Қазақастандағы орта ғасырлық қалалар

Жоспар

І Кіріспе

ІІ Негізгі бөлім
І Тарау. Қазақастандағы орта ғасырлық қалалардың шығуы
1.1 Қалалардың құрылысы
1.2 Қалалық мекемелер
1.3 Қалалар ішіндегі ең ежелгісі

ІІ Тарау. Қазақстан қалаларының өсуі
2.1 Испиджаб . Сайрам және Яссы . Түркістан
2.2 Іле алқабындағы орта ғасырлық қалар мен мекендер

ІІІ Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
VІ-ХІІ ғасырларда Орта Азия мен Қазақстанда қалалар тез өсті. Олар сауда мен қолөнердің, дін мен мәдениеттің тірегіне айналды. Батыс Түркістан жерінде Суяб, Құлан, Мерке, Тараз, Отырар, Исфиджаб сияқты қалалар бой көтерді. Олардын котерілуі таптық қоғамның шығуының айқын көрінісі еді.
Ерте ғасырда Қазақстан өзінің қалалары арқылы әлемдік қарым-қатынастан тысқары қалмай, Еуропа және Азия елдерімен Жібек жолы арқылы сауда жасасып, байланысын үзген жоқ. Бұл кезде Қазақстанның оңтүстігіндс басты және ірі қалалардың бірі - Исфиджаб (қазіргі Сайрам) болды.Оның толық сипаттамасын әл-Макдиен берген. "Исфиджаб ірі қала, - деп жазды ол оның рабады (күзеті) мен тұратын мединасы бар. Онда (мединада) төбесі жоқ базарлар, мата базары мен үлкен мешіт бар. Оның төрт қақпасы: Нуджакент қақпасы, Фархан кақпасы, Шахраны қақпасы, Бұхара қақпасы, әр қақпаның жанында рабады бар". Исфиджаптан шыққан керуендер шығысқа қарай бет алып, Шараб және Будухкент қалалары арқылы Таразға барған.
VІ-ХІІ ғасырларда тікелей сауда орталығы ретінде мәлім болған Исфиджабта тауарлардың көптеген түрлері өндіріліп, осы жерден басқа жақтарға мата, қару-жарақ, мыс пен темір әкетіліп тұрды. Ағын суы мол, ағашы көп және тамаша бақшалары бар ең гүлденіп, көркейген кенттердің бірі болған Исфиджаб қаласының қазылып, зерттеліп осы уақытқа дейін сыры ашылған жоқ. Бірақ оның қандай рөлі болғаны туралы жазба деректер аз емес.
Қазақстандағы Сырдарияның орта бойына орналасқан ірі қалаларының бірі Отырар. Араб-парсы деректемелерінде Отырар қаласы Фараб, одан бұрын Тарбан (Трабаи) деп те аталған. IX ғасырдың бас кезінде арабтар Фадлибн Сахлдың басқаруымен Отырар аймағын басып алуға тырысты. Ол шекаралық әскерінің бастығын өлтірді және Қарлүқ жабғуының ұлдарын қолға түсірді деп хабарлайды деректемелер. ҮІІ-ҮІІІ ғасырларда Отырар шахристаны мұнарлары бар дуалдармен қоршалған. Бұл дуалдар қайта салынған түрінде ІХ-Х ғасырларға дейін сақталғап. Отырар тоғыз жолдың торабында тұрған. Одан шыққан жолдың бір тармағы Шавгарға, екінші тармағы Сырдариямен жоғары өрлеп, оғыздар қаласы Сүткентті басып Шашқа, ал төмен қарай Жентке кеткен. Женттен Қызылқұм арқылы Хорезм мен Үргенішке қаражол тартылып, одан әрі Еділ бойымен Кавказға асып кететін болған. XIII ғ. Жібек жолының осы бөлігі Сарайшық, Сарай-Бату т.б. қалалардың үстімен жүрген.
Отырар аймағында болған бірнеше ұсақ қоныстар мен қалалардың бірі - Кедер ІХ-Х ғасырларда базистің астаналық орталық дәрежесіне дейін көтерілген, мұның өзі саяси жағдайдың өзгеруіне және осы ауданның оғыздарға бағынуына байланысты еді. Отырар өмірі Х-ХІІ ғасырлардан кейін де жалғасып, оның орта Сырдария өңірінің экономикасы мен мәдениетіне ықпалы күшті болған. Отырар көлемі жағынан орта ғасырдағы ең өскен қала болып саналады.
Қазақстанға белгілі болған орта ғасырлық қалалардың бірі - Тараз. Ол жазба деректемелерде 568 жылдан бастап аталады. Византия императоры Юстинианның елшісі Зе-марх Килликискийді Батыс түрік қағаны Дизабұл осы Тараз қаласында қабылдаған. Шамамен 630 жылы Қытай саяхатшысы Сюань Цзаи Таразды (Далассы) шеңбері 8-9 лиге (4-4,5 км) жеткен маңызды сауда орталығы деп сипаттайды. Олар көпестер қаласы деп аталған
Х-ХІІ ғасырларда Тараз қаласының су құбырлары сонымен қатар күйген кірпіштен көпшілік үшін салынған моншасы болған. Оған жақын жерде Айша-бибінің күмбезі көтерілген. Ол жақсы күйдірілген кірпішпен қаланың безендірілген, қабырғаларына ою-өрнектер салынған. Қатты қирап тек батыс жақ қабырғасы мен бұрышы сақталып қалған бұл күмбез қазір қалпыпа келтірілді. Тараз жеріндегі ортағасырлық сәулет өнерінің тағы бір ескерткіші — Қарахан күмбезі. Өкінішке қарай, қираған күмбез XX ғасырдың басында қайта тұрғызылып, соның салдарынан оның бастапқы жоспары бұзылып, сәнді өрнектері өшіп кеткен. Бізге дейіп жеткені тек оның суреті ғана.
Пайдаланылған әдебиеттер

1.«Қазақстан тарихы» Алматы, 1998 ж. 2- ші том.
2. С. Жолдаспайұлы «Ежелгі орта ғасырдағы Қазақстан» Алматы 1993 ж.
3. Қ.Байпақов, А. Нұржанов «Ұлы жібек жолы және орта ғасырлық Қазақстан» 1992 ж. 167 – 174 б.
4. Қ. Байпақов, А. Нұржанов «Ұлы жібек жолыв және орта ғасырлық Қазақстан» Алматы 1992 ж. 102 -110 б.
5. Қ. Байпақов «Қазақстанның ежелгі қалалары» 2005 ж. 147 – 150 б.
6. Қ. Аманжолов «Қазақстан тарихы» Алматы, 2004 ж.
7. Ч. Мусин «Қазақстан тарихы» Алматы , 2005 ж.
8. Ж. Маданов «Қазақ халқының арғы бергі тарихы»
9. Т. Тұрлығұлов «Қазақстан тарихы»
10. «Свод помятников истории и культуры Казахстана» 5 томдық І – ші том Южнно – Казахстанского обл. Алматы 1994 ж.
11. С. Кляшторный, Т. Сұлтанов «Казахстан летопись трех тысячилетий Алматы 1992 ж.
12. «Қазақ энциклопедиясы» ІІ том.
        
        Жоспар
І Кіріспе
ІІ Негізгі бөлім
І Тарау. Қазақастандағы орта ... ... ... ... құрылысы
1.2 Қалалық мекемелер
1.3 Қалалар ішіндегі ең ежелгісі
ІІ Тарау. ... ... ... ...... және Яссы – ... Іле ... орта ғасырлық қалар мен мекендер
ІІІ ... ... ... Орта Азия мен ... ... тез ... Олар сауда
мен қолөнердің, дін мен мәдениеттің тірегіне айналды. Батыс ... ... ... ... ... Отырар, Исфиджаб сияқты қалалар бой
көтерді. Олардын котерілуі ... ... ... ... ... еді.
Ерте ғасырда Қазақстан өзінің қалалары арқылы ... ... ... ... және Азия елдерімен Жібек жолы арқылы сауда жасасып,
байланысын үзген жоқ. Бұл кезде Қазақстанның оңтүстігіндс ... және ... бірі - ... ... ... ... ... сипаттамасын
әл-Макдиен берген. "Исфиджаб ірі қала, - деп ... ол оның ... ... ... ... бар. Онда (мединада) төбесі жоқ базарлар, мата базары
мен ... ... бар. Оның төрт ... Нуджакент қақпасы, Фархан кақпасы,
Шахраны қақпасы, Бұхара қақпасы, әр қақпаның жанында ... ... ... ... шығысқа қарай бет алып, Шараб және Будухкент
қалалары арқылы Таразға барған.
VІ-ХІІ ғасырларда тікелей ... ... ... ... ... ... көптеген түрлері өндіріліп, осы жерден ... ... ... мыс пен ... ... ... Ағын суы мол, ағашы көп ... ... бар ең ... ... ... бірі болған Исфиджаб
қаласының қазылып, зерттеліп осы уақытқа дейін сыры ашылған жоқ. Бірақ оның
қандай рөлі болғаны ... ... ... аз ... Сырдарияның орта бойына орналасқан ірі қалаларының бірі
Отырар. Араб-парсы ... ... ... ... одан ... ... деп те аталған. IX ғасырдың бас кезінде арабтар Фадлибн ... ... ... ... ... тырысты. Ол шекаралық ... ... және ... ... ... ... түсірді деп хабарлайды
деректемелер. ҮІІ-ҮІІІ ғасырларда Отырар шахристаны мұнарлары ... ... Бұл ... ... ... ... ІХ-Х ғасырларға
дейін сақталғап. Отырар тоғыз жолдың торабында тұрған. Одан шыққан ... ... ... ... ... Сырдариямен жоғары өрлеп, оғыздар
қаласы ... ... ... ал ... ... ... кеткен. Женттен
Қызылқұм арқылы Хорезм мен Үргенішке қаражол тартылып, одан әрі ... ... асып ... ... XIII ғ. Жібек жолының осы бөлігі
Сарайшық, Сарай-Бату т.б. ... ... ... ... ... ... ұсақ қоныстар мен қалалардың бірі - Кедер
ІХ-Х ғасырларда базистің астаналық орталық ... ... ... өзі ... жағдайдың өзгеруіне және осы ауданның оғыздарға бағынуына
байланысты еді. Отырар өмірі Х-ХІІ ғасырлардан кейін де ... оның ... ... экономикасы мен мәдениетіне ықпалы күшті болған. Отырар
көлемі жағынан орта ... ең ... қала ... ... ... ... орта ғасырлық қалалардың бірі - Тараз. Ол
жазба деректемелерде 568 ... ... ... Византия императоры
Юстинианның елшісі Зе-марх Килликискийді Батыс түрік қағаны Дизабұл ... ... ... ... 630 жылы ... ... ... Цзаи
Таразды (Далассы) шеңбері 8-9 лиге (4-4,5 км) жеткен маңызды сауда орталығы
деп сипаттайды. Олар ... ... деп ... ғасырларда Тараз қаласының су құбырлары сонымен қатар күйген
кірпіштен көпшілік үшін салынған моншасы ... Оған ... ... Айша-
бибінің күмбезі көтерілген. Ол жақсы күйдірілген кірпішпен қаланың
безендірілген, ... ... ... ... қирап тек батыс
жақ қабырғасы мен бұрышы сақталып қалған бұл ... ... ... ... ... ... сәулет өнерінің тағы бір
ескерткіші — Қарахан ... ... ... ... күмбез XX ғасырдың
басында қайта тұрғызылып, соның салдарынан оның бастапқы жоспары ... ... өшіп ... Бізге дейіп жеткені тек оның суреті ғана.
1.1 Қалалардың құрылысы
Қазақстанда жүргізіліп жатқан археологиялық ... ерте ... ... ... мен ... де бұзылып, төбе болып қалған
орындарын зерттеуде. Бұл мәселе ... ... ... мәселе. Бұл
кездің ескерткіштері жақсы зерттелсе, Қазақстан тарихындағы отырықшылықтың
басталуы, ... ... жер ... ... ... ... және ... құрылыстың дамуы сияқты басты мәселелердің
шешілуі сөзсіз. ... ... ... ... ... ... (I—X ғғ.) ескерткіштері осы уақытқа дейін өте аз ... ... ... ... кезде археологтардың ... ... ... Бұл мәселе де зерттеле бастаған тәрізді. Егер ... ... ... ... және ... Қазақстан жеріне жүргізілген
археологиялық жұмыстарға зер салсақ, Қазақстанда біздің ... ... ... ... , ... ... ... көреміз.
Арыс өзенінің бойына жүргізілген ... ... ... ... жуық ... ... бар ... табылған. Олардың ішінде Шымкент
облысы, Шәуілдір жеріндегі, ... ... ... Ақайтөбе
сияқты орны төбе болып ... ... ... ... ... ... ... қарағанда, оларда өмір сүру мерзімі үш
дәуірді керсетеді: 1) I—IV, 2) V—VI, 3) ... ғғ. ... ... ... ... Қызылқайнар төбе қыстақтарын зерттегенде де байқалған.
Отырықшылықтың алғашқы кезі Отырар қаласының аймағында да кең ... ... ... ... және ... ... ... Алтынтөбе,
Ботайтөбе, Марданкүйік сияқты т. б. кептеген төбе ... ... ... Бұл ... Сыр суынан нәр алып жер өңдеумен
айналыскандықтың дәлелі бол-мақ.
Орта ғасыр кезіндегі біршама дұрыс зерттелген қала — ... ... ... мен Арыс өзенінің құйылысатын жеріңде орналасқан.
Қалаға қазба жұмысы 1970 ж. ... кең ... ... ... ж. ... тексеру жұмысының кезіңдегі ... ... ... ... өмір-тіршіліктің басталуын б. д. ... ... ... ... ... ... түркі жазба деректерде оның
аты-жөні туралы мәлеметтердің сақталуы. Қаланың тұрған жері археологиялық
зерттеу кезінде алынған материалдар бойынша, ... ... ... сай
келеді. Жазба деректердің хабарына қарағанда, Отырар
қаласы ең алғаш рет б. д. VIII ғ. ... ... ... ... Ал ... ... қойылған ескерткіш таста түрікше
ескі руникалық жазба деректе ... ... ... ... Бұл ... VIII ғасырда белгілі болса, ал қаланың одан
бұрынақ өмір сүргендігіне ешбір талас болуы мүмкін емес. Оған ... оның ... ... ... ... ... ең алғашқы
отырықшылық өмірдің басталған кезіңде дәлелдейтін құмыралардың ... ... Ал, IX ғ. араб ... ... ... Фараб ... ... ... деп те ... ғасырдағы жазба деректерде
қала Кедер деп аталған. Бұл атау тек X ғ. ... ... Ал ... қала ... ... қаласының жанындағы өз алдына жеке бір қала
етіп көрсетеді. Жазба деректерге қарағанда XII ғ. бастап Отырар ... ... ... ... ... ғ. ... қалаға монғол
шапқыншылығының болуы және Бұл ... ... ... ... ... ... ... болуы, оның алғашқы орта ғасыр ... ... ... ... ... Ерте ... қалалардың бірі казіргі
Шымкент қаласының шығыс жағындағы 13 км. ... ... ... ... келген Испиджаб қаласы. Қазіргі аты ... ... аты б. ... ... ... ... белгілі. Қарлұқ қағандығының ... ... ... ... археологиялық қазба жұмысы жүргізілмеген.
Барлау ... ... ... теріп алынған ... ... ... қоленердің дамуы IX—XII ғасырдың арасы.
X ғасырдағы араб жазба ... ... қала ... ... басты
бір сауда орталығы болған. Араб ғалымы Ибн Хаукалдың ... ... ... ... ... ... Оның төрт ... болған,
ішінде сауда орны ерекше орын алған. Деректерге қарағанда, қаладан сыртқа
түрлі мата, ... ... ... жасалған заттар шетке
шығарылған. Оған ... ... ... ... ... табылған
заттардың қалдықтары.
Жазба және археологиялық материалдардың ... ... ... гүлденген кезі X—XII ғ. болып табылады. Бұл ... ... ... Қала тек ... ... ... ... Түркістан қаласының батыс жағыңда 40 км ... ... ... қазба жұмысы жүргізілмеген. Қала туралы біз
тек қазақстан археологтарының мәліметін ... ... ... ... ... теріп ... ... ... ... ... VI ... ... Алынған
кезелердің сырланған түсіне қарағаңда, қолөнердің дамыған кезі X—XII
ғасырлар.
Бабата. Ерте орта ғасыр ... ... ... ... ... қаласы. Ол Созақ ауданының ... ... ... 26км. ... ... ... өзенінің бойына орналасқан. Қаланың орны жоғарыда
аталған ... ... үні ... ... ... 15 жерде
мұнаралардың орны сақталған. Қазба ... ... ғғ. ... 240 м2
үлкен қоғамдық құрылыс жүйесін ашты. Оның ... ерте орта ... ... ... 40x20x10 см. шикі кірпіштен ... ... ... ... өзі ... ... дами түскендігіне
айғақ болатын сияқты. Бұл күрделі құрылыстың ... ... ... ... ... табылмаған. Оның жасалган
мезгілін құрылыстан табылған VI—VIII ғғ. ... ... ... білуге
болады. Ал, Шахристанда жүргізілген қазба жұмысы қалада IX—XII ғғ. өмірдің
гүлденген ... ... ... ... ... ... ... ішіндегі коне
қаланың орнына жүргізілген. Қала VIII—X гғ. ... ... Янги ... ... ... ... Қазба жұмысы қаланың үш бөліктен түратын
құрылыс жүйесін, үй-жайдың орын-дарын ашқан. Тараз ... X—XII ... ... және оған ... жасалған су қүбырлардың жүргізілуі, ез
кезіндегі қаланың мәдениеттілігін көрсетеді. ... ... ... ... X—XII ғғ. Оны ... зерттеу жұмыстарынан да
байқауға болады. Қазба жұмысының кезінде ... ... ... дәуіріне
жататын монеталардың және Қытай, Үндістан, Орта ... ... ... ... ... ... дамыған кезін білдіреді. Түрлі түсті
сырмен боялған тамақ ішуге және шаруаға қажет ... ... ... орта ... орта кезіңде қалада қолөнердің дамыған мезгілі
болғаңдығына айғақ. Сонымен бірге ... ... ... діни әдет-
ғұрыптарды көрсететін де заттардың ... X-XII ғғ. ... ... ... ... ... табылған заттарға қарап Таразда
христиан, мұсылман, буддизм т. б. діни ... ... ... ... ... Жетісудің батысындағы қалалар өз кезінде
отырықшылықтың, қолөнердің мәдени орталығы болған. Ұлы Жібек ... ... ... болған осы қалаға, әр халықтың өкілдері тұрақтауға ... ... ... ... ... Қалалық мекемелер
Түркістан, Сауран, Сығанақ ортағасыр дәуірінің орта кезіне жататын
басты қалалар. ... ... ... ... орналасқан.
Қалаларға арнаулы археологиялық зерттеу ... ... Тек ... ... Қожа ... ... ... қалпына
келтіруге байланысты аздаған тексеру жұмыстар жүргізілген. ... ... ... ... ... ... қазақ
хандарының күмбездері мен жерасты көр шырақ етіп ... ... ... ... ... ... ... отырықшылана бастаған кезі б. д. IV ғасыр, ал X ғ. атақты араб
ғалымы Ал-Истакридің жазба деректеріне ... ... ... аты
Шавғар, XII ғ. бастап қала ... ... ... Бұл ат біз ... ... ... ... байланысты қойылған. Жазба деректердің
хабарына қарағанда, ақын әрі мұсылман дінінің атақты өкілдерінің бірі Ахмед
Яссауи ... XII ғ. өмір ... ... ... ... ... Түркістан
қаласындағы атақты Қожа Ахмет Яссауи (XIV г.) ... ... ... Әмір ... ... есепті көз-деді, - деп жазды
археолог М.Е. Массон. - Көшпелі халықтың касиетті ... ... ... оның ... ... ... істеу, ислам дінін уағыздаушы ... ... баса ... ... ... ... ... осы
кылығы арқылы эсер ету, осы ойын орындап, өз ... ... - ... ... киыр ... ортағасырлық архитектуралык тамаша
ескерт-кіш орнатудағы оның мақсаты».
1.3 ... ... ең ... ... Қазақстан қалаларының ішіндегі ең ежелгілерінің бірі. Жамұқатпен
бірге ол тіпті VI ғ. аталған. 568--жылы бұл Талас ... ... ... ... ... ... Византия елшісі Земархты
қабылдаған1.
629— жылы Тараз (Далосы) туралы ... ... деп ... батысқа қарай 140— 150 ли жүргеннен соң, біз Далосы қаласына
келдік. ... ... 8—9 ли. Онда әр ... елдерден келген көпес-
саудагерлер мен хусилар (согдийлықтар) ... ... Жері мен ... Оның ... ... 10 ли шамасындай жерде 300-ге таман үй-
жай қоныстанған. Оңаша тұрған кішігірім қала бар. Қала ... ... ... ... Бір ... олар Туцзюэмен тұтқынға алынған,
бірақ ... келе ... ... қаланың негізгі тұрғындары ретінде
сол жерде тұрақты мекен тапқан. Киімдері тозған соң, олар туцзюэлер ... ... ... олардың тілі, әдет-ғұрыптары және заңдары Қытайдағы
сияқты»2.
X ғ. аяқ шені — XI ғ. ғ. Жетісуды, ... ... және ... ... ... ... алғаннан соң, Тараз жаңа
мемлекеттің бір ... ... ... ғ. ... ... және Орта Азия үшін ала-сапыран кезеңде, моңғол
шапқыншылығының қарсаңында, Орта Азияда үстемдік ету үшін ... ... ... ... ... оріс ала бастаған
кездерде, ... ... ... ... 1212 жылы ... ... Оңтүстік —
батыс бөлігіпдегі және Оңтүстік Қазақстандағы басқа да орталықтармен қатар,
моңғолдардың қолына түспеу ... ... ... өмірімен
талқандалынған. XIII ғ. орта шенінде, ... ... ... ... қала ... ... келген4
Екінші жартысы — XIV ғ. басын қамтитын кезең саяси жағынан ... ... оның ... ... аңғарындағы қалалар мен қоныстардың
қирауына себепші болған чингизндтердің талас-тартысы бітпеді. XIV ғасырдың
орта шеніне дейін мұнда отырықшы және қала ... ... ... Олардағы өмір сөнген. Талас аңғарындағы Тараз, Янгі — Талас,
Янгі — ... ... ... ... XIV ғ. ... ... естеліктерінде
айтылған. Талас астанасы ролі бұл кезде Янгі-Таласқа ауысқан тәрізді. Ол
Таластың ... ... ... Қала ретінде Тараз XV ғ. басына дейін
өмір сүрген, ал оның орнындағы ... ... XVIII ғ. ... ... кезде Талас қалдықтарының үстіне басқа ... ... ... ... тек XIX ғ. 30— ... ... ... бойынша
елестетуге болады. Көне қаланың әр жерінде жүргізілген ... ... әр ... ... ... ... мен ... Шахристанның шығыс жақ бұрышында жүргізілген ауданы 200 шаршы ... ... ... ... ... ... квадратқа үқсас.
Өлшемдері 13,5X12,5. Шығыс бөлігінде орналасқан жағып жылытатын ... ... 7 ... ... Бірінші болмесінде еденге
өлшемдері 0,5X0,5X0,08 м. сары және ... ... ... тас ... ... 0,4 м. және ені 0,38 м. ... ... сақталған. Екінші
бөлмесінде өлшем-дері 3,05X2,52 м. кірпіш ... мен ... ... ... мен ... ... ашылған моншалардың ішкі
кұрылысы басқа жобасында креср тәріздес. Ол ... ... ... ... ... Хайр ... таяу шығыс моншасын еске түсіреді.
Зерттеушілердің пікірі бойынша, моншалар Орта Азия қалаларында VIII ... ... олар ... ... ... шығып, Таяу және Орта ... Орта ... ... ұқсайды1.
Үлкен қалаларда ондаған моншалар болған, мысалы, Самарқант пен Бүқарада
IX—XII ғ. ғ. олардың саны жүзге ... ... ... еді. ... ... ... ... моншасынан көргеніміздей, көркем суретпен әшекейленген.
Мысалы, X ғ. авторы ал-Масуди өз шығармаларының бірінде моншаларда ... ... ... екі бүйірінде төрт қанаты және хайуан тырнақты
екі қолы бар қүс ... ... деп ... ... ... ... ... болатынын атап өткен5. IX-X ғ. ғ. ... ... адам ... ... ... ... жуыну хайуандық, рухани және
табиғи күштерді әлсіретеді деп санаған. Сондықтан моншаларды адамның мұңын
жазатын, ... ... ... көркем суреттермен
әшекейлеуді ұсынған6.
Монша ... ... ... ... ... қала жарау-
жабдықтарының қалдықтары да ... Ең ... ол -- ... ... Ол 12,8 м. ... ... Оның ... техникасы зерттеліп,
қалпына келтірілді. Сутартқыш жебелер жұмыр ... ұсақ ... ... құралған «жастыққа» орналастырылған.
Көне қаланың әр жерінде ... ... ... ... әр турлі
кезеңдеріндегі құрылыс комплекстері мен ғимараттарын берді. Шахристанның
шығыс жақ ... ... ... 200 ... м. қазбадан монша
табылган. Жобасында монша ғнмараты ... ... ... 13,5X12,5.
Шығыс бөлігінде орналасқан жағып жылытатын комплексті санамағанда барлыгы
7 бөлме тазартылған. Бірінші болмесінде ... ... ... ... және қызыл түсті шаршы тас тақта төселген. Биіктігі 0,4 м. және ... м. ... ... ... ... ... ... 3,05X2,52
м. кірпіш астау мен кірлен табылған.
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу қалаларында ашылған моншалардың ... ... ... креср тәріздес. Ол Отырар, Баласағұн моншалары.
Тараз моншасы Каср-ал Хайр ... таяу ... ... еске ... ... ... ... Орта Азия қалаларында VIII ... ... олар ... ... ... ... Таяу және Орта ... Орта Азияға жеткенге ұқсайды7.
.
2.1 Испиджаб – ... және Яссы – ... ... ... ... 12 ... ... ну бау-бақшаға оранған
Сайрам кенті орналасқан. Көшелерінде жағалай тізіліп бой түзеп өсіп ... ... Ал ... ... ... мен ... ... ғасыр бұрын Сайрамның ірі өңір болғанын көп адам біле
бермейді. Ол ... ... ... ... және ондаған қалалары бар
орталық болған. Қаланың кұдіреті ... ... ... ... ... Бұл ... Тараз, Отырар, Сауран, Түркістан секілді ірі қалалар
кірген ... ... жүз ... ... ... сол бір заманда ... ... ... Ол ... аты -- ... ... және
бұқаралық мединесі болды. Ол жерде үсті жабық базар, ... ... ... ... Мединенің төрт: Нуджакент, Фархан, Шахран және
Бұхара қақпалары бар. Әр ... ... ... ... бүхар-
лықтар рабаты, самарқандықтар рабаты және зираты мен базары бар ... ... да ... ... 1700 ... бар деседі. Испиджаб - тамаша
шекаралық бекініс. Айнала дуалмен қоршалған рабаттың ішінде ешкім ... ... - ... бар. Бұл ... ... егін шықпай қалу дегенді
білмейді. Жемістері үлкен болмағанымен шырынды әрі тәтті. Қала таза, ... өмір ... - деп ... ... өз ... ... қала ... атап өтеді.
Якут өзінің энциклопедиялық сөздігінде Испиджаб жайлы тереңірек сипаттама
берген: ... - ... ... ... ... жеріндегі
үлкен де басты қаланың атауы. Баска да қалалар секілді оның жері кең, елді
мекендері көп. Ол - ... келе ... ... жер. ... көп, ... бау-бақшасы жайқалған сулы өлке. Хорасанда да, Мәуеренахрда ... ... қала жоқ, тек ... ғана салық төлемеуге құқы бар,
өйткені ол - үлкен шекаралык бекініс. Сол ... ... қару ... деп ... ... ... айтылғанға қарағанда, Испиджабтың дамуы бәрінен бұрын өзінің
құнарлы Бадам жеріндегі ... ... мен ... ... қиылысында тұрғандығынан. Сауда жолдары бұл жерде бірі ... ... ... екіншісі - Арыс өзенін бойлай, одан әрі Отырарға, Сыр
бойының қалаларына бағыт ... ... жол - ... ... Созаққа апарады. Испиджабқа жақын, екі көш жерде Арыс бойы ... оң жақ ... ... ең бай ... орналасқан. Көлемі ТО — 15 шаршы
км-ден аспайтын осы кішігірім аймақта ... ... ... ... үй ... мен сарайлардың орындары болған. Ортағасырларда
Кеңжиде аймағы (сол уакытта Арыс даласы ... ... ... халықтарының
тығыздығы жағынан атақты Отырар шұратынан кем түспейтін. ... ... ... ... Ол ... ... қирандыларына сай
келеді. Арыс өзенімен Испиджаб иелігінің ... ... ... ... ... сол жақ биік ... ... алғанда әр 8 - 12 шақырым
сайын карауыл ... ... ... ... ... жаңбыр
шайып, мүжіліп құлап, шөп ... ... ... ... 20 - 25 м-дей.
Халық аузында Қарауылтөбе деп аталатын осынау төбелер ... ... бар. ... расымен-ақ атауларына сай бақылау және
белгі беретін орындар болған. Олардың үстінен
Қырағы қарауылдар қауіпті, мысалы, ... ... ... ... ... Арыс жағалауындағы қалаларға түнде алаулаған от, күндіз
будактаған түтін аркылы қатер туды ... ... ... ... ... ... бекітілген зілдей қала қақпалары сықырлап жабылатын. Мұндай
оқыс шабуылға бойлары үйреніп қалған ... қала ... ... өз орнына тұра қалысатын. Ал Испиджабқа сәйгүліктерге мінген жаушылар
аттанатын. Жазба деректерде Испиджабтықтарды ... ... деп ... Олар ... ... ... еді.
Испиджабқа кауіп оңтүстіктен де төніп тұратын: байлыққа толы жеріне ... Орта ... ... ... ... де қызыккан. 839 - 840 жылдары
саманидтер билеушісі Нух ибн Асад Испиджабты жаулап ... - XII ... ... ... деп ... Махмүд Қашқари өз
шығармасында былай жаз-ған: «Сайрам - ақ қаланың ... ... Оны ... деп те ... жылы ... ... қаласы секілді ірі империяның билеушісі Мүхаммед
хорезмшах тас-талканын шығарып қиратқан. Жазба әдебиеттерде жазылғанындай,
хорезмшах Оңтүстік Қазақстанды ... ... соң, жаңа ... ... шығыстағы көшпелілер шапқыншылығынан қорғай алмайтынына
көзі жеткен. Сөйтіп шекарадағы қалаларды ... ол ... ... ... ... бүй-рық берген. Соған қарамастан Сайрамда
шағын эскери бөлімше калса керек. Өйткені жылнамашы-лар ... ... ... айта келіп, оның колбасшыларының ... ... ... ... ... ... ... алу үшін тас атқыштар қолданылған.
1221 жылы Сайрам қа-ласы ежелгі жылнама ... тағы да ... жолы ол ... жазған Чань-Чунь. Шыңғыс ханның шақыртуымен ... одан ... ... ... ұлы ... ... ... Сайрам қаласын басып өтеді. Сайрамда Чань-Чунь және оның
шәкірттері бірнеше күн аялдайды. ... бірі ... ... ... ... бір төбенің басына қойылады».
Кейінгі жазбаларда Сайрам қазақ хандықтарының ордасы және сауда-
қолөнер ... бірі ... қала ... ... ... ... ... атағы жайылғанға дейін және одан кейін де Сайрам ірі
діни орталық болды. Құран тәпсіршісі ақын Қожа ... ... ... ... ... ... сан жетпейді, ал Түркістанда бірнеше мың»
деген.
Сайрамда «әулие жерлер» - мазарлар көп. Қайта салынған олар әлі ... ... Ең ... - XI - XII ... өмір ... ... Малик
немесе Мир Али бабаның мазары. Сонымен қатар Ахмет ... ... ата мен ... ана ... мазарлар да бар.
Көне Сайрамның жобасын, ішкі қамалдың, шахристан мен рабаттардың бұрынғы
орындарын ... ... ... сол ... қалашықтың үстін қазіргі
Сайрамның құрылыстары басып қалған. ... ... ... ... ... қым-қиғаш шатасып кеткен ... ... ... қала
кварталдары, көшелері мен бұрылыстары бір ... ... ... ... бөлігі бұрынғы шахристанның пішінін қайталаған
болуы керек. Қала аймағындағы мұнаралары бар ... ... ... ... сақталған. Кезінде шахристанға үлкен жасыл желек жамылған сауда-
қолөнер аудандары жалғасып ... ... ... ... ... күні ... қалған Сайрам-Су өзенінің жағалауынан байқауға болады.
Баяғы рабаттардың орнын қазір күннен-күнге үлкейіп жатқан зәулім үйлер, бау-
бақшалар басқан. Сайрамдықтар көбінесе бау-бақша жұмыс тары ... ... ... ... ... ... қола мен ... жасалған
бұйымдарды, архитектуралық көріністердің ... - ... ... яғни ... ... ... астанасы Испиджаб
тұрғындарының тұрмыс мәдениетінің жәдігерлерін ... алып ... ... ... 200 ... ... ... Оңтүстік Қазақстанның астанасы - қазақ хандығының ірі
орталығы болған тарихи мұраға бай ... ... ... ... өзінде Отырар мен Сауранның ... ... ... ... ... қарағанда, Шабғар қазіргі Түркістан қаласының
маңында орналасқан. Бұл атаумен қала XII ... ... ... ... содан
соң жаңа атау Яссыға иеленді. Яссы атауы алғаш рет армян елшісі Гетумнің
(XIII ғасыр) жазбаларында кездеседі. 1389 жылы ... ... ... ... Олар ... Қожа Ахмет Иассауидің кесенесін де тонап
кеткен. Келесі ғасырларда Яссы ... ... Әмір ... ... ... ордасы хандарының қолына өтіп отырды.
XVI ғасырдың ортасынан бастап Яссы қазақтардың ... ... Тап ... ... облысының қарамағында орналасқан қалаға жаңа атау
берілді. Ол да ... ... ... қаланы өз орталықтары етіп алды.
Қаланың Түркістан деп ... ... атын ... туса ... ... қаласы XVIII ғасырға дейін ... ... ... ... ірі орталығы және ресми ордасы болды.
Бұрынғы қалашықтың аймағын қазір жаңа қала құрылыстары басып жатыр. Алайда
ежелгі ... ... әлі ... дейін Қожа Ахмет Иассауи кесенесінің
жанынан көруге болады.
Тұрақты әскермен қоса ... ... ... ... ... ... Олардың саны 10 мыңға ... ... ... ... пен оның отбасын қорғау кызметіне жұмсалды.
Хорезмшах эскерлерінің ... ... ... ... оңай тізе ... ... ерекше тас атқыштар қолданылды.
Олардың ішінде «от секілді қорқынышты, желдей жылдам» ... ... тас ... ... тіке ... ... арналған сатылар ерекше
көзге түсетін еді.
Хорезмшахтардың басты назар аударғаны сауда ісі болды.
Халықаралық сауданың дамуы қалалар мен қолөнер ... ... ... ... ... орналасуына қарай,яғни сауда жолының бойында
болғандықтан, Гурганж және Жент қалаларының маңызы арта ... ... ... орталықтарына айналды.
Әмударияның төменгі ағысында орналасқан Хорезмнің тұрған жері ... ... ал ... шол дала болатын. Әмударияның екі жағалауын бір-бірімен
жалғасып жатқан жыртылған ... ... ... елді ... алып
жататын. Бұл арада алақандай жер болса да, еңделетін және Әмудариядан бөліп
шығарылған Гавхор каналынан суарылатын. Тамаша етіп өңделген елді ... ... ... және әр түрлі жеміс ағаштары өсірілген.
Текеш 1200 жылдың 3 шілдесінде көз жұмды. Ал бір ай өткен соң, 3 ... ... ... маңындағы әмірлер қатысқан үлкен жиында
хорезмшахтар мемлекетінің ... ... ұлы ... Ала ... ... ... ... билеушісі болды. Оның әскерлерін моңғолдар талқандаған
соң, Мұхаммед ... ... ... бой тасалап, осы арада 1220 жылдың
желтоқсанында дүниеден өтті.
Ескі Түркістанның үйлері біздің ... ... ... Тек ... ... ... ... - Қожа Ахмет Иассауи кесенесі ғана
бізге қаланың көне тарихынан сыр шертеді.
Қожа Ахмет Түркістанда туып, өмірінің көбін осы ... ... Ақын ... Қожа ... ... жыл ... ... мыңдаған адам ағылып келіп
жатады. Бұл - Әмір ... ... ... ... ... зиратын
көрген ол кесене салуға бұйрық берген екен.Кесенеде басқа да бөлмелер -
мешіт пен ... ... ... ... көп. ... ... салынып біткеннен кейін мәйіт қоятын ... ... XV ... жерленген адамдардың, атақты қазақ хандарының қүлпытастарында
олардың аты-жөндері ... ... осы аса ... ... ескерткішті әрлеу
кезінде қолданбалы өнердің барлық түрін: ... ... ... сүйекпен
аптауды, алебастр, тастар мен металды пайдалана отырып өрнектеуді, көк,
көгілдір, ақ ... ... ... шыны ... ... қам ... өрілген күрделі ою-өрнектерді жасауды қолданған.
Қазіргі күнгі архитекторлар кесенеге өте жоғары баға ... ... ... ... ... ... ... бірі.
Кесене архитектурасында адам қолынан келетін өнер ... ... ... ... ... XVI ... тарихшысы Рузбихан.
Олар қызарта күйдірілген тығыз балшықтан жасалған. ... іші мен ... ... ... ... ... қара-қоңыр қызыл және жасыл түс-ті.
Бір тостағанның түбінде құйын ... ... ал енді ... ... бұйра өрнек салынған. Бір тостағандағы гүл тәжіне ... ... омір сүру ... ... ... ... бері Ақтобе қаласының орнында Қазақ мемлекеттік
университетінің археологиялық экспедициясы жұмыс ... Қала ... ... ... ... ... жұмыстары кезінде жиналған
материалдар әлі жариялануға және пайдалануға тиіс, әзірше олар ... ... ... Қамал ішіндегі сарай құрылыстарының
салтанат ... ... ... ... сарайлар мен
мекен-жайларга, шахристан құрылысына, қаланың жобалануына сипаттама беріліп
жүр, алайда осынау ғылыми мақалалардың бәрі де түбегейлі еңбек бола ... мен ... ... бір қала екендігі жө-
нінде сан рет айтылып жүрген болжамдар2 сын көтермей-
ді. Дегенмен, Ақтөбенің Жібек жолы бойындағы қалалар-
дың бірі ... дау ... Іле ... орта ғасырлық қалар мен мекендер
Іле алқабы немесе Жетісу — аса көрнекті де ... әрлі ... Ол ... оңтүстігі мен оңтүстік-шығысын Ерен ... ... ... ... алып ... ... Осынау тостаганның солтүстік жағы
Балқаштың бұйра толқындарына ат басын тірейтін Сарыесік-Атырау құмдарына
ұласады.
Тау қойнауларынан, тар ... ... ... ... ... ең ... ... барып құяды да, ал ұсақтары Жетісуды оңтүстік-
шығыстан ... ... ... ағатын көгілдір күретамыр — Ілеге
қүлайды. Ірі өзендер қатарыпа Көксу, ... ... ... ... ... ... геоботанигі Р. И. Аболин былай деп жазады: «Ауа
райы, өсімдік және топырақ белдеулерін ... ... біз ... ... ғана ... сонымен бірге әрбір нақты аудан үшін ауыл ... ... да ... ... ... ... ... Жетісудағы тіршілік аймақтары үшін ... ... тік ... тән. Олар ... ... — Балқаштан бастап
тауга қарай жүрген жолдағы жусанды боз дала. Бұл мал қыстатуға өте ... ... соң ... ... далалық аймақ. Жасанды суару жолымен бұл
аймақта егісі мен бақша өсіруге болады. Бұл жерлер ірі қара ... ... ... өсімдіктерге бай аймақ биік тау етектерінде кездесёді.
Бұл жерлерде егіншілік пен мал ... ... ... мол. ... ... бұл ... қыста малды жаюға болмайды.
Төртінші-орманды немесе шалғынды-аймақ таулы
жерлерде орналасаді.Ол жерлерде жаздың үш айында
мал жайылады. Және, ең соңғы, бесінші — биік ... ... 1,5—2 ай бойы ... ... ... ... Іле алқабын ертедегі тас дәуірі кезінде игере бастаған.
Археологтар Қарғалы шатқалынан жоғары палеолит дәуірінің заттарьн ... ... ... болып табылатын обалар мен мекен-жайлар
туралы деректер бұдан әлдеқайда мол. Шу-Іле ... ... ... ... ... ... ... мен обасы ашылып, зерттелді.
Шүйдесі жалпақ балтадан, ... ... және ... ... ... қола дәуірінің қазыналары да осы кезеңге ... қола ... ... эрамыздан бұрынғы X—XI ғасырларға дейіп келеді.
Қола дәуіріндегі тайпалар шаруашылығының негізгі түрі (андронов ... ... ... ... мал ... ... Іле алқабында алғашқы қалалар пайда бола бастаган кезең — VIII ... ... Вүл ... ... зор ... алып ... ... алқапта небары
бірнеше қалалар мен елді мекендер бар еді. Дегенмен олар осы ... ... және қала ... ... келе ... айрықша
бір орталықтарға аіі-налған болатын. Билеуші ордасының маңыітда қыш ыдыс-
аяқ пен қару-жарақ, шонжар ... оның от басы мен ... ... мен ... ... қолөнершілер қоныстанды. Корші мекендер
мұнда астық пен ... ... ... тойларға арналған шараптар
әкеліп жататын. Мұнда коршілес анмақтардан, алыс ... ... ... ... ... ала Христос пен Будда, Зороастр немесе ... ... ... діні мен ... ... ... мен
свящеиниктер шүбырып келді.
Ал қауіп-қатерден сақтану үшін ... қала ... ... да, ... келіп қала пайда болған.
X ғасырдың орта шенінде Іле алқабы өзінің ең ... ... ... ... мен Орта Азия ... де ... ... құрамына енді. Астаналық қалалар Қашқар, Баласағұн, Са-марқант
болды. Дегенмен Іле даласын қарлұқтардың дербес ... ... оның ... ... ... Каялық шаһарында орналасты.
X ғасырдан XIII ғасырдың бас шеніне дейінгі кезеңде қалалардың қауырт
өсуі байқалды. Іле және ... ... ... ... ... Көксу, Қаратал, Лепсі алқаптарында жаңадан қала орталықтары ... ... елді ... ... ... ... ... дәуірмен
салыстырғанда аты белгілі болған қалалардың саны ... есе ... ... Бұл не, ... жандану ма? Зерттеушілер түжырымы мұны
қостай қоймайды, олар бұл құбылыстың туу себебі көшпелілер мен ... ... ... ... деп түсіндіреді. Бұрынғы малшы-
бақташылар қалаға қоныс аударады немесе жаңа құрылыстар салады да, сөйтіп
елді мекендер пайда болады.Сауда мен ... ... ... ... ... мен ... ... одан қару-жарақ, еңбекке және тұрмысқа қажетті
құралдар жасайтын, қыш күйдіріп, шыны үрлейтін, ... ... ... ... үлес ... артты.
Көшпелілердің санасына өзгеріс енді, бұрын елеусіз көрініп келген көп
нәрсе енді маңыз ала бастады.
VIII ... ... бір ... ... жайт ... ... өткізу барысында түркі-лердің ханы бірде-бір ... ... таба ... Және ... ол егер ... ислам дінін
қабылдаса, онда олар күндерін көре алмай қалады, себебі ... ... мен ... ... талап етеді.
Алайда XI ғасырдың өзінде аса көрнекті түркі ақыны ... ... ... ... әлі де бар. Оларды өнер тамған саусақтары
асырап отыр. Дүние сұлулығының тізгінін ұстап тұрған да ... ... ... бәрі — ... ... нәтижесі»,— деп жазды.
Сол себепті де X ғасырдан XIII ... ... ... ... ... орда ғана смес, қолөнер мен сауда ... ... ... ең ірі ... ... ... ... қалалар болды.
Олар: қазіргі Талғардың солтүстігінде орналасқан Талғыз, Көксу ... ... ... селосының орнында тұрған Екіөгіз,
бүгінде Талдықорған ... ... ... ... ... ... ... кезінде қарлұқ джабғұларының астанасы ... ... ... ... Көктал селосы орналасқан жердегі
Иланбалық.
Өзге қалалардың аттары ... ... ... ... дегенмен ғалымдар олардың қалдықтарын тауып, зерттеп жүр.
Олардың қатарында Есік, ... ... ... ... бар. ... ... Кіші және Үлкен Алматы, Есентай, Ақсай озендерінің жағалауларында
бірнеше қалашықтар тұрған. Бүгінде бұл ... орны ... ... ... мұнара төбелері, ал қабырғаларында
бір кездегі қақпаның орындары байқалатын төрт ... ... ... ... ... қазу кезінде орта ғасырлардағы
қалалардың қандай болғанын, оны мекендеген адамдардың не ... ... ... ... құдайға табынғанын анықтайтын мәліметтер табылды.
Қалалардағы тұрғын үйлердің сипаты да барған сайын анықтала түсуде. Мұндағы
үйлер үш-төрт және одан да көп ... ... ... бөлмелерде үйді жылы-
татын, ас даярлайтын және нан ... ... ... болған. Шаруашылық
бөлмелерінде ас сақтаптын ұралар, қоймалар бар. Үйлердің көпшілігінде ... ... ... бар, ... үй иелері өздеріне және сатуға арналған
астықтарын сақтаған. Бір жағынан, бұл ... ауыл ... ... ... ... ... кошпелі, жартылай
көшпелі жандармен сауда-саттық жасап тұрғанын дәлелдейді.
'Анықталып ... қала VIII ... аягы мен IX ... салына
бастаған да, X ғасыр мен XIII ғасырдың басы аралығында жақсы омір сүрген.
Бұл ... ол аса ірі ... ... және мәдеии орталыққа айналады,
Онда ұста, қыштан, шыныдан, сүйектен бұйым жасау, ... ... ... ... ... ісі ерекше орын алған. Мұның бәрін қала орнынан
табылған деректер ... ... ... ... ... ... —төстер, ожаулар, сонымен қатар темірден ... ... ... ... ... таға, шынжыр секілді түрлі-түрлі ... ... ... ... ... ... өркендеді
Қорытынды
Өткен тарихымызды қайта қарап, оның терең ... ... ... ... білу - аса маңызды мәселе. Халық тағдырын баян етер тарих пен
оның мәдениетін оқып үйрену әр адамды ... өз ... ... ... алдыңғы қатарында белгілі ғалым, археолог, академик
К.Байпақовтың «Қазақстанның ежелгі ... атты ... ... ... беттерінде ежелгі және орта ғасырлық Қазақстан ... ... рет ... ... мағлұматтар берілген. Қазақстан қалалары
Жер Орта теңізінен Қытайға дейінгі Еуразияны ... өтіп ... ... ... ... - Ұлы Жібек жолында орналасқан. Осы жол арқылы
Шығыс пен ... қола ... ... XVII ... ... бір-бірімен сауда,
мәдени және саяси байланыста болды. ... ... ... ... ... мен ... ... Қытайдың сусылдаған жібек маталары,
Афрасиабтың қыш бұйымдары, Иранның күміс заттары ... ... ... ... ... ... ... зерттеулердің нәтижесі мен
археолог ғалымдардың ерен еңбектерімен таныса ... Орта ... мен ... сол ... халықтардың этникалық тарихы
туралы құнды мағлұматтар берілген. Өте бай сурет кескіндерімен көркемделген
кітап беттерінен қазақтың кең ... ... сан ... ... ... көреміз. Қазақстанның отырықшы қала халқы мен көшпелі
тайпалары көрші елдермен және алыс ... ... ... адамзаттың ежелгі өркениетінің алмас тасындай жарқыраған далалық
мәдениетті өмірге алып келді. Орта ғасырларда Қазақстанда ... ... ... ... ... архитектуралық үйлесімдіктері, сарайлары,
мешіттері, мавзолейлері, медреселері, ұстаханалары, шеберханалары кімді
болмасын таңғалдырмай қоймаған.
Қазақстан ... ... ... бірі - ... ... орта ... ... мәдениет пен қалалардың табылуы ... ... - тек ... Отаны» деп айтылып келген жаңсақ
пікірлерді жоққа шығарып, ... ... ... ... төл ... ... ... Ол өркениет диһан мен ... қала мен ... ... ... ... мен тарихшылары дамыған орта ғасырларды (ІХ-ХІІ
ғасырлар) қалалық мәдениеттің дамуының шырқау шегіне жеткендігін дәлелдеді.
Сол ... ... ... ... өнердің, архитектураның шыңына
жеткендігін көрсетеді. Қазақстанның қалалары саяси әкімшілік қызметін
атқарып қана ... ... ... мен ауыл ... тауарларының
шоғырланған орны болды. Орта ғасырлық қалалар ... ... ... ... ... тұрды.
Кеңес дәуірінде «монғол шапқыншылығынан кейін Қазақстан жерінде отырықшы
мәдениет тоқтап қалды» ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан археологтары Сарайшық, Жайық, Сауран, Бұзықжәне Орталық пен
Шығыс Қазақстанда ... орта ... ... ... ... ... зерттеулер жүргізідік атқанын баяндап отыр.
Сілтемелер
1. Бартольт В.В. Орта азияға ғылыми мақсатпен сапардың есебі 33 бет
2. Волин С.Л. Араб ... ... ... ... ... Вильгельм Шығыс елдеріне сапар . ... , ... ... А.И. ... .СН.Б.1911 жылы 68-69 беттер.
4. Сеникова Т.Н. Орта ғасырлық Тараз . Алматы, 1972,26-56 беттер.
5. Мец.А Мұсылмандық қайта өрлеу. 305 ... ... О.Г ... ... ... Ғылым және дін . 1967 №7, 41 бет .
7. Мец.А Мұсылмандық қайта өрлеу .304 ... ... Р.И ... ... Прибалхашья до снежныз вершин Хан ... ... . ... әдебиеттер
1.«Қазақстан тарихы» Алматы, 1998 ж. 2- ші том.
2. С. Жолдаспайұлы «Ежелгі орта ғасырдағы ... ... 1993 ... ... А. ... «Ұлы ... жолы және орта ... 1992 ж. 167 – 174 ... Қ. ... А. ... «Ұлы ... ... және орта ... ... 1992 ж. 102 -110 ... Қ. Байпақов «Қазақстанның ежелгі қалалары» 2005 ж. 147 – 150 ... Қ. ... ... ... ... 2004 ж.
7. Ч. Мусин «Қазақстан тарихы» Алматы , 2005 ... Ж. ... ... ... арғы ... тарихы»
9. Т. Тұрлығұлов «Қазақстан ... ... ... ... и ... ... 5 томдық І – ші
том Южнно – Казахстанского обл. Алматы 1994 ... С. ... Т. ... ... ... трех ... 1992 ... «Қазақ энциклопедиясы» ІІ том.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сыр бойының орта ғасырлық қалалары34 бет
Қазақстанның орта ғасырлардағы қалалары мен қоныстары38 бет
Алакөлдің көпжылдық су деңгейі режимі43 бет
Орта ғасыр мәдениеті5 бет
Психологияның дамуы5 бет
Рим империясы тұсында Христиан дінінің кеңінен таралуы6 бет
Фома Аквинский жайлы3 бет
Шығыс елдері ойшылдары тарихы жайында орта ғасырлық мағұлматтар8 бет
Қазақ даласының орта ғасырдағы ғұламаларының педагогикалық идеялары туралы4 бет
Қайта өрлеу дәуіріндегі итальян әдебиеті6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь