Сөздің құрылысы мен құрылым жүйесі


Лекцияның жоспары: 1. Сөздің сыртқы түр . тұлғасы
2. Жалаң сөздер мен күрделі сөздер
3. Қазақ тіліндегі сөздердің құрылым жүйесі
4. Сөздің лексика, грамматикалық мағына беретін бөліктері
5. Сөздердің грамматикалық мағына беретін бөліктері
. Лекцияның мазмұны: Қазақ тіліндегі сөздер тұлғалық құрамы жағынан біркелкі болмай, әр түрлі болып келеді. Сөздердің ішінде жалаң түбір сөздер де адам, ат, ас, бер, кел, жұрнақ арқылы жасалған тубынды сөздер де ашық, ізде, сөзшең, езгі, екі, үш сөзден біріккен сөздер, де тоқсан, қарлығаш, Шымкент, бүгін, қосарланып, жасалған сөздер де ата- ана, келін – кепшік, құрт – құмырсқа, бірнеше түбірдің тіркесуі арқылы жасалған құрама сөздер де темір жол, қызыл қасқа еңбек ет, сөздер де атаулардың қысқаруын қолданылуы да ҚазМҰУ, АҚШ, ХКБУ кездеседі.
Сөз тұлғасы деген не? Қ. Жұбанов «Сөздің сыртқы көрінісі – сөздің тұлғасы» - деген. Сонымен сөз тұлғасы сөздің сыртқы түр – тұрпаты , сыртқы көрінісі.
Тұлғасына қарай топтанғанда қазақ тіліндегі сөздерді дара, жалаң және күрделі деп 2 топқа бөліп қарастыруға болады.
Жалаң (дара) сөздер: 1. Түбір сөз. 2. Туынды сөздер
Күрделі сөздер: 1. біріккен сөздер. 2. Қос сөздер. 3. Құрама, тіркескен сөз. 4. Қысқарған сөз
Жалаң сөз деп құрамында бір ғана негізгі түбірі бар сөздерді айтамыз да, күрделі сөз деп құрамындап кемінде екі я онан да көп негізгі түбірі бар сөзді айтамыз. Жалаң сөздер морфологиялық тәсілдің жемісі де, күрделі сөздер синтаксистік тәсілдің жемісі.
Жалаң (дара) сөздер
Жалаң сөздер іштей 2 салаға бөлінеді:
1. түбір сөздер
2. туынды сөздер
Сөздің әрі қарай жеке – жеке морфемаларға бөлшектеуге келмейтін ең түпкі мағыналы бөлігін түбір сөз немесе негізгі түбір деп атаймыз. Мыс алы: бас, бас-шы, бас-тық, бас-қар, бас-қар-ма деген сөздердің бәрі бірдей түбір сөздер емес, түбірлес сөздер. Бір түбірден жасалған сөздерді түбірлес сөздер дейміз. Бұл сөздердің ішінде тек бас деген форма ғана түбір сөз болады. Түбір сөз форма жағынан да, мағына жағынан да өз алдына жеке сөз ретінде қолданылады дербес сөз болуы керек. Мысалы: сөз, ел, ес, іс, мал, адам, тас т.б.
Тілібміздегі бірсыпыра сөздер түбірге, қосымша бөлшектерге оп – оңай мүшелене бермейді. Олардың ішінде туынды сөздер жасауға денрбес сөз ретінде қолданылмайтындары да бар.
Мысалы, момын, момақан, момыш, немесе шалқақ, шалқасынан, шалқу, шалқалау, т.б. түбірлес (төркіндес) сөздер кездеседі. Мұндағы сөздердің түпкі бөлшектері, мом, шалқ, деген морфемалар, бірақ бұл морфемалар осы қалпында дербес сөз ретінде қолданылмайды, олар тек қосымшалы формада ғана жеке-жеке сөз ретінде қолданылады. Грамматикада мұндай түбірлер өлі түбірлер я көнерген негіздер деп аталады.Ал бас , іс, ал, айт, кел, т.б.түбіллер тірі түбірлер деп аталады. Ал өлі не көне түбірлердің ерте кезде өзіне тән дербес мағыналары болғаны даусыз. Тіл дамуының ішкі заңына байланысты олар тек қосымшалармен қлоданғанда ғана жеке мағынаға ие болстыны көрініп тұр.
Туынды түбір сөздер деп сөз тудырушы жұрнақтар жалғану арқылы янегізгі түбірлерденөрбіген сөздерді айтамыз.Туынды түбір сөздің құрамында негізгі түбір морфемасы және қосымша морфемаларболуы шарт. Мысалы, малшы, әсемпаз, ел, елші, елшілік, жол, жолсыз, жолсқ. Туынды түбір сөз тек түбір сөзден ғана жасалып қоймайды.Мысалы, білім, біл, білімпаз, білімпаздық. Кейбір жұрнақтарсөздің қайсысына болсын талғамай жалғана береді де кейбір жұрнақтар бірді-екілі сөздерге ғана жалғанып көнеленеді, басқа сөздерге жалғанбайды , туынды түбірлерден де жасалады. Осыған байланысты оларды тірі жұрнақтар, өлі жұрнақтар дейміз. Тірі жұрнақтарда кез-келген сөздерге жопо-тармағай жалғана бермейді. Олар өздерінің жаңа сөз тудырудағы қызметіне қарай белгілібір грамматикалық категодрияға жататынсөзденеге жалғана береді шығу тарихы көне, әрі сөз тудыру қабілеті күшті, (-ла,-ле, -да, -де,-та,-те, ) жұрнағы есімдерден етістік жасайтын аса құнарлы қосымша. Бірақ бұл жұрнақ есімдердің бәріне бірдей жалғанбайды. Олардың ішіндегі белгілі бір топтарына ғана жалғанады. Туынды түбір сөздің мағынасы өзінің құрамындағы түбірдіңмағынасымен де, жұрнақтың мағынасымен де іштей байланысып барып, бір тұтас қасиет-қабілетке иеленеді.
Сонымен туынды түбірге сөзжасамныңсинтетикалық тәсілі арқылы жасалған сөздер енеді. Қазақ тілінде туынды түбірпді туынды сөз ұғымымен шатастырып, кейцде бірінің орнына бірін атайды. Бұл дұрыс емес, екеуініңарасында үлкен айырма бар. Туынды түбір туынды сөздің бір түрі ғана. Ал туынеды сөзге бүкіл сөзжасам тәсілдерімен жасалып, тіліміздің лексикалық қабатын толықтырып жатқан сөздердің бәрі енеді. Яғни синтетикалық, аналитикалық және лексика – семантикалық тәсілмен жасалып жаңа лексикалық мағынада қолданылатын сөздердің бәрі туынды сөздерге жатады.
5. Сөз тұлғасы және оның жасалу тәсілдеріне байланысты
қосымша әдебиеттер
1. А. Байтұрсынов «Тіл тағлымы» Алматы, 1992 ж.
2. Қ. Жұбанов «Қазқ тілі жөніндегі зерттеулер»
Алматы, 1966 ж 151-167 б.
3. Балақаев «Күрделі сөздердің сипаттамасы» Алматы, 1987 ж.
4. Ж. Шәкенов «Қазақ тіліндегі күрделі сөздер мен тұлғалар»
Алматы, 1991 ж.
5. Г. Жәркешова «Біріккен сөздер мен сөз тіркестерінің орфографиялық сөздігі» Алматы, 1960 ж.
6. К.А. Бейсенбаева «Кірікке сөздердің фонетика - морфологиялық құрылысы жайында» Қазақ филологиясы 4-ші кітап.Алматы, 1977 ж.
7. С.Ш. Хасенова «Қос сөздердің стилдік қисындары» Қазақ филологиясы 4 – ші кітап 1977 ж.
8. Ә. Ақабаев «Кейбір күрделі сөздерді оқыту әдісі // Қазақ тілі мен әдебиеті» Алматы, 1991 ж. №3, 53-55 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 12 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
бот арқылы тегін алу ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






1. Лекция тақырыбы: Сөздің құрылысы мен құрылым жүйесі
2. Лекцияның жоспары: 1. Сөздің сыртқы түр – тұлғасы
2. Жалаң сөздер мен күрделі сөздер
3. Қазақ тіліндегі сөздердің құрылым
жүйесі
4. Сөздің лексика, грамматикалық
мағына беретін бөліктері
5. Сөздердің грамматикалық мағына
беретін бөліктері
3. Лекцияның мақсаты:
4. Лекцияның мазмұны: Қазақ тіліндегі сөздер тұлғалық құрамы
жағынан біркелкі болмай, әр түрлі болып келеді. Сөздердің
ішінде жалаң түбір сөздер де адам, ат, ас, бер, кел,
жұрнақ арқылы жасалған тубынды сөздер де ашық, ізде,
сөзшең, езгі, екі, үш сөзден біріккен сөздер, де тоқсан,
қарлығаш, Шымкент, бүгін, қосарланып, жасалған сөздер де ата-
ана, келін – кепшік, құрт – құмырсқа, бірнеше түбірдің тіркесуі
арқылы жасалған құрама сөздер де темір жол, қызыл қасқа
еңбек ет, сөздер де атаулардың қысқаруын қолданылуы да
ҚазМҰУ, АҚШ, ХКБУ кездеседі.
Сөз тұлғасы деген не? Қ. Жұбанов Сөздің сыртқы
көрінісі – сөздің тұлғасы - деген. Сонымен сөз тұлғасы сөздің
сыртқы түр – тұрпаты , сыртқы көрінісі.
Тұлғасына қарай топтанғанда қазақ тіліндегі сөздерді дара,
жалаң және күрделі деп 2 топқа бөліп қарастыруға болады.
Жалаң (дара) сөздер: 1. Түбір сөз. 2. Туынды сөздер
Күрделі сөздер: 1. біріккен сөздер. 2. Қос сөздер. 3. Құрама,
тіркескен сөз. 4. Қысқарған сөз
Жалаң сөз деп құрамында бір ғана негізгі түбірі бар
сөздерді айтамыз да, күрделі сөз деп құрамындап кемінде екі
я онан да көп негізгі түбірі бар сөзді айтамыз. Жалаң сөздер
морфологиялық тәсілдің жемісі де, күрделі сөздер синтаксистік
тәсілдің жемісі.
Жалаң (дара) сөздер
Жалаң сөздер іштей 2 салаға бөлінеді:
1. түбір сөздер
2. туынды сөздер
Сөздің әрі қарай жеке – жеке морфемаларға бөлшектеуге
келмейтін ең түпкі мағыналы бөлігін түбір сөз немесе негізгі
түбір деп атаймыз. Мыс алы: бас, бас-шы, бас-тық, бас-қар, бас-
қар-ма деген сөздердің бәрі бірдей түбір сөздер емес,
түбірлес сөздер. Бір түбірден жасалған сөздерді түбірлес сөздер
дейміз. Бұл сөздердің ішінде тек бас деген форма ғана түбір
сөз болады. Түбір сөз форма жағынан да, мағына жағынан да
өз алдына жеке сөз ретінде қолданылады дербес сөз болуы
керек. Мысалы: сөз, ел, ес, іс, мал, адам, тас т.б.
Тілібміздегі бірсыпыра сөздер түбірге, қосымша бөлшектерге
оп – оңай мүшелене бермейді. Олардың ішінде туынды сөздер жасауға
денрбес сөз ретінде қолданылмайтындары да бар.
Мысалы, момын, момақан, момыш, немесе шалқақ, шалқасынан, шалқу,
шалқалау, т.б. түбірлес (төркіндес) сөздер кездеседі. Мұндағы сөздердің
түпкі бөлшектері, мом, шалқ, деген морфемалар, бірақ бұл морфемалар осы
қалпында дербес сөз ретінде қолданылмайды, олар тек қосымшалы формада ғана
жеке-жеке сөз ретінде қолданылады. Грамматикада мұндай түбірлер өлі
түбірлер я көнерген негіздер деп аталады.Ал бас , іс, ал, айт, кел,
т.б.түбіллер тірі түбірлер деп аталады. Ал өлі не көне түбірлердің ерте
кезде өзіне тән дербес мағыналары болғаны даусыз. Тіл дамуының ішкі заңына
байланысты олар тек қосымшалармен қлоданғанда ғана жеке мағынаға ие
болстыны көрініп тұр.
Туынды түбір сөздер деп сөз тудырушы жұрнақтар жалғану арқылы
янегізгі түбірлерденөрбіген сөздерді айтамыз.Туынды түбір сөздің
құрамында негізгі түбір морфемасы және қосымша морфемаларболуы шарт.
Мысалы, малшы, әсемпаз, ел, елші, елшілік, жол, жолсыз, жолсқ. Туынды түбір
сөз тек түбір сөзден ғана жасалып қоймайды.Мысалы, білім, біл, білімпаз,
білімпаздық. Кейбір жұрнақтарсөздің қайсысына болсын талғамай жалғана
береді де кейбір жұрнақтар бірді-екілі сөздерге ғана жалғанып көнеленеді,
басқа сөздерге жалғанбайды , туынды түбірлерден де жасалады. Осыған
байланысты оларды тірі жұрнақтар, өлі жұрнақтар дейміз. Тірі жұрнақтарда
кез-келген сөздерге жопо-тармағай жалғана бермейді. Олар өздерінің жаңа
сөз тудырудағы қызметіне қарай белгілібір грамматикалық категодрияға
жататынсөзденеге жалғана береді шығу тарихы көне, әрі сөз тудыру қабілеті
күшті, (-ла,-ле, -да, -де,-та,-те, ) жұрнағы есімдерден етістік жасайтын
аса құнарлы қосымша. Бірақ бұл жұрнақ есімдердің бәріне бірдей жалғанбайды.
Олардың ішіндегі белгілі бір топтарына ғана жалғанады. Туынды түбір сөздің
мағынасы өзінің құрамындағы түбірдіңмағынасымен де, жұрнақтың мағынасымен
де іштей байланысып барып, бір тұтас қасиет-қабілетке иеленеді.
Сонымен туынды түбірге сөзжасамныңсинтетикалық тәсілі арқылы
жасалған сөздер енеді. Қазақ тілінде туынды түбірпді туынды сөз ұғымымен
шатастырып, кейцде бірінің орнына бірін атайды. Бұл дұрыс емес,
екеуініңарасында үлкен айырма бар. Туынды түбір туынды сөздің бір түрі
ғана. Ал туынеды сөзге бүкіл сөзжасам тәсілдерімен жасалып, тіліміздің
лексикалық қабатын толықтырып жатқан сөздердің бәрі енеді. Яғни
синтетикалық, аналитикалық және лексика – семантикалық тәсілмен жасалып
жаңа лексикалық мағынада қолданылатын сөздердің бәрі туынды сөздерге
жатады.
Күрделі сөз.
Қазіргі қазақ тілінде жалаң сөздермен қатар күрделі сөздер де үлкен
орын алып, өте жиі қолданылады. Күрделі сөздердің өздеріне тән
ерекшеліктері мен алуан түрлі сипаттары бар. Күрделі сөз деп – кемінде екі
не одан да көп дара сөзден құралып, лексика – семантика жағынан біртұтас
, лексика – грамматика жағынанбір бүтін тұлға болып бірлесіп тұрақталған
құрама сөзді я сөз тіркесін айтамыз. Мысалы; бүгін, биыл, тоқсан, өйткені,
білезік, бақа-шаян, бүгін-ертең, аяқ-табақ, ала жаздай, қырғи қабақ, көз
бояу, сөйте тұра, т.б. Сөздердің бәрі де күрделі сөздерге жатады.Тарихи
жағынан алғанда күрделі сөздердің қайсысы болса да бастапқы жай
синтаксистік тіркестерден туып қалыптасқан. Бұл прцесс бірден туа салған
жоқ, ұзақ замандар бойы бірте-бірте қалыптасып орныққан Күрделі сөздердің
жүйесңі негізінен синтаксистік тіркестен шыққанымен, бұл прцесс сөз
тудырудың лексика –самантикалық тәсілімен де байланысқан. Онымен бірге бұл
прцестерге фонетикалық заңдармен грамматикалық факторларда қосылып, кейбір
синтаксистік жай тіркестердің күрделі сөздерге айналуларына жәрдемдеседі.
Күрделі сөздердің жасалуында әр түрлі факторлардың үлесі бар.
1. Фонетикалық процесс. Әр түрлі сөздердің әр қилы дыбыстық өзгеріске
ұшырағанфонетикалық фактор дейміз. Мысалы; бүгін, биыл, белбеу, ағайын,
өйткені деген сөщздердің жай сөздердің бірігуімен бірге әуелі
компоненттердің әрқилы дыбыстық өзгерістерге ұшырағандығын байқаймыз.
2. Лексика - семонтикалық прцесс. Әуелгі жай сөз тіркестердің идиомолану,
лексикалану. Делексикалану құбылыстарын лексика- симантикалық фактордейміз.
Мысалы; қырғи қабақ болу, төбе шашы тік тұруды деген тіркестерді –
идиомаланған, темір жол, шыны аяқ, қолғап, аққу, қантесер, т.б.
–лексикаланған, түрегел ( тұра кел), түнеугүні ( тонау күні ) ышқыр (
ішұ құр) деген тіркестер деликсикалонған тіркесте. Мұнда құрамындағы
компоненттер дыбыстық өзгерістің нәтижесінде бастапқы өз мағынасынан ада
күде айырылуын делексикалану дейміз.
3. Грамматикалану прцесі.
Күрделі сөздердің енді бір алуаны грамматикңалық процестердің нәтижесінде
пайда болған. Мұнда белгілі бір сөзтобына тән сөздер я қайталанып
қосарланып, я тіркесіп жұмсалады.
Мысалы; үлкен-үлкен, қара-қара, ел-жұрт, тау тас , айта бар, келе
жатыр, бара қой, он алты, отыз бес.
Сондай-ақ сөз табына тән сөздердің тіркесінен әрі лексикалогияны, әрі
лексикалық, әрі грамматикалық күрделі сөздер туады. Мысалы, жәрдем
қыл, көмек ет, телефон соқ, құлақ сал т.б.
Күрделі сөздер деп – сөздердің жай синтаксистік тіркес і
емес, араларындағы синтаксистік қатынастарын жоғалтып, семантикалық
мағынасы жағынан да, грамматикалық қызметі жағынан да тұтас бір
бүтін тұлға ретінде қалыптасқан сөздерді айтамыз.
Күрделі сөздер кейбіреуі мысалы біріккен сөздер синтаксистік
тәсіл мен морфологиялық тәсілдің комбинациялануынан мыс: қонақасы,
ендігөрі. Кейбіреуі тұтас мекен, ер жеткен, жапан түз, күн
тәртібі. Кейбіреулері тұтас сөз тіркесінің идиомалануынан (жүрек
жалғау, қырық пышақ) жасалуы қалыптасқан.
Қазақ тіліндегі күрделі сөздер сыртқы кескін – тұрпатына
қарай біріккен, қосарланған, тіркескен (құрама) және қысқарған сөздер
түрінде кездеседі.
Біріккен сөздер – сөзден сөз тудырудың бір амалы сөздерді
біріктіріп айту. Бұл көне замандардан келе жатқан ежелгі
амалдардың бірі. Бір алуан сөздер біздің көз алдымызда бір -
бірімен бірігіп қалыптасып жатса бір алуан сөздер тілдің ерте
дәуірлерінде бірігіп бір сөзге айналып кеткен. Әріректе
біріккен кейбір сөздердің көпшілігінің төркінінің (этимологиясын)
қазіргі кезде ажырату тіпті қиынға соғады. Мысалы: бүгін,
биыл деген де бұл, күн, жыл деген сөздер бар. Олар бұл күн, бұл
жыл деген тіркесіп айтылатын екі сөздің жиі қолданылуының
нәтижесінде дыбыстық жағынан үйлесім бірте – бірте бүгін, биыл деген
түрде орныққан. Соңғы кезде туған (шекара, демалыс, еңбеккүн) деген
сөздердің этимологиясын ажырату әлдеқайда жеңіл. Олар
фонетикалық өзгерістерге аздап қана болмаса, көп ұшырамағандықтары
тұлғасынан көрініп тұр. Осындай белгілеріне қарап біріккен
сөздерді 2 топқа бөлеміз:
1. Біріккен сөздер
2. Кіріккен сөздер
1. Біріккен сөздердің компоненттерінің өзді - өзінің бастапқы
формаларын да, мағыналарын да сақтап барып бірігуіне біріккен
сөз дейміз. Мысалы: ақсақал, аққу, қаламсап, аққұтан, отағасы.
2. Кіріккен сөз компоненттерінің тек этималогиялық жолмен ізденіп
барып айқындалмаса сыртқы тұрпатына қарап, қандай сөздерден
құралғанын бірден ажыратуға болмайтындарын кіріккен сөз дейміз.
Мысалы: сөйт, бүйт, әкет, апар, ошақ, қарлығаш, білезік,
әлпет алд. бет.
Кіріккен сөз сыңарының кірігу сатыларын барласақ, онда
мынадай заңдылықтарды аңғарамыз. Кіріккен сөздің қай компоненті
болмасын мағынасын жоғалтады, осыдан келіп ол форманың
дербестігін де сақтай алмай, дыбыстық өзгеріске ұшырайды да
бір – бірімен үндескен жаңа сөз туады. Жаңа туғапн мұндай
сөздің үйлескен дыбыстық құрамдарын ұйымдастыратын дәнекер дауыс
екпіні болады және бұл екпін кіріккен сөзді жай сөз тіркесінен
ажырататын ба сқы белгі болып қызмет етеді. Бірақ негізгі роль
қашан да болсын сөздің мағынасында. Мыс алы: күндіз (күн
жүзі)қоян, қой сияқты сең, ағайн – аға – іні, бәйбіше - бәй - үлкен
және біше - әйел, жан азк – жанның азасы.
Қос сөздер. Сөзден сөз тудырудың тағы бір амлаы - екі
сөзді қосарлап айту. Қос сөздер негізінен бір сөзді қайталау
арқылы және екі сөзді қосақтау арқылы жасалады. Сөз тудырудың
бұл тәсілі де ерте заманнан қалыптасқан аса құнарлы тәсіл.
Жасалуына қарай қос сөздерді қайтаплама қос сөздер (қара – қара,
айта – айта, жалтақ - жалтақ), қосарлама қос сөздер деп айтам
ыз. (әке – шеше, ата - ана). Қос сөздерн қосымшалы, қосымшасыз болып
бөлінеді.
Қайталама қос сөздің фонетикалық және морфологиялық
сипатына қарай 4 топқа бөлуге болады:
1. Қосымшасыз сөздің (түбір) қайталануы арқылы жасалады. Мыс
алы: ата- ана, с ала – сала, үйір-үйір, бөрт-бөрт.
2. Қосымшалы сөздің қайталнуынан жасалады. Мыс алы: көре – көре,
үйдей – үйдей, үйді – үйіне, балалы – шағалы.
3. Қайталанатын сыңарының бір дыбысы өзгеріп барып жасалады.
Мысалы: нан – пан, ас-мас, тарс-тұрс, жалт-жұлыт
4. Негізгі сөздің алдына үстеме буын қосақталып отырады.
Мысалы: ашық – ап – ашық, күп – күрең, түп – түзу, дұп – дұрыс.

Қайталама қос ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Сөздің семантикалық құрылысы
Тіл білімі немесе лингвистика
Етістікті фразеологизмдердің грамматикалық ерекшеліктері
Аударматану
Сөзжасамның жалпы түсініктері. Морфемдік талдау және орфография
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Өлең сөздің теориясы. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері. Әдеби үдеріс, әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер
Сөздің таңбалануына негіз болатын зат немесе құбылыс
Тіл мен ойлау
Когнитивті лингвистика – жеке ғылым саласы
Қазақ өлең құрылысы
Пәндер