Қазақ халқының 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі жайлы


Қазақстан Республикасы-қазақ халқының тәуелсіз ұлттық мемлекеті. Тәуелсіз мемлекетіміздің құрылуы-қазақ халқының талай ғасырларға созылған ұлт-азаттық күресінің заңды нәтижесі. Халқымыздың даму тарихында мүлдем жаңа мазмұндағы саяси кезең басталды.
ХХ ғасырдың басында Қазақстан, Ресей империясының капитализмге дейінгі өндірістік қатынастар үстем болған аграрлы отарлық өлкесі болды. Қазақ халқының басым көпшілігі, бір жағынан, патша үкіметінің отарлау саясатының қасіретін, екінші жағынан, ауылдағы бай-шонжарлардың езгісінің ауыртпалығын көтерді. Қазақстанның экономикасы мен жер байлығына, Ресей алпауыттарымен қатар шетелдік капитал да қол сұға бастады.
Патша үкіметі қазақ халқының ата қонысын мемлекет меншігі деп жариялап, шұрайлы шабындық пен құнарлы егіндікті қоныс аудару қорына, орыс-казак жерлерін (казачествоны) орналастыру және басқа да отарлаудан туындайтын мақсаттар үшін тартып алып отырды. Күштеп өзіне алу саясатының екі ғасырға созылған жылдарында ресейлік отарлаушылар Қазақстанның 45 миллион десятинаға жуық жерін, басқаша айтқанда, ең құнарлы 16 пайыздай бөлігіне иелік етті. 1917 жылы екі революция қарсаңында бұл жерлерге келіп орын тепкен ресейлік қоныстанушылар (негізгі орыс ұлттарының өкілдері) сол кездегі Қазақстанды мекендегендердің 23,1 пайызын құрды [1, 30 бет].
Отарлаушылар қазақ халқының жері мен табиғи байлығының айтарлықтай бөлігіне иелік етіп қана қойған жоқ, олар қазақтарды рухани жағынан да отарлады. Халықты тілінен. Дінінен, ділінен біртіндеп айыру бағында қатыгездікпен ойластырылған шараларды жүзеге асырды.
Бұл жөнінде Міржақып Дулатов «Қазағым менің, елім менің» атты мақаласында былай деп ашына жазған еді: «...Ең алдымен қазақ халқы-Россияға тәуелді халық... Оның ешқандай правосының жоқтығы ыза мен кек тудырады. Халықтан жиналатын салық қаражатының көп бөлігі халыққа тіпті керек емес нәрселерге жұмсалады...өздерің көз жазбай байқап отырғандай...чиновниктер, урядниктер кедей қазақтарды ұрып-соғып, малдарын тартып, ойына не келсе соны істеді...
Енді чиновниктер біздің дінімізге, атадан мұра болып келе жатқан әдеп-ғұрыптарымызға, біздің молдаларға ғана тиісті неке мәселелеріне араласа бастады, діни кітаптарды тұтқынға алды...
Енді бұл чиновнитер қазақ даласына мыңдаған мұжықтарды жер аударып, қазақтардың суы мен шұрайлы жерлерін еркін иемденуде...Бұлар сорлы қазақтарды ұрып-соғып, бар мүлкін тартып алып кетуде...» [2, 211 бет].
Патша үкіметінің отарлау саясаты өзінің шырқау шегіне жетіп, отарлау саясаты өзінің шарықтау шегіне жетіп, отарлау саясаты күшейген сайын халықтың қарсыласу қозғалысы да арта түсті. Соның бірі - 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысы еді.
Ғылыми жұмысты жазудағы мақсатым: биыл 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің болғанына 90 жыл толып отыр. Осы уақыттың ішінде қазақ халқының басынан әр түрлі кезеңдер өтті. Қазақ халқы қайсарлық, қайтпас күрестердің арқасында тәуелсіздікке қол жеткізді. Тәуелсіздікке жету - қазақ халқы үшін даңғыл жол болған жоқ, ол ұлы белестерден, қиын-қыстау асулардан тұрды. Болашақ ұлттық мемлекеттің іргетасы осы тарихи кезеңдерде қалыптасқан болатын, сондықтан да азаттық жолындағы қасиеті де, қасіретті күрестің тарихын зеттеу қазіргі таңда зор маңызға ие болып отыр.
Кеңестік тарихтану 1916 жылғы көтеріліске байланысты оқиғаларды баяндауда, тарихи шындықты ашуды мұрат тұтпай, қалай болғанда да көтеріліске қатысушыларды реакциялық бағыт ұстанған күш ретінде көрсетуді көздеді. Шын мәнінде мәселе анағұрлым күрделірек болатын. Бұрын азды-көп мәлім, сондай-ақ зеттеу жұмыстарына әлі тартылып үлгермеген тың деректік материалдарға сүйене отырып, көтеріліс қарсаңындағы және барысындағы жағдайлар шынайы түрде жазыла бастады. Әрине, Қазақстанның шынайы тарихын жазу- тәуелсіздікке қол жеткізудің жемісі.
Дегенмен де, осы тақырыпқа тікелей қатысы бар жекелеген мәселелер әлі де болса жан-жақты, әрі терең зерттелген жоқ. Солардың бірі, атап айтқанда, осы көтеріліске байланысты кезінде көптеген өлең-жырлар шықты. Олардың көпшілігі уақыт өте фольклорға айналып кетті. Көтеріліске тікелей қатынасушы Көдек Маралбайұлы кезінде 1916 жылға арналған дастан шығарған. Ол қазақстандық оқырмандарға әлі толық таныс емес. Осындай дүниелердің қазақ әдебиеті тарихынан алатын орны мен олардың көтеріліс тарихнамасына қатысы мен дерек көздері ретіндегі маңызын да ғылыми тұрғыдан қарастырған жөн.
Мен осы ғылыми жұмысты жазуда тың материалдарды пайдалана отырып бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және саяси хал-ахуалын, бірінші дүниежүзілік соғыстың Қазақстанға тигізген кері әсерін, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің басты себептерін және көтерілістің негізгі ошақтары Жетісу мен Торғай өңіріндегі көтерілістің барысын, Әулиеата уезіндегі Меркі бөлімшесіндегі көтерілістің ерекшеліктерін, ондағы Ақкөз батырдың өмірін ашу және көтерілістің тарихи маңызын атап көрсету міндетін алға қойдым.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Нүрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995
2. Дулатов М. Шығармалары. Алматы, 1991
3. Назарбаев Н. Ә. Тарих толқынында. «Атамұра», 1999
4. Мырзағалиұлы М. Төрғай көтерілісі. Егемен Қазақстан. 2006,29 тамыз, №204

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 5 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
бот арқылы тегін алу ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ӘОЖ 958

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ 1916 ЖЫЛҒЫ ҰЛТ-АЗАТТЫҚ КӨТЕРІЛІСІ

С.Д. Тоқбергенова
Төле би атындағы №8 гимназиясы, Тараз қ.

Қазақстан Республикасы-қазақ халқының тәуелсіз ұлттық мемлекеті.
Тәуелсіз мемлекетіміздің құрылуы-қазақ халқының талай ғасырларға созылған
ұлт-азаттық күресінің заңды нәтижесі. Халқымыздың даму тарихында мүлдем
жаңа мазмұндағы саяси кезең басталды.
ХХ ғасырдың басында Қазақстан, Ресей империясының капитализмге дейінгі
өндірістік қатынастар үстем болған аграрлы отарлық өлкесі болды. Қазақ
халқының басым көпшілігі, бір жағынан, патша үкіметінің отарлау саясатының
қасіретін, екінші жағынан, ауылдағы бай-шонжарлардың езгісінің ауыртпалығын
көтерді. Қазақстанның экономикасы мен жер байлығына, Ресей алпауыттарымен
қатар шетелдік капитал да қол сұға бастады.
Патша үкіметі қазақ халқының ата қонысын мемлекет меншігі деп жариялап,
шұрайлы шабындық пен құнарлы егіндікті қоныс аудару қорына, орыс-казак
жерлерін (казачествоны) орналастыру және басқа да отарлаудан туындайтын
мақсаттар үшін тартып алып отырды. Күштеп өзіне алу саясатының екі ғасырға
созылған жылдарында ресейлік отарлаушылар Қазақстанның 45 миллион
десятинаға жуық жерін, басқаша айтқанда, ең құнарлы 16 пайыздай бөлігіне
иелік етті. 1917 жылы екі революция қарсаңында бұл жерлерге келіп орын
тепкен ресейлік қоныстанушылар (негізгі орыс ұлттарының өкілдері) сол
кездегі Қазақстанды мекендегендердің 23,1 пайызын құрды [1, 30 бет].
Отарлаушылар қазақ халқының жері мен табиғи байлығының айтарлықтай
бөлігіне иелік етіп қана қойған жоқ, олар қазақтарды рухани жағынан да
отарлады. Халықты тілінен. Дінінен, ділінен біртіндеп айыру бағында
қатыгездікпен ойластырылған шараларды жүзеге асырды.
Бұл жөнінде Міржақып Дулатов Қазағым менің, елім менің атты
мақаласында былай деп ашына жазған еді: ...Ең алдымен қазақ халқы-Россияға
тәуелді халық... Оның ешқандай правосының жоқтығы ыза мен кек тудырады.
Халықтан жиналатын салық қаражатының көп бөлігі халыққа тіпті керек емес
нәрселерге жұмсалады...өздерің көз жазбай байқап отырғандай...чиновниктер,
урядниктер кедей қазақтарды ұрып-соғып, малдарын тартып, ойына не келсе
соны істеді...
Енді чиновниктер біздің дінімізге, атадан мұра болып келе жатқан әдеп-
ғұрыптарымызға, біздің молдаларға ғана тиісті неке мәселелеріне араласа
бастады, діни кітаптарды тұтқынға алды...
Енді бұл чиновнитер қазақ даласына мыңдаған мұжықтарды жер аударып,
қазақтардың суы мен шұрайлы жерлерін еркін иемденуде...Бұлар сорлы
қазақтарды ұрып-соғып, бар мүлкін тартып алып кетуде... [2, 211 бет].
Патша үкіметінің отарлау саясаты өзінің шырқау шегіне жетіп, отарлау
саясаты өзінің шарықтау шегіне жетіп, отарлау саясаты күшейген сайын
халықтың қарсыласу қозғалысы да арта түсті. Соның бірі - 1916 жылғы ұлт-
азаттық қозғалысы еді.
Ғылыми жұмысты жазудағы мақсатым: биыл 1916 жылғы ұлт-азаттық
көтерілістің болғанына 90 жыл толып отыр. Осы уақыттың ішінде қазақ
халқының басынан әр түрлі кезеңдер өтті. Қазақ халқы қайсарлық, қайтпас
күрестердің арқасында тәуелсіздікке қол жеткізді. Тәуелсіздікке жету -
қазақ халқы үшін даңғыл жол болған жоқ, ол ұлы белестерден, қиын-қыстау
асулардан тұрды. Болашақ ұлттық мемлекеттің іргетасы осы тарихи кезеңдерде
қалыптасқан болатын, сондықтан да азаттық жолындағы қасиеті де, қасіретті
күрестің тарихын зеттеу қазіргі таңда зор маңызға ие болып отыр.
Кеңестік тарихтану 1916 жылғы көтеріліске байланысты оқиғаларды
баяндауда, тарихи шындықты ашуды мұрат тұтпай, қалай болғанда да
көтеріліске қатысушыларды реакциялық бағыт ұстанған күш ретінде көрсетуді
көздеді. Шын мәнінде мәселе анағұрлым күрделірек болатын. Бұрын азды-көп
мәлім, сондай-ақ зеттеу жұмыстарына әлі тартылып үлгермеген тың деректік
материалдарға сүйене отырып, көтеріліс қарсаңындағы және барысындағы
жағдайлар шынайы түрде жазыла бастады. Әрине, Қазақстанның шынайы тарихын
жазу- тәуелсіздікке қол жеткізудің жемісі.
Дегенмен де, осы тақырыпқа тікелей қатысы бар жекелеген мәселелер әлі де
болса жан-жақты, әрі терең зерттелген жоқ. Солардың бірі, атап айтқанда,
осы көтеріліске байланысты кезінде көптеген өлең-жырлар шықты. Олардың
көпшілігі уақыт өте фольклорға айналып кетті. Көтеріліске тікелей
қатынасушы Көдек Маралбайұлы кезінде 1916 жылға арналған дастан шығарған.
Ол қазақстандық оқырмандарға әлі толық таныс емес. Осындай дүниелердің
қазақ әдебиеті тарихынан алатын орны мен олардың көтеріліс тарихнамасына
қатысы мен дерек көздері ретіндегі маңызын да ғылыми тұрғыдан қарастырған
жөн.
Мен осы ғылыми жұмысты жазуда тың материалдарды пайдалана отырып бірінші
дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және
саяси хал-ахуалын, бірінші дүниежүзілік соғыстың Қазақстанға тигізген кері
әсерін, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің басты себептерін және
көтерілістің негізгі ошақтары Жетісу мен Торғай өңіріндегі көтерілістің
барысын, Әулиеата уезіндегі Меркі бөлімшесіндегі көтерілістің
ерекшеліктерін, ондағы Ақкөз батырдың өмірін ашу ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қарқара көтерілісі
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі
Ұлт азаттық көтерілісі жылдарындағы өлең, жырлар
1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-заттық көтеріліс
Әбдіғапар Жанбосынұлы және 1916 жылдардағы Торғай қазақтарының көтерілісіне жаңа көзқарастар
Ресейдің қазақ жерлерін басып көшуі
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған өлең-жырлар
Кәсіпорын иелерінің, жергілікті буржуазия мен феодалдардың зорлық - зомбылығы
Желтоқсан оқиғасының тарихтағы орны
Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс
Пәндер