін емес. Бұл ... ... ... ... - ... (еңбек бөлінісінің) жүзеге
аспайтындығы, болмайтындығы. Қазіргі экономиканың барлық құрылымы ақшаға
тәуелді. Сауда-саттық ақшаны «туғызды», ал сауда ...... ... ... бірі болғандықтан, ақшаның пайда болу ... да ... ... Әрине, ақшаның құрылымы да ( түрі де) мыңдаған ... ... рет ... ... ... ... ... – Ақшаның түсінігі, ақша
қызметінің эволюциясы, қызметі, оның түрлері және де ақша ... ... айта ... ... – Қазақстан Республикасының ақша жүйесі туралы.
Толығырақ ... ақша ... ҚР ... валютасы - теңге ,
теңгенің ... қол ... және ... ... жүйесі.
1. Ақша түсінігі
1.1 Ақшаның жалпы эквивалент және экономикалық категория ретіндегі
түсінігі. Ақша ... ... ... ... ... болды. Олар тауар өндірісінің дамуындағы
бірден-бір шарт және өнім болып табылады. ... — бұл сату ... үшін ... ... өнімі. Адам еңбегінің өнімі (зат) оны
өндірушілердің белгілі қоғамдық қатынастарын ... ... ... формасын
қабылдайды. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы объективті
алғышарттарды құрайды. Бірақ кез келген зат ... бола ... ... ... ... құны өз ... ... таппаса немесе коғам
тарапынан мойындалмаса, онда оны дайындауға кеткен уақыттың рәсуә болғаны;
мұндай бұйым тауарлық формаға ие ... ... оның ... ... ... да ... ... қажетті тұтыну кұнның алу кұралы бола отырып,
өзінің өндірушісіне қатынасы бойынша айырбас құны ... ... құн ... өзінен бөлініп шыққан және олармен бірге өз
бетінше өмір сүретін тауар, ол ақша ... ... ... ... түрде тұтыну кұны ретінде көрінеді. Оның
кұны жасырын түрде болады және тек қана ақшаға теңестіру ... ... және ... бір және осы ... ... нақты қарама-қарсы
жақтары бола отырып, айырбас процесінде бір-бірін табады және өзара бір-
біріне ауысады.
Тауар өндірісінің өсуіне байланысты неғұрлым жиі ... ... ... ... ... ... ... айырбасталу кұралы бола
бастады. Осыдан келіп, құнның толық ... кең ... ... жалпы
кұндық формасына жасырын түрде өту басталды. Бірақ оның ролі бір тауарға
нық бекітілмеген еді. ... ... ... эквивалент ролін белгілі бір
тауарлар көптеп атқара бастады және осы тауарлар ақша деп ... ... ... ... ақша ... ... ... тарихи эволюциялық даму процесінде жалпы ... ... ... ақша ... әр ... ... ... тауарлы-шаруашылық уклад өз эквивалентін алға тартады. Әр
түрлі халықтарда бір ... әр ... ... ... ... жалпы
эквивалент ретінде пайдаланылғаны туралы нақты ... әр ... ... ... ... ... заттарда,
поэзияларда кездеседі.
Бір халықтың өзінде әр түрлі уақыттарда және әр түрлі халықтарда бір
мезгілде әр түлі ... ... ... бірінші, ірі еңбек
бөлінісінің нәтижесінде мал бағушылардың бөлініп шығуымен мал (ірі қара)
айырбас ... ... ... ... ... ... ... нақты сол ортада айырбас құралы болды. Шалғынды
аудандарда – ... сиыр және қой; ал шөл және ... ...... – бұғы ... құндық эквивалент қызметін атқарады. Малды жалпы
эквивалент ... ... ... ... ... әр ... ... жұмыстарының нәтижелерінде табылған заттарда,
поэзияларда ... ... көне Троя ... ... поэмасында
өгізді құн өлшемі ретінде пайдаланғаны ... ... Осы ... жасалынған ақшаларда “өгіз” деген атау ойып өрнектелініп жазылып
жүрді. Латынның сөзі “пекуния” (ақша) “пекус” ... ... ... ... сөзі ... ақша ... атауы “рупия” негізінде
жатыр. Ежелгі Русьтарда да ақша металл ақшаларға ауысқаннан кейін де “мал”
деген атуға ие ... ... ... 1018 ж. ... ... ... ... ерлерден 4 кун, старостылардан 10 гривен және боярлардан 18
гривенен тұрады”. Ол кездегі қазынашы “малшы”, қазына, ... ... орны ... ұстайтын орын” деп аталынды.
Капитал сөзінің шығуы да малменен байланысты, ... ... ... бұл сөз мал басы ... ... ... отырып, меншік
иесінің байлығын көрсетті.
Солтүстік ... ең ... ... ... ... ... ... Ежелгі скандинавтар көлемі бойынша әр түрлі
тауарлар сатып алу ... ... ... ... ... Құс
жүндері Солтүстік Сібір халықтарында, ал аң жүндері ... ... ... ... эквивалент ретінде колданды. Жүн ақшалар
Монғолияда, Тибетте және Памир аудандарында кең көлемде таралды. ... ... ... Византиямен сауда-саттық жасауы барысында
жүн ең басты құралдардың бірі болды. Ежелгі Русь елінде жүн ақша ... ... ... әр ... ... ... болған. Каролин аралдары тобына
кіретін Яв аралында осы күнге дейін феи акша ... ... ... ... дөңгелекше тас түрінде келе отырып, диірменнің тасын еске
түсіреді. Мұндай "монеталардың" диаметрі бірнеше метрге, ал ... ... ... ... мәмілесі орындалғаннан кейін сатушы феяға
бұрынғы иесінің белгісін өшіріп, өзінің белгісін соғады.
Юлий Цезарь патшалығының тұсында ақша ... ... ... бір ... құны үш ... алты ... он екі қойға теңестірілді.
Өнер мен жер игерушілердің бөлінуімен эквиваленттің ... ... ... біркелкілік мінездемелері бар эквиваленттер
пайда болды. Бұл аз ... ... ...... ... ... ... құйма түріндегі тұздар, тағы басқа..
Жалпы эквивалент ретінде металдар да ... ... ... Спартта,
Жапонияда, Африкада темір, мырыш, қорғасын, мыс, күміс, ... ... ... Рим ... ... Сиракуз және орта ғасырдағы
ағылшын корольдары мырыш ақшаларды құйды.
XVII ғасыр Солтүстік Америкада ұсақ ... ... ... ... артықшылығы, олар — біркелкі, төзімді, ұсақталынады,
және тағы басқа. Металл ақшалардың кең ... ақша ... ... ... түсті.
Кейін келе металдардың арасында басты роль алтын мен күміске ... ... олар ... ... үшін аса ... ... ... металдар бұған дейінгі ақша формаларын бірден ығыстырып шығарып
тастаған жоқ. Ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... ... ... күрек, таға, шеге, шынжыр және тағы басқа формаларда ұзақ
уақыт бойына сақталынды. Грек ақшасының атауы драхма - бір уыс шеге ... ... Мыс ... қазанның, құмыра, қалқан түрлерінде
айналыста ... ... және ... ... жүзік, сырға, білезік түрінде
пайдаланылды.
Монеталардың пайда ...... ... ... кезең болып
табылады.
Егер де монетаның номиналды құны, сол ... ... ... тең ... онда ол – ... ... ақша болады. Ал, толық ... біз – ... ақша деп ... ақша ... ... ... түсініктер қалыптасқан:
Биметаллизм – Жалпы эквивалент ролін екі металл, яғни, алтын мен күміс
атқарады.
Монометаллизм – ... ... ... ақша ... ... бір металл
атқарады.
Ақшаның өмір сүруіндегі обьективті қажеттілік ол тауар өндірісі және
тауар айналасынының болуына негізделеді. Кез ... ... ... ... ... ... ... Тауар және ақша бір-бірінен бөлінбейді.
Ақша ... ... онда ... ... да ... ... социал утопистері — Прудон, Оуэн, Грей және басқалар
акшаға теріс ... ... ... тауар өндірісін сақтай отырып,
ақшаны жоюдың ... ... және оны ... ... тауардан дами отырып, тауар болып қала береді, бірақ тауар ерекше
жалпылама эквивалент.
Ақша — жалпы бірдей ... ... ... онда барлық басқа тауардың
құны бейнеленеді және оның ... ... ... тауар өндірушілер
арасында еңбек өнімдерінің айырбасы үздіксіз жасала береді.
Жалпыға ... ... рөлі ... ... ... ... ... барлық тауарлардың құнын бейнелеу қасиеті, оның табиғи
қасиеті емес. ... ... ... ... ... ... бұл
қасиет коғаммен берілген".
Алтын жалпыға бірдей эквивалент рөлін орындау үшін ең бір
лайық тауар ... ... ... ... ол ... ... ... ие:
бөлінуі оңай, әдемі, бұзылмайды, тот баспайды, тек қана "патша арағында"
ериді. Екіншіден, ең бастысы алтын ... ... ие. ... ... ... аз ... ... өндіруге кететін еңбек шығындарының өте жоғары
болуына әкеліп соғады. Алтынды колдану жылдан-жылға ... Ол ... ... - ... ... ... ... өте жұқа қалыңдықпен, бірде балқытылған құймалар түрінде
кездеседі.
Ресей XIX ... 20 ... ... ... ... ... ... ғасырдың 40-жылдарында оның дүниежүзілік алтын өндірісіндігі
үлесі 40 % кұрады.
Қазақстанда 160 алтын кен орындары бар. ... ... 60-сы ... тұр.
Алтын тек қана алтын валюта резервтерді ғана құрамайды, сонымен
бірге ... және ... ... ... ... синтетикалық талшықтарды жасау үшін де
колданылады.
Жасанды алтынды ойлап табу сұрақтары әр кез ... ... ... ... ... ... Ежелгі Египетте жалған
алтын құймалары табылған. Біздің ғалымдар ұзақ уақыт іздену мен ... ... ... ... ... ... кедергісі алтынның
техникалық құймасына жақын. Жаңа құйма ... ... алты есе ... ... ... мен ... ... өндіру мен бөлу процестерінде адамдар арасындағы белгілі бір
экономикалық қарым-қатынастарды көрсететін, ... даму ... ... ... табылады. Экономикалық категория ретінде
ақшаның мәні оның үш қасиетінің бірігуімен көрініс табады:
• жалпыға тікелей айырбасталу;
... ... ... ... оның ... заттық өлшемі.
Жалпыға тікелей айырбасталу формасында ақшаны ... кез ... ... ақшаны айырбастау, мүмкіншілігінің бар екенін
көрсетеді. Социализм жағдайында бұл ... ... ... және ... жиынтық өнімді пайдалану және ... ғана ... жер, ... жер асты ... сатылмады және сатып
алынбады. Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... ... ақшаны тікелей
пайдаланудың көлемі едәуір кеңейді.
Акшанын айырбас құнынын ... ... ... ... ... ... ... емес. Ақшаны бұл формада колдану жағдайлары
олар несие беру, бюджеттің ... ... ... ... емес ... ... Ұлттық банктің несиелік
ресурстарды баска банктерге сатуы және тағы ... ... ... ... ... ... ... еңбектің,
олардың ақша көмегімен өлшенуі мүмкін құнын анықтау арқылы көрінеді.
Ғалым-экономистердің арасында алтынның ... ... ... ... әр ... ... бар. ... алтынның демонетизациялануы
аяқталып, ол жалпыға ... ... және ақша ... ... ... ... дейді.
1.3 Несие ақшалар.
Қағаз ақшалар әрдайым көмекші сипатқа ие. Қағаз ақшалардың дербес түрде
ұзақ уақыт ... ... ... ... ... да ... ... несиелік
ақшалар жүреді.
Несие ақшалар — бұл несие негізінде алтынның орнына келген құнның кағаздай
белгісі. Несие ақшалар несие ... мен ... ... ... ... ... ... және төлем құралы формасы ретінде ... ... ... алады.
Несие ақшалардын негізгі турлеріне: вексель, банкнота, чек, несие
карточкалары жатады.
Вексель — бұл ... ... соң ... ... ... ... көрсетілген соманы қарыз алушыдан (вексель ... ... ету ... ... жазбаша түрдегі қарыз міндеттемесі.
Вексель айналымының қасиетке ие болғандықтан, яғни қолма-қол
ақшаның орнына айналысқа түсуге ... ... да, ол ... ... ... ... ... сату негізінде, яғни ... ... ... дүниеге келеді. Коммерциялық несиелеу дегеніміз ... ... ... ... өту ... ... болып
табылады. Несиелеу төлеу мерзімін ұзартып, тауарларды қарызға беру жолымен
жүзеге асады. Сатып алушы- кәсіпорын, тауарларды сатып ала ... ... ... ... ... ... ... береді (қарыздық
міндеттеме). Егер де несие ... ақша ... ... жағдайда, ол банкке
барып векселін есепке алуын ... ал банк ... ... ... алып қалу ... ... ... соманы бере алады.
Вексельдер жай және аудармалы болады.
Жай вексельді (соловексель) қарыз ... ... ... Бұл ... ... ... белгілі бір ақша сомасын төлеу туралы сөзсіз
міндеттемесі. Аудармалы векселі (тратта) кредитор — ... ... ... тұлғаға қарыз алушы (трассатқа) вексельде көрсетілген
соманы төлем уақыты келгенде (ремитентке) төлеу жөніндегі бұйрығы. Трассат
төлеуге келісімін көрсететін оның қолын ... ... ... соң ... бойынша борышқор болып саналады. Вексель бойынша төлем авальмен
(векселъдік тапсырма) қамтамасыз ... ... онда ... ... ... (косымша бетте) аваль ретінде саналсын деген жазу болады.
Сонымен вексель — ... және ... есеп ... ... ... Вексель айналасында бірнеше тұлға катысуы мүмкін, себебі вексель
төлем құралы ретінде ... ... бір түрі ... ... саналады. Ол XVII ғасырдың
соңында пайда ... ... ... ... ... монета иесі бұл
қазынаны банкте ... ... ... анықтағаннан кейін және оны өлшеген
соң банк ... ... ... ... ... ... Бұл
пайдалануға өте ыңғайлы болып келеді. Ол алтынмен пара-пар болды, себебі
кез келген уақытта ... ... ... ... ... мәні жағынан — бұл банкирге арналған вексель ... ... ... ... екі ... ... етілген:
вексельдік (тауарлық) және алтындық (банктің алтын ... ... ... бөлігі фидуциарлы деп аталады (сенімге негізделген).
Вексельдің банкнотаға айналуы қарыз операциялары және ... ... ... ... ... несиелеу тәртібімен вексельдер негізінде
шығару банкнотаардың банкке кері қозғалысын тудырады. Несие бойынша төлем
мерзімі ... соң ... ... ... қайтарылып отырады.
Қазіргі кезде бүкіл ... ... ... ... Сондықтан ұлттық валюта сол елдің шекарасында ғана занды төлем
құралы болып табылады.
1993 жылы біздің ... ... ... ... және ... ... ... болып табылады, себебі олар ... ... ... ... міндеттемесі болып саналады және оның ... ... ... салымдар мен қолма-қолсыз есептеулер негізінде құрылатын депозитті
акшалар айналасы чекпен байланысты.
Чек — бұл шот иесі чек ... ... ... ... ... қолма-қол төлеу және аудару туралы банкке берген жазбаша бұйрығы.
Чектер негізінен ақшалай және есеп ... ... ... ... ... ... ... ақшалар алынады. Есеп айырысу чегі ордерлі
сипатта болады. Шот иесіне чек кітапшалары ... Чек ... ... ... ... ... ... тауарлар және көрсетілген
кызметтер үшін есеп айырысуға колданады.
Клиент есеп айырысу чек кітапшасын алу үшін ... ... ... ... ... ... негізінде банк есеп айырысу шотынан
ақша қаражаттарын есептеп шығарады және шотта сақтайды, ... ... ... ... чек ... беру ... ... бірақ
депонирленген сома шегінде ғана. Жабдықтаушы-кәсіпорын осы чекті өз
банкіне ұсынады, ... ... ... сома ... есеп ... ... ... Содан соң осы чек төлеушінің банкіне жіберіледі, онда
жеке шоттан ... ... сома ... ... чек — ... ақша
ретінде қолданады.
Өркендеген мемлекеттерде чек айналымынын ... ... ... ... дұшар еткен. Мысалы, 50-70 жылдары АҚШ-та 90%, Ұлы-
британияда-60%, Жапонияда-25% отбасы чек кітапшаларын пайдаланған. АҚШ-та
күніне 100 млн. чек ... чек ... ... жылына 11 млрд.
доллар кұраған. Шығындарды азайту мақса-тында чектерді есептеуге автоматты
жүйе енгізіліп, төлемнің басқа экономикалық формаларын іздестіру ... ... ... ... ... 1993 ... Оның себебі: жалған чектердің пайда ... ... ... ... ... қалдықтың болуы және тағы
басқа.
Несие карточкалары (электронды акциалар). Чектердің жаппай таралуы
банктердің оларды өтеу ... ... ... ... ... карточкалар пайда болады. Бұл банк немесе сауда ... ... шот ... жеке ... құжаттандыратын және оған
тауарлар мен қызметтерді бөлшек сауда да ... ... ... ... ... ... ... оннан аса ... ... ... бар: ... халықаралық есеп айырысулар, банкоматтан
қолма-қол акша алу, ... ... ... үшін және тағы ... Республикасында несие ... ... ... ... ... Әлембанк (қазіргі
ТұранӘлемБанк) ... ... ... ... ... ... ... халықтары несие карточкаларын пайдалануда.
Сонымен қоса ТұранӘлемБанк қызметкерлерінің, несие карточкалары бар.
Қазақстан Ұлттық банкінің бұл ... рөлі ... ... ... болу ... ... ... өз
кезегінде тұтынушыларға колайлы жағдай туғызады. Ұлттық банкпен бірлескен
ІВМ Корпорациясының пластикалық ... ... ... ... ... ... жұмысы аяқталды.
Қазақстанда жұмыс жасап жатқан пластикалық карточкаларды айырбастау
жұмыстары жүргізілуде, ол да өз ... бұл жүйе ... ... сондай-ақ халықаралық төлем жүйелерімен байланысуға мүмкіндік
жасайды.
Несиелік карточкаларын пайдалану ақша ... ... ... ақша айналымының жылдамдығын ұлғайтады. ... ... ... ... ... ... ... (БА) — ол клиентке банк кызметкерлерінсіз банктік
электронды есептегіш машиналарға қосылып, өз бетімен ... ... ... беретін кұрылғы. Алғашқыда БА банк ғимаратында
орналастырып, тек қолма-қол ақша ... ... ... БА ... ... ол жүргізетін операциялардың шеңбері кеңейді. Қазір олар
халыққа үнемі және көп қызмет ... ... ... БА — ... ... карточка. Ол — ... шот ... және ... ... түрі жазылған арнаулы магниттік
жолақ.
Терминалдар — сауда орындарында, ресторандарда және тағы ... ... есеп ... ... банк ... ... туралы хабар беруге және оны сол жүйеге ... ... ... ... ... ... ... хабарды кері алуға мүмкіндік
беретін құрылғы. Терминалдарды енгізудің мақсаты — ... ... ... ... қызмет көрсету — ол электронды есептегіш техниканы
пайдалану негізінде ... ... ... көрсету, телефон аппараттары
мен жеке компьютердің қазіргі үлгісін пайдаланумен жүзеге асады. Оның ...... ... ... арқылы — жеке клиенттерге шот ашуға,
несие алуға, есеп айырысуға мүмкіндік береді. Ал жеке компьютерді ... ... ... ... ... ... қосылып,
коммерциалық хабар алуға; өзінің ағымдағы шотын, салымын ... ... ... түскен және одан соманы білуге; банк жұмысы туралы
ереже және нұсқаулармен танысуға; бағалы қағаздармен операция ... ... және ... ... ... ... ... айтқанда, электрон төлем жүйесін қолдану ақша айналымын
жеделдетуге, айналыс ... ... есеп ... ... ... айналыстағы қолма-қол акшаны азайтуға кең жол ашады.
1.4 Ақша қызметтері және олардың қазіргі жағдайдағы дамуы.
Ақша ерекше ... ... ... ... ... басқа
тауарлардың жалпыға бірдей баламалық құнының нысаны.
Ақшаның тағы да бір ... ... ... ... ... ететін
күші. Мысалы, құнды тауарға салса, оның ақшалай көлемі кұн ... ... ... ол тауарды сактау үшін белгілі көлемде шығын шығарылады.
Ал, ... құн ... ... ... шығын болмайды.
Ақшаның мәнін көрсетуші оның атқарымы болып есептеледі. Экономиканың
кез келген үлгісінде ақшаның ... ... бір ... ... жағдайда да ақшаның атқарымдары бұрынғыдай.
• Ақша кұнды өлшеуші ретінде.
• Ақша, айналым кұралы ретінде.
• Ақша төлем құралы ретінде.
• Ақша корлану ... ... ... ақша ... ... құн өлшемі ретінде.
Ақшаның бұл атқарымы оның көлемі мен тауардың өзіндік құны ... ... Бұл ... ... ... ... оны ... жолындағы
қажетті шығынмен тең. Олай болса тауар өндіру, ... ... ... ... ... бұйымдарын табу керек, тек содан кейін,
солардың ... ... өнім ... ... ... ... ... жаңадан шығарылған тауардың өзіндік құны екі элемнттен
тұрады. Біріншісі, жоғарыда айтылған ... ... мен ... ... ... ол ... ... шығарылған өнімнің
өзіндік құнына ауысады. Екіншісі, осы өнімді өндіру жолындағы жұмсалатын
тірі еңбек күшінің кұны. ... ... жаңа ... ... ... ... ... және еңбек бұйымдарының кұны да әрбір ... ... ... ... барлық тауар
өндірушілердің техника мен ... ... ... ... әр түрлі. Алайда кез келген тауар, тек ... ... ... бағаға сатылады.
Тауар өндіруші осы тауарды шығару үшін 10 ... ... ... ... ... 13 ... жұмсады. Тек, осының салдарынан, бірінші
өндірушінің ... ... құны 650 ... ... ... ... ... құны 800 теңге болады. Бірақ ол ... ... ... сата ... Өйткені, мұндай тауардың нарықтық бағасы 700 теңге.
Осының нәтижесінде, бірінші өндіруші ... ... ... ... 50 ... пайда тапса, екінші өндіруші 100 теңге, шығын шекті. Егер
осындай тауардың саны ... ... ... ... да, ... ... көбейеді.
Ақша айналыс құралы ретінде.
Ақша айналыс кұралы кызметінде тауарларды өткізудегі ... ... бір ... екінші колға ауыса отырып, өзінің тұтынушысын
тапқанға дейін ақша үздіксіз козғалыста болады.
Тауар айналысы ... акша ... ... атқарады, ал бұл кездегі
сатып алу және сату актісі ерекшеленеді, ... мен ... ... ... ... ... ... кейін, басқа тауарды сатып алуға
әр уақытта ... Ол ... бір ... ... ал ... ... сатып
алуы мүмкін. Делдал ретіндегі акщаның көмегімен уақыт пен кеңістіктегі
өзара сай келмеушілік жойылды.
Өзінің құнын өткізгеннен ... ... ... ... ... ... ... ретінде барлық уақытта осында қалып ... ... алу ... ... етеді.
Біздерге ақша айналыс кұралы ... ... ... ... саудада тұрғындардың тауарларды сатып ... ... Шет ... ... ... жоқ. Онда ... мен
корпарациялардың және тағы басқа ... ... ... тыйым
салынбаған.
Айналыс құралы ретінде ақша қызметтерінің ерекшеліктері мыналар:
• Тауар мен ақшаның қарама-қарсы ... Оны ... ... ... ... ... орындайды;
• Ақшаның бұл қызметінде тауарларды айырбастау өте тез ... оны ... ... ... оны ... — ақша белгілері
орындайды. Бірақ бұл несие және қағаз ақшалар ақшалы тауармен байланысты
емес деген сөз ... Бұл ... ... ақшалардың алтын нарығында жасырын
айналыс болуымен түсіндіріледі.
Ақша айналыс құралы кызметін атқаратын ... ... ... саны ... тиіс ... бағасы мен массасы
негізінде, яғни өткізілуі тиіс тауарлар бағасының сомасымен анықталады.
Қанша дегенмен бір ақша ... ... ... ... ... ететін
болғандықтан, ақша айналысы қанша көп болса, айналыс үшін олардың ... ... аз ... ... ... массасы тауар массасынан көп
болса, онда бұл ... ... яғни ... алып ... төлем құралы ретінде.
Тауар айналысы ақша қозғалысымен байланысты. Бірақ ақша ... ... ... ... бір уақытта тоғысуы тиіс емес. Ақша
құнның еркін формасында көрінеді. Олар өткізу процесін ... ... ... ... ... ерте ... кеш жүруі мүмкін.
Егер тауар мен ақшның қарама-қарсы қозғалысы болмаса, яғни ... акрі ... ... ... ... ... ... болса,
онда бұл жағдайда ақшалар төлем кұралы қызметін атқарады.
Ақшалар төлем құралы ретінде тек қана ... ... ғана ... ... қаржы-несие қатынастарына да кызмет етеді. Барлық ақшалай
төлемдері төмендегідей етіп топтауға болады:
• тауарларды және ... ... ... чек акрі ... ... ... ... к,атысты к,аржылык, міндеттемелер;
• банктік қарыз, мемлекеттік және ... ... ... міндеттеме;
• сақтандыру міндеттемелер;
• әкімшілік-сот сипатындағы міндеттемелер және басқалары.
Ақша төлем ... ... ... ... бар. Бұл ... ... ... болып табылмайды, ол тек
қана сату-сатып алуды аяқтайды. Нәтижесінде тауарларға қатынасты ақшаның
өз бетінше еркін ... ... ... ... ... ала ... алушы сатушыға ақшаны берудің орнына, борыштық міндеттемені жазып
ұсынады. Бұл борыш ... ... ақша ... ... ретінде қызмет
атқарады.
Төлем құралы ретіндегі ақшаның қызметі оның бұдан бұрын қарастырылған
кызметтерінен айырмашылығы болғанымен ол ... ... ... екені
анық. Ақшаның төлем құралы қызметі, оның кұн өлшемі және ... ... ... етуі ... ... мүмкін. Ақшаның төлем құралы ретінде
қызмет етуінің дамуы резервтік қор құрудың, яғни ақшаның қор және ... ... ... ... ... ... төлем құралы кызметін атқаруына байланысты ақша айналысы заирі
өзінің неғұрлым толық көрінісін тапты. Егер тауарлар ... ... ... ақша қажет емес. Бұл айналыстың қолма-қол акшаға ... ... ... ... ... ... ... борыштарды
жабу үшін ақша айналымының қажеттілігі артады. ... ... ... ... үшін ... ... ... Егер қандай да бір бөлімде,
борыштық міндеттеме бойынша төлем өз уақытында түспейтін болса, онда ... ... ... да ... ... ... — қорлану және қазына жинау құралы ретінде.
Ақшаның төлем және айналыс құралы қызметтері ақшалай ... ... ... Ақшаның қорлануының ... Т- А ... екі ... Т - А және А - Т ... ... ... ... дейінгілер үшін байлықты — таза қазына-
формасында жинақтау, яғни ақшаның қарапайым ... тән ... ... ... ешқандай да ықпал еткен жоқ, себебі олар шын мәнісінде
айналыстан тыс ... ... ... Капитализм тұсында бұл қазыналар
несиелік жүйе және қор ... ... ... ... капиталға айналады.
Қазына жинау қызметінің қажеттілігі тауар өндірісімен байланысты болды.
Айналым капиталын немесе тұтыну заттарын алу үшін ең ... ... ... тауар тек қана жекелеген қажеттілікті анықтайды және олар жалпы
байлықты білдірмейді. Толық бағалы акшалар материалданған ... ... ... ... ... ... Демек, қазына жинау құралы
қызметін тек қана толық бағалы ... ... ... ... ... ... алтын монеталар мен алтын құймаларын жинақтау
түрінде жүзеге асады.
Металл ақшалар айналысы тұсында ақша ... ... ... ... ... ... ... Қазына тек қана мемлекеттің сактандыру
қоры ретінде болады. Алтын резервтері ... ... ... ... ... 1998 жылы 1 ... ... Ұлттық банкісінде монетарлық алтынның қалдығы 4178,1 млн.
теңгені құрады.
Несиелік және ... ... ... ... ... ... атқара
алмайды, себебі олардың меншікті құны жоқ. Бірақ та осы ... ... ... ... ... ... Ақша айналыс саласынан уақытша шығып
қалғаннан кейін олар қорлана бастайды. Қорлану қызметінде ақша өзінің
құнын сол ... ... ... олар кез ... ... ... ... айналым кұралы ретінде түсе алады. Шынында да бұл ... ... ... ... яғни ... болмауына байланысты
ғана мүмкін.
Тауар өндіріс жағдайында қорлану екі ... ... ... мен ... есеп ... және ... ... қаражат қалдығы түрінде ұжымдық қорлану;
2. банктердегі салымдар, мемлекеттік облигациялар.
Несиелік механизмнің арқасында кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... қайтадан айналыс процесіне
түседі. Сөйтіп, ақшалар бұл кызметінде ұлттық табыстың қалыптасу, бөлу
және қайта бөлу ... ... ... ақша ... ... ... ... байланыстардың
интернационалдануы, дүниежүзілік нарықтың пайда болуы дүниежүзілік
ақшалар ... ... ... ... болды. Дүниежүзілік
ақшалар интернационалдық құн өлшемі, халықаралық төлем және ... ... ... қызмет етеді.
Бұл кызметті бастапқыда толық бағалы ақшалар (алтын), ал кейіннен нағыз
ақшалар (шетел валютасы) атқарды. 1867 жылы ... ... ... ... ... балап бекітті.
Егер де елдің ішінде ақша ұлттық ақша бірліктері формасында қызмет ... ... ал одан ... ... К. Маркстің айтуынша: “Ақшалар өзінің
ұлттық киімдерін шешіп, бастапқы кымбат бағалы металл формасын ... ... ... ... ... формасына өтеді”.
Бірақ алтын айналасы тұсында да ағымдық халықаралық есеп айырысуларға
алдыңғы елдердің ... ... ... етті. 1913 жылы
халықаралық есеп ... 80 %-зы ... ... ... ... ... жүзеге асырылды, ал алтын
халықаралық есеп айырысулардың қалдығын жабуға ғана ... ... ... ... ... ... жойылғаннан кейін, көптеген экономистер,
енді құнсыз қағаз ақша, дүниежүзілік ақша ... ... ... ... ... ... та, ақша әлі де, ... елдердің және олардың заңды
және жеке тұлғаларының, өзара қарым-қатынастарына ... ... ... ... ... ... жеке ... алып-сату, ол үшін
өзара есеп ажырасу, несие алу, оны қайтару деген сияқты ... жыл ... ... ... ... ... ақша дүниежүзілік ақша атқарымын
орындай алмайды деген пікір, онша дұрыс емес. Ақша ... ... ақша ... ... ... Рас, кез ... ұлттық ақша
емес, тек еркін айырбасталымды ақшалар ... ... ... ... ... ақша атқарымын орындай алмайды. Сондықтан
ақшалары еркін айырбасталмайтын елдер, алдымен өз ... сол ... ... ... ақшаға (доллар, евро, иена ... да, ... соң оның ... ... халықаралық істеріне
жаратады. Сондықтан қағаз ақша, ... ақша ... ... деген түсінікпен келісуге болмайды. Орындайды, тек тежеулі
көлемде.
Бреттон-Вудстағы {1944 ... ... ... келу, доллар мен
фунт ... ... ... ... берді. Кейіннен
дүниежүзілік ақшалардың жаңа формалары: СДР — ... ... алу ... ЭКЮ
— еурапалық есепке алу бірлігі пайда болды. Ал 1999 жылдың ... ... ... ... ... ақша ... " евро"
айналымға шықты.
Демек, дүниежүзілік ақшалардың дамуы ұлттық ақшалардың металл ақшадан
несиелік акшаға өту жолын кеш те ... ... ... ... ... ... ... жасалуда,
бірақ одан әлі нәтиже жоқ. Енгізілген шарты есептесу бірліктердің ... ... жоқ, ... да олар ... түрде дүниежүзілік
ақшаның қызметін атқара алмайды. Бұл қызметті тек қана алтын нарығындағы
операциялар арқылы алтын атқарады.
1.5 Ақша ... ... ... ақша ... және ... ... ортақ эквивалент
ретіндегі рөлі өзгерістерге ұшырады. Барлық ... де ... ... бес ... ... ... еш жерде тауар құны алтын арқылы
өлшенбейді; ешбір елде алтын айналыста ... ... ... құралы
қызметін де атқармайды. Халықаралық экономикалық қатынастарда ... ...... ... ... т.б. арқылы жүзеге асады. Сонымен
алтынның айналыстан шығуы оның ақша ... ... ... деп ... ... ... ... ақша рөлін
және жалпыға ортақ, эквивалент рөлін атқаруды доғаруы. Осы жерде ... қиын ... ... ... ... ... мәні, табиғаты
жалпы қандай? Өйткені кімге де болса анығы қазіргі ... асыл ... ... ... ақша – ... ... барлығы немен анықталады, оның
тұрақтылығы неге байланысты?
Батыстың экономикалық теориясында бұл сұрақ бойынша пікір талас жүріп
жатқанына кемінде екі ... ... ... ақша салыстырмалы сиректік
қасиетінен айырылатын ... онда оның ... ... ... ... құны ... мәселе айналысқа қажет қағаз ақшаның саны
туралымәселемен тығыз ... ... мәні оның ... ... ... ... және ... құралы ретіндегі)
1.6 Ақша айналысының заңы.
Қайта құру кезеңіне дейін "ақша айналымы" мен ... ... ... ... шек ... айналысы деп - қолма-қол ақшаның ... ... Ал ... ... одан кең ... бергендіктен ол қолма-қол және қолма-қолсыз
айналым мағынасын сипаттайды. Бұл жағдайда қолма-қол ақша ... ... ... ... ... ... ақша
өпдіріс қаражаттарының бөлінуін қарастырады.
Тауар айналысы процесіндегі қолма-қол ақша қозғалысы және ... ... ... ... көрсету, сонымен бірге кәсіпорындар мен қаржы-
несие мекемелерінің ... ... ... ...... деп ... айналасының объективті негізі — тауар өндірісі мен тауар ... ... Құн ... ... ... яғни ... ... және
ақшаның жаңа тауар сатып алу үшін қолданылуы, ақшаның әрдайым козғалыста,
яғни айналыста болуына мүмкіндік жасайды.
Бірақ ақша айналысы тауар айналысын ... ... Бұл екі ... жекешеленіп жүреді. Тауарлар, оларды сатып алғаннан кейін,
айналыстан шығады және тұтынылады. Ал ақша ... ... ... жүре ... ақша әрі ... ... әрі төлем
құралы функицяларын атқарады. ... ... ... ... ақша ... жұмсалуы мүмкін. Өз ... ... ... түскен
ақшалар тауарлар алу үшін қолданылуы мүмкін.
Жалпы акша ... ... ... ... ... әрдайым
артық болады. Ақшаның кызмет көрсетуі тек сату-сатып алумен ... Ақша ... ... ... төлеу үшін, банктен
қарыз алу үшін және тағы басқа мақсаттар үшін ... ... ... ... ...... ... қолдану
аясын азайту болып келеді. Бұл ... ... ... ... есеп ... ... ... қолданылуын шектеу, есеп
айырысу чектерін ... ... ғана ... ... ... және ... банкнотасын өндіруге байланысты
өзінің меншікті қуатын енгізуі, Қазақстандағы қолма-қол ақшамен ... ... ... Осыған байланысты 1992-1993 жылдары қолма-қол
ақшаның тапшылығы тұсында ... ... ... орнына
республикамызда қолма-қол ақша айналысын ... және ... ... ... ... елдерге бұл процесс кеңінен дами түсуде: оларда ... ... ... ... АҚШ-та халықтың есеп айырысуларының 25-27%-зы
ғана қолма-қол ақшамен, ал қалғаны чек несиелік ... тағы ... ... ... ... ақша ... ақша айналымын бөлуге
болмайды. Ақша айналымын қома-қол және қолма-қолсыз деп қатаң ... ... онша ... ... ... ... ... байланысты, сондықтан оларды бөлу қажет емес.
Ақша өз айналасында ... ... ... ... ... Мысалы, кәсіпорынның бөлшек саудасынан түскен түсім банкке
түскеннен соң оның есеп ... ... ... ақша ... да, ол ... өз жеткізушілеріне ақша аударуына мүмкін.
Сонымен ... ақша ... ... және ... ... ... бөлінеді. Сондай-ақ:
• өнімді өндіру және сату процесін, яғни тауарлы сипаттағы есеп
айырысулармен байланысты ақша айналымы;
... емес ... есеп ... байланысты ақша
айналымы;
• ақша айналысы бірнеше тарихи кезеңдерден өтті және металл,
қағаз несие ақшалар көмегімен жүзеге ... ... ақша ... ... ақша реформалары.
Қазақстан Республикасында 1993 жылы ақша реформасын жүргізудің
негізгі себебі — ақша ... ... ... КСРО ... екі жыл ... ... рубль бұрынғы одақтас республикалардың
орнына кұрылған тәуелсіз елдерде біртектес ақша ретінде ... ... 1986 жылы ... экономиканы қайта құру кезінде өндіріс
құлдырап, айналыстағы ақша ... ... ... ... ... мен ... негізінен шетелдерден тасылды. 1990 ж. колма-қол
ақша эмиссиясы 25 млрд сом болды, ол 1981-85 жж. ... ... ... көп ... ж. ... КСРО ... банкінің 1961 ж. үлгідегі 50
және 100 сомдық ақша белгілерін ... ... және ... ... мен азаматтардың салымдарын қолма-қол ақша беруді ... ... ... Жарлығы және КСРО Министрлер Кабинетінің қаулысына сай
1991 ж. үлгіде 50 және 100 ... ... ... Ескі ақшаларды
жаңасына айырбастау процесі жеке адамдар үшін үш күнде өтті. Кейін 1992 ж
айналысқа 200, 500, 1000 ... ... ... ірі ... ... ж қаңтарында Ресей КСРО Мемлекеттік банкін Ресейді Орталық банкі
деп қайта құрып, кеңестік ... (сол ... жоқ ... басты
эмитенті кызметін атқаруды соған міндеттейді. Ресей мемлекеті бағаны
босату бағдарламасын іске асыру шараларын жүргізе ... ... ... ... ... ақша массасын көбейту қажеттілігін
тудырды. Республикалар өздерінің, егемендігін жариялаған бойда оларда ... ... ... олар бір-біріне тәуелсіз орталық банк ... ... ... Бірақ олардың барлығын қолма-қол ақшамен қамтамыз
ететін жалғыз эмиссиялық орталық — ақша шығаратын станок - ... ... еді. ... ... босатқаннан кейін әрбір ... ... ... ... ... ... рубльдің сатып алу
мүмкіндігі әр түрлі қалыптасты және соған сәйкес рубльдің бағалануы да әр
түрлі деңгейде ... ... ... ... жетіспеуі жағдайында
кейбір елдер өз ұлттық банктерінің несиесін беруді ұлғайтты ... ... 1992 ж ... Ресей Банкі 5000 купюраларды сом, ал
кейін 10000 және 50000 сом шығарды.
1992 ж. ... ... ... ... ... ... Ресей Банкімен
күнбе-күн екі жақты төлем есебін жүргізу туралы ... ... ... ... есеп айырысу тек Ресей Банкісіндегі ... ... ... ... шотындағы қаржы
көлемінде және техникалық несие ретінде жүргізілді. Бұл төлем Қазақстаннан
Ресейге және керісінше 2-3 ай бойы ... және бұл ... ... ... 2500% ... аударылған ақша кұнсызданып,
оның төлем мүмкіндігі тез құлдырайды.
Жас тәуелсіз мемлекеттердің ... ... ... ... өту ... ... тез ... үйлестірудің мүмкін
еместігі және өздерінің ақша, несие, баға, бюджет саясатын жүргізуге
қабілетсіздігі Ресей ... ... ... ... ... етті. Бұл
біртектес ақша зонасын сақтап қалу ... ... ... еді. ... ... - өзінің ұлттық валютасын енгізу — ... ... Ол 1992ж ... ... шілдесінде Латвияның,
қазанында Литваның, қарашасында Украина мен Беларусияның өз ... ... ... ж. ... ... ... Грузия өз ұлттық валюталарын
енгізді. Сөйтіп бұл мемлекеттер рубль зонасынан шықты.
1993ж. 15 ... ... ... ... ... мемлекеттер
рубльді ресми төлем құралы ретінде қолдану жөнінде жаңа ... ... Онда ... ... елдерінің іс-әрекетіндегі ашықтық, айқындылық болуы. Бұл ең
маңыздысы — ... ... ... ... ... КСРО-ның банкнотасын толық ... ... ... ... ... ... қайтару жөнінде өздеріне міндеттеме алды.
Бұл міндеттемелерді орындау-айналыстан шығарылған банкноталарды кеңестік
ақшаны пайдаланылатын елдерде ... ... ... ... ... яғни бір ел ... ... жерінде валюталық алыпсатарлықпен
айналысуын алдын ала сақтандыру еді. Бірақ екі келісімді де ... ... ... де, ... жоқ. ... ... 1993 ж. Түркменстан,
Әзірбайджан, Армения, Молдова тастап шықты.
Сол кезде аймағында қалған мемлекеттер жаңа типті рубльдік зона ... осы ... ... ... үшін 9 ... топ ... ... келіссөздер жүргізді. Бірақ Ресей келіссөздер жүргізумен
қатар бір уақытта, 1993 ж көктемінде жаңа ... 1993 ж ... ... оны өз жерінде Қиыр Шығыстан енгізе бастады.
Сол кезде рубль зонасында үш мемлекет - ... ... және ... ... 23 ... ... ... 1961-1991 жж. шығарылған
кеңестік үлгідегі ақша белгілерін және 1992ж шығарылған ресейлік ... 50000 ... ... ... ... және айырбас бір апта
жүретінін хабарлады. Айырбас сомасы 35 мың ... ... ... Екі ... соң ... Президенттің Жарлығымен айырбас мерзімі 1993
ж. 1 қыркүйегіне дейін ұзартылып, айырбас сомасы бір адамға 100 ... ... ... 1992-1993 жж. Егемен ... ... өз ... ... орай КСРО Мемлекеттік банкі мен ... ... ... ... банкноталарының айналыстан ығыстырылуына
байланысты оларды Қазақстанға заңсыз әкелу мөлшері қауырт ... ... ... ... ... халықтың тұрмысы төмендеді.
1992 жылдың бірінші жартысында Қазақстан Республикасының
Президенті, ... ... ... ... өз ... ... түсініп, шегіне жеткен құпия жағдайда Қазақстанның ұлттық
валютасының пішінін дайындайтын топ ... оны ... ... ... ... қол ... 1993 ж. ... Харрисон және ұлдары атты жеке фирмада қажетті ұлттық валюта
— 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100 ... ... ... ... ж. 12 ... ... ... Президенті
Н.Ә. Назарбаев Қазақстан Республикасында Ұлттық валюта енгізу туралы
Жарлық ... Осы ... ... 1993 ж. 15 ... ... 8-де ... ... ұлттық
валюта — теңге енгізді.
• 1993 ж. 18 ... ... ... ... ... ... ... кұралы болып тағайындалды. Бір
теңге 100 тиыннан құралады, ол ... ақша ... ... ... ... ... ... Қолма-қол ақша, рубльдік шоттардағы
жинақтар мен салымдар 500 ... 1 ... ... ... 18 ... ... 18-де аяқталды. Қарашаның 15 мен 18 аралығында екі
валюта — сом және ... ... ... жүрді.
Қазақстан Республикасының жасы 16-ден асқан барлық азаматтары 100 мың сом
ақша айырбастауға ... ... ... тек бір рет ... ол туралы
төлқұжатта белгі соғылды. Азаматтардың 100 мың сомнан артық ақшасы
банктегі ... ... ... ... оны 6 ай бойы пайдалану құқығы
болмады.
Қазақстан Республикасының Ұ ... ... ... ... ... 1 АҚШ ... 4,7 теңгеге тең болды.
Сөйтіп, 1993 ж. 15 қарашада Қазақстан тарихында алғашкы ұлттық валюта ... ... Ақша ... жүргізуге Қазақстан басшылары бір жарым
жыл уақыт өте ... ... ... ... 700 миллион доллар
сома шамасында алтын құймалары мен шетел валютасы қоры болды. ... ... ... ҚР-да өндірілген алтын мен күміс енді Москваға
жібермей, оны Ұлттық банк сатып ... өз ... ... ... ... ... қорына экспорттың валюталық түсім мен үкіметтің сыртқы заемдарын
да Ұлттық банк сатып алып, қорға түсіретін. ... ... ... жыл ... ... Республика Президенті валюталық қаржыны жұмсауға
мораторий енгізді.
Халықаралық валюта қоры ҚР-да ұлттық ... ... ... қолдап,
Ұлттық банкке 90 млн. доллар көлемінде ... ... және ... ... ... ... қолдау мақсатында Қаржы министрлігіне 180млн.
доллар берді. Бұл 17 жылға ... ... ... еді. ... ... жылы ақша ... ойдағыдай өтті. Енді ұлтық валютаның ішкі және
сыртқы тұрақтылығымен қамтамасыз ету қажет.
Айналымға теңгені ... ... және ... ... ... ... ... мен саяси ала ауыздығы тереңдей
түскен қаржы-экономикалық дағдарыс жағдайында өтті. ... ... 2,5 ... яғни 1994 ж. 1 ақпанына теңгенің курсы долларға
қарағанда 2,5 есе ... ... 4 ... яғни ... мен
бюджеттің арасындағы қарызды өзара ... кең ... ... ... ... долларға 11,58 теңгеден 43,3 теңгеге жетті.
1995 ж. орта кезінде Ұлттық банк пен Қаржы министрлігі қаржы ... ... ... одан соң ... мен ... ... мемлекеттік бағалы қағаздарды шығарғаннан
кейін ... ... ... мүмкіндік туды. Инфляция теңге
енгізген 1993 ж. 2500 ... ... ал 1994 ж. бас ... ... ... төмендеді, 1995 ж. ҚР-ғы инфляция 58 процент болды.
1997 ж. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы дағдарыстың күшеюі, әлемдік бағалардың
төмендеуі отандық өндірушілердің ... ... ... ... ... түсімдер біраз қысқартты. Сонымен қатар өндірістің
одан әрі ... ... ... ... 25 ... ... ... және бюджет пен әлеуметтік проблемалары
теңгенің бағалығын одан әрі төмендетті. 1994 ж. ... ... ... өзгермейтіндігі және теңгемен инфлюцияны ... ... ... ... ... қаржы сарапшылары мен талдаушылары
1998 ж. күзінен бастап түсініп, оны өзгерту туралы ортақ ойға келген.
1999 ж. ... ҚР ... ... ... өзгермелі курсын енгізу
туралы шешім қабылдады. Ол жөнінде Премъер-министр былай деген: Бұдан
былай ... ... ... рыногында сұраныс пен ұсыныстың ... ... ... ал ... банк ол процеске елеулі
түрде араласпайтын болады. Ұлттық банк бүгінгі ... ... ... ... ... ... бағамын белгілі бір децгейде ұстап отыру үшін
жұмсап келеді. Ендігі жерде олай ... ... ... - біздің негізгі сауда әріптесімізде — ұлттық
валюталардың бағамы күрт кұлдырап кетті. Мысалы, Ресей рубльдің бағамы
1998 жылғы ... ... бері ... 4 есе ... Сол ... ... тез қымбаттады және біздің тауарымыз бәсекеге түсу
қабілетінен айырылып ... ... ... ... ... қалды, жұмыссыздық арта түсті. ҚР-ның сыртқы сауда ... ... ... ... 1 млрд. 300 млн доллар мөлшерінде кеміді, ... ... ... тауарларымыз 1 млрд. 250 млн долларға қысқарды.
... Біз Ресейден әкелінетін кейбір импорттың тауарларға салынатын баж
салығының мөлшерін 200 процентке ... ... ... әкелінетін
арзан тауарлар біздің өндірісшілеріміздің қол-аяғын бірдей матап, валютаны
елімізден сыртқа қарай ағылтуда...
Міне осы тұрғыдан ... ... ... бір ғана жолы бар ... ... ... өзгермелі болуына жол беру керек .
Сонымен, ҚР теңгесі міне 11 ... ... ... ... ... ... келеді. Ол еркін айырбасталатын валюталарға шектеусіз айырбасталады.
2.2 Қазақстанның ұлттық валютасы – Теңге.
Теңгенің алғашқы банкоталарын полиграфиялық дайындауды ... ... ... ... деңгейде жүзеге асырды (ол ең жақсы экспорттық
өнім ретінде Ұлыбритания королевасынан «Алтын белгі» алды).
Ұлттық валюта енгізілгеннен ... ... екі жыл ... ... ... қиын ... ... Жалпы экономикалық сипаттағы объективті қиындықтар
(бағаларды ырықтандыруға және ... ... ... ... ... ... тауарларына қанағаттандырмайтын
сұраныстың едәуір көлемі) шетел валютасына ... ... өсуі не, ... ... әкеп ... Теңгені енгізуіне байланысты есеп
айырысу жүргізген кезде ұлттық валюта тұрақтылығына ... ете ... ... ... есепке алынады. Алғашқы кезде теңге бағамы
төмендейді деп күтілген болатын. Алайда, мысалы, 1994 жылы кәсіпорындардың
сәтсіз ... ... ... есеп ... ... өкінішті
экономикалық жаңсақтықтар алғашқы айларда теңге айналысының ... ... ... кезден бастап алғашқы 7 айда ... 8 ... ... ... теңгенің АҚШ долларына қатынасы бойынша
құнсыздану ... ... ... ... егер 1995 жылы ... 17,9%, 1996 жылы – 15,4% ... болса, 2001 жылы теңгенің
номиналдық құнсыздануы 5,17%, ал 2002 жылы – 3,25% болды.
Негізінен, теңгенің он ... ... ... ... ... ... ... ұлттық валютаның және және қаржы
рыноктарының қалыптасуы (1993-1996 жылдар).
1995 жылдың аяғында – 8,2% ... ЖІӨ өсу ... ... ... осы ... ... ... деңгейін 60,3%-ға
дейін төмендетуге қол жетті.
1993 жылғы қарашада теңгенің енгізілу ... ... ... ... ... ... ... болатын: екі деңгейлі банк жүйесі
жұмыс істеді, барлық мамандандырылған банктер акционерлік банктер ... ... ал ... ... ... ... бірқатар функциялары
берілді. Бұл өз валютвмызға көшуді және Қазақстанның ақша-кредит саясатын
жүргізуін ... ... ... едәуір сауықтыру жөніндегі іс-шараларды ... ... ... ... ... ... деңгейдегі
банктердің саны 204-тен 101-ге азайды.
2-кезең. Экономиканы тұрақтандыруға қол жеткізу және банк жүйесін жедел
түрде реформалау (1997-1999 жылдар)
Банк секторын шоғырландыру және ... ... ... ... ... ... 55-ке дейін азаюына ықпал етті. Жекелеген банктер
қайта ұйымдастырылды.
1998 жылғы қаңтардан бастап Қазақстан рыноктық қатынастар ... және ұзақ ... ... ... үш ... ... Экономиканың тұрақты өсуі, қаржы секторын қарқынды дамыту және
барлық қаржы ... ... ... көше ... ... бастап).
ЖІӨ-нің жиынтық өсуі соңғы 3 жылда 33%-ға жуық болды, бұл Қазақстанның
экономикалық даму қарқыны жағынан ... ... бірі ... ... 2003 ... 9 ... экономикалық өсу 8,6% болды.
Соңғы 3 жылда инфляцияның орташа жылдық деңгейі 13,2% -дан 5,9%-ға
дейін ... ... ... 2003 жылдың 10 айында (2002 ... – 2003 ... ... аралығында) 4,2% болды.
Инфляция қарқынының баяулауы Ұлттық банкке ... ... ... ... алған күннен бері ең төменгі деңгейге - 7%-ға дейін
төмендетуге мүмкіндік берді.
Банк секторы қаржы жүйесінің ең үлкен және тез ... ... ... ... күні ... банк ... халықаралық ұйымдар мен
рейтинг агенттіктері ТМД елдерінің ішіндегі ең ... ... ... және тез ... келе ... банк секторы деп танып отыр.
Қазіргі уақытта Қазақстанда 36 банк ... ... оның ... Қазақстан Даму банкін, Әсимданкті және Қазақстанның Тұрғын үй
құрылыс жинақ банкін қоспағанда, барлық ... жеке ... ... ... ... ... түсуде. Оның валюта баламасындағы
жиынтық меншікті капиталы 1,4 млрд. Астам АҚШ ... ... ТМД ... бір ... ... ... капиталының мөлшері бойынша Қазақстан
жетекші орында (43 млн. АҚШ доллары).
Соңғы 3 жылда банк ... ... 5,1 ... астам АҚШ долларына
дейін 3 есе, ал халықтың салымдары (резидент еместерді есептегенде) – 2,1
млрд. АҚШ ... ... 4 есе ... ... ... ... алуы оларға экономиканы кредиттеу
қызметін едәуір жандандыра түсуге мүмкіндік берді. ... үш ... ... ... 5,9 ... АҚШ ... ... 4 есе өсті
(ЖІӨ-нің 22%-ы). Қазіргі кезде бенк активтерінің 57%-ға ... ... ... ... ... ... ... тұрақтылығына қол жеткізу жолдары.
Ұлттық валютаның ішкі тұрақтылығы инфляция қарқынының төмен ... ал ... ...... ... ... Инфляцияның төмендеуі макроэкономикалық тұрақтылыққа қол
жеткізеді және сол арқылы ... ... ... жасайды. Айырбас
бағамының тұрақтылығы инфляциялық күтулерге және ішкі ... ... оң ... ... ақша ... ... ... артуы бағалардың өсуіне,
яғни инфляцияны тездетуге әсер тигізеді. Сондықтан Ұлттық банк ақша-кредит
саясатының құралдарын пайдалана отырып , ... ... ... ... ақша ... тыс көп ... ... Ұлттық банк
портфеліндегі мемлекеттік бағалы қағаздардың бір бөлігін сатып, ... ... Ақша ... ... ... кезеңдерде қайталама
рынокта айналыста жүрген мемлекеттік ... ... бір ... ... ақша ... ... саясатының негізгі құралдары ашық рынок операциялары ... ... сату және ... алу болып табылады. Олар ең алдымен
қысқа мерзімді ноттар шығару және өтеу ... ... ... ... банк ... ... есептеу арқылы банктердің ресми ставкаларын
реттеуді және қайта қаржыландыруды, банктердің қысқа мерзімді өтімділігін
қолдау үшін банктерге ... ... ... ... және ... жүзеге асырады. Соңғы уақытта банк секторының нығаюына байланысты,
екінші деңгейдегі банктерге кредиттер сирек берілетін ... ... ... ... ... ... ... және Ұлттық
банктің қысқы мерзімді инфляция күтулерін көрсетеді.
Банк жүйесінің өтімділікті реттеудің қосымша ... ... және ... ... ... болып табылады. Болашақта бұл операциялар банк
жүйесінің өтімділігіне ықпал ететін негізгі құралдар болатыны күтілуде.
«Қазақстан Республикасының Ұлттық ... ... ... енгізілген 1
қаңтардан бастап күшіне енетін соңғы өзгерістерге ... ... ... ... ... ... ... ету болып табылады.
Сондықтан алдағы уақытта ... банк ... ... ... ... ... Тиісінше, Ұлттық банк теңгенің айырбас бағамы ... ... және ішкі ... рыногында теңгенің айырбас
бағамының ... ... ... алу ... ... ... аз ... болмаса, оны қалыптастыруға қатыспайды.
Теңгенің айырбас бағамының өзгеру қарқыны төмен және тұрақты болуы
экономикадағы жағдайдың ... ... ... Осы ... ... Г.А. ... ... сүйенсек: «Қазақстан Республикасының
Ұлттық банкі туралы» Заңға енгізілген өзгерісткрге сәйкес Ұлттық банктің
негізгі мақсаты – осы жылдан бастап Қазақстан ... ... ... ету ... банк ... ... қазақстандық тауарлардың баға бәсекелестігі
қабілетін қолдау үшін ... ... ... ... ... ... ол ақшаға сұраныс пен ұсыныстарға байланысты бағамның өзгеруіне
негіз болады. Тиісінше, Ұлттық банк ... ... ... ... ... және ішкі ... рыногында теңгенің айырбас
бағамының алыпсатарлық ... ... алу ... ... ... аз ... болмаса, оны қалыптастыруға араласпайды».
2.4. 2004-2006 жылдарға арналған ... ... ... 2003 жыл ... ... ... үшін ... жылы болды – 15
қарашада ұлттық валютаның ... 10 жыл ... 10 жыл ... ... ... ... сегменттерін дамытуда қомақты
нәтижелерге қол жеткізді. Қазіргі уақытта Қазақстанның қаржы ... ... ... ... ... едәуір дамыған, айқын және мемлекеттің
араласуынан қорғалған болып ... 2003 жылы ... ... ... ... рыногында тұрақтылықты қамтамасыз етті , сонымен
қатар елде жоғары экономикалық өсуді сақтауға белгілі бір ... ... жылы ... ... ... 6,4% ... Жыл бойы валюта
рыногындағы жағдай теңгенің АҚШ долларына қатынасы ... ... ... ... нығаюы ішкі валюта ... ... ... ... ... ... Шетел валютасының әкелінуі
әлемдік рыноктағы энергия ресурстары бағасының жоғары болуына, мемлекеттік
меншікті («Қазақмыс» корпорациясы» АҚ, ... ... ... ... ... ... сектор мен
екінші деңгейдегі банктердің сыртқы рыноктардан қарыз алуына байланысты
экспорттық валюта түсімінің едәуір көлемінің түсуі ... ... жылы ... ... ... АҚШ долларына қарағанда 12,4%-ға
нығайды, ал еуромен және Ресей рублімен салыстырғанда тиісінше ... ... ... АҚШ ... ... теңгенің едәуір
нығаюна қарамастан, тұтастай алғанда басқа ...... ... ... ... ... сыртқы бәсекелестік
қабілетін қамтамасыз еттін шарттар 2002 және 2001 жылдармен ... жылы ... ... деңгейде сақталды. Ағымдағы жылдың қаңтарында
АҚШ доллары мен еуроға қарағанда теңгенің нақты нығаюы тиісінше 3,2% және
0,4% болады, ал ... ... ... ... 0,6% құнсызданды.
2003 жылғы едәуір маңызды оқиғалардың ішінен елдің сыртқы экономикалық
позициясының нығаюын атап кетуге болады. Алдын ала бағалау ... ... ... шоты 0,2 млрд. доллар профицитпен қалыптасты, тауарлар
экспорты 13 млрд. доллардан асты (2002 жылы 10 млрд. доллар), ... ... ... ... жуық (2002 жылы ... ... ... Сыртқы қаржыландырудың елеулі ағыны сондай-ақ
республика бантері мен кәсіпорындарының сырттан заемдер ... ... ... жылы ... ... таза халықаралық резервтері 58%-ға 4958,9 млн.
долларға дейін ұлғайды, бұл 4,8айдан астам ... ... мен ... ... ... жабуды қамтамасыз етеді. Елдің халықаралық
резервтері тұтастай алғанда 69,3%-ға 8565,2 млн. долларға дейін өсті. ... ... ... одан әрі ... 9,4% болды.
Қазақстанда ақша базасы – 52,2%-ға 316,9 ... ... ... ...... 969,9 ... теңгеге дейін, қолма-қол ақша – 47,6%-ға
238,7 млрд. теңгеге дейін ұлғайды. ... 2003 жылы ... ... 22 %ға ... ... жылы ... секторының негізгі сегментері – банк секторында дамудың
жоғары қарқыны сақталды.
2003 жылы екінші деңгейдегі ... ... ... ... ... ... дейін (11,7 млрд. АҚШ долларына жуық), ал жиынтық ...... 233,9 ... ... ... ... 2003 жылы халықтың
(резидент еместерді есептегенде) салымдарының өсуі ... ... ... 343,2 ... ... дейін (2,4 млрд. АҚШ долларына жуық) өсті.
2003 жылы банктердің ресурстық базасының айтарлықтай өсуі ... ... ... ... ... 978,1 млрд. теңгеге
дейін (6,8 млрд. долларға жуық) өсуіне ықпал етті.
Барлық ... ... 2004 ... 1 ... ... ... және қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау жөніндегі агенттікке
берілуіне байланысты ... банк өз ... ... ... ... өтеді. Енді негізгі күш-жігер өз ақша-кредит саясатын және
валюталық реттеуді дамытуға шоғырландырылатын болды. Таяу ... ... ... ақша-кредит саясатын Еуропалық одақ стандарттарына барынша
жақындату айқындалды.
2004 жылдан бастап Ұлттық банктің негізгі мақсаты ретінде ... ... ету ... ... ... жаңа ... ... мақсатты орындау үшін Ұлттық банкке ... ... ... ... ... ... және ... Төлем жүйелерінің жұмыс істеуін қамтамасыз ету;
• Валюталық реттеуді және валюталық бақылауды жүзеге асыру;
• Қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... көптеген елдер инфляция
жөнінде қойылған мақсаттарға қол ... ... ... ... ... ... ... тұтыну бағаларының
индексіне сүйенбейтін болады. Оның орнына ... ... ... ... баға ... қарастырады және монетарлық емес
тұрғыдағы («базалық инфляция» индекстері) түрлі дәрежедегі ... ... банк 2004 ... бастап «базалық инфляция» ... ... ... болады.
2004 жылы ақша-кредит саясатының негізгі мақсаты орташа жылдық ... 4-6% ... ... тұру ... ... Мұндай
бағдарлар базалық инфляцияны есептеу әдістемесі бекітілгеннен кейін және
ол бойынша нақты есептеу жүргізілгеннен кейін тағы да ... ... ... Қазақстан тауарларның бағалық бәсекелестік қабілетін
қолдау үшін ұлттық банк ақша сұранысы мен ұсынысына байланысты бағамның
ауытқуына себеп ... ... ... ... ... ... ... отыр. Соған сәйкес, Ұлттық банк теңгенің айырбас бағамы бойынша
бағдарлар белгілемейді.
Қаржы секторын дамыту тұжырымдамасына сәйкес ағымдағы жылы ... ... ... ... ... ... іске асыру
басталады, оның мақсаты валюталық операциялар ... ... ... ағымдағы сияқты, күрделі операциялар бойынша да 2007 ... ... ... ... ... өту үшін ... ... болып
табылады.
Ұлттық банктің алтын-валюта резервтеріне 3 айдан астам уақытқа тауарлар
мен қызмет көрсету импортының ... ... ... ететін деңгейде
қолдау көрсетілді.
Ақша агрегаттарының жылдық өсуі экономикалық өсудің жоғары қарқындарын
сақтауды қамтамасыз ететін ... ... және ... есепті жетілдіру бойынша
жұмыс жалғастырылады. ... ... мен ... ... ... ... шоғырландырылған негізде қаржы
қаржы секторына шолу ... ... ... қызмет көрсету бойынша бірыңғай ұлттық желі (Төлем
карточкаларының микропроцессорлық технология негізіндегі ұлттық банкаралық
жүйесі) құруға ерекше көңіл бөлінетін болады.
Қаржы жүйесінің тұрақтылығын ... ... ... ету бұрынғыдай
Ұлттық банктің құзырында қалады. Осы міндетті шешуде ... банк ... ... ... ... нарығын және қаржы ұйымдарын
реттеу мен қадағалау жөніндегі агенттігімен тығыз үйлестіріп отырады.
Кредиттік ... ... мен ... және орта ... кредиттеді кеңейтуге ықпал ету бұрынғыдай маңызды болып
отыр. Осы міндетті шешу үшін Ұлттық банк ... ... атап ... қаржыландыру ставкасын біртіндеп төмендетуді пайдаланады.
Сонымен бірге, шағын кәсіпкерлікке ... ... ... сыйақы
ставкаларын төмендетуге банктер мен банк операцияларының жекелеген
түрлерін жүзеге ... ... ... ... ... бюро және кредиттік тарихты қалыптастыру туралы» Заңның
қабылдануы ... ... ... ... ... ... ... міндеттерінің бірі ұжымдық
инвестициялау нысандары арқылы халықтың жинақ ақшасын тарту механизмдерін
жетілдіру болады.
Ұлттық банк Алматы қаласын ... ... ... ... ... ... ... түрде қатысуға ниеттеніп отыр, бұл болашақта
Қазақстан қаржы рыногының халықаралық аренадағы тұрақтылығын арттыруға
және ... ... ... мүмкіндік береді.
Ең соңында, Ұлттық банк Бірыңғай экономикалық экономикалық кеңестік
(БЭК) қалыптастыру жөніндегі мемлекетаралық және ... ... ... ... ат ... ниет ... ... Қазақстандағы карточка жүйесі.
Қазақстанда бүгінгі күні 2,0 млн. жуық қазақстандық (халықтын ... ... ... ... ... Оның ішінде 96 %-ы – үш
жетекші банктің: «Халықтық банкінің», ... ... ... ... жылғы 1 желтоқсандағы жағдай бойынша
төлем карточкаларын қабылдау үшін 824 банкомат және 4068 ... ... 2551-і – ... ... орнатылды.
Төлем карточкаларының 70%-ға жуығы – VISA төлем жүйесінің ... ... ... ... ... Altyn ... ... төлем жүйесінің карточкалары және ... ... ... ... ... - American Express,
Diners Clab карточкалары және басқа банктердің локальды ... ... ... карточкаларының мүмкіндіктері бізге әзірше толық
көлемде ... жоқ. ... ... ... үшін оларды бірден-бір
пайдалану орнына жақын жердегі банкомат болып табылады. Қолма-қол ақша алу
төлем карточкалары бойынша жасалатын барлық ... ... ... ... ... ... шоттағы қалдықты білумен және жалақы,
зейнетақы немесе стипендия ... ... ... ... ... нүктелері әлі де өте аз (4%-ын ғана қамтиды).
Есеп айырысудың қолма-қол жасалмайтын нысанын ... ... ... ... 2.07.02 ж. №713 ... карточкалар негізінде Төлем ... ... ... ... ... ... бекітілді.
Ұлттық банктің бастамасы бойынша және қазақстандық 11 банктің қатысумен
ТКҰБЖ басқару үшін арнайы ұйым - ... ... ... ... Visa
халықаралық төлем жүйесінде сертификаттау туралы ресми растауды алып,
«Процессинг орталығы» ЖАҚ-ы қосу ... ... ... ... ... ... ... талқылауда, сондай-ақ ТҚҰБЖ шеңберінде микропроцессорлық
карточкалар үшін бірінғай ұлттық ... ... ... ... ... ... қамтиды:
- ақша айналымында бақылауды күшейту және қолма-қол ... ... ... ... зейнетақы, жәрдемақы төлеудің тетігін жетілдіру;
- коммуналдық төлемдер жинау, көлік, байланыс ... ... ... ... оңтайландыру;
- бюджеттік (салық, кеден) және өзге де міндетті алымдарды қолма-қол емес
нысанда ... ... үшін ... карточкалар технологиясын
қолдану;
- қолма-қол ақша эмиссиясына жұмсалатын шығыстарды қысқарту.
Жалпы ұлттық міндеттерді іске асыру мақсатында ... ... ... ұйым ... ... ... үшін ... банктердің
эквайринг бизнесін неғұрлым тиімді жасауына, ал босаған қаржы ресурстарын
пластикалық карточкаларға қызмет көрсетудің инфрақұрылымын дамытуға ... ... ... кеңейту үшін бағыттауға мүмкіндік берді.
Сонымен, «Процессинг орталығы» ЖАҚ-ы алдында мынадай негізгі міндеттер
тұр:
- микропроцессорлық ... ... ... ... ... ... халықаралық және ұлттық карточкаларды қабылдауды қамтамасыз ететін жалпы
ұлттық эквайринг желісін қалыптастыру.
Қорытынды.
Сөйтіп, ... ... ... ... ... қатар өмір сүріп
келеді десе болады. Ғасырлар бойы ақша ... ... және ... ... ... соңғы фаза болып табылмайды. Тауар айналысының
тарихи ... ... ... ... ... формасында әр алуан
тауарлар болған: мал, тері, металл бұйымдары және тағы басқа. ... ... ... мен ... ... ... ... ақша
қажеттілігінің себептерін түсіндіреді.
Ақшаның пайда болуымен байланысты бір тауардың екінші бір ... ... (Т – Т) ... ... ... (Т – А – Т ), ... арқылы тауар айырбасына орын береді. Ақша тауар айырбасында аралық,
яғни айырбас құралының қызметін атқарады. Мұндай ... ... ... ақша ... ақша ... ... ... тауар тек нақты ақшаға, ал
ақша тауарға тікелей айырбасқа түседі.
Экономикалық категория ретінде ақшалар ... және бөлу ... ... ... ... ... Бұл ... ақша
бес түрлі қызмет атқарады: құн өлшемі, ... ... ... ... жинау және қорлану құралы, дүниежүзілік ақшалар.
Ақшаның өзінде, сондай-ақ ... ... ... бойы ... Егер де ... сатып алу-сату процесі жалпыға бірдей
эквивалентпен алтынмен жүргізілсе, бұл ... ... және ... ... ... халықаралық еңбек бөлінісінің тереңдеуі мен экономикалық
қатынастар щеңберінің ұлғаюымен ақша төлем ... ... ... рөл
атқарады. Бұл жерде қолма-қол ақшаның болуы міндетті емес. Оның қызметін
кредит ақшалар атқарады. Соңғы кездерде есеп айырысу ... ... ... ... чектер, қағаз ақшалар ғана емес, кредит карточкалары да
кеңінен дамуда.
Өмірлік тәжірибе ... ақша ... ақша ... бөлуге
болмайды. Ақша айналымын қолма-қол және ... деп ... ... ... ... ... Бұл екеуі өзара тығыз байланысты,
сондықтан оларды бөлу қажет емес. Ақша өз айналасында ... ... ... ... ... өтеді. Сонымен, ақша ерекше тауар, жалпыға
бірдей балама, яғни, басқа тауарлардың жалпыға бірдей баламалық ... де ... ... не ... және онда ... ... қоғам өміріне әсерін білгіңіз келсе, ең алдымен ақшаның
мазмұнын және функциясын танып біліңіз. Бұл ... ... ... ... экономикалық проблемаларға басқаша көзқараспен қарауға
мүмкіндік береді.
Ал Қазақстанға келетін болсақ, ұлттық валюта – ... он бір ... ... ... ... мен ... теңгені енгізуді тарихи
маңыздылығын объективті түрде баға беруге мүмкіндік береді.
Қолданылған әдебиеттер:
1. ... ... ... ... ... "Просвещение", 1994
г.
2. Кэмпбелл Р.Макконнелл, Стэнли Л.Брю “Экономикс” т.1. 1992 ж.
3. М.С. Саниев “Ақша, Несие, Банктер”, Алматы-2001ж
4. ... В.Ф., ... А.Л. ... ... ... т.1. ... ... 1992г.
5. “Деньги и кредит” 12/1995г. Изд. “Финансы и статистика”.
6. Эдвин Дж.долан “Деньги, банки и ... ... ... "Санкт-Петербург Оркестр" 1994г.
7. “Деньги, кредит, банки”. Справочное ... Под ... ... “Қазақстан Респудликасының Банк құқығы” Алматы, “Жеты Жаргы”, 2000г.
9. “Ақша, Несие, Банктер”, Г.С.Сейтқасымов, Алматы ... ... ... ... 2003-07.
11. “Ақша, Несие, Банктер”, 2002-11.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстанның табиғат жағдайы56 бет
Қола дәуірінің тарихнамасы51 бет
Қр-да жинақтаушы зейнетақы қорының қаржылық ресурстарын басқару66 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь