Азияның өзендеріне жалпы сипаттама

Жоспар

I. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2

I. тарау.
1.1 Азияның өзендеріне жалпы сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Азияның негізгі өзендері ( Амудария мен Ертіс ) ... ... ... ... ... ..9

II. тарау
2.1. Азияның өзендерінің су мөлшері және су айналымы ... ... .15
2.2. Азияның өзендерінің халық шаруашылығында маңызы мен өзен суларын қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19

III. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22

IV. Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
Аралдарымен бірге Азияның территориясынан ағатын жылдық ағын 16 мың км шамасында , яғни Жердегі барлық өзендердің жылдық жиынтық ағынының жартысынан сәл азырақ . Ағынды қабатқа айналдырғанда ол 300 мм-ге тең, бүкіл жерді тұтас алғандағы орташа қалыңдығы жағынан Азиядан кейін Оңтүстік Америка ғана алда тұр. Бірақ осы орташа шамалар Жердің зор материгі ішіндегі ішкі сулардың таралып орналасу ерешеліктерін толық көрсете алмай отыр.
Азияда ұзына бойы созылып жатқан таулар көп. Осы таулардан Азияның ең ірі өзендері ағып келіп мұхиттарға құяды. Осы ең ірі өзендердің бастауы мына таулардан ағып шығады. Мысалы, Кавказ, Тянь – Шань, Гималай, Памир, Тибет, Қарақорым, Гиндукуш және тағы басқа таулар. Осытауларда мұздықтар көп таралған. Мұздықтар өзеннің толығуында аса маңызды орын алады. Құрлықтың ішкі суларының 60% ─ і сыртқы, 40%─і ішкітұйық алқапқа орналасқан. Солтүстік мұзды мұхитқа Обь, Енисей, Лена, Яна, Индишрка, Колыма, Тынық мұхитқа Амур, Хуанхэ (сары өзен), Янцзы (көгілдір өзен), Меконг, Үнді мұхитына Брахматура, Ганг, Инд, Әл – Араб өзендері құяды. Ішкі тұйық алаптағы өзендердің ең ірілері: Еділ, Амудария, Сырдария, Кура, Жайық, Іле өзнедері жатады және экваторлық белдеудегі өзендердің суы әр дайым жыл бойында мол болады. Азияның өзендері теңіздік жаңбырларға байланысты бүліл жаз бойы тасиды. Жерорта – теңіздік Батыс Азияның өзендерінің суы қыста молаяды.
Азия жағалауларын дүние жүзіндегі үш мұхит шайып жатыр. Олар материк жағалауларын түрліше тілімдеп, өте көп жағалық теңіздер мен шығанақтар, бұғаздар жүйесін құрайды. Материктің шығысы мен оңтүстігі күшті тілімденген.
Азия өзендерге өте бай. Мұнда Жер шарындағы көптеген ірі өзендері, көлемді және терең көлдері, жер асты суының мол қоры бар. Кең алқапты батпақтар мен мұздықтар алып жатыр. Бұл өзендердің орналасуы мен таралуы жер бедері мен климатқа тікелей байланысты келеді.
Солтүстік Мұзды мұхит алабына және оның теңіздері Азияның солтүстік жағаларына ұласып жатыр. Солтүстік Мұзды мұхит – ауданы жағынан ең кіші, ең суық, ең таяз мұхит. Теңіздердің барлығы дерлік материктік қайраңда орналасқан. Солтүстік Мұзды мұхиттың көп бөлігі мұзбен қоректенеді. Бұл мұхитқа мына өзендер жатады: Енисей, Лена, Колыма, Обь тағы басқа ең ірі өзендердің сағалары жатады.
Өзен торы материктің ішкі аудандары мен оңтүстік – батысында өте сирек, тек жағалық бөліктеріне қарай жиілейді. Материктің 1/3 бөлігін ішкі тұйық алап құрайды. Солтүстік Мұзды мұхит алабына материктің Ресей жері арқылы ағып өтетін ең ірі өзендері мен Скандинавия түбегінің қысқа өзендері жатады.
Бұл өзендер негізінен қар суымен және жазғы жаңбыр суымен қоректенеді. Олар қыста ұзақ уақыт қатып жатады. Көктемде бастауынан сағасына дейін мұздан біртіндеп босайтындықтан, мұз құрсаулары пайда болып, суқатты тасиды. Таудан басталатын өзендерден жоғары ағысында судың құлама күшін пайдаланып, жұмыс істейтін су электр станциялары салынған. Жазықтағы ірі өзендер кеме қатынасы мен ағаш ағызуға пайдаланылады.
Сайдың түбінен шыққан бұлақ ылдиға қарай сылдырап ағады. Оны Жылға деп атайды. Оның суы жапа ─ тармағай жайылып кетпей, бір ізбен ағады. Әзірге оның күші де әлсіз. Жаяу келе жатқан жолаушы ағып жатқан судан аттап өтіп кете алады екен.
Жылға шалғынды, орманды жарып аға береді. Оған жолшыбай басқа жылғалар қосылады. Сөйтіп ағыс молая түседі. Жылғалар бір-бірімен қосылып өзен құрайды. Өзеннің су ағып шығатын жері бастау деп аталады. Уақытша пайда болатын ағыстардан ерекшелігі өзен жер бетіндегідей белгілі бір ойысты бойлап ағады. Оны арна деп атайды. Өзеннің оң және сол сағасы болады. Оларды бір-бірімен ажырату үшін ағыстың бағытымен ылдиға қарап тұру керек. Сонда оң қол жағының -- өзеннің оң саласы, сол қол жағының – сол саласы болады. Жолда негізгі өзенге бірден басқа ұсағырақ өзендер келіп қосылады. Мұндай жолдан қосылатын өзендер негізгі өзеннің саласы деп аталады. Салаларда оң мен солға бөлінеді.
Өзен көлге немесе теңізгі барып құяды. Оның көлге, теңізгі барып қосылатын жерін сағасы деп атайды. Жазық жердегі өзендер баяу ағады. Азияның өзендерінің көбі сондай. Бұлардың ағысы әзер байқалады. Бұған керісінше тау өзендері тастан тасқа секіріп қатты ағады.
Адам баласы өзенді ерте заманнан бері өз қажетіне пайдаланып келеді. Өзеннен ауыз су алады, мал суарады, балық аулайды. Өзен суы егістіктерге жіберіледі. Ірі өзендерде жолаушы және жүк таситын кемелер қаьынайды. Біздің заманымызда өзен суының күшін пайдаланып, электр энергиясын өндіреді. Ондай электр станциялар Ертіс, Сырдария және Іле өзендерінің бойында салынған.
Азияның климаты континенттік, құрғақ ішкі аймақтарда жатқандықтан және оның ең биік тау жүйелерінде де мұздықтар аз. Ең ірі мұздықтар Гималай, Қарақорым, Кунь – Лунь, Кавказ, Тянь – Шань, Памир және тағы басқа тауларда кездеседі.
Азияның ішкі құрғақшылық аймақтарындағы ірі өзендердің су қоры үшін мұздықтар мен қардың сулары, жаңбырлардың аса үлкен маңызы бар. Су ғаынының жылдық орта мөлшері жөнінде Азия жер шарында бірінші орын алады. Оның өзендерінің барлығы жыл сайын мұхитқа 12 850 км2 су әкеліп құяды. Шетке ағып шығатын ең ірі өзендері Азияның ішкі аймақтарының тау жоталары мен таулы қырыттарынан басталып, жан – жаққа тарайды.
Жерорта теңізі мен Қара теңізге құятын бірнеше кіші – гірім өзендер Атлант мұхиты алабына жатады. Ішкі тұйық алаптардың өзендері шағын, ағыны тұрақсыз келеді, олардың ірілері: Орта азияда Амудария, Сырдария, Іле, Теджен, Мұрғап, Ауғанстандағы Гильменд, Орталық Азияда Тамир тағы басқа. Бұл өзендердің бір қатары көлге Арал, Балқаш құяды да біразы құмға немесе сорға сіңіп кетеді. Араб түбегінің ішкі алабында су уақытша ағатытын құр өзектер – уәдилер өте көп. Өзендердің су қоры мен жеке аймақтардың ерекшеліктеріне байланысты. Ал экваторлық белдеудің өзендері біріңғай жаңбыр суымен қоректенеді де, жыл бойы суы мол болады. Шығыс және Оңтүстік Азия өзендері муссондық режимге жатады. Олар жазғы муссондық жаңбырмен қоректенетіндіктен су шығынының максимумы жазға, минммумы қысқа келеді. Климаты жерортатеңіздік Батыс Азияның теңіз жағалауындағы өзендерде су шығынының максимумы қысқы мерзімге келеді, олар жазда тайыздайды немесе тартылып қалады. Ішкі тұйық алаптардың биік тауларындағы қар мен мұздықтардан басталатын өзендер жазда қатты тасиды, суы мол болады. Мұндай өзендер шөлдер арқылы ағып өтіп, алысқа барады ( мысалы, Амудария мен Сырдария). Тау баурайларынан басталатын, қар және жаңбыр суымен қоректенетін ұсақ өзендердің су шығыны тұрақты емес. Олар нөсерлерден кейін ғана қысқа мерзімге тасиды да, қалған уақытта тартылып қалады. Солтүстік Азия өзендері негізінен қар суымен қоректенеді. Бұл өзендер көктемде, қар ерігенде, өте қатты тасиды, қыста ұзақ уақыт бойы қатып жатады. Азияның суы мол ірі өзендері жол қатынасына және жер суаруға көне заманнан бері пайдаланылып келеді. Орта Азияда Месопатамия, Ұлы Қытай жазығы, Үнді – Ганг ойпаты сияқты суармалы егіншіліктің ежелгі орталықтары бар. Тау өзендері су энергиясының қорына мейлінше бай, бірақ энергия қоры барлық жерде бірдей игеріледі.
        
        Жоспар
I.
Кіріспе............................................................
.......................................2
I. тарау.
1. Азияның өзендеріне жалпы
сипаттама........................................5
2. Азияның негізгі ... ( ... мен ... ... ... өзендерінің су мөлшері және су
айналымы.........15
2.2. Азияның ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі.
Аралдарымен бірге ... ... ... ... ағын 16 ... ... , яғни Жердегі барлық өзендердің жылдық ... ... сәл ... . Ағынды қабатқа айналдырғанда ол 300 мм-ге ... ... ... алғандағы орташа қалыңдығы жағынан Азиядан кейін
Оңтүстік Америка ғана алда тұр. ... осы ... ... ... ... ... ішкі сулардың таралып орналасу ерешеліктерін толық
көрсете ... ... ... бойы ... жатқан таулар көп. Осы ... ең ірі ... ағып ... ... ... Осы ең ... бастауы мына таулардан ағып шығады. Мысалы, ... Тянь ... ... Памир, Тибет, Қарақорым, Гиндукуш және тағы басқа таулар.
Осытауларда мұздықтар көп таралған. Мұздықтар ... ... ... орын алады. Құрлықтың ішкі суларының 60% ─ і ... ... ... ... ... мұзды мұхитқа Обь, Енисей,
Лена, Яна, Индишрка, Колыма, Тынық мұхитқа ... ... ... өзен),
Янцзы (көгілдір өзен), Меконг, Үнді мұхитына ... ... Инд, Әл ... ... ... Ішкі тұйық алаптағы өзендердің ең ірілері: Еділ,
Амудария, Сырдария, Кура, Жайық, Іле ... ... және ... ... суы әр дайым жыл бойында мол болады. Азияның
өзендері ... ... ... ... жаз бойы ...... ... Азияның өзендерінің суы ... ... ... ... ... үш ... ... жатыр. Олар
материк жағалауларын түрліше тілімдеп, өте көп жағалық теңіздер ... ... ... ... ... ... мен ... тілімденген.
Азия өзендерге өте бай. Мұнда Жер ... ... ... ... және терең көлдері, жер асты суының мол қоры ... ... ... мен мұздықтар алып ... Бұл ... мен ... жер бедері мен климатқа тікелей ... ... ... алабына және оның теңіздері ... ... ... ... Солтүстік Мұзды мұхит – ауданы
жағынан ең кіші, ең ... ең таяз ... ... барлығы дерлік
материктік ... ... ... ... ... көп ... қоректенеді. Бұл мұхитқа мына ... ... ... Лена,
Колыма, Обь тағы басқа ең ірі ... ... ... торы ... ішкі ... мен ...... сирек, тек жағалық бөліктеріне ... ... ... ... ішкі ... алап құрайды. Солтүстік Мұзды мұхит алабына
материктің Ресей жері ... ағып ... ең ірі ... ... түбегінің қысқа өзендері жатады.
Бұл өзендер негізінен қар суымен және ... ... ... Олар ... ұзақ ... қатып жатады. Көктемде бастауынан
сағасына дейін мұздан ... ... мұз ... болып, суқатты тасиды. ... ... ... жоғары
ағысында судың құлама күшін пайдаланып, жұмыс істейтін су ... ... ... ірі ... кеме ... мен ... ... түбінен шыққан бұлақ ылдиға қарай сылдырап ағады. Оны
Жылға деп ... Оның суы жапа ─ ... ... кетпей, бір
ізбен ағады. Әзірге оның күші де ... Жаяу келе ... ... ... ... ... өтіп кете алады екен.
Жылға шалғынды, орманды ... аға ... Оған ... ... ... Сөйтіп ағыс молая түседі. ... ... өзен ... ... су ағып ... жері ... деп
аталады. Уақытша пайда болатын ағыстардан ерекшелігі өзен ... ... бір ... ... ағады. Оны арна деп атайды.
Өзеннің оң және сол ... ... ... ... ажырату үшін
ағыстың бағытымен ылдиға қарап тұру керек. Сонда оң қол ... ... оң ... сол қол жағының – сол саласы болады. Жолда
негізгі ... ... ... ... ... ... ... Мұндай
жолдан қосылатын өзендер негізгі өзеннің ... деп ... оң мен ... бөлінеді.
Өзен көлге немесе теңізгі барып құяды. Оның ... ... ... ... ... деп ... Жазық жердегі өзендер
баяу ... ... ... көбі ... ... ағысы әзер
байқалады. Бұған ... тау ... ... ... ... қатты
ағады.
Адам баласы өзенді ерте заманнан бері өз қажетіне пайдаланып
келеді. ... ауыз су ... мал ... ... ... Өзен ... жіберіледі. Ірі өзендерде жолаушы және жүк ... ... ... ... өзен ... ... ... энергиясын өндіреді. Ондай электр станциялар ... ... Іле ... ... ... ... ... құрғақ ішкі аймақтарда
жатқандықтан және оның ең биік тау ... де ... аз. ... ... ... ... Кунь – ... Кавказ, Тянь – Шань,
Памир және тағы басқа ... ... ішкі ... ... ірі ... ... үшін ... мен қардың сулары, жаңбырлардың аса үлкен
маңызы бар. Су ... ... орта ... жөнінде Азия ... ... орын ... Оның өзендерінің ... жыл ... 12 850 км2 су ... ... ... ағып ... ең ... Азияның ішкі аймақтарының тау ... мен ... ... жан – ... ... ... мен Қара ... құятын бірнеше кіші – гірім
өзендер Атлант мұхиты ... ... Ішкі ... ... ... ... ... келеді, олардың ірілері: Орта азияда
Амудария, Сырдария, Іле, ... ... ... ... ... ... тағы басқа. Бұл өзендердің бір ... ... ... ... да ... ... немесе сорға сіңіп кетеді. Араб
түбегінің ішкі ... су ... ... құр ...... өте
көп. Өзендердің су қоры мен жеке ... ... Ал ... ... өзендері біріңғай жаңбыр суымен
қоректенеді де, жыл бойы суы мол ... ... және ... ... ... ... жатады. Олар жазғы ... ... су ... ... ... ... қысқа
келеді. Климаты жерортатеңіздік ... ... ... ... су ... максимумы қысқы мерзімге келеді, олар ... ... ... ... Ішкі ... алаптардың биік
тауларындағы қар мен мұздықтардан ... ... ... қатты
тасиды, суы мол болады. Мұндай өзендер шөлдер ... ағып ... ... ( ... ... мен ... Тау баурайларынан
басталатын, қар және ... ... ... ұсақ ... ... тұрақты емес. Олар нөсерлерден кейін ғана қысқа ... да, ... ... ... қалады. Солтүстік Азия өзендері
негізінен қар суымен қоректенеді. Бұл ... ... қар ... ... ... қыста ұзақ уақыт бойы қатып жатады. Азияның суы
мол ірі ... жол ... және жер ... көне ... ... келеді. Орта Азияда ... Ұлы ... Үнді – Ганг ... ... суармалы егіншіліктің ежелгі
орталықтары бар. Тау ... су ... ... ... бай,
бірақ энергия қоры барлық жерде бірдей игеріледі.
Азия ... ... ... континенттегі ішкі сулардың таралып орналасуы тіпті
әркелгі. Құрылымы мен ... ... ... ... және ... сәйкес жауын – шашынның әркелкі жаууы
материктің ... жер ... ... – ақ ... ... ... ... тудырады. Бұл өзендердің ... ... ... ... ... каратасында жақсы
көрінген: ағынның ... ... ( 1500 мм ден ... және ... ... әсіресе Зонд архипелагы
аралдарына, одан ... ... мен ... ... ... ... бөлігіне тән. Басқа белдеулерде ағынның мұндай
жоғары жиынтығы ... ... ... ... таулы
қыратының аздаған региондарына ғана тән. Осы ... ... ... ... ағын 1500 мм – ден аз, ... 600 мм – ... ... Солтүстік және Шығыс Азияда жылдық ағын мөлшерлері
200 – ден 600 мм – ге ... ... Орта және ... ... ... ... Үні бассейінің, Иран таулы ... ... ... жылдық ағын мөлшері 50 мм – ден аз, сол ... ... ... ... 15 мм ден ... Осы
сандар материктің алуан түрлі бөліктеріндегі – жер ... ... ... мен ... ... ... дәрежеде
көрсете алады.
Азияның беті ... ... ... Үнді мұхиттарының
бассейндеріне жатады. Материктің шеткі бөлікте -- ... ... және ...... жиі су ... бар, оған аса ... ... енеді.
Ішкі және оңтүстік – ... ... жер ... ... ... ... ... қарай ағын ... ... ... 30% - тен ... ... ... бассейнін қосқанда)
ішкі ағын территориясына тиеді.
Жер ... ... ... ... таралмауы тек қана
қазіргі табиғат ... ғана ... ... ... ... ... де байланысты.
Альпі – Гималай қатпарлы белдеуінің аса биік шеткі жоталарының
түзілуіне алып ... ... ... ... сірә ... ішкі
бөліктерінің климаттық жағдайлары, оның шеткі бөліктерінің климатынан
үлкен ... ... дәл ... ... ... болмаса керек. Осыған ... ... ... бөлігінде солтүстікке, шығысқа және оңтүстікке
кететін ағындары бар ... мен ... ... ... болған.
Ішкі аудандарға ... ... ... ... ... өткен неотектоникалық қозғалыстар, осы ... ... ... ... қалуына әкеліп соғады. Климаттың
осыған ... ... ... ... ... және шыры ... Иран ... қыраты, Тибет, Қытайдың, Монғолияның таулы үстірттері ... ... ) тән кең ... ... облыстардың жасалуына себепші
болады. Биік ... ... ... негізі салынған аса
қуатты артериялары, бұл ... ... ... ... отырып, өздерінің алғашқы бағыттарын сақтап ... ... ... ... ...... су торының
қалыптасуына төрттік мұз басуы үлкен ... ... ... кең ... ... ... ... даму тарихы менқазіргі ... ... ... ... ... ... су ... өзен режимінің алуан түрлі региондық типтері қалыптасты. ... ... ... ... ... ... ... өзен мен көл торының қалыптасуында
тектоникалық процестер мен ... мұз ... ... роль ... территория геологиялықтұғыдан қарағанда мұз ... ғана ... су ... ... ... ... болып табылады. Азияның ... ... мен көл ... ... жағдайда мұзбен өңделген
тектоникалық жарықтар болып саналады. Олардың ... ... ... ... ... ... қысқа және көбіне көлдер
аралығын жалғастыратын жол ... ... Аса ірі ... ... көл ... ... ... бар және ұзына
бойғы профильдері ... Олар ... тау ... ... кесіп өткен кезде ... ... ...... ... көп болғанымен, өзендердің ... жыл бойы мол сулы ... Бұл суық ... ... ... сондай – ақ өзендердің көлдерден, ... ... асты ... ... ... су ... түсіндіріледі.
Азияның солтүстігіндегі өзендерде пайдаланатын су ... қоры бар. ... орта ... ... ... ... барлығы дерлік аласа таулардан басталып, жазықтармен ағып,
Азияның ішкі бөліктерін ... ... ... ... қарай климаттың континенттігінің артуы
өзендердің режимінен де ... ... ... ... 2 – 3
жетіден үш айға дейін қатып ... ... ... ... ... ... мол жұмсалуы және тасуы ... ... ... ... ... ... өзендердегі су
деңгейі едәуір төмендейтін кезеңі ... ... ... ... үш ... ... ... мұхит алабына енетін өзендер биік ... ... ... таулық сиппатта болады. ... ... ... ... тез бұзады және жылдам ағызып тасымалдайды. ... ... ... ... ... ... ... климат
жағдайында өзендердің ... жыл ... ... ... ... ... ... кейбіреуі қатады. Солтүстіктегі ұсақ
өзендерді қоспағанда ... ... ... суымен қоректенеді.
Алаптың ең ірі өзені Хуанхэ сары ... , ... ... ... ... ... ... ағатындықтан, суы лайлы және сары
болады. ... ... ... аударғанда « сары өзен» ... ... ... ... ... ... өзен арнасын
биіктетеді. Сондықтан күшті муссондық жаңбырлар кезінде су ... ... ... ... тасқындар дамбалар мен бөгеттерді
бұзып, жолындағы ... пен елді ... ... ... ... қаза ... себепші болды. Қазіргі кезде
Хуанхэ өзеннінде күшті су ... ... ... ... бөгет салынуда. Өзен сары теңізге жыл сайын көлемін ... кең ... ... ... Кеме ... ... Хуанхэ ұзындығы жағынан Азияның екінші өзені ... Оның ... – 4845 км, ... ауданы – 745 мың км ,
орташа жылдық шығыны 4500 м 3 с – қа тең. ... ... ... ... ... едәуір артық болғанымен бассейнінің ауданы
және тасымалдайтын суының мөлшері жөнінен ... одан ... ... ... жауын – шашыны аз облыстарды басып ... ... ... Өзен Кунь – Лунь ... ... ... ... екпіні қатты болады. Хуанхэ ежелгі массив ... ... орта ... ... зор тік ... бұрылыс
жасайды. Лесс үстіртін ... ... өзен суы ... нәрселерді
ағызып ала кетеді де жазықтыққа жеткенде ... ... ... Тасқындар кезінде Хуанхэ алып келетін ... ... ... су ... 40% - іне ... және
ағысында Хуанхэ көп жерлерде тар ... ... және ... ... ... болады. Өзен жоғарғы ағысында өзінің
аса ірі ... ... ... да, ортаңғы және төменгі ағысында
ондай салалар мүлде ... ... ... ағысында, жоғарыда
айтылғандай тасып, үлкен территорияға жайылған кезінде ... ... ... ... кең ... жазықтың шегінде
ағады. Біздің заманымыздан 600 жыл ... ... ... ... ... ал оңтүстікте Сюйчжой ендігінде
болғанын айтсақ та жеткілікті. ... ... ... мен ... ... ... кем дегенде алты рет айтарлықтай өзгеріп
миллиондаған ... ... ... ұшырауына себепші болады.
Хуанхэнің үнемі орын ауыстыруы және оның ... ... жиі ... ... тұнба үстімен қоршаған ортадан жоғары
көтеріліп ... ... ... ... ... ... ... ұзаққа жайылып ... ... жаз ... муссондық жаңбырлардан кейін болып тұрады. ... ... ... ... ... ... Көктемде және жаздың
басында су ... ... ағыс ... және ... ... қар
себепші болады. Өзеннің ... ... ... ... ... ... ... мұз кептелулерінің өзеннің жоғарғы
жоғарғы ... ... ... ... ... ... су ... күшейте түседі. Қазіргі кезде Хуанхэде су
тасуына қарсы ... ... ... ... станциялары солынуда
және кеме катынасы жағдайлары жақсартылуда.
Меконг өзені – Үнді Қытай ... және ...... ( ... Лаос, Камбоджа, Вьетнамда ) ең ірі өзен. Оның
ұзындығы – 4500 км, ... ... – 810 мың км2, яғни ... ... тең ... Көп ... орташа шығыны – ... м3 с, яғни ... ... екі ... ... Меконг Тибеттің
оңтүстік шығысынан шамамен 5000 м биіктіктен ... ... ... ... ... ... ... ирелеңдей ағады және
тарамдарға бөлініп кетеді. Өзен ... бір ... ... ... Сап
көлімен жағасады да тасыған ... су ... ... құйылып,
тартылғанда кері бағытта ағады. Сөйтіп, көл – табиғи су қоймасы ... ... ... реттеуші. Оңтүстік Қытай теңізіне құятын
жерінде Меконг ... зор ... ... ... режимі – деңгейі
кенет өзгеріп тұратын, жазда максимумы және сәуірде ... ... ... муссондық. Су тасыған кезде өзен ... 1600 ... ге ... ал ... жеке ... ғана кеме жүре алады.
Меконг су тасыған ... ... ... ... ... ... ... жотасынан басталады және ... ... ... ... ... ... – Мун, ... Сан,
Тхен жоғары және орта ... ... түбі бар, ... ... ... кең аллювилді жазықпен өтеді. ... мұз және ... ... Су ... ... ... ... – 30 мың
м/сек, сәуірде 1500 м3/сек, су ... ... ... 1015м. ... көп ... ... ... (жылына 1,5 км) алып ... ... ... өсіп ... ... 80 – 100 м) 700 км – ... су ... 1600 км – ге кеме ... ... ... (350 км) ... келеді. Меконг аңғарын бойлай кең ... ... алып ... ...... ... ... (Камбоджда) қалалары орналасқан.
Азияның негізгі өзендері ( Амудария мен Ертіс)
Янцызы өзені -- Азия ... аса зоры және ... ең ірі ... ... Оның ... – 5530 км
,бассейнінің ауданы – 1726 мың км, ... су ... 22 000 м3 /с – ... ... ... тау қыратынан басталып, мұздықтардан шығатын
көптеген салалардан құралады. Өзен ... ағыс ... ... ... Янцзы таулардан шыққан соң Қызыл Бассейн деп аталатын
кең ... ... ... ... ... соң ол
Оңтүстік – Шығыс Қытайдың біршама аласа тауларын ... ... ... ... мен ... ... ... кеме қатынасын
өте қиындататын табалдырықтар ... ... Ұлы ... ... ... Янцзы кей жерлерде көл ... ... ... ... ... Бас ... тармақтар каналдар арқылы
қосылатын, мұндай көлдер өзен ... ... ... өзі де ... негізгі арнасы деңгейіне тәуелді
болады да, ауқымы мен ... ылғи ... ... Су ... кезде
кейбір көлдер жайдақ ... ... ... өте ... ... Шығыс Қытай теңізіне құятын жерінде 40 жыл ... км – дей ... ... ... ... нағыз муссондық емес. өзен бүкіл жыл ... ... ... сипатталынады, ол жаздағы муссондық
жаңбырлармен, бастау ... ... қар және мұз ... ... ... оның ... ... айтылған көптеген
көлдер реттеп ... ... ... ... ... ... ... судың деңгейіне толысулар едәуір әсер ... ... ... әсерінен су деңгейі тәулік сайын 4,5 ... ... ... ... 6 м ... жетеді.
Янцзы – Қытайдың ең ірі транспорттык магистралы. ... ... ... ... ... ... қаласынан жоғарырақтан
басталады. Өзеннің төменгі ағысы ... ... ... ... ... көтеріледі. 1957 жылы Ухань қаласы ... ... ... жол және ... ... үшін ... ... Янцзы және оның салаларының сулары егістіктерді суару ... ... ... су деңгейінің жыл ішіндегі өзгеруі.
Үнді Мұхит ... ірі ...... ... Брахмапутра,
Тигр және Евфрат жатады. Бұл өзендер ... ... пен ... суымен қоректенеді. Жазғы жаңбырлы маусым ... ... ... ... ... негізінен егістік
алқабын суаруға ... ...... ... ... ... ... және
Азияның суы мол өзендердің бірі. Ганг бассейнінің ... ... ... қалыптасуы үшін ерекше қолайлы. Өзен Гималайдың жауын ... мен қары мол биік ... ... ... содан соң кең
– байтақ ылғалы көп ... ... ... ... – 2700 км, ал
бассейнінің ... – 1125 мың км2 . ... ... ... – 2700м / с,
яғни Хуанхэнің ... 5 ... аса ... Ганг екі ... және Алананда) боп 4500 м биіктіктен басталады да, ... ... ... тар ... ... ... жазыққа шығады,
бұл жерде баяулап жай ағады. Ганг Гималай ... ... суы ... оның ... өзінің ең ірі саласы Джамнаны қосып ... ... ... ... құятын салалар әлдеқайда аз. Бенгал ... ... Ганг ... ... кең және ... тез ... ... жасайды. Екі өзеннің жалпы атырауының ауданы 80 мың км2
жетеді, ал бұл ... ... 500 км2 ... ... Ганг ... ... атырау жазықтығы шегінде арнасын ауыстырып, ... жиі ... ... Ганг ... Гималай тауларындағы мұз бен
қардың еруінен және жаздық муссондық жаңбырдан нәр ... ...... ағысында Цангпо) Тибеттің оңтүстігінде
– 4700 м биіктіктен басталады. Оның ұзындығы – 2900 км2, ... – 95 мың км2 – ден ... ... ... ағысында Гималай
тауларын бойлай Тибет таулы қыратының оңтүстік шеткі ... ... ... Гималай тауларының шығыс ... ... ... кілт бұрылып, тауларды жарып жерінде көптеген ... ... тар ... ... ... Брахмапутра жай ағады,
тармақтарға бөлініп, Гангпен атырауы ортақ ... ... ... отырады. Брахмапутраның суы жер ... ... ол ... шамамен 1300 км дейін кеме ... ... ... ... ... ... Орал тауы мен
Кавказдың едәуір бөлігі, Орта Азия мен ... жері ... Иран ... ... мен ... ... ішкі аймақтары жатады.
Бұл алаптағы өзендердің ірілері – Еділ, Жайық, Амудария мен ... ... ғана ішкі ... ... Ал ұсақ ... ... кеуіп
қалады немесе құмға сіңіп кетеді. Бұл алаптың ең ірі өзені – ... ... ... ағып ... ... ... кең ... жасап құяды. Қоңыржай
континенттік климат жағдайында өзен қыста ұзақ уақыт бойы қатып жатады, ал
көктемде қар еріген ... ... Өзен ... 7 ірі бөген салынған.
Амудария (латын тілінен аударғанда «оксус, арабтар, Жейхун» ... – ТМД – дегі , Орта ... ең ірі және суы мол ... ... ... өзені) ТМД мен Ауғанстан шекарасын біраз бойлай ағады.
Амудария Вахш пен ... ... ... ... ... ... ... 1415 км2, ал Пяндж бастауынан есептегенде
2540 км, алабы 309 000 км2 ... мен ... ... ... ... таулы және жазықтық болып 2 – ... ... су ... ... ... ... ... бөлігінде.
Бұл жерде Вахш пен Пянджтен ... ... ...... ... ... ... Жазықтық бөлігінде 1257 км бойы ешқандай сала
қосылмайды. Амудария Пяндж бен ... ... ... Елшік
қысаңына дейін ені 4 – 25 км – ге ... ... кең ... ... ... ... көлбеу, бірте – бірте маңайындағы жазыққа
ұласып кетеді. Елшік пен ... ... ... ... ... да (2 – 4 км – ден ... ... тік жарлы
болады. Бұл аралықта өзен ... мен ... ... ... Түйемойын
қысаңынан шыққаннан кейін, Амударияның аңғара ондаған км – ге ... Арал ... құяр ... ... ... ... де, аса зор атырауға айналады. Нүкіс қаласы ... ... ... ... ... ... Көнедария құрғақ арнасы
шығады. Ертеде Дариялық арқылы Амудария ... ... ... одан әрі ... ... ... ... дейін барған
Амудаия жағалары тез шайылатын бос ... ... ... ... Өзен бірде оң, бірде сол жағасын шайып, ... ... ... суы өте лайлы. Керкі қаласы тұсында жылдық
орта лайлылығы 3590 г/м. ... арал ... жыл ... 270 ... ... ... қар, мұз ... қоректенеді. Жылдық ағынының
80 % - і ... бен ... ... ... мен Сурхандария
үлестеріне ... Өзен ... ... (су ... ... ... ... еруіне байланысты) көтеріле бастайды. Шілде – тамызда
биік тау бастарындағы қар мен мұз тез ери ... су ... ... деңгей шілдеге ең төмен деңгей қаңтарға келеді. Деңгейдің ... ... 2 – 3 м ге ... Жер ... булануға байланысты
Амударияның су шығыны төменгі ... күрт ... ... ... ... ... су ... 2000м3 /с. Төменгі ағысында 2 – ... бойы мұз ... ... ... ... ... ... ) бұта ... ... ... және ... өседі.
Амудария жерсуаруда үлкен маңызы бар. ... ... ... ... мың га-ға жетеді (Зиравшан мен Қашқария алаптарын қоспағанда).
Амудариядан басталатын ... ... мен ...... шаруашылық мәні өте зор. Арнасының ... ... Арал ... ... тұйықтығына байланысты Амударияның
транспорттық мәні онша ... ... мен оның ... ... аз ... ... ... , қаяз, тыран, жайын,
күректұмсық және тағы ... ... ... ... ... ... Шаржоу, Үргеніш, Нүкіс қалалары орналасқан.
Амур өзені – (монғол Хара – ... – қара ... ... қара ...... Азиядағы өзен. Шилка мен Аргунның қосылуынан
құрылып, ... ... ... ... 2824 км , ... ... сағасына дейін 4440 км. Амур ... ТМД ... ... , ... өлкесі), Қытай территориясында ... ... ... ... ... жатыр. Амур өзені
дүние жүзінде оныншы ... ... ... ... қарай Амур
үшке бөлінеді.
Ж о ғ а р ғ ы Амур ... ... ... ... 900 км ... р т а Амур ... қаласынан Уссуридің сағасына
дейін, ұзындығы 1000 км – дей.
Т ө м е н г і Амур ... ... ... ... 950 км – ... Амурдың аңғарының беткейлері биік, жартасы, арнасы тар
(200 – 500 м.) Өзеннің сол ... ... оң ... ... ... жатыр. Амур орта ағысында Зея – Бурея жазығына ... ... ... кейін, Амурдың суы екі есе молаяды, арнасы 2 км ... ... ... Көп ... кең ... бойлап ағады, бұл арада
ағыны бояулайды, жағалары жайпақ, батпақты келеді. ... ... ... Кіші ... кесіп өткен жерінде ғана каньон
тәріздес жар қабақты тар ... ... ... ағады. Аса ірі Уссури
саласы қосылғаннан кейін, ... суы ... ... ... ... ойпатында өзен ... ... ... Оның жайылмасында
өзенмен тарамдар арқылы жалғасып жататын көптеген көлде бар. ... аса ...... Удыль, Орель және ... Кизи ... ... Бұл жерде өзенге сол жағынан бір ғана салс - ... Амур ... ... орта су ... 11000 м3 сек. ... ... су жиналатын алқабының үлкендігіне, алабына, атмосфералық жауын
– шашынның мол ... ... ... ... торы ... ... 10610 өзен (соның ішінде 1684 өзеннің ұзындығы 10 км
– ден аспайды) мен су ... ... 10 600 км2 ... ... ... Амур және оның ... көбіне жаңбыр суымен
қоректенетін өзендер типіне ... ... ... 75 – 80% - ы
жаңбыр суы, 15 – 20% - ы ... қар суы, 5 – 8% - ыжер асты ... ... ... ... ... ... тасиды. Қыста ... жұқа ... ... өзен ... аз ... ... ... қатып жатады. Өзеннің ендік ... ... ... ... бір ... ... ... бір уақытта
арылады. Амур - өн бойында кеме ... ... және ... ... су ... Ірі ... ағаш ... өзегі балыққа өте бай. Мұнда балықтың 99 түрі бар. ... – і тек қана ... ... ... ... ... кета
мен горбуша балықтарының ... мәні зор. ... Амур ... балық аулайтын негізгі ... ... Амур ... басты өзен порттары: Покровка, ... ... ... ... өзені ─ алабы 1600 мың шаршы метр. Бұл дүние ... ірі ... ... Оның 97 ... ... мен Батыс ... ... Ал 3 ... ... Халық Республикасының
территориясында. Совет Одағында бұл өзен ... ... тек ... және Амур ... ... ғана ... Біздің
республикамызда Ертіс өзенінің ... ... ... ... ... ... Обь ... оңтүстігінде
Балқаш-Алакөл көлдерінің және Сарыарқа тауларымен ... ... сол ... ... ... ... ... тауларының
шығыс және солтүстік биіктіктерінен оңтүстік Орал мен Батыс, ... ... ... ... ... алоң жағынан Қазақстан Алтай
тауынан Батыс Сібір ... ... ... және ... ... ... ... құяды. Қазақстан территориясындағы
Ертіс өзенінің ... 1393 өзен бар. Оның ... 16 ... ... 200 ... 500 км-ге дейін созылады.
Ертіс өзені биіктігі 2500 м. Моңғол Алтай тауынан ... ... ... ... ... өткесін Қара ... ... ... Өзен ... ... жеткенде , шекарада оған
Алкөбек, Қалжыр ... ... ... ... 152 ... ... ... көліне құяды (қазіргі уақытта ... ... су ... ... ). Ол ... Зайсан көлінің көлемі 1900 ... ... 100 ... , ені 29 километрге , ал ... ... ... Ертіс өзенінің ұзындығы 4450 километр. Ертіс, ... ... ... ... ... да үлкенірек, дегенмен
Ертіс өзені ағынының жылдамдығы Еділ суынан екі есе ... ... ... ... ... су ағынының
жылдамдығы секундына 933 текш метр ... ... ... тұсында
секундына 2177 текше метрге жетеді. Ал суы мол ... ... ... 6113 ... метр ... ақпан айында секундына 294 ... ... ... ... Осы бес ... Ертіс өзенінің суын
Ертіс ─ ... ... ... ... ... іске ... су ... бау-бақша, мал суаруға және тағы басқа жағдайларға
пайдаланылады. Осы ... ... ... су ... да
жеткізілді. Бұл канал Теміртаудағы комбинатты сумен ... ... ... суы ішуге, ... ... ... ... осы ... Жезқазғанға дейін тартылады.
Бұқтырма өзені ─ ... оң жақ ... Ол ... ... пен ... тауындағы мұздақтан басталады. Бұқтырма
өзеніне Ақберел ... ... ... 398 ... алабының су
жиналатын аймағы 15 620 шаршы ... ... ... ені ... ... жетсе, жазықтықта 100-150 метрге дейін барады. өзеннің
орта шеніндегі су шығыны ... 251 ... ... ... Мамыр
айында су шығыны секундына 999 текше ... ... ... да , ... 4 метр ... дейін көтеріледі. Ақпан – наурыз ... ... ... 10 ... метр ғана ... Бұқтырма өзенінің Ертіске
құятын жеріне бөгет салынып, су электр ... ... ... ... су ... ... ... теңізбен пара – пар.
Жағалауында пионер лагерлері, демалыс үйлері, туристік ... ... ... ... -- Сарыарқада биіктігі 400 – 500 метр Ниаз ... ... ... ... ... ... ... Есілдің ұзындығы 1400 километр. Егер ұзындығы ... ... ... су ... ... алты есе кем. Есіл өзені
Целиноград және ... ... ... ... өтеді. Өзеннің
су жиналатын алқабы 144 мың ... ... ал ... 113 ... ... ... ... Терісаққан, Аққанбурлық және
Төменгібурлық өзендері қосылады. Есіл ... ... ... оның ... қар, жер асты суы және ...... ... Олай ... су ... ауа ... ... – кей
жылдары мол, кей жылдары өте аз болады. Судың ... ... ... ... ... ... 6,2 текше метр, ал Петропавл
қаласының ... ... 57,7 ... метрге дейін барады. Сәуір
айында Целиноград маңында ... ... су ... он есе ... ... 7 ... дейін көбейеді, сол кезде су деңгейі
Целиноград ... ... 2 ... 4 метрге дейін көтерілсе,
Петропавл қаласының маңында 4 ... 9 ... ... ... ... ... ... Сергиев, Осакаров және тағы ... ... бар. ... су ... суды ... – колхоздарға құбырлар
арқылы жеткізеді. ... ... ... бен ... ... етіп, қосымша 40 мың гектар жерді суландырады.
Тобыл өзені – ... ... ... ... ... ... барып қосылады. Ұзындығы 1678 ... ... оның ... 800 ... Оған ... Аят, Үй
және Обаған ... ... ... ... ... ... және ... өзендері құяды. Тобыл өзенінің су жиналатын алқабы
394 600 шаршы километр, ал ... ... 130 ... ... Жылдық орташа су шығыны секундына 31 ... ... ... ... да ... су ... ... өзендерінің су мөлшері мен су айналымы
Табиғатта қорғау , әсіресе су байлықтарын ...... ... ... бірі болып саналады. Ұлы көсеміміз В. ... ... ... ... ең ... ... бірі екенін,
оны тиімді пайдалану қажеттігін атап айтқан болатын. Бұл ... ... ... ... ... ... ... болуда.
Соңғы кездері осы салада ірі – ірі шаралар жүзеге ... ... ... ... ... ... ... әлі
де болса біраз ... орын алып ... ... ... көл
суының ластаныуының салдарынан су ... ... ... жылы ... ... ... ... балықтардың уланғаны
анықталды. Олар су ... ... ... ... ... ... Осындай судың зиянды заттармен ... өте өте ... ... мүмкін. Сондықтан өндірістерде және тағы басқа
қажеттерге қолданылған лай ... ... мен ... ... құяр
алдында оны тазарту керек. ... су ауыл ... ... ... ... ... ұшыратады, суда
тіршілік ететін ... мен ... ... жылдары өзендерді, ... ... ... ... ... жер ... ... бірлесіп
шешуді қолға алуды. 1961 жылы дуние ... ... ... ... бойынша Женевада ... ... ... ... ауыл шаруашылығында пайдаланатын суларды,
ішетін ... ... ... қалай қорғау мәселесі талқыланды.
1980 ... ... ... ... лай ... ... ... көлемі 1960 жылмен салыстврғанда
бес есе көбеюі мүмкіндігі ... ... Егел осы лай, ... ... ... жарамай қалады, ондағы балықтар, жәндіктер
азайып, бойында ... ... ... ... Ал ... ... бір өзен тазару үшін 4 – 5 жыл ... ... ... ... ... орманды қорғау үшін үлкен
қаржылар бөлінуі керек. Соңғы кездері шығарылған заң ... ... ... орындарының лай, ластанған суларды ... ... ... ... 1961 жылы ... 540 – ... пайдаланған суды тазартатын орындар ... 1963 жылы 1100 – ... су ... ... іске ... ... өзендер біркелкі болғандықтан ... су ... ... да бір ... ... ... ... жасалса, бір жерде ... ... ... ... су
жеткізілуі керек. Ол үшін жүз кейде иың километрдей ұзын ... ... ... ... бір өзен суын ... өзен ... өзен алаптарында су ... ... деп ... ... су ... ... эергетикалық және комплексті
деген үш түрі бар.
Транспорттық су байланысы 18 – 19 ... ... ... ... ... – Бу, Солтүстік Двина ... ... ... ... әр ... су элекр станцияларының
энергетикалық күші бір – ... ... ... энергетикалық
жүйеге айналады. Осындай байланыс өте ... деп ... ... ... су ... аз, я ... ... болса, бір өзеннің
су шығыны мол болады. Содықтан өзен су ... бір – ... ... тұрады. Өзендер суын нәтижелі пайдалану
үшін, өзен ... ... ... ... су ... ... ... екендігін, оның мөлшерін алдын ала
білу ... ... 22 - ші ... ... ... « ... комплексті түрде пайдалану және оны ... ... ... Мұна ... ... ... ... қамтамасыз ету мәселесі
айрықша қолға ... Бұл ... ... ... ... ... ... инжинерлік жұмыстарды бірігіп
жүргізуге ... ... ... ... ... ... ағып ... су көлемін
өзендердің су мөлщері деп атайды. өзен суын ... ... ... ... су ... ... ... белгілі қуатты су электр станцияларын салу үшін ... ... ... ... жыл бойы ... ... Өзендердің су
мөлшері жыл бойы бір келкі ... Өзен ... ... тасқын
кезінде толы болады. ... ... су ... оның ... және жауын – шашынның неғұрлым үлкен болса, өзендердің ... де ... мол ... Егер республикамыздың картасына
қарайтын ... онан ... ... өзендердің құмға сіңіп жоқ
болатындығын ... ... ... жер ... ... жотасынан шығатын Таз өзені ... ... ... ... ... жеткен емес. Ал кейбір өзендер ... ... ... ... де, кейін кеуіп кетеді. өзендерге көптеген инженерлік
құрылыстар салғанда ... бір ... бір ... ағып ... ... білу ... Бұл ... плотиналардың ұзындығы
анықтау үшін, ... ... жер ... үшін және ... ... суды ... үшін ... шығыны әдетте текше метр секунд өлшемімен ... ... су ... ... яғни ... өзен деңгейі төмендеген
кездегі су шығынынан айырмашылығы өте ... ... Егер ... ... ... ... ... болады деп шамаласқан, онда
өзеннің ағысты кесіндісін көз ... ... ... ... ... су ... ... шамасы әр түрлі
болады.Ағыстың жылдамдығына араның ... де, оның ... ... өз ... ... ... де әсер ... Егер ағыс
бөгетке мысалы, көпірдің тіреулеріне, аралдарға соқтықса, онда қатты
ағыс ... ... ... ... ... ... тасқын
кезінде табанға жақын жерде жылдамдықпен нөлге дейін төмен ... ... ... учаселерінде судың ... ... ал ... ... ... ... үлкен
болғандықтан ағыстың жылдамдығы да әртүрлі болады : терең ... ... ал ... ... ... қаттырақ ағады.
Ағыстың жылдамдығы арнаның егістігіне, оның ... ... және ... де ... ... Жазықтық жерде
өзенннің алабы ... ... ... су ... алқаптағы
топырақты үңгіп, жер асты ... ... ... ашуы ... ... қыс ... қар, жаз ... жаңбыр
болмаған кезеңде осы жер асты суы өзен ... ... Жер ... ... өзен ... бұл ... ортайып, не құрғап кетеді.
Әр өзеннің басы және аяғы ... Ол ... ... ... ... ... және ... тармақтары, ал әрбір
негізгі тармақтың жүйе тармағы ... Бұл жүйе ... ... ... ... ... ... құяды. Әрбір өзеннің
өзінің су айырығы, осы жерге ... ... ... ... ... ... ... ұзын және үлкен болса, суы да мол ... су ... ең ... ... шашынға байланысты ... ... ... ... ... А.И. Воейков «өзендер
климаттың жемісі» деген. Бірақ өзендердің су ... тек ... әсер етіп ... ... ... жер ... ... да
әсер етеді, өйткені өзендердің алабы мен ... жер ... ... , ... , қар ... ... ... қосылып, көлге, теңізге немесе мұқитқа барып құяды ... ... ... тек ... өзені ғана құяды.
Қалғандары теңіз бен ... ... ... ал ... ... сияқты
біраз өзендер ештеңеге де құймай, құла далаға ... ... ... аз - көп ... ауа-райны байланысты ... ... ... ... Мысалы, Гималай тауындағы Черрапунджи деген жерде
жылына орта ... ... 13 мың ... ал ... ... ... жауады. Ал біздің территориямыздағы Балқаш ... ... ... орта есеппен алғанда 150-200 ... ... ... Осы ... ... екі аймақата ... ... де ... ... ... Бұл ... аз
көптігінен. Өзен суының ... ... – ақ оның ... ... ... де байланысты. Егер өзен ... суға ... онда оның ... да пайдасы үлкен. Өзен суының ... аз ... білу үшін ... 20 – 30 жыл ... ... ... ... өйткені өзен суы ауа – ... ... ... Осы ... әр жылы ... болып қана қоймай, бір
жылдың ішінде әртүрлі болуы ықтимал. Қар ... ... суы ... күз ... ... болмаса сәуір – мамыр айларында ... ... ... ... ... Өзен суының екінші рет
көтерілуі ол күз айларында броатын ... Бұл ... ... ... ... ... су ... мол болып ... ... ... Осы ... су ... станциялардыңда жұмыс істеу
режимі бірқалыпты болмайды. Қыс айларында өзен ... ... ... өзен ... ... және ... бұзылады да, оның суының
онан әрі пайдалану ... ... су ... ... ... отырады. Планетамыздығы
мұхиттардың суы 1 ... 370 ... ... ... ... ... ... себепті 3000 жылда бір рет ... ... Ал 60 ... ... ... жер асты суы ... бір рет, 24 миллион текше километр ... ... ... бір, 230 мың ... ... көл суы он ... адамға ең
пайдалы өзен суы 10 күнде бір ... ... Бір ... ішінде
жер бетінен 520 мың текше километр су буланады және ... ... ... қар ... ... Егер бұл суды бір ... жайсақ,
бүкіл жер шарын тереңдігі бір ... жуық су ... еді. ... әр жерінде болатын жауын – шашының мөлшері әр ... ... ... мен ... ... 400 мың ... ... – шашын түседі, бұл – бүкіл Жер бетіне түсетін жауын – шашынның
79 ... тең ... ... мен теңіздерге құрлықтан ... ... 100 мың ... километр су, яғни жер бетінен ағатын
судың 19 проценті құйылады. ... мен ... тек ... ... ... ... ... 10 мың текше километр болады. Ол
– жер бетінен түсетін ... 2 ... ... Ал ... ... ... 450 мың текше километр су буға ... ... жер ... ... ... 86 ... Құрлықтан мұхиттарға
ағып қосылатын судан жылына 60 мың ... ... яғни жер ... ... 12 ... буға ... кетеді. Мұхиттар мен
жалғаспайтын, тек көлдерге ... ... ... 10 мың ... ... жер ... түсетін судың 2 проценттейі буға айналып
отырады. Республикамызда бір жылдық ...... 70 ... ал қалған 30 проценті ... ... ... ... ... ... еруі ... суға ағады. Азияның
өзендер шынында да қар ... де, ... ... қабат толатын
өзендерге жатады. Су әбден тасығаннан кейін ... ... ... асты ... яғни ... – шашынның жерге сіңіп, өзен ... ... ... ... толысады. Өзендер суы қатқан
кезде тек жер асты ... ғана ... ... ... жер асты суы ... 30 ... орта ... 10 – 20 прцентн су ағып ... ... Су ... ... қазіргі уақытта ең маңызды орын алуда. Өзен суын
жарату үшін өзен ... ғана ... ... ... ... ... ... дейін толық ... өзен ... ... ... ... өзен ... табиғаты -
өсімдігі, топырағы, бедері, гидро – географиялық, ... ...... бәрі су ... ... ... табиғи жағдайлар өзгерсе, өзен ... ... де ... өзен ... өсетін тоғайлы жердің топырағын ... ... ... жұмыстар тиімді де жоспарлы жүргізілсе, су
режимінің ... ... ... ... халық шаруашылығында маңызы мен өзен ...... ... байлығы. Табиғи ... ... ... тағы ... көп болғанымен олардың қоры
күндердің ... ... ... ... ... ал су ... ... бірде көбейсе де табиғи айналымының нәтижесінде өмір
бойы сарқылмайды.
Өзендерді әр қилы ... ... ... ... Бір ... мәлім. Бір жағынан қатынас ... ... ... ... ... да ... пайдаланылған.
Өзен бойы өсімдіктер мен жан – жануарларға бай, ... және су ... ... өте көп ... ... Бірақ оны
пайдалана білу керек. ... ... да көп. Ну – ... ... ... ... су күзені, саз камшаты және тағы ... ... ... ... ... Көл, су ... құс
фермасы ұйымдастыруға, суда ... ... мал ... ... Суда ... ... мүйіз жапырақ, элодея
өсімдіктерін ұнтақтап үйрекке береді. Бір ... ... алып ... 60 ... ... ... алуға болады. Бұл шөп – ... ... ... өте ... ... Суда өсетін қамыс бір жағынан
шірімейді, жылу ... және ... өте ... ... кең ... Қазан социолистік революциясынан кейін елімізде су
байлықтарын ... ... ... жол ... Су және ... ... оны алыссаудандарға жеткізу техникасы күшейді.
1920 жылы ұлы көсеміміз В.И. Лениннің ... ... ... электрлендіру мәселесі қолға алынды. Бұл жоспар ... ... ... ... ... өндіруді 1 миллион 750 мың ... ... ... ... ... қатар Волхов және
Днепр су ... ... салу ... ... жүзілік және
азаматтық соғыстың зардабына және ... ... ... қарамастан ГОЭЛРО жоспары ойдағыдай жүзеге
асырылды.
1929 жылы Коммунистік ... мен ... ... ... және оның ... ... ... үшін «Үлкен
Кришна » жобасын іске асыруды қолға алды. Бұл жоба ... ... ... ... ... және ... (осы күні Щербаков)су
электр станциялары салынуы ... еді. ... 1941 жылы ... жылы ... - Балтық каналы, 1937 жылы Москва ... ... іске ... Ауыл ... екінші бесжылдықтың
ішінде колхоз - совхоздардың ... ... ... ... , ... , ... т.б. жылылықта өсетін дақылдардың өнім көлемін
үлкейту үшін су ... ... ... ... ... ... тура келді. 1939 жылы ұзындығы 240 ... ... ... ... ... кейнгі жылдарда Оңтүстік Ферғана ... ... ... ... Тахо ... (Қырғыз ССР-де), сонымен
қатар бұрын салынған Годовари, Нармада, Селенга, ... және ... ... тазартылып, іске қосылды. Осындай ... ... 2 ... гектардан астам жер суарылды. Соңғы
он - он бес ... ... ... ... да ... ... мен су электр станциялары салынды. ... ... ... ... ... және Нармада су ... Одер мен Асы ... ... ... ... ... Силяохэ өзеніне су жеткізетін Күртінің бойында ... ... ... ... ... ... көлінің
алқабында да бір су қойма салынды. Сонымен ... ...... және ... батысында Жайық – Көшім каналы ... ... ... Қапшағай ГЭС – інің алғашқы құрылыстары іске
қосылып пайдаланылуда. Осы су ... мен су ... ... жағынан электр қуатын берсе, екіншіден, ... мың ... ... ... ... ... ... тигізуде.
Сөйтіп, республикамыз су ресурстары және энергиясының қоры
жағынан ... Рата Азия ... ... ... ... Өзен ... ... жолы секілді. Өзен сулары ... жер ... ... өмірге лайықты бөлінгендей. Мысалы, Каспий
алабына қар, жаңбыр ... ... су, осы ... ... ... ... ... Бұл келген су күннің ыстықтығынан буға
айналып, ... ... ... ... ... ... Тянь ... және Памир тауларында жеткенде ... ... ... ... ... ... Мұздақ ерігенде Сырдария мен ... су ағып ... Сол ... Іле, ... тағы ... де ... өзгеріске ұшырап ... Жер ... ... ... бен ... ... арқылы жетеді. Кейбір аудандарда
судың көптігінен жері сазды – ... ... ... Бұл ... ... ... суын ағызып, жерді өңдейді. Өзендер сумен бір
көптеген ... ... және жер ... ... ... де шөп, ... бау – ... өте жақсы өседі және ол өнім
алуға болады. ... су ... ... ... 50 – 60 ... ... алып ... Сумен бірге пайдалы құнарлы ... ... ... ... ... ... Сакарьия
суымен келген лайдың қалыңдығы кей ... 20 ... ... Бұл ... ... ... және фосфор минералды тұздар бар.
Олар - өсімдікті, ... ... ең ... ... ... қатар, өзен сулары органикалық заттар мнг минералды
тұз ... ... ... Мысалы, Амудария мен ... ... ... 24 миллион тонна әр түрлі тұз ... ... да бұл ... ... өте бай. ... ... да оған ... өзендерге байланысты. Жер бетіне түскен
жаңбыр суы ... ... ... жол ... жердің ұнтақ
топырағын ала кетіп, өзендерге апарып ... ... ойлы – ... ... Мұны су ... деп атайды. Өзен ... ... ... ... тонна жер бетінің топырағын ... ... Ганг ... 200 ... тонна, Амудария 100 миллион
тонна жер ... алып ... ... өзі ... ... бір бөлігі теңізде, бір ... ... ... және өзен ... ... Егер көз ... қарасақ,
өзен атырауы өсімдік пен жан – жануарларға бай келеді. Сондықтан ... ... ... ... бау – ... ... пайдалану
осы атырауға байланысты болған. Сол жерді пайдалану үшін ... ... ... ... ... ... тырған. Жыл сайын ... лай ... ... кей өзендер өзінің арнасы өзгертеді,
шығанақ, бұғаздарды жойып ... ... ... ... ... ... станциясы топырақтың басып кетуі ... ... ... . ... ... де ... болуы Амудария
өзеніне байланысты. Ертедегі мұз дәуірінде Амудария ... ... ... өтіп, Каспийй теңізіне құйған. Мыңдаған жылдар ішінде
Памир, ... ... ... былып, арнасы шөгінді лай топырақпен
толтыра берген. ... ... ... ... ... да , су басқа
жол ... ... ...... ... ... ... Аралға
келіп құяды. Бұл жағдай төрттік дәуірде ... ... ... ... негізгі ... ... ... бұл ... жұмысты екі тарауға бөліп ... ... екі ... ... отырып қорытындылауға болады.
Бұл курстық жұмыста Азияның өзендеріне жалпы ... ... ... су ... су айналымын және шаруашылықта ... Бұл ... ... ... ... ... ... тартылып азаюда. Себебі, зоводтардың ... және ... ... ... ... ... келгенде бірінші тарауда Азияның өзендері Амудария мен
Ертіске жалпы сипаттама ... және ... ... ... ... ... өзендеріне сипаттама берілген. Және де ... ... ... су қоймалары салынуда. Сол су қоймалар ... ... су тасу және ... ... ... он – он бес ... ... Азияның негізгі өзендерінің
маңында су қоймалар мен су ... ... ... ... амур, Үнді және тағы басқа өзендерінің ... ... су ... мен су ... ... бір ... электр
қуатын берсе, екіншіден, жүздеген гектар жерді ... ... ... ... ... бұл ... жұмысты жазғанымда өзендерді ... ... ... білдім десем болады. Және су қоймалары мен су ... ... көп ... ... ... пайдалана білу
керек. Менің бұл ... ... ... ... ... ... және пайдалана білу ... ... ...

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XIV-XV ғасырдағы Ақ Орда мемлекеті5 бет
XVIII ғасырдың басындағы қазақ жерінің Ресей империясының құрамына қосылуының алғышарты7 бет
«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ-ның 2007 жылы қаңтар-қыркүйек айларында атқарған жұмысының қорытындысы34 бет
Амазонкалар7 бет
Арал теңізінің тартылу себептері6 бет
Ақ Орда-Ноғайлы дәуіріндегі Қазақстан6 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары туралы5 бет
Геодезия (сұрақ-жауап)11 бет
Египет5 бет
Еуропа6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь