Қазақтың ежелгі заңдары. Қасым ханның касқа жолы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3 1

ҚАЗАҚТЫҢ ЕЖЕЛГІ ЗАҢДАРЫ ҚАСЫМ ХАННЫҢ КАСҚА ЖОЛЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1 «Есім ханның ескі жолы» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
1.2 «Тәуке Ханның Жеті Жарғысы» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14

2 МЕМЛЕКЕТ ҚҰҚЫҒЫНЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26

3 МЕМЛЕКЕТТІҢ ДАМУЫ

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕРДІҢ ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32
КІРІСПЕ

Әдет ғұрып құқығы құқықтық жүйенің тарихи тұңғыш түрі. Ол мемлекет заңдарынан түзелген құқықтық жүйеден өзгеше құбылыс. Қазақ қоғамындағы құқықтық өмірдің құпиясы оның адами ажарында, рухани келбетінде мәдени астарында.
Әдетте, әдет - ғұрып нормаларының көп түрлілігі, яғни әмбебабтығы, елгезектігі, "адамгершілігі" дұрыс бағаланбай, керісінше, кері түсініліп, оның тұрақсыздылығы, табансыздығы, үйлесімсіздігі (партикуляризм) деп жазылып жүр. Шын мәнінде бұл әдет - ғұрып нормаларының нағыз беріктігін, бірлігін және біркелкілігін көрмеу еді. Олар өстіп құбылмалы, елгезек, өзгергіш болу арқылы өздерінің мақсаттарына жетіп, өздері реттейтін қатынастардың беріктігін, тұрақтылығын, бір қалыпта сақталуын қамтамасыз етеді.
Тақырыптың өзектілігі көшпелі қоғамдағы құқықтық жүйе - ерекше құбылыс. Яғни, әдет ғұрып нормалары - өзгеше бір әлеуметтік кеңестіктің, қоғамдық емірдің көріністері, сондықтан олардың өлшемдері мемлекет заңдарынан бөлек. Әдет -ғұрып құқығы нормаларын дұрыс ұғынып, түсіну олардың ішкі мәніне сай көзқарас, зерттеу әдістері керек. Демек, әдет - гұрып құқығын зерттеуде бірізділік, біржақтылық сарыны біршама орын алған.
Зерттеу жұмысының міндеттері. ендігі міндет жеткен жетістіктерді ескере отырып, сонымен қатар жіберген олқылықтарымыздың орнын толтыру, аталмыш мәселені зерттеудегі, оған баға берудегі кеткен қателерден уақытылы арылу. Сөйтіп, әдет - ғұрып құқығын құқық формасы ретіндегі өмір арнасының шынайы табиғатын ашу қажет.
Жұмыстың жаңалығы көшпелі қазақ қоғамында мемлекеттік биліктің ең кең және шырқай дамыған саласы - сот билігі болатын. Ол мемлекеттік биліктің іске асуының негізгі құралының бірі еді, сондықтан сот қызметі (билердің құқықшығармашылық қызметі) өкімет органдары жүйесінде әмбебабтық сипатқа ие.
Қазақ қоғамындағы сот билігі бірнеше даму кезеңін басынан өткерді. Осыған сәйкес оның құрылымы, қызметінің мәні мен мазмұны және бағыт бағдары да өзгерістерге ұшырады. Сот билігінің негізгі кейіпкері — би, ал құқықтық негізі - әдет - ғұрып құқық нормалары болғандықтан, олар да тарихи сабақтастыққа сот эволюциялық даму үстінде болды.
Ұсынылып отырған курстық жүмысында әдет- ғұрып құқығын құқық формасы ретінде көпаспектілі жүйелік кұбылыс тұрғысынан қарастырып, соның ішінде көшпелі қазақ қоғамындағы әдет-ғұрып құқық нормаларының сипатына ерекше мән беріледі. Сонымен қатар, дәстүрлі қазақ қоғамындағы билердің құқықшығармашылық қызметінің орнының биіктігі сонша, ол кейбір кездері хан билігінен де жоғары тұрған. Қалай десек те, билердің құқықшығармашылық қызметінің нәтижесі қазақ қоғамында беделді, халыққа кең тарамды- билердің шешімі, төтенше билер съезінің ережелері.Ұлттық сананың қайта түлеп, жанданып-жаңғырығуы бірте-бірте құқықтық саланы қамтып, дәстүрлі құқықтық жүйені жаңа қырынан зерттеуге жол ашады.
Қорғауға ұсынылып отырған негізгі тұжырымдары:
әдет-ғұрып құқығы екі негізгі кезеңдерді қамтиді: мемлекетке дейінгі және мемлекеттік. Әдет-ғұрып құқық жүйесіндегі әдет-ғұрып нормасының ерекшелігін, оның орны мен маңызын зерттеей келе, әдет-ғұрып нормалары былайша жіктеледі:
а) Айқындалған көрініс дәрежесі бойынша-норма идеяға, норма принципке және норма ережесіне;
б) Құқық жүйесіндегі маңызына (ролі мен орнына) және жұмыс жасау көлемі бойынша - басты және жергілікті;
в) Пайда болу тәсілі бойынша - бастапқы және қайталанушы;
г) Көрініс (тіршілік ету) формасы мен жүзеге асырылу ерекшелігіне байланысты-синкретті және жіктелген.
Құқықтык нормалардың ресми нысаннан биресми нысанға түсуінің бірнеше жолын көрсетуге болады:
көшпелі қазақ қоғамындағы әлуметтік, адам аралық қатынастарды реттеудің тек мемлекеттік билікке тәуелді емес. Көшпелі қоғамда ата-бабадан қалған, ұрпақтан-ұрпаққа жетіп отырған табиғи және тарихи өзін-өзі реттеу, өзін-өзі басқару жүйесі болды;
Қазақ қоғамындағы даудың юридикалық табиғаты талданды.
Жер-су дауларының ұстанымы, қағидалары анықталды.
Мал-мүлік пен жесір дауларын шешу юридикалық шеберлігі мен тосын әдіс-тәсілдері сараланды.
Қолданылған әдебиеттердің тізімі

1. Ахметова Н.С. Обычное право казахов в ХУІІІ – первой половине ІХ века. Караганда, 1999
2. Ақышев А.К., Асылбеков М.Х. Қазақстан тарихы (очерктер). лматы. Дәуір баспасы, 1994
3. Ақбаев Н. Ата салтыңды аяла. Алматы//Ана тілі, 1998
4. Алексеев С.С. Теория права. Москва, 1994
5. Аль-Халел Карпык. Белая кость прошлого (наши современники) әуір. Алматы, 1994
6. Арғынбаев Х. Қазақ отбасы. Алматы. Қайнар, 1996
7. Арғынбаев Х. Қазақ халқындағы отбасы және неке. Алматы, 1973
8. Асфендияров С. Қазақстан тарихы. Алматы, 1993
9. Ардақ Нұрғали. Отбасы және туыстық дәстүр//Ақиқат, 1998, № 10
10. Азаматтық құқықтану. Жас алаш, 1999, 5 қаңтар
11. Қ.Әлішев. Келелі сөзді кім айтар?//Егемен Қазақстан. 11 шілде 1996 жыл
12. Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында.Алматы. Санат, 1994
13. Билер тарихы. Алматы. «Жеті жарғы», 1993
14. Большая Советская энциклопедия. Т.1. Москва, 1949
15. Б.Бабақұлы. Әз Тәукенің Жеті жарғысы//Ақиқат, 1993 №6
16. Дәуітов С. Төле би. Мұраттас ғылыми зерттеу орталығы. Алматы, 1991жыл
17. Под.ред. Дулатовой Д.И. История Казахстана с древнейших времен до конца ХУІІІ века. Алма-Ата. Қазақ университеті, 1992
18. Қ.Еламанов. Билер қызметі//Фемида, 1997 № 11
19. Жездібаев С. Не білу керек?//Ақтөбе, 1991
20. «Жеті жарғы» Бұрынғы қазақтардың ел билеу заңы. Алматы//Айқап баспасы, 1993
21. Ө.Жаппархан. Билер алқасы тәртіпке шақырады//Егемен Қазақстан, 1995, 27 мамыр
22. Зиманов С.З. Қазақ әдет-ғұрып құқығының материалдары.Алматы. «Жеті жарғы», 1996
23. Зиманов С.З. Проблемы казахского обычного права. Алма-Ата, 1961
24. Зиманов С.З. Общественный строй казахов первой половины ХІХ века. Алма-Ата, 1958
25. З.Кенжалиев. Неке және отбасы//Жас алаш, 1998, 11 маусым
26. Кенжалиев З. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет. Алматы. «Жеті жарғы», 1997
27. Культелеев Т.М. Уголовное обычное право казахов. Алматы, 1955
28. Қазақстан Республикасының Конституциясы 30 тамыз 1995ж. (07.10.1998ж. өзгертулер мен толықтырулар енгізілді)
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ………………………………………………………..............................3 1 ҚАЗАҚТЫҢ
ЕЖЕЛГІ ЗАҢДАРЫ ҚАСЫМ ХАННЫҢ КАСҚА ... ... ... ескі ... «Тәуке Ханның Жеті Жарғысы»………………………………………..14
2 ... ... ... ... ... МЕМЛЕКЕТТІҢ ДАМУЫ
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
............................30
Қолданылған ... ... ... ... жүйенің тарихи тұңғыш түрі. Ол ... ... ... ... ... құбылыс. Қазақ қоғамындағы
құқықтық өмірдің құпиясы оның адами ажарында, ... ... ... әдет - ғұрып нормаларының көп түрлілігі, яғни ... ... ... ... ... кері ... ... табансыздығы, үйлесімсіздігі (партикуляризм) ... жүр. Шын ... бұл әдет - ... ... ... беріктігін,
бірлігін және біркелкілігін көрмеу еді. Олар өстіп ... ... болу ... өздерінің мақсаттарына жетіп, өздері реттейтін
қатынастардың ... ... бір ... ... ... өзектілігі көшпелі қоғамдағы құқықтық жүйе - ... ... әдет ... ... - ... бір ... кеңестіктің,
қоғамдық емірдің көріністері, сондықтан ... ... ... ... Әдет -ғұрып құқығы ... ... ... ... ішкі ... сай көзқарас, зерттеу әдістері керек. Демек, әдет ... ... ... бірізділік, біржақтылық сарыны біршама орын алған.
Зерттеу жұмысының міндеттері. ендігі ... ... ... ... сонымен қатар жіберген олқылықтарымыздың орнын толтыру,
аталмыш ... ... оған баға ... ... ... ... ... әдет - ғұрып құқығын құқық формасы ретіндегі өмір арнасының
шынайы табиғатын ашу ... ... ... ... ... ... биліктің ең кең
және шырқай дамыған саласы - сот билігі ... Ол ... ... ... негізгі құралының бірі еді, сондықтан сот қызметі (билердің
құқықшығармашылық қызметі) өкімет органдары жүйесінде ... ... ... сот ... бірнеше даму кезеңін басынан өткерді.
Осыған сәйкес оның құрылымы, қызметінің мәні мен мазмұны және ... ... ... ұшырады. Сот билігінің негізгі кейіпкері — би, ал құқықтық
негізі - әдет - ... ... ... болғандықтан, олар да тарихи
сабақтастыққа сот эволюциялық даму үстінде болды.
Ұсынылып ... ... ... әдет- ғұрып құқығын құқық формасы
ретінде көпаспектілі жүйелік ... ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып құқық нормаларының сипатына ерекше мән
беріледі. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... сонша, ол кейбір кездері хан
билігінен де жоғары тұрған. Қалай десек те, ... ... ... ... ... ... ... кең тарамды- билердің
шешімі, төтенше билер съезінің ережелері.Ұлттық сананың қайта ... ... ... саланы қамтып, дәстүрлі құқықтық
жүйені жаңа қырынан зерттеуге жол ашады.
Қорғауға ұсынылып отырған негізгі тұжырымдары:
әдет-ғұрып құқығы екі ... ... ... ... дейінгі
және мемлекеттік. Әдет-ғұрып құқық жүйесіндегі әдет-ғұрып нормасының
ерекшелігін, оның орны мен ... ... ... ... ... ... ... көрініс дәрежесі бойынша-норма идеяға, норма принципке
және ... ... ... жүйесіндегі маңызына (ролі мен орнына) және ... ... ... - басты және жергілікті;
в) Пайда болу тәсілі бойынша - ... және ... ... ... ету) ... мен ... асырылу ерекшелігіне
байланысты-синкретті және жіктелген.
Құқықтык нормалардың ресми ... ... ... ... ... көрсетуге болады:
көшпелі қазақ қоғамындағы әлуметтік, адам ... ... тек ... ... ... емес. Көшпелі қоғамда ата-бабадан
қалған, ұрпақтан-ұрпаққа жетіп отырған табиғи және тарихи өзін-өзі реттеу,
өзін-өзі басқару жүйесі болды;
Қазақ қоғамындағы даудың ... ... ... ... ... ... ... пен жесір дауларын шешу юридикалық шеберлігі мен тосын әдіс-
тәсілдері сараланды.
1 ҚАЗАҚТЫҢ ЕЖЕЛГІ ЗАҢДАРЫ ҚАСЫМ ХАННЫҢ КАСҚА ЖОЛЫ
Қазақ хандығында ... ... ... ... деп аталатын заң болды. Бұл
заң сол заманда ислам ... ... ... пен Орта ... ... ... ... хандықтар да жаппай қолданылып отырған
ислам дінінің «шариғат» заңынан ... ... ... Бұл ... ... ... ... экономикалық және саяси жағдайының
туындысы еді.
«Қасым ханның қасқа жолы» атанған, әрі ел басқару ісінде ... ... ... ... ... заң ... ... ханның екінші баласының тұқымы хан өзінен жоғары бесінші ата ... – Жошы ... ... ... ... кеткен «әдет-
ғұрып» жол-жораларына, дәуіріне сай кейбір өзгерістер енгізген.
«Қасым ханның қасқа жолы» ... бұл көне ... сол ... ... қоғамдық және құқықтық заңдарын қалыптастырады, әдет- ғұрып,
тұрмыс-салт ережелерін байыптайды, жеке адамдар арасындағы, ру- ... ... ... ... ... жүйесін тағайындайды.
Қазақ Ордасының мемлекеттік негіздері де осы ... ... ... тәріздес. Бір сөзбен айтқанда «Қасым ханның ... ... - ... елдік санасын негіздеуде шешуші қызмет атқарған өзгеше құжат
болды. Бұл әдет-ғұрыптық ереже ежелден ел ... ... ... ... заң болды.
Белгілі ірі ғалым Ә.Х.Марғұлан «Қасым ханның қасқа жолы» заңдарын
былайша түсіндіреді: ... ... ... жолының» негізі Орта ғасырларда
Қыпшақ, Шағатай ұлыстары қолданған ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Түпкі мәні жарудан, нәрсенің салмағын бір
жағына аудармай, дәл, әділ ... ... ... ... тура ... халық бұқарасы ардақтап «Қара қылды қақ жарған» деп мадақтаған.
Өзінің мазмұны бойынша бұл ... ... ... ежелгі әскери-демократия
арнасына барып тіреледі. Шындығында да Қасымның жинағында қомақты орын
әскери және ... ... ... Бұл ... ... ... ... Мүлік заңы (мал, мүлік, жер дауын шешу ережелері).
2. Қылмыс заңы ... ... ел ... мал ... ... ... ... заң (қосын құру, аламан міндеті, қара қазан, ердің құны,
тұлпар ат).
4. Елшілік жоралары ... ... ... ... ... Жұртшылық заңы (шүлен тарту, ас, той, мереке ... ... ... ... ... ... ... негіздері, қоғамдық қатынастары да осы
«Қасқа жолда» көрініс тапты. Көбінесе осы заң жүйесі ... ... ... ... – дейді тарихшы ғалымдар. Бұл ... ... және ... ... зерттелмеген жақ. Бірақ та осы Алтын
Орда, яғни Шыңғыс ханның енгізген «Жаса» заңы осы ... ... ... оның бір ... ... бір ... ... сақталуы ықтимал.
Себебі қазақ мемлекеттігінің өз негізінде дамығаны, ертедегі ... ... ... ... күмәнсіз. Мұны Алтын Орда да айқын
дәлелдейді. Ал, бұл дегеніміз ... ... ... ... ... айқындалып, көрсетілсе Шыңғыс ханның яғни Алтын Орданың оның
мемлекеттік құрылысының, ... ... оның ... ... ... халқында
қолданғандығын көреміз. Бірақ та «Жаса» заңын қолданғаны ... ... ... ... ... ... осы «Жаса» заңының Қасым
ханның өзіндік бір құқық жүйесін құруда бір ... ... деп ... ... жол» ... бір ... немесе көрінісі ол Қасымның
тарихтағы өмірі мен ... Ол өз өмір ... ... жолмен өтіп, өз
саясатында жеңіске жетіп отырды. «Қасқа жол» аталуының өмірі мен ... ... ... ... ... ... деп ойлаймын1.
____________________________________________________________________________
_
1Зиманов С.З. Қазақ әдет-ғұрып құқығының материалдары.Алматы. «Жеті жарғы»,
1996
Қасым хандық ... өте ... ... ... ... ... ... хандық билікке келсе, қасым ... ... адам ... яғни ... білімді болып келді. Нәтижесінде елдәі саясатына ... ... және ... ... «Қасқа жолды» енгізеді. Бұған халық
риза болып ұнатып оны «Қасым ханның қасқа жолы» деп ... хан ... ... бір ... ... кесім, қанды
өлімге салған. Әріден беріге қанды өткел салып, қарғыс зауалындай суық
түсті, суық ... ... ... жеткен «қанға-қан, жанға-жан» дейтін тоқтам-
байламды барынша жеңілдетіп, енді құн төлеу сияқты жаза, кесік түрлерін
далалық правоға ... ... ... ... талиондық принцип кеш басталып, баяу жүзеге асса
да «қанға-қан, жанға-жан» принципімен ... ... ... ... үшін ... мүліктік түрлері де (құн, айып) ... ... ... ... ғана емес, келтірілген шығынның орнын
толтыру және кекті қанағаттандыру деп саналған.
Мүліктік талаптар құн және айып ... екі ... ... ... ... ... ... Ер адамды өлтіргені үшін 1000 қой, ... ... үшін 500 қой ... ... ... ... ... кісі өлтіруші айыпкердің шаңырағы ортасына түсіріліп, қара орманы
бүлдіргісіне дейін түк қалынбай ... ... өзі өлім ... ... Оны – «қара қазан» төлеу деп атаған1. ... ... үш ... ... Енді жазаға келсек, ... әдет ... ... ... ... яғни өлім жазасы (халық жиналысының
шешімі бойынша қолданылды); жазалау арқылы өсиеттеу ... ... - ... ... бастың терісін тіліп жіберетін); дене жазалары (негізінен үй
ішіндегі ... ... ... ... Сол кезде жазаның ежелгі түрлері де
пайдаланылатын, мысалы – «қара найза». ... ... ... ... ... үш найзаның астына отырғызып қоятын. Көшпелілердің ежелгі
сенім-нанымдарымен байланысты жазалаудың басқа түрлері де сақталды.
____________________________________________________________________________
____________
1Кенжалиев З. ... ... ... ... ... ... ... жарғы», 1997
Мысалы, адамды жерде сызылған дөңгелектің немесе киіз үй керегесінің
ішіне отырғызып қоятын. Бұл аса ... ... ... ... да ... билер «сөгіп тастау» және «түкіріктеу» сияқты жазаны қолданып
жүрді. Ел аузындағы аңыздарға сүйеніп, халықтық дастандарға ... ... ... ... ... қасқа жолының» ұзын ырғасы төмендегі жосындарды
қамтуы ықтимал.
Бірінші һәм негізгі сала – жер ... ... ... ... аса ... Қыс ... жаз жайлау, қоныс, құдық-мал баққан елдің атадан
балаға мирас қып ... ... ... ... кіндікжұрт, отан.
Жер – тіршілік етер ортасы, баба моласы, кіндік байлардың ... ... ... үшін ... киелі ештеңе жоқ. Жер дауынан қиын
дау да жоқ.
Екінші сала – ұрлық пен қорлыққа, барымта мен сырымтағы ... ... ... ... еңбекпен күнелтуге бейімдеген заңдар тізбегін
қамтиды. «Арам ... адал ... ... ... сол кезде қалыптасса
керек.
Үшінші тармақ – ел ... ... ... қорғау, сыртқы жауға
тойтарыс беру, жасақ құру, сардар сайлау, сауын айту тәрізді ... ... ірі ... қамтыған ереже-қағидалар шоғырын түзсе
керек.
Төртінші тармақ- ел мен ел, халық пен халық, ру мен ру ... ... ... ... ... ... тілеген ел дауды білекпен
емес, билікпен тындыруды көздегені ... ... бұл ... қазақ
даласы үшін мәні зор екені даусыз.
Бесінші сала – үй ... ... ... той, ас, ... мен ... ене мен ... арасындағы, қарым-қатынас, үлкен мен кіші
арасындағы сыпайыгершілік, ата-анаға ... ... ... жастарды
тәрбиелеу, баулу сияқты инабаттылық шаралары. Өйткені, «Баланы жастан»
дейтін қағиданы қатты ... ... ... ... ... ... ... отырған.
1.1 «Есім ханның ескі жолы»
1598 жылы туған ... ... ... ақ өлімінен соң ел
билігін қолына алған Еңсегей бойлы Ер Есім хан атағына да, ата ... ... ... да ... ... ... Ол қазақ тарихында «Еңсегей бойлы
Ер Есім» деген атпен әйгілі болды, оған бұндай атақ 1598 жылы ағасы Тәуекел
ханмен ... ... ... ... ... көзге түскені үшін
берілген екен.
Есім хан – Шығай ханның баласы, ол бұрын Қазақ хандығының Түркістан
қаласындағы хан ... ... ... ... ғана ... ... 1598 жылы ... Бұхар әміршілерімен арада жасалған ... ... соң Есім хан ... ... ... ... бекітумен қатар,
оның ішкі жағдайын да әбден орнықтырады. «Есім ханның ескі ... ... ... осы кезде қабылданған. Есім хан қазақ хандығын бір орталыққа
бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. Есім ... ... бір ... ... ... ... сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге
тырысты. Сонымен 1603 жылы Есім хан ... ... ... ... ... ... Шибан әулетінің орнын басқан жаңа әміршілер – Хажы-Тархан
әулеті бұл қазақтарға көнгісі келмейді. Бітім шартты ... ... ... жылы ... 1624 жылы ... ... соғысының барлық
кезеңінде де айқын басымдық қазақ жағында болады. Тынымсыз ... ... ... ... екі ... ... ... әскер
қатысқан, ерекше қантөгісті жеті үлкен шайқас болыпты. Ең бірінші ұрыс ... ... ... ... ... ... соғысының жетінші, ең
соңғы үлкен ұрысы 1624 жылы Фергана жазирасында, Ахсы ... ... ... ... қалың қолын бастаған – Есім ханның өзі. Бұл жолы да
алаш ұраны өктем шығады. Осымен бұл соғыс бітеді, Есім хан ... ... ... ... ... бекиді. Ауыр күрес, ұлы жеңіс. Қазақ Ордасы
Орта ... шулы ... – сол ... бір жағы Ұлы ... империясы –
Үндістанға, бір жағы Иран мен Орта шығыс ... жол ... Енді Есім ... ... ... ... бір ... – Шығыс Түркістан үшін күрес
бастайды. Шығыс ... ... ... оларды жеңіп алады. Ташкент қаласы
қазақ хандығына қараған соң, оны ... ... ... ... ... ... ... сұлтан басқарған еді. Ол көп ұзамай тәуелсіз хан
болуға әрекет жасады. ... өз ... ақша ... «баж және ... ... жинады.
Сонымен, қазақ хандығын екіге бөліп, бірі Түркістан қаласын орталық
еткен Есім хан, ... ... ... ... ... хан ... ... арасында соғыс қақтығыстары болды. Бұл екі жақ ұйғыр, қырғыз,
қарақалпақ билеушілерінен өздеріне одақтас-жасақтар ... ... ... ... ... ... болып Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен
одақтасты. Ал Тұрсын ханжағы Яркент билеушісі Шамай Ахметтің жақтасы ... ... ... ... мен ... де бір-бірімен жауласып
отырған билеушілер болатын. Есім хан өзіне мықты сүйеніш ету үшін ... ... ... құдандалық байланыс орнатты. Есім хан Әбдірахимнің
қызы Патша ханымға үйленеді де, ағасы күшік ... ... ... Есім мен Тұрсын хан арасында күрес шиеленісе түсті, 1627 жылы Есім
хан Тұрсын ханды ... ... ... өз ... ... ... феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, қазақ хандығын біріктіру ... ... ... ... Ер ... атты тарихи жырына өзек болған.
Есім хан ... ... ... ... ... хан ... ... тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап ... ... ... Есім ... ... ... ... басын алады.
Есім хан өзінің саясаткерлігімен өз қазақ халқының тұтастығы мен бірлігін
нығайту жолында көп қилы да қиын ... Есім хан өз ... ... ғана ... сыртқы немесе әскери саясатында өте үздік болған.
Сондықтан соғысу тақтикасын ... ... ... ... бір ... қақтығыстар кезінде көрінеді. Тағы басқа, есім хан ... ... ... күш ... ... бойлы Ер Есім хан тұсында,
Қазақ Ордасы кемеліне келіп тұрған заманда, ойрат, яғни ... ... ... ... ... ... ... біржола ушығады, бұдан жетпіс-
сексен жыл бұрын басталған тынымсыз майдан енді, бітіспес ... ... ибн ... ... ... Есім хан 1628 жылы ... ... Ал
«Қазақ Совет энциклопедиясының» мәліметіне қарағанда Есім 1645 жылы қайтыс
болған көрінеді. Олай болса Есім ... ... ... жорығында 1643
жылы болғаны ықтимал.
Сонымен Есім ханның саясаты мен күшті әскерін оның ... ... те ... яғни ... ... ескі ... аталатын заң желісі, Есім
ханның 40 жылдан артық хандық етіп ... ... ... ... ... жердегі атасы Қасым ханның ... ... ... ... ... көптеген «жол-жоба, кәде қаумет» заңдарын шығарған.
Есімнен кейінгі қазақты ... ... ... қолданылғаны «Есімнен
қалған ескі жол-жоба» болғандықтан, кейінгілер ... ... ескі ... Есім хан көбінесе жорықтарда жүрген. Сондықтан ол ... ... ... көп ... ... Деректер бойынша Есім хан
ердің құнына 100 жылқы, алты жақсы түйе (6 ... ... ... ... ол өнер ... ... құны деген үстеме құн белгілеген. Әйел құны
алынатын қалың малы ... ... Біз ... әйел құны ... ... төленіп, сол дәуірдегі тап теңсіздігінің көрінісіне куә
боламыз. Есім хан заң желісінде ... ... көп ... ... ... ... ... заңына жақын болуы ықтимал.
Сонымен, Қасымның да, Есімнің де хандық құрған ... ... ... жағынан кеңейіп, халқының саны ... ... ... ... алғанда қатайып әне күшейіп, өз заманындағы ірі
де қуатты монархияға айналған дәуірлері. Әрине, бұл ... ... ... әлі ... ... ... еді, ол даму және құралу
жолында болатын. Хандық билік қазақ халқының этникалық аумағын ... ... қосу ... әр ... ... жорықтар ұйымдастырып жатты.
Сырдария қалалары үшін аумалы-төкпелі, қиян-кескі ... ... ... ... ... орнатыла бастады. Яғни, бұл
кезеңдері мемлекеттің сыртқы саяси ахуалы толық орнықпаған, ... сай ... да ... ... ... құрылысы аяғына дейін қалыптасып бітпеген
еді. ... осы ... ... қоғамдағы құқықтық жүйенің ... әсер ... ... жоқ, оның ішкі мәнін және сыртқы ... ... ... пен әдет-ғұрып құқығы ... ... ... анықтауда негізгі рольдердің бірін ойнайды.
Көшпелі қазақ қоғамында пайда болған әдет-ғұрып құқығы нормаларының
тұнғыш ... ...... - ... ... қабылданған. Бұл
жинақтарда әдет-ғұрып құқығы нормалары тұтастай қамтылмаған. Көріп
отырғанымыздай Есім мен ... ... ... орын ... және
елшілік нормаларға берілген. Бұл түсінікті де. Себебі, жас мемлекеттің ... ... – күн ... өз ... табу және соны ... ... және мемлекетаралық қатынастардың жеке-дара субъектісі есебінде
өзін таныту және сол ... ... ... білу ... ... ... ... қарғана білу, дер кезінде әскери қосын ... ... ... аумақтан алым-салық жинау мәселелеріне арналған әдет-
ғұрып нормаларын, жол-жораларын ұтымды ...... ... ... ... ел мен ел, ... пен ... аралық
қатынастарда қолданылатын ережелерді жинақтап, оны өз жөнімен ... ... – ең ... ... билігі тұрғысынан реттеуге және жүргізуге тиісті
құқықтық саясаттардың бірі болу керек еді. Есім мен ... ... ... да ... орын ... Негізінен қазақ хандығының
заңдарының негізі-феодалдық базис пен патриархалдық-феодалдық өндірістік
қатынас болды. Оның ... ... ... ... ету, ... ... және ... феодалдық үстем таптың еңбекші халық
бұқарасын езіп – қанауын заңды ету, ... ... ... ... ... ... тұншқтыру еді. Бұл заңдарда феодалдық меншікті
қорғауға және меншік жөніндегі дау ... ... баса мән ... ... қайшы келгендер қатал жазаланып отырды.
2 Тәуке Ханның Жеті Жарғысы
Көп жылдар бойы ... ... ... ... тарихы және елінің
бостандығы мен тәуелсіздігі үшін күрескен аяулы тұлғаларының есімін ... ... ... идеологияның үстемдік ... ... ... ... бір сорлы, басқа ел емес, тіпті өзіміз
шошитын құбыжық өмір ... ... Тек ... ... кейін тарихымызға деген көзқарас, құштарлық арта түсіп, еліміздің
өткенін тану жиналған астықпен, қазылған кенмен тепе-тең ... ... ... қайта тірілтіп жатырмыз. Міне, осыған орай заманындағы
Тәуке хан сондай ардақты есімдердің ішінен ... орын ... ... ... халқымыздың ой-санасы куә. Тәуке хан туралы зерттеулер мүлдем жоққа
тән. Оның ... ... ... хан ... ... сол заманнан бері
архив қазыналарында сақталмауы және тарихи ... ... ... жарық көрген тарихи әдебиеттердің беттерінде Тәуке хан
туралы мәлімет өте жұтаң, тіпті бір-екі ауыз сөзбен ... ... ... да, хан да, қара да, өз ... ... Тәуке хан өз дәурінде
қазақ, орыс, қытай, ... және ... ... халықтарының тарихында ірі
қайраткер, көрнекті қолбасшы ретінде де ... орын ... Ал өз ... ... ... ... қолбасшы, әдеттік құқық
системасының реформаторы және ұлтының ... мен ... ... жан ... күш салған ірі мемлекеттік тұлға ретінде танылды1.
Бізге жетіп отырған тарихи деректерде Тәукенің туған жылы белгісіз, ал
қайтыс ... жылы ... ... ... ... пікірлер бар.
Жарық көрген тарихи әдебиеттерде Тәуке 1718 жылы ... ... ... ... болып қалыптасқан. Ал белгілі қазақ тарихын зерттеуші ғалым В.А.
Моисеевтің ... ... ... есімі орыс тарих- ... ... 1716 ... ... ... Оның ... осыған
қарағанда Тәуке хан 1715 жылы қайтыс болуы әбден мүмкін.
______________________________________
1Билер тарихы. Алматы. «Жеті жарғы», 1993
Бұл мәселе болашақта негізінде ... ... ... ... анықталады деген ойдамыз.
Тегі жағынан алып қарайтын болсақ, Тәуке хан Есім ханның ... ... ... ... ... ... көрінеді: Керей – Мұрандық –
Жәдігер – Шығай – есім – ...... Одан ... ... ... ... ... Мұрат, Тұрсын. Бізге жеткен деректер мен аңыз ... ... ... ... хан бар өмірін қазақ ... ... ... ... өзі ... кезекті шайқаста ерлікпен
қаза тапқан. Халық оны «Салқам Жәңгір» деп атап ... ... хан ... ... ... ... және соғыстың әртүрлі айла-тәсілдерін,
ұрыстың өзіндік ерекшеліктерін пайдалана ... ірі ... ... Ол ... ... ... ... қорғауда баға жетпес еңбек
сіңірген, елінің тәуелсіздігін сақтау мақсатында келер ұрпақ ... ... ірі ... ... ... шындық.
Әкесі Жәңгір ханның ерліккен толы қимыл-әрекеттері Тәуке ханның бойына
дарығандықты аңғармасқа ... ... жас ... ... ... әкесі оған жастығына қарамастан сенім артып, елшілікке жіберіп
отырған.
Тәуке жас кезінде, ... ... ... ... емін-еркін
бесігінде тербеліп, көшпелі өмірдің бар ... ... ... ... ... ... ... етіп жаратқан жанның
балалық шағы жайлы әрқалай аңыздар да, әңгімелер де болған-ақ шығар.
Олар уақыт пердесінің арғы ... ... ... ... ... ... көп ... мен деректер, кітаптарда және қолжазбаларда болуы
әбден ықтимал.
Осындай деректердің ... ... ... қай жылдардан
бастап хан болғандығы туралы деректер тарихи ... ... ... ... ... ... Құдайбердіұлы өзінің зерттеулерінде
Тәукенің тек хан болып сайлануына ғана тоқталып, былай деп жазды: «Бұл ... ... ... ... ... қызы ... ... баласы еді.
Мұнан басқа Ургенштегі Ғайып ханның қызынан ... ... ... ... бар еді. Жәңгірдің орнына әз Тәуке хан болғанда, хандыққа өкпелеп
Уәлибақы Ғайып ханға кетіп ... Бұл ... біз ... ... шешесі
қалмақ екенін байқаймыз және Жәңгірдің тағын Уәлибақы емес, керісінше Тәуке
басқаны кездейсоқ жағдай емес. Бұл негізінде Тәукенің ... ... ... тағы да айқындай түскендей.
Атап айтатын болсақ, бәріміз білетін еліміздің тарихында Тәуке ... ... ... ... ... Бұл дерек ешбір өзгертусіз кейінгі
жылдары басылып шыққан тарихи әдебиеттерге енген еді. ... ... ... құжат болып саналатын «Жеті Жарғыны» ... ... ... ... ... ... ... өзінің кандидаттық
диссертациясында «Тәуке 1678 жылы хан болды» деп ... Бұл ... ... ... де ... өз пікірін ортаға салған. Көрнекті
жазушы кезінде былай деп жазған: «Жәңгірден ... ... ... хан ... ... хан ... ... тұрады. Тәуке ханның тұсында да қазақ ылғи
қалмақпен қағысып тұрса да өзге ... ... ... ... ... ... қарағанда сәл шабыншылығы аздау болып, тіршілік
жасайды. Бірігіп өмір сүрген: қазақ, қырғыз, ... ірі ... ... алты ... аты ... Ұлы жүзде Төле би ... ... Орта ... Қаз ... ... би, Кіші ... Әлім ... Әйтеке
би, қырғызда Кәкім би, қарақалпақта – ... би, ... ... ... ұсақ
рудан тағы бір би». Қазақ совет энциклопедиясының 10-шы ... ... ... сайлануы 1680 жылды қайталап жазған. Әрине, қазіргі уақытта жалпы
әдебиетте қалыптасқан көзқарасты мойындай отыра біз ... ... ... 1680 ... ... Ал ... оның ... анықтауды болашақ
зерттеушілердің үлесіне қалдырдық. Тәуке хан қазақ елінің қасиетті қаласы
Түркістанда ақ киізге ... ... үш ... ханы болып
____________________________________
1Б.Бабақұлы. Әз Тәукенің Жеті жарғысы//Ақиқат, 1993 №6
сайланғаннан кейін ... сол ... ... ішкі және ... ерекше көңіл бөліп, сол кезеңнің өзінде-ақ ұлт мемлекеттілігін
халықаралық ... биік ... ... ... күш ... ... болсақ, Тәуке хан қазақ мемлекеттілігін нығайту үшін ең алдымен бет-
бетімен ру-руға бөлінген, ... ... ... елінің ұлттық
бірлігін сақтауға аянбай күш ... ... ... ... ... ... алауыздылық қимыл-әрекеттерін қолдағы бар тәсілдің бәрін
қолданып тыюды мақсат етті.
Тәуке хан ішкі ... ... бар ... ... ... ... де ру ... алауыздықты тыю үшін сонымен қатар
ел басқару ісін ... күн ... ... Бір ... ... ... құру үшін бірінші санатта тұрған мәселе
Шыңғыс хан ұрпағынан тараған, ... ... және ... ... ие
болған қожалардың, қазақ қоғамындағы құқықтық жағдайларын өзгертуге ден
қояды. ... ... ... ... ... әр ортадан шыққан
қабілетті, туа біткен дарынды адамдарды тарту еді. Қазақ қоғамында ... ... ... ... ... ел ... ... төрелердің
маңдайына жазылған қағида болды. Соның нәтижесінде елді билеген сұлтандар
басқару ісін өнер, ақылдылық, беделдік ... ... ... ... ... куалаған атағымен алып отыратын болған. Тәуке хан қолдағы ... ... ... ел ... ... ел
арасында өзінің ақыл-парасатымен, батырлық әрекеттерімен ел ... ... бар ... тұлғаларды тарту қажеттігін сіңіруді саясатының ең басты
мақсаттарының бірі деп таныды. Салыстырып байқайтын болсақ, ... ... ... I Петр ... ... ... Бұл ... өзінің
нәтижесін де берді. Қазақ ... ... ... ... ... халық арасынан шыққан дарынды билер мен елдің тәуелсіздігі мен
бостандығын қорғауда ерлік танытқан ... ... ... ... ... ... ... болды. Атап айтатын болсақ, басқару
процесіне бұрын беймәлім болған «Билер кеңесі» енгізілді. Бұл ... ... ... ... жүйесінде үлкен құқықтарға ие ... ... ... ... ... зор рөл атқарды. «Билер кеңесі»
сайланған алқалық орган ретінде талқыланған, қаралған мәселе ... ... ... ... ... шешім қабылдау дәрежесіне дейін көтеріле
алған.
«Билер кеңесі» өзінің мемлекеттік функцияларын тұрақты түрде атқарып
отырды. Үш жүз ... ... ... ... ... ... жасаған сұлтандарды және жалпы трайболизмді тежеуде ... ... ... ... ... нақтылы мәселе бойынша қаралған
істерінің шешімдері заң күшіне еніп, ханның өзі оны жоққа алмағандығын ... жөн. Бұл ... ... ... ... ру, ел ... бата ... яғни сайланған от ауыз, орақ тілді шешендер,
аймаққа ... ... ... ... және ... ... танытқан
батырлар енген. «Ханда қырық кісінің ... бар» ... сөз ... қалса
керек. «Билер кеңесінің» құрамына атақты Төле би, Қаз ... ... ... Едіге, Сырымбет, Қабек, Даба, Есейхан, Жалған, Ескелді,
Сасық би, ... ... ... ... ... ... мен
батырлар кірген. Бұл органның қазақ қоғамында беделінің артқаны сонша,
тіпті Тәуке хан оның ... ... ... ... бар шешім
қабылдауға құқы болмаған. «Билер кеңесі» өзінің мемлекеттік статусы бойынша
ханның билігін шектеу құқына ие ... ... ... ... тұрмыс-
тірлігіне сай қалыптасқан ұлы даланың сол кездегі парламент және ең жоғарғы
сот органы ханның ішкі және ... ... ... ... ... ... ... құптауын талап еткен. Бір сөзбен айтқанда,
қазақ қоғамында ... ... ... ... ... ... ... заңдар мен шешімдерді хан іс жүзіне асырып ... Хан ... ... ... ... ... ... бар мәселелер
бойынша «Билер кеңесінің» ұйғаруынсыз шешім қабылдай алмайды. Тек ... ... тез ... ... ... ететін жағдайда хан өз тарапынан
батыл қимыл-әрекеттер жасауға ... ... ... хан ... ... ... ... қосты. Халық мүддесіне қызмет еткен, ішкі және сыртқы саясат жүргізуде
тиімді, даналық қызмет ... ... өзі куә. ... ... ... ... орналасқан Әңгірең, Түркістан мен ... ... ... ... ... ... шақырылып тұрған.
Тарихтан мәлім, Тәуке ханның тұсында, ... ... ... ... ... ... жоңғар феодалдары баса-көктеп кіріп, бейбіт
өмір сүріп жатқан көшпелі қазақ халқының кең ... ... ... ... қиын-қыстау кезеңде Тәуке ханның ірі қолбасшылық, реформаторлық
қасиеттері айқын көрінді. Ішкі әскери стратегиялық саясатта Тәуке хан ... ... ... ... ... тауып, жаудың қарулы күштері
мен жасақтарын әлсіретіп барып, ойсырата ... ... ... ... әскері негізінде Шыңғыс хан құрған ... ... ... ... ... ... ... басшылық ету Онбасы, Жүзбасы, Мыңбасы болып қалыптасты.
Мыңбасын Тәуке ханның ... ... ... аса ... көрсеткен,
ақылгей батырларды бекіткен. Бас қолбасшылық Тәуке ханның қолында болды.
Тәуке ... ... ... саны ... жылдарында 80 мың сарбазға жетіп
отырған. Ал бейбіт өмір сүрген кезеңде, Қысқы мерзімдерде хан ... ... жуық ... ... ғана ... ... негізгі функциялары хан
ордасын ішкі бүлікшіліктен қорғау және ханның қауіпсіздігін ... ... ... хан ... ... қабілетінің күшті болуына
ерекше назар аударған. Соғыс өнерінің әр ... ... бар ... ... ... өткізуді мақсат еткен. Дайындық барысында
жауынгерлер ат үстінен ... оқ ату, ... ... ... ... ... ... өнерін жетік меңгерген болған.Сыртқы саясатта Тәуке хан ең
әуелі жоңғар шапқыншылығына тойтарыс беруң мақсатында ... ... ... Ең ... ... хан діні бір, тілі бір ... көрші
орналасқан Бұхарамен дипломатиялық
_________________________________________________________________________
1Ө.Жаппархан. Билер алқасы тәртіпке шақырады//Егемен Қазақстан, 1995, 27
мамыр
қатынастарды биік ... ... Екі ел ... ... ... ... тонаудан болып тұрды. Тәуке хан өзінің арнайы
жарғысымен ... ... ... Бұхара елінің керуен, саудагерлерін тонауға
тыйым салды. Бұдан былай ондай әрекеттер болған жағдайда ... ... ... ... ... еді. ... ... ханның бұл қадамдары жылы
қабылданды, қазақ еліне жасалынып жатқан шабуылдар ... ... ... ... ... ... ... Жоңғар шапқыншылығына қарсы
бірге күреске шақыруы ... ... ... не ... да ... ... ... көздеген еді.
Тәуке хан 1686-1693 жылдар аралығында Ресейге өз елшілерін жібереді.
Ондағы мақсаты – ... ... оның бай ... орыс ... екі ел ... сауда қатынастарын жандандыру еді. Ал,
кейінрек, 1714 жылғы жоңғарлардан ... ... ... ... ... хан ... ... қатынастарды нығайтуды және онымен ... ... ... ең ... ... деп ... ... басып
алған қазақ жерін азат еті үшін I Петр патшадан көмек сұрауға дейін барады.
1694 жылы Тәуке хан Түркістанда Феодор ... ... ... ... елшілерін сән-салтанатпен қабылдап, қазақ елінің әскери күшін көрсете
отырып, келіссөз соңында оларға батыл түрде: ... ... ... (Парсы) шахының менен, Тәуке ханнан несі артық? Олар да мен сияқты
ғой» - деп сөз ... ... Бір ... ... ол қазақ елінің сол
кездің өзінде барлық елдермен тең құқықтық жағдайда болуын талап ... ... ... ... де ... ... тұрған.
Тіпті қазақ пен орыс халықтарының арасында қақтығыстар ... ... ... өз ... ... ... аяққа бастырмауға тырысқан.
Осыған бір дәлел. 1709 жылы Ресейде Кондратий Булавиннің ... ... ... ... ... соң, оның туының астында ... орыс ... I ... ... ... ... ... Дон
өзенінен өткен соң даласына қарай бет ... ... ... баукеспе
қарақшылар, орыс өкіметінің заң алдында жауапқа тартылуы қажет, бірақ қолға
түспей қашып кеткен қау»іпті қылмыскерлер тобы болған. ... ... ... Еділ мен Жайық өңірінде қоныс теуіп отырған қазақ халқына
қырғидай тиеді. Қазақ елінің қонысын ғана ... алып ... ... өмір
сүріп отырған қазақтарға қарсы ... ... ... ... Мылтықпен қаруланған орыс казактары көшпелі елдің
өміріне ойран салады, еркін даланы ... ... ... ... Тәуке ханның реформаторлық қызметінің
сапынан ерекше орын ... ... ... ... ... ... нығайтып, тәртіп орнату үшін тиімді, ... сай ... ... ... ... ... ... заң
жүйесі болуы шарт. Бұл қағиданы Тәуке хан аса ... ... ... ... ... ... қоғамынан өздерінің қара қылды как жарған
әділ шешімдерімен елге ... ... ... ... білді. Олардың негізгі
өзегін Төле би, Қаз дауысты Қазыбек және Әйтеке би ... ... ... ... қазақ қоғамының ұлттық хартиясы – «Жеты ... ... Ол тек қана сол ... ... сай ... ... құжат
емес. Оның мәні және ... ... ... қазақ халқының этикалық,
шаруашылық ұйымдастыру және географиялық ерекшеліктерге сай қабылданған аса
кұнды құқықтық ескерткіш болып табылады.
«Жеті Жарғының» ... бабы ... ... ... ... ұлтты қорғау үшін, көшпелі қоғамдық қатынастарды тиімді реттеуге
қабылданған және талқылау ... ... ... ... ... ... кеңесі» бекіткеннен кейін ауызша түрде
ел арасына таралған. Тарихи, құқықтық ... ... ... қай жылы
қабылданғаны туралы мәліметтер жоқ. «Жеті Жарғыны» тұңғыш болып ... ... ... оны 1680 жылы ... ... пікір айтады.
Басқа әдебиеттерде қабылданған жыл көрсетілмейді. ... ... ... ... ... ... құқықтық құжат. Олай дейтін
себебіміз, қазақ ... аса ... бар бұл ... ... ... ... ешқандай ақиқатқа сай келмейді. «Есім ханның ескі жолын», «Қасым
ханның қасқа жолы» сияқты қазақ ... ... бір ... ... ... енгізу, ескі заман талаптарына сай ... ... ... ... Тәуке хан 1680 жылы таққа отыра салып жасап ... ... ... сай келмейді. Заң шығару үшін арнайы дайындықтар
қажет, пікірталас ... ... Үш ... өздеріне тән болған, ерекше
мазмұндағы әдет-ғұрыптық құқық ... бір ... ... ... данагейлікті талап ететін ұзақ мерзімнің шаруасы. «Күлтөбенің
басында күнде кеңес» деген сөз сол ... ... ... ... ... ... ақыны, қоғам қайраткері Мағжан Жұмабаев «Түркістан» деп аталатын
әйгілі өлеңінде әдеттік құқық жүйесі ісінің ... қиын және ... зор ... ... ... аз болды Назардайын,
Алашқа Есім ханның жолы дайын.
Тәукедей данышпан хан құрған екен,
Басында Күлтөбенің Құрылтайын.
Ал кезінде Тәуке ханның әрі елшісі, әрі кеңесшілердің бірі ... ... ... ... пайда болуы хақында былай дейді:
Шығатайдан соң орнына Тәуке қалды,
Кезінде ... деп атақ ... ... ... ақылшы боп,
Дейтұғын «Жеті Жарғы» заң шығарды.
Әз Тәукенің «Жеті Жарғысына» теориялық-ғылыми тұғырдан талдау жасап
қарасақ оның әрбір ... ... мен ... ... сол ... жағдайларына дәлме-дәл сәйкес келетінін ... ... ... заң ... ... ... ... асып, көрегенділіктің
нағыз данышпандылығын танытқанын аңғармасқа болмайды.
Атап айтсақ, бұл ... ... ... ... ... бірлігін
нығайтуға, рулар арасында алауыздықты тежеуге, жоңғар шапқыншылығына ... бір ... ... топтастыруды өлшеусіз рел атқарды.
Тәуке хан 1718 жылы ... ... ... ... қазақ халқы негізінде
XIX ғасырдың ортасына дейін қолданып келді. Ал, кейбір нормалары Қазан
төңкерісіне ... ... ... ... ... реттеу
функциясын тиімді атқарып келді. Көп жылдар бойы ... ... ... ... ... қатынастардың сарқыншағы, керітартпа, реакциялық
мазмұндағы заң жиынтығы» деген ... ... ... қатар «Жеті
Жарғы» ұлттық философиялық, этникалық, ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттілігінің хартиясы негізінде «Жеті
Жарғы» заңының барлық нормалары ... ... ... жоқ. Оның ... ... Я. ... А.И. Левшиннің еңбектерінде
берілген.
«Жеті Жарғы» негізінде жеті әдеттік құқықтық жүйеден тұратын қоғамдық
қатынастарды реттейтін салалардың ... Бір ... ... Жеті
Жарлық: жер дауы, жесір дауы, құн дауы, бала тәрбиесі және неке, ... ... ... дау, ұлт ... ... ... ... тұжырымымыз Қазанғап Байболұлының «Төле ... ... ... ... ... идеяларға негізделген. Бұл дастанда «Жеті
Жарғының» жеті институттары былайша ... ... ... біріншісі,
Ру, қоныспен меншікті ісі.
Иеленген жеріне жанжал болса,
Біреуге басымдылық қып озбыр кісі.
Үй іші мен ... ... ... ... ... ... қарлық, барымта – үшінші заң,
Баян етер бәрін де ... ... боп ... мынау заңы.
Бір халықпен басқа ру болса дауы.
Ұлтын ... ...... ... жетінші – құн дауы, жесір дауы.
Тәуке ханның «Жеті Жарғысында» қазақ қоғамының мемлекеттілік құрылымы,
өкіметтің қалыптасуы, хандарды сайлау тәртібі ... ... ... бекітілмеген. Бұл саяси өкіметтің әлсіз ... ... ... ... қатынастардан кіндігін
үзбеген қазақ қоғамында жеке адамның беделінің негізінде басқару өте тиімді
болып, ру ... ... ... ... пен ... ... ... қызмет етті.
Бірақ «Жеті Жарғы» жылына бір рет күз ... ... ... ... ... ру, ... басшыларын құрылтай кеңеске міндетті түрде
келуге қажет екенін міндет ретінде бекітті. Және ... қару ... ... ... ... ... адам ... көтерілген мәселе
бойынша дауыс беру ... ... ... ... бұл ... ... ... мәселелер бойынша шешім қабылдап, дауыс ... ... серт ... ... ... ұштасқан, яғни, құрылтай-
кеңестің шешімін орындауға, іс жүзіне асыруға ант бергендікті ... ... ... ... ... ... ... ету
мақсатында қару асынуға жарайтын әрбір жанұя жыл ... өз ... ... ... ... ... ... өлшем ретінде бекітті.
Мемлекеттік маңызы бар мәселенің бірі - әрбір рулардың ... ... ... ... таңба рулардың символдары ретінде танылды.
Ал меншікті иемдену, пайдалану, билеу ... ... ... ... ... ... ... болды. Таңба тайпалық, рулық көлемде
пайдаланса, ен салу ... жан ... жеке ... ... пайдаланды.
«Жеті Жарғы» және қазақтың әдеттік-қылмыстық құқығы. Қазақтың
қылмыстық құқығы ... ... ... сай ... ханның қасқа жолы»,
«Есім ханның ескі ... ... заң ... ... айқындалған.
Қазақ қоғамының көшпелі өмірі, патриалдық – ... ... ... ... құқыққа, оның жеке институттарына өте зор ... ... ... ... ... талаптары еліміздің
шаруашылық ұйымдастыру болмысының, тыныс-тіршілігінің ... ... ... өзінің бабтарында «қылмыс» деген ұғымды ешқандай мазмұнда
түсіндіріп, мәнін ашып ... ... ... тек қазақ
қоғамының әлеуметтік практикасында жиі-жиі кездесетін зиянды ... ... ... ... қолданылатын жазалардың түрлері
көрсетілген. Негізінде «Жеті Жарғыда» ... ... ... кісі ... ... ... ... шығару, әйелдің ерінің көзіне
шөп салуы, денеге, мүшеге зақым келтіру, әйелді зорлау, ... алып ... ... ... бар әйелмен көңілдес болу, тәңірге тіл тигізу,
христиан дініне өту сияқты әрекеттерді жауапқа тартуды ... ... ... қылмыскер деп танымайды, керісінше оларды
«жын соққан», ... ... ... ... ... ... бағалайды,
қылмыскерді «күнәһар» деген ұғыммен алмастырып қарайды.
Қылмыстық жауапқа тарту 13 жасқа толған ... ... ... ... ... өз әрекеттеріне толығынан жауап бере алатын
болуы шарт. «Он үш жаста отау ... ... сөз әр ... ... ... алатынының нышаны болса керек. Қазақтың қылмыстық құқығы мылқау, есі
дұрыс емес адамдарды жауапқа ... ... ... ... субъектісі
болып құлдар саналмайды. Олардың жасаған әрекеттері үшін ... ... Екі ... ... кісі ... үшін де ... ... бірақ
олар елдің қарғысына үшырайды.
«Жеті Жарғының» негізгі талаптарының бірі – ... ... сай жаза ... яғни талион принципі (қанға қан, жанға ... ... ... ... ... бекітілгенімен онша дамыған жоқ,
керісінше жаза ... ... ... ретінде мүліктік композиция
қалыптасты. Құқық ... тек жеке ... ісі, яғни ... ... сай ... ... ... мәселелерді өздері құштар
адамдар шешеді».
2 МЕМЛЕКЕТТІҢ ПАЙДА ... ... ... əлеуметтік биліктің ерекшеліктері болып
мыналар табылады:
- ол тек бір ру көлемінде ғана ... оның ... ... жəне
қандық туыстыққа негізделді;
- тікелей қоғамдық болып табылды, алғашқы қауымдық демократияның, өзін-
өзі басқарудың бастамаларының негізінде ... бұл ... ... ... ... ... ... əскербасылары жəне т.б. қызмет етті, олар ... ... өмір ... ... ... шешіп отырды.
Мемлекеттің пайда бо-луы туралы мəселе даулы болып табылады, себебі,
этнография жəне тарих ғылымдары оның пайда болуы туралы ... ... ... ... ... болу ... тура-лы бірқатар
теориялар бар, олардың негізгілері болып мыналар табылады:
1. Діни теория – мемлекеттің, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... билік құдайдан» деген
тұжырымдаманы бекітіп, жақтайды. ... діни ... ... бұл
теория бірқатар шынайы ... ... ... ... ... теократиялық нысандарын–абыздар билігін, шіркеудің ролін,
діни жəне əкімшілік орталықтар арасындағы ... ... Бұл ... ... бірі – Фома ... Патриархалды теория – мемлекеттің пайда болуын ... ал ... ... ... отбасы мүшелерінің алдындағы
əке билігінен туындатады. Бұл теория патшаның шексіз билігін негіздеуге
бағытталған, ал бұл ... ... көзі ... ... емес, отбасындағы
əкенің, патриархтың шексіз билігі орын ... ... ... таниды. Бұл
теория Грецияда пайда болған, өз негіздемесін Аристотельдің еңбектерінен
иеленсе, өз дамуын ... ... ... ... ... ... теория – ХVІІ-ХVІІІ ғасырларда кеңінен ... ... ... ... Гуго ... мен ... ... пен Т.Гоббс, Францияда Ж.-Ж.Руссо, Ресейде А.Радищев орын алды.
Мысалы, А.Радищевтің ойынша, билік ... ... ... ол ... ... жəне оны халық бақылауы тиіс. Шарттық теорияға сəйкес,
мем-лекет шарт нəтижесі ретінде ... ... оның ... болып
адамдар табылады, олар шарттың негізінде өз бостан-дықтарының, өз билігінің
бір бөлігін мемлекетке береді.
4. ... ...... ... болу ... ... күштеу
əрекетін, бір халықтың екінші халықты жаулауын таниды. Жауланған халықтың
үстінен билікті ... ... оған ... ... үшін ... құрылады.
Күштеу теориясы ХІХ ғасырда пайда болды, оның өкілдері – Л.Гумплович,
К.Каутский, ... ... ...... ... ... адам психикасының
көріністерімен: бағыну қажеттігімен, еліктеумен, алғашқы қауымдық қоғамның
жоғарғы топтарына тəуелділікті сезінумен, белгілі бір ... ... ... жəне т.б. байланыстырады. ... ... ... ... мен ... ... ... Органикалық теория. Бұл теорияның өкілдері Г.Спенсер, Вормс,
Х.Прейс ... ағза ... ... Оның ... арасындағы
тұрақты байланыстар тірі ағзаның ... ... ... ... ... – биология-лық дамудың бір түрі ... ... ... даму ... ... ... бір түрі ретінде
мемлекеттің өз миы (басшы) мен оның шешімдерін жүзеге ... ... ... ... теорияға сəйкес мемлекеттердің алғашқы қа-наушы
нысандарының пайда болуы шығыстық ... ... ірі ... ... ... ... Бұл ... қазіргі кездегі
неміс ғалымы К.-А.Вит-тфогельдің еңбектерінен айрықша ... ... ... ...... пайда болуын əлеумет-тік-
экономикалық факторлармен, яғни, жеке ... ... ... ... ... ... ... теорияның өкілдері – К.Маркс, Ф.Энгельс, В.И.Ленин –мемлекет бір
таптың екінші таптың үстінен үстемдігін ... жəне ... ... ағза ... өмір ... мен ... етуін қамтамасыз ету
мақсаттарында пайда болған деп санайды. Мемлекеттің қалыптасуы – ... ... ... ... ұзақ ... ... «өндірістің азиялық
тəсілі» (Египет, Вавилон, Үн-дістан, Қытай жəне т.б.) ... ... Бұл ... ... ... ... ...
жердік үлес, ұжымдық меншік жəне т.б. тұрақты сипатты иеленді. Ежелгі
Шығыста пайда болған ... ... ... ... ... ... басқарды, яғни, өндірісті ұйымдастырушы ролін атқарды. Афины
мен Римде мемлекеттің пайда болу бағыты басқаша жолмен жүзеге ... ... ... ... ... болуы жəне қоғамның
таптарға бөлінуі негізінде пайда болды. Афины – мемлекеттің пайда болуының
ең таза, ... ... ... ... ... ... ... таптық
қарама-қайшылықтардың негізінде пайда болады. Римде мемлекеттің пайда болуы
плебейлердің ... ... ... ... күресінің
нəтижесінде тездетілді. Ежелгі герман мемлекетінің пайда болуы ... алып ... ... ... жаулап алумен байланысты, бұл
жерлерге үстемдік ... ... ... ... ... сол ... ... болу қажеттігі туды.
арлық нысандағы мемлекеттердің пайда болуына негіз болып 10-12 мың жылдар
бұрынғы неолиттік революция табылды. Оның мəні ... өз ... ... адам дайын өсімдік жəне жануарлық нысандарын
иемденумен байланысты құралдық ... ... ... жəне ... ... шынайы еңбек қызметіне ауысты, яғни, иемденушіден
өндіруші экономикаға өту орын алды.
Сонымен, мемлекет объективтік түрде, сырттан емес, ішкі ... ... ... ... ... халықта қоғамдық дамудың ұзақ процесінде
біртіндеп ... ... ... ... ... сай жетілді.
Көшпелілер қоғамы бытыраңқы болғандықтан ру ... ... ... нормалары өмірге келді. Сол әрекет нормалары жетіле
келе көшпелілер тіршілік еткен халықтың дамуы және ... ... ... ... салатын әдет заңдарына айналады. Өмір
қажеттілігі әдет заңдарының ... ... ... ... толықтырды
және жетілдірді. Өзіне тән ерекшелігі бар дала заңдары ... ... ... ... тапты.
Азияны қоныстанған көшпелілер арасындағы ғұн, үйсін, қаңлы және түркі
сынды жетекші ұлыстар өздерінің әр кездегі, әр ... әдет ... ... ... ... ... заңдары сол ұлыстың
орнығуы, нығаюы, қуат ... ... ... ... ... Енді көшпелілер
қоғамды заң арқылы басқарудың құнды тәжірибесіне ие болды.
Бұл заңдардың өмірге келу тарихы ұзақ, жалғасу процесі күрделі, таралу
аймағы кең, әр ... ... әр ... ... әр ... әр ел ... ... заңдары Азияны мекендеген ғұн, үйсіндерде б.з.д. ІІІ
ғасырларда, ал қаңлы, түркілерде У-УІ ... ... ... ... ... бар. Онда ... меншік, қылмыстық мазмұндар
қамтылған. Ол жетіле келе, мемлекетті басқару ісінде қажетке айналған.
Міне осы ... ... ... ... ... ... ... Ол ғасырлар бойы қалыптасқан, жетілдірілген ауызша
жинақ ... Бұл ... ... қоғамының экономикалық, мәдени көшпелі
тірлігіне сәйкес келді. Сондай-ақ патриархалды-феодалдық ... үшін ... ... ... хан, ... би және басқа ру
өкілдерімен бекітілді және қадағаланып отырды.
Ғалымдар арасында «әдет» терминінің шығуы ... ... ... ... - «әдет-ғұрып» деген араб сөзінен шыққан, мағынасы дағды, әдет.
Әрине қандай бір іс ... ... ... ... айналып, кейін бара-
бара көпшілік ... ... ... оны бұзу ерсі ... ... Әр ... өзіне жарасатын әдет-ғұрып, салт-санасы мен
дәстүрлері бар. Ол ... ... Осы ... ... бір ... – түрлі
қауымының да өткен өмірі сан-алуан, талай замананы алып жатыр.
Соған орай өздеріне тән ... ... ... ... ... ... ... да ислам жоқ етіп, тамырына балта шаппаған.
Қайта олардың прогрессивті ... өз ... ... ... Соның нәтижесінде ислам заң – нормалары сомданып, айшықтана
түсіп кез-келген формацияға кереғар болмай, қабыса алады.
Ол ... ... ... ... ... ... ... Үлкен Советтік Энциклопедияда: «Әдет – ислам діні тараған
елдер арасындағы халықтық дәстүрлі құқығы»,- делінген.
Қолданылған әдебиеттердің тізімі
1. Ахметова Н.С. Обычное право ... в ...... ... ... ... ... Ақышев А.К., Асылбеков М.Х. Қазақстан тарихы ... ... ... 1994
3. Ақбаев Н. Ата салтыңды аяла. Алматы//Ана тілі, 1998
4. Алексеев С.С. Теория права. Москва, 1994
5. Аль-Халел Карпык. Белая кость ... ... ... ... ... Арғынбаев Х. Қазақ отбасы. Алматы. Қайнар, 1996
7. Арғынбаев Х. Қазақ ... ... және ... ... ... ... С. Қазақстан тарихы. Алматы, 1993
9. Ардақ Нұрғали. Отбасы және туыстық дәстүр//Ақиқат, 1998, № ... ... ... Жас алаш, 1999, 5 қаңтар
11. Қ.Әлішев. Келелі сөзді кім айтар?//Егемен Қазақстан. 11 ... ... ... Е. ... ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында.Алматы.
Санат, 1994
13. ... ... ... ... ... 1993
14. Большая Советская энциклопедия. Т.1. Москва, 1949
15. Б.Бабақұлы. Әз Тәукенің Жеті жарғысы//Ақиқат, 1993 ... ... С. Төле би. ... ... ... ... Алматы,
1991жыл
17. Под.ред. Дулатовой Д.И. История Казахстана с древнейших времен до
конца ХУІІІ века. Алма-Ата. ... ... ... ... ... ... 1997 № 11
19. Жездібаев С. Не білу керек?//Ақтөбе, 1991
20. «Жеті жарғы» Бұрынғы ... ел ... ... ... ... ... ... алқасы тәртіпке шақырады//Егемен Қазақстан,
1995, 27 мамыр
22. Зиманов С.З. Қазақ әдет-ғұрып құқығының материалдары.Алматы. ... ... ... С.З. ... ... ... права. Алма-Ата, 1961
24. Зиманов С.З. Общественный строй казахов первой половины ХІХ века.
Алма-Ата, ... ... Неке және ... ... 1998, 11 ... ... З. ... қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет.
Алматы. «Жеті жарғы», 1997
27. Культелеев Т.М. Уголовное обычное право казахов. Алматы, 1955
28. Қазақстан ... ... 30 ... 1995ж.
(07.10.1998ж. өзгертулер мен толықтырулар енгізілді)

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ хандығының жылнамасы5 бет
Ежелгі Греция мемлекетіндегі негізгі заңдар8 бет
Жер заңдары14 бет
Жер құқығы қатынастар5 бет
Рим құқығындағы 12 кесте заңдары18 бет
Хаммурапи заңдары12 бет
Хаммурапи заңдарына жалпы сипаттама8 бет
Экология заңдарын бұзудың түсінігі мен белгілері.10 бет
Электрондық құжат және электрондық цифрлық қолтаңба11 бет
Қазақстан Республикасында орман басқару жұмысының қамтамасыз етілуі14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь