Ежелгі қаңлылар

М А З М Ұ Н Ы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І.ТАРАУ.ЕЖЕЛГІ ҚАҢЛЫЛАРДЫҢ САЯСИ ТАРИХЫ
1.1 «Қаңлы» атауы және Қаңлы мемлекетінің
территориясы туралы деректер ... ... ... ... ... .. 10
1.2 Қаңлы мемлекетінің саяси құрылыс және әскери
қуаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 16

ІІ.ТАРАУ.ҚАҢЛЫ РУЛЫҚ БІРЛЕСТІГІНІҢ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, МӘДЕНИЕТІ ЖӘНЕ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІГІ
2.1 Қаңлы мәдениеті : шаруашылығы, жазу өнері,
қолөнері, музыка және би өнері ... ... ... ... ... .. 24
2.2 Қаңлы қауымының діни наным.сенімдері, әдет
ғұрып ,салт.дәстүрі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 40

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ ... ... ... . 50
КІРІСПЕ

Қаңлы - қазақ халқының этникалық негізін құраушы көне де байырғы тайпаларының бірегейі.Бізге жеткен дәйекті жазба деректер үйсін,қаңлы тайпаларының біздің жыл санауымызға дейінгі ІІІ-ІІ ғасырлардың өзінде-ақ атағы бүкіл Азия құрылығындағы түркі әлеміне әйгілі болғанын,қуатты мемлекет ретінде бой түзегенін дәлелдегені қашан.Алайда, “Қаңлытану” проблемасы зерттеулер ісінде толыққанды, кешенді шешімін таба алмай келеді.
Ата-баба мұраларын зерттеп тарих қойнауының тереңіндегі қасиетті сырларды шешу,жаңғырту бүгінгі ғалымдар үлесіне тиетін зор міндет.Бүгінгі Қазақстан Республикасының негізгі халқы-қазақтардың этникалық іргетасы саналған қаңлы,үйсін руларынан тұратыны белгілі.Олай болса,қаңлы тарихын зерттеу-республика тарихының іргетасын көтеретін өзекті де күрделі мәселе деп білу маңызды. «Тарих-халықтардың» қасиетті кітабы,олардың тұрмыс салты мен тіршілігінің айнасы, жан дүниесі мен әдет-ғұрпының көне естелігі,ата-бабаларының ұрпағына қалдырған өсиеті»,-деп айтқан тарихшы Н.М.Карамзиннің ұлағатты сөздер біз қарастырғалы отырған проблеманың өзектілігін аша түскендей /1/.
«Қаңлытану» проблемасының өзекті де күрделі мәселесі-Қаңлы мемлекеті және оның көшпелі түркі тайпаларының көне дәуірдегі өмірінде алған орны,өркениетті қоғам құру жолындағы атқарған игілікті істері.Шынында да,кең байтақ Орта Азияда егеменді ел болып,тәуелсіз мемлекет құрып отырған қазақ халқының қасиетті жерінде көне дәуірдің өзінде өркениетті қоғам болғанын дәлелдейтін деректер нені көрсетеді? Бұл көне рулық бірлестіктердің (қаңлы, үйсін) Қытай,Үнді,Кушан,Иран, т.б. осы сияқты өркениетті елдермен терезесі тең болып мәдени,әлеуметтік қарым-қатынас жасап келуі,қала қорған,қамал орнатып,сәулет өнерімен шұғылдануы-тым ерте қол жеткен өркениеттіліктің бір көрінісі болса керек.
Қаңылтанудағы өзекті мәселе көп, соның бірі қаңлы этониміне байланысты дүние.Этнонимнің түпкі негізі жөнінде түрлі көзқарастар айтылып жүр, бір сөзбен айтқанда бұл ғалымдар назарындағы шешімін табу қажет күрделі мәселе.Сондай-ақ қаңлы тілі, қаңлы шежіресі, қаңлы жазуы, қаңлы мәдениеті әлі де тереңірек қарастыруды қажет етіп отыр.
Қаңлы тарихына қатысты жазылған арнайы зерттеу жұмыстары болмағанмен ол жөнінде баяндалатын материалдар өте көп.Мұндай материалдар көне қытай авторларының хабарынан бастап, Отандық, Ресей, Батыс авторлары еңбектерінде қамтылады. Әсіресе, бүгінгі тәуелсіз қоғам құрып отырған жағдайда ұлттық мұрамызды қайта жаңғырту кең құлаш алып келеді. Аталған тақырыпты қарастыруға мүмкіндік беретін алғашқы мағлұмат қытай деректерінде кездеседі.Қытайдың экспанциясының батысқа жылжуы Шығыс Түркістандағы,Қазақстанмен Орта Азиядағы жағдайды дәл білу қажеттілігін туғызды.Бұл орайда халықтармен тайпалардың мінез-құлқы мен әдет-ғұрпы,олардың өмір-салты,саяси құрылысы мен соғыс оқиғалары туралы материалдар мақсатты түрде жиналды.Бұл ақпарат әдетте барлауды мақсат ететін елшілердің, саудагерлердің, саясатшылар мен миссионерлердің Орта Азия иеліктеріне сапарларының нәтижесінде алынып жеткізіліп отыратын. Сонымен мәліметтер жинау Қытай әскерлерінің жорықтары кезінде жүзеге асты.Сондай жорықтардың ең ертедегі б.з.б 104-102 жылдардағы Хань әскерлерінің Ферғана алқабындағы Давань иелігіне жасаған жорығы болатын.Қазақстан халықтары туралы алғашқы анық мәліметтер император У-ди (б.з.б 140-86 ж.ж)батыс облыстарға жіберген тұңғыш қытай елшілігінің жетекшісі Чжан-Цяннан алынған.Чжан-Цянь «батысқа» б.з.б 138 жылы және б.з.б 115 жылы екі саяхат жасады.Оларда Сюндарға (ғұндарға) қарсы Орта Азия тұрғындары Юэчжилермен және Жетісу үйсіндерімен одақтасуға қол жеткізу мақсаты көзделген еді. Чжан-Цянь өз миссиясы барысында жат жерліктер шаруашылығының жай күйіне, олардың әскерлері санына,қару-жарақ санына ерекше назар аударды, сондай-ақ, олардың әдет-ғұрпының, мінез-құлқының, киім-кешегінің ерекшеліктерінің бәрін жазып алып отырды. Әулетті тарихтар ішінде Қаңлы мемлекеті туралы ең көлемді және бағалы деректер Сыма Цянның (б.з.б 145-86 жылдары) «Тарихи жазбалар» («Шицзи») деген тарихи еңбегінде келтірілген.Мұнда қаңлылардың қытаймен қатынастары туралы маңызды мәліметтер жиналған. «Шицзиден кейін «Ежелгі Хан» тарихы» келеді,оның негізінен б.з 1ғ. Бань Гу жазып,оның оқымысты қарындасы Бань Чжао аяқтаған,Қытай мен Орталық Азияның б.з.б ІІ-ғасырынан бастап жаңа заманға дейінгі тарихы баяндалатын 26 дәулет тарихы Қытайдың бірегей тарихи мұрасы болып табылады.Осы секілді аталған Қытай мәліметтері Н.В.Кюнер /2/, Ю.А.Зуев /3/, А.Г.Малявкин /4/ еңбектерінде кеңінен орын алған.
ХІХ ғасырдың орта шенінде Н.Я.Бичуриннің Қытай жазба ескерткіштерінің ертедегі Орта Азия халықтары туралы мәліметтер жинағын бастырып шығаруы синологиядағы аса құбылыс болды.Үш томдық еңбекте Қытай деректемелерінің Қазақстанды ертеде және орта ғасырларда мекендеушілердің тарихы жөніндегі негізгі ақпарат жинақталған. Қытай хроникаларының материалдарына ауқымды тарихи филологиялық түсініктеме берген.Мысалы, «Канцзюи» терминінің мағынасы жөнінде зертелген еңбектерге тоқталар болсақ онда авторлар мынандай болжамдарға тоқталады.Н.Я.Бичурин еңбегінде «Кангюи» Қытай тілінен шыққан сөз екендігі және ол мемлекет деген мағынаны білдіретіні айтылған. Н.Я.Бичуриннің күрделі еңбегіне көптеген авторлар позитивті бағасын берді /6/. Еңбектің Қытай тілінен сауатты түрде аударылуы ерекше көрсетілді. «Канцзюи-го» қазіргі Қытай тілінде де мемлекеттік бірлестік атауын білдіреді.Канцзюи сөзінің этимологиясы әлі белгісіз.Оның екінші буыны «го» термині анықталған. Оның мағынасы А.Г.Малявкиннің анықтауы бойынша Хань дәуіріндегі Қытайда айтылған
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Кайдар Ә.М. Қаңлы (тарихи шежіре).Алматы,2004.
2. Кюнер Н.В.Китайские известия о народах Южной Сибири,Центральной Азии и Дальнего Востока.М.1961.
3. Зуев Ю.А.К вопрости о взаимоотношениях усуней и Канцзюй с гуннами и Китаем во Ііполовине І в.до.н.э.(поход гуннского шаньюя Чжи-Чжи на Запад)//ИАН КазССР,серия общественных наук,вып.2(5)-А-А,1957.
4. Малявкин А.Г. Танские хроники о государствах Центральной Азии.-Новосибирск,1989.
5.Бичурин Н.Я.(Иакинф) Собрание сведение о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена.-Т.1-2.-М-Л.,1950-332с;1953.-332;
Он же,Собрание сведении по исторической географии Восточной и Средней Азии.-Чебоксары,1960-758с.
6. Бернштам А.Н. Н.Я.Бичурин и его труд «Собрание сведение о народах,обитавших в Средней Азии в деревние времена».-М.Л.1950.Т.1.
7.Малявкин А.Г.Танские хроники о государствах Центральной Азии.-Новосибирск,1989.
8.Подушкин А.Н.Арысская культура Южного Казахстана(ІVв.до н.э..-Vн.э.)(Дисс.на соискание учоной степени д.и.н.)Алматы,2002.
9. Акишев К.А.,Кушаев А.В. Древняя культура саков и усуней долены реки Или.А-А.1963.
10. Байпаков К.М.,Смагулов Е.А. Новые данные по археологии Отарского оазиса // Известия АН КазССР.Серия общественных наук.-А-А.1990.№6.С.21;Байпаков К.М. Көненің көзі //Парасат.2002.№9:Байпаков К.Н.,Подушкин А.Н.Памятники земледельческо-скотоводческой культуры Южного Казахстана.А-А.1989.
11. Ленина Л.М. К истории исследовании Хорезмской археолого-этнографической экспедиции // Приаралье в древности и средневековье.М.,1998.с.53.
12. Бернштам А.Н. Н.Я.Бичурин и его труд «Собрание сведение о народах,обитавших в Средней Азии в древние времена».-М-Л.,1950.Т.1.С.216.
13. Маргулан А.Х.О происхождение племени Канглы//Мир казаха.Алматы,1997.
14. Мұхамедханұлы Н. Қаңлы мемлекеті және оның мәдениеті //Жұлдыз.2000.7.
15. Бронников Н.А.Кангюй,канглы или как июеужи //Записи Московского археологического института.XXXV,М.1914.
16. Кляшторный С.Г. Кангюйская этнотопонимика в орхонских текстах //СЭ.1951№3
17. Қайдар Ә.М.Қаңлы (тарихи шежіре )Алматы.2004.
18. Аристов И.А. Заметки об этническом составе тюрских племен и народностей и сведения об их численности //Живая старина.Вып ІІІ-ІV.СПб,1896;Аристов И.А.Опыт выяснения этничекого состава киргиз-казахов Болшой Орды и каракиргизов.// «Живая старина.Вып.ІІІ-ІV.СПб.1894;Кляшторный С.Г. Кангюйская этно-топонимика в орханских текстах //СЭ.1951.№3;Аманжолов С.А.Вопросы диалектологии и истории казахского языка.А-А,1959;Әбдірахманов А. Қазақстанның жер-су атаулары.Алматы,1959.
19. Молчанова Топонимический словарь…С.201-202
20. Бичурин Н.Я.(Иакинф)Собрание сведение о народах,обитавших в Средней Азии в древние времена.-Т.1-2.-М-Л..,1950-332с.
21. Малявкин А.Г. Материалы по истории уигуров в … Новосибирск,1969. С.38.
22. Сонда, 534 б.
23. Сонда, 169-642 б.
24. Аристов И.А. Опыт выяснение этнического состава киргиз-казахов Большой Орды и каракиргизов. // «Живая старина».Вып.ІІІ-ІV. СПб.1894
25. Маргулан А.Х. О происхождние племени Канглы // Мир казаха.Алматы,1997.
26. Құдайбердіұлы Ш. Түрік,қазақ Һәм ханжар шежіресі.Алматы,1991,35 б.
27. Қайдар Ә.М. Қаңлы (тарихир шежіре).Алматы,2004. 275 б.
28. Бернштам А.Н. Историко-археологическая топонимика. М.Л.,1950.С.21 б.
29. Бичурин Н.Я. Собрание сведении по исторической географии Восточной и Средней Азии.-Чебоксары, 1960.-758 с.
30. Позднеева А.Н. Путишествие…С.322.
31. Бичурин Н.Я. Аталған еңбегінде,166 б.
32. Мұхаметжанұлы Н. Қаңлы мемлекеті және оның мәдениеті //Жұлдыз.2000.7
1. Новосибирск,1989.
33. Бичурин Н.Я. (Иакинф). Собрание сведение о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена.
-Т.1-2. –М-Л., 1950.-332сС.95.
34.Толстов С.П. По древним дельтам Окса и Яксартам.М., 1962.С.129.
35. Қайдар Ә.М. Қаңлы (тарихи шежіре). Алматы,2004.12б.
36. Сонда, 128 б.
37. Гафуров. Таджики… С.138.
38. Бернштам А.Н. Н.Я.Бичурин и его труд «Собрание сведение о народах,обитавших в Средней Азии в древние времена». –М-Л., 1950. Т.1.С.94-95.
39. Сулейменов О. Азия. Алматы,1995.С.524.
40. Мұхаметжанұлы Н. Қаңлы мемлекеті және оның мәдениеті //Жұлдыз.2000. 7.149б.
41. Байпаков К.Н.,Подушкин А.Н. Памятники земледельческого-скотоводческой культуры Южного Казахстана. А-А.1989.
42. Мұхаметжанұлы Н. Қаңлы мемлекеті және оның мәдениеті //Жұлдыз.2000. 7.152б.
43. Бартольд Б.В. Там же, 100 б.
44. Артыкбаев Ж.О. История Казахстана. Алматы,1991.С.87.
45. Қайдар Ә.М. Қаңлы (тарихи шежіре). Алматы,2004.185б
46. Сонда 174 б
І-Деректер

2. Кюнер Н.В.Китайские известия о народах Южной Сибири,Центральной Азии и Дального Востока.М.1961.
3. Малявкин А.Г.Танские хроники о государствах Центральной Азии.-Новосибирск.1989.
4 Бичурин Н.Я.(Иакиноф).Собрание сведение о народах,обитавших в Средней Азии в древние времена.-Т.1-2.-М-Л.,1950.-332с;1953.-332;
Он же,Собрание сведении по исторической географииВосточной и Средней Азии.Чебоксары,1960.-758с
5 Бернштам А.Н. Н.Я.Бичурин и его труд «Собрание сведение о народах,обитавших в Средней Азии в древние времена».-М-Л.,1950.Т.1.
6.Толстов С.По древним дельтам Окса и Яксартам.М.,1962.
7.Бронников Н.А.Кангюй, юеужи//Записи Московского археологического канглы или как и института.XXXV,М.,1914.
8.Кляшторный С.Г.Кангюйская этнотопонимика в орхонских текстах //СЭ.1951.№3

ІІ- Арнайы зерттеулер.
1. Подушкин А.Н. Арысская культура Южного Казахстана (ІV в. до н.э.-V н.э.) (Дисс. На соискание учоной степени д.и.н.)Алматы,2002.
2. Акишев К.А.,Кушаев А.В.Древняя культура саков и усуней долины реки Или.А-А.1963.
3. Левина Л.М.К истории исследовании Хорезмской археолого-этнографической экспедиции //Приаралье в древности и средневековье.М.,1998.С.53.
4. Кайдар Ә.М.Канлы (тарихи шежіре)Алматы,2004.

ІІІ.Мерзімді басылым
1.Зуев Ю.А.Квопрости о взаимоотношениях усуней и Канцзюй с гуннами и Китаем во Ііполовине Ів.до н.э.(поход гуннского шаньюя Чжи-Чжи на Запад)//ИАН КазССР ,серия общественных наук,вып.2(5)-А-А,1957.
2.Байпаков К.М ,Смагулов Е.А.Новые данные по археологии Отрарского оазиса//Известия АН КазССР.Серия общественных наук.А-А.1990.№6.
С.21; Байпаков К.М. Көненің көзі //Парасат.2002.№9; Байпаков К.Н.,Подушкин А.Н. Памятники земледельческо-скотоводческой культуры Южного Казахстана.А-А.1989.
3.Бернштам А.Н. Историко-археологические очерки центрального Тянь-Шань и Помиру Алтая.//МИА,Вып.26. –М,1952.216С.
4.Маргулан А.Х. О происхождение племени Канглы //Мир казаха.Алматы.,1997.
5. Мұхаметханұлы Н.Қаңлы мемлекеті және оның мәдениеті. //Жұлдыз.2000.№7.
        
        М А З М Ұ Н Ы
КІРІСПЕ…………………………………………………… 3
І-ТАРАУ.ЕЖЕЛГІ ... ... ... ... ... және Қаңлы мемлекетінің
территориясы туралы деректер………..……….. ... ... ... ... ... және ... ... РУЛЫҚ БІРЛЕСТІГІНІҢ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, ... ... ... ... ... : ... жазу ... музыка және би өнері…………………. ... ... ... діни ... әдет
ғұрып ,салт-дәстүрі………………..……………….. 34
ҚОРЫТЫНДЫ……………………………………..…… ... ... ... ... - қазақ халқының этникалық негізін құраушы көне де ... ... ... ... ... деректер үйсін,қаңлы
тайпаларының біздің жыл санауымызға дейінгі ІІІ-ІІ ғасырлардың өзінде-ақ
атағы ... Азия ... ... ... ... ... ... бой түзегенін дәлелдегені ... ... ... ... толыққанды, кешенді шешімін таба алмай келеді.
Ата-баба мұраларын зерттеп тарих қойнауының ... ... ... ... ... ... тиетін зор міндет.Бүгінгі
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... белгілі.Олай болса,қаңлы тарихын
зерттеу-республика тарихының іргетасын көтеретін өзекті де күрделі мәселе
деп білу ... ... ... ... ... салты
мен тіршілігінің айнасы, жан дүниесі мен әдет-ғұрпының көне естелігі,ата-
бабаларының ұрпағына қалдырған ... ... ... ... сөздер біз қарастырғалы отырған проблеманың өзектілігін аша
түскендей /1/.
«Қаңлытану» ... ... де ... ... және оның көшпелі түркі тайпаларының көне дәуірдегі ... ... ... құру ... атқарған игілікті істері.Шынында
да,кең байтақ Орта Азияда егеменді ел болып,тәуелсіз мемлекет құрып отырған
қазақ халқының қасиетті жерінде көне ... ... ... ... дәлелдейтін деректер нені көрсетеді? Бұл көне ... ... ... ... т.б. осы ... ... терезесі тең болып мәдени,әлеуметтік қарым-қатынас
жасап келуі,қала қорған,қамал орнатып,сәулет ... ... ... ... ... бір ... болса керек.
Қаңылтанудағы өзекті мәселе көп, соның бірі қаңлы этониміне
байланысты дүние.Этнонимнің түпкі негізі ... ... ... ... бір ... ... бұл ... назарындағы шешімін табу қажет
күрделі мәселе.Сондай-ақ ... ... ... шежіресі, қаңлы жазуы, ... әлі де ... ... қажет етіп отыр.
Қаңлы тарихына қатысты жазылған арнайы зерттеу жұмыстары болмағанмен
ол жөнінде баяндалатын материалдар өте ... ... көне ... ... бастап, Отандық, Ресей, Батыс авторлары еңбектерінде
қамтылады. Әсіресе, бүгінгі тәуелсіз қоғам құрып ... ... ... қайта жаңғырту кең құлаш алып ... ... ... ... ... ... мағлұмат қытай деректерінде
кездеседі.Қытайдың ... ... ... ... Орта ... ... дәл білу ... орайда халықтармен тайпалардың мінез-құлқы мен әдет-
ғұрпы,олардың өмір-салты,саяси ... мен ... ... ... мақсатты түрде жиналды.Бұл ақпарат әдетте барлауды мақсат
ететін елшілердің, саудагерлердің, саясатшылар мен ... ... ... ... ... алынып жеткізіліп отыратын.
Сонымен мәліметтер жинау Қытай әскерлерінің жорықтары кезінде ... ... ең ... б.з.б 104-102 ... ... ... ... Давань иелігіне жасаған жорығы
болатын.Қазақстан халықтары туралы алғашқы анық мәліметтер ... ... 140-86 ... ... жіберген тұңғыш қытай елшілігінің
жетекшісі Чжан-Цяннан алынған.Чжан-Цянь «батысқа» б.з.б 138 жылы және ... жылы екі ... ... ... ... ... Орта ... Юэчжилермен және Жетісу үйсіндерімен одақтасуға қол ... ... еді. ... өз ... ... жат ... жай күйіне, олардың әскерлері санына,қару-жарақ ... ... ... сондай-ақ, олардың әдет-ғұрпының, мінез-құлқының,
киім-кешегінің ерекшеліктерінің бәрін жазып алып отырды. Әулетті тарихтар
ішінде Қаңлы ... ... ең ... және ... ... Сыма ... 145-86 ... «Тарихи жазбалар» («Шицзи») деген тарихи еңбегінде
келтірілген.Мұнда ... ... ... туралы маңызды
мәліметтер ... ... ... ... Хан» тарихы» келеді,оның
негізінен б.з 1ғ. Бань Гу ... ... ... Бань ... мен Орталық Азияның б.з.б ІІ-ғасырынан бастап жаңа ... ... ... 26 ... ... ... бірегей тарихи мұрасы
болып табылады.Осы секілді аталған Қытай мәліметтері Н.В.Кюнер ... /3/, ... /4/ ... ... орын ... ... орта ... Н.Я.Бичуриннің Қытай жазба
ескерткіштерінің ертедегі Орта Азия халықтары ... ... ... ... ... аса ... болды.Үш томдық еңбекте Қытай
деректемелерінің Қазақстанды ... және орта ... ... ... ... ... жинақталған. Қытай хроникаларының
материалдарына ауқымды ... ... ... ... ... ... жөнінде зертелген еңбектерге тоқталар болсақ
онда авторлар мынандай болжамдарға ... ... ... ... ... сөз екендігі және ол мемлекет деген мағынаны
білдіретіні айтылған. ... ... ... ... ... бағасын берді /6/. Еңбектің Қытай тілінен ... ... ... ... ... ... ... тілінде де
мемлекеттік бірлестік атауын ... ... ... әлі
белгісіз.Оның екінші буыны «го» термині анықталған. Оның ... ... ... Хань ... ... айтылған иелік,
князьдық яғни мемлекет дегенді ... /7/. ... ... ... ... әрі ... ... болғанын хабарлай отырып оның
түрлі этникалық құрылымынан ... ... ... ... де
айқындайды. Қазақстан археологиясының қазіргі ... ... ... Сырдария, Арыс, Қаратау жалпы Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... қаңлы тайпалық одағының ... ... ... ... болжам жасауға мүмкіндік
береді.Қаңлылардың ... ... ... сақ және ... өкілдері құрайды. Олар Оңтүстік Қазақстанның қолайлы
аудандарын ... ... ... ... ... ... дәлелдейді. Сөйтіп, этномәдени синтез және ассимиляция
процесі жүрген. Бұл ... ... ... ... өне ... ... ... өтеді.
Археолог А.Н.Подушкиннің зерттеуінне сүйене ... ... ... ... ... ... ... және этникалық мән беретінін ... бұл ... ... – б.з. IV ғасырлар аралығында ... ... ... ... ... ... дәстүрі болғаны жөнінде көптеген мағлұматтар аламыз деп
атап ... ... ... ... қиын ... ... этникалық тарихы мүлдем ... да, ... ... өз ... «в ... понимания этничности Концзюя, мы вправе ... ... ... ... ... Арысской культуры в
качестве этноопределяющего комплекса канцзюиского ... ... ... ... және ... ... ... бірден-бір көзі болып табылады дей келе,- зерттеуші ... ... ... ... өмір ... анықтауға болатынын ескертеді. Бізге бұрыннан белгілі болғандай,
жекелеген жағдайда номадтар керамикалық өндірісті игерген.Сондай-ақ көшпелі
шаруашылықта да ... ... ... ... т.б.). ... /9/, ... Е.А.Смағұлов /10/ еңбектерінде этно
анықтаушы ролі ретінде керамика көшпелі ... сақ, ... де тән бола ... деп ... Бұл ... ... ... исследовании Хорезмской археолого – этнографической экспедиции
(//При Арале древности и средневековье.МРАН,1998)» атты еңбегінде ... ... ... ... ... не ... культуры,
времени но и одним из основных показатели этнической принадлежности» /11/.
Сонымен,көріп ... ... ... ... ... ... ... оның толық ... ... ... ... өте мардымсыз әрі анық ... де ... ... ... ... пікірлер де көп.Мысалы:
С.П.Толстов және А.Н.Бернштам /12/ тұжырымдары дәлел бола алады.
Отандық зертеушілердің ішінен ... ... ... ... қомақты еңбек жазған А.Х.Марғұлан /13/,Н.Мұхаметжанұлы /14/ және
орыс авторлары ішінен Н.А.Бронников /15/,С.Д.Кляшторный /16/ т.б. болды.
Ал ... ... ... ... арналған үлкен монографияның
авторы академик Ә.Қайдардың /17/ ... ... ... ... ... ... ... бұл еңбегінде қаңлылардың этникалық
тарихынан бастап саяси, ... ... ... ... ... ... дейін қамтыған дерек материалдармен жазып шыққан.
Автордың бұл тұңғыш еңбегінен көптеген жылдар шешімін таппай келе ... сыры ... ... ... жаңа ... ... да ... жұмысымның құрылымына тоқталып өтетін болсам кіріспеден, екі
тарау, төрт параграфтан, қорытынды мен пайдаланылған ... ... мен бұл ... ... бірінші тарауында қаңлы
терминіне этнонимдік талдау жасап, ... ... ... оның
ішкі құрылысы және саяси жағдайларына ... ... ... отырып «қаңлы» терминіне берілген бірнеше түрлі
идеялық көзқарастар да назардан тыс қалмады. ... ... ... ... ... ... келтірілді.
Ал екінші тарауда,қаңлы рулық ... ... ... ... мол әрі ... этнографиялық хабарламалар
келтірдік.Бүгінде әлі де болса көпшілікке мәлім емес тың ... ... б.з.д ІІ ... өзінде қаңлыларда болған жазу
өнері, заңдық ережелер, қолөнер және музыка, би өнері ... ... ... ... ... ... ... діни
наным-сенімдері, әдет-ғұрып,салт-дәстүрлері кеңінен көрсетілді.
Бұл бітіру жұмысымның қорытындысында осы ... ... ... ... баға беріп отырдым.
Жұмыс соңында пайдаланылған деректер, ғылыми зертеулер және ... ... ... ... ... ТАРИХЫ
1. «Қаңлы» атауы және Қаңлы мемлекетінің территориясы ... ... ... ... не ... шығу
тегін айқындау негізгі өзекті мәселе болып саналады.
«Қаңлы» деген кімдер,ру тайпа ма,ұлыс ... ... ... ... және қай ... пайда болды? Бұл атаудың мағына-мәні не,ол қалай
өте ежелгі тайпалардың атауы болып қалыптасты?Бұл ... ... ... ... ... ... де ... үшін мүмкін болмай
отыр.Өйткені оған жауап ретінде ... ... ... ... одан әрі ... ... біз бұл тарауда
«қаңлы» атауының екі түрі көзқарастағы бастамдарына ... ... ... ... ... ғалымдардың еңбектерінде
/18/ алға тартылған ... ... ... зерттеу еңбегіне үңілсек
қаңлы ұғымына байланысты атаулардың жалпы саны 40-тан астам екен ... ... ... аталған сөздердің бәрінің түбірі «Кан» сөзінен таралып отыр.
Демек бұл түбір - ... ... ... ... бір ... ... «қаңқа» аталған тек Сырдарияның өзіне ғана тән атау ... ... Азия ... төрт ... ... таралған жүздеген
географиялық (жер-су) және этнонимиялық (ру-тайпа) ... ... ... ... ... сөз. Мәселен, Үндістанда Ганг, Оңтүстік
Кореяда Канган, Солтүстік Кореяда ... ... ... (осылай жазылғанымен
Қытайша оқылуы Кань) делініп келеді. Ал, ... бір ... аты ... ... ... өңіріндегі өзен атауларына назар ... ... ... ... (Ақ ... ... (Ара ... Арын қан
(Арын өзені), Асқар-қан (Асқар өзені), Бай-кан (Бай өзені),Берке-кан ... т.б Осы ... ... сөздіктің авторы О.Т.Молчанова: ... ... ... ... при Томксом университете есть еще ... ... ... ... Кан; ... ... Енисея, Кан на
территории Сибири…»/19/ деп жазды.
Басқаны қойғанда, тек Ш.Уәлиханов еңбектерінде ған кездесетін «қақ»
түбіріне қатысты 6-7 ... атау өзі нені ... ... ... ... ... кенегес (кенегестер),
кангары (қаңғарлар) т.б2 .
Осылардың бәрі ... ... ... ... ... ... болған гидронимдік түбір екндігін
дәлелдейтін деректер.
Ал,енді Кан – қаң ... ... ... ... болсақ онда
ол мынандай болып келеді.
Кангюй – этнотопоним:Сырдария бойында б.д.д ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан дерек. «Кангюй» (қаңлының Қытайша атауы).
Н.Я.Бишуриннің пікірі бойынша, мемлекеттің, әрі сол ... ... және оны ұзақ ... бойы (VІІІ ... ... ... негізгі тайпа-
2 Валиханов Ч.Ч.Собр.соч.в пяти томах А-А 1961-1968
қаңлылалрдың атауы /2/. Ал Малявкин А.Г. ... ... ... ... деректері негізінде
жүргізілген зерттеулерінде қаңлы этнониміне әртүрлі қатысы бар кан-цзюй
/21/ кангы/22/, ... ... ... ... ... қаңлы халқының
өз атауы емес.,Тан ... ... ... Түркістандағы Соғды
колониясындағы қаңлылардың атауы деп көрсетеді.Ал Н.Аристов /24/ ... ... да көне ... деп ... ... атауына байланысты қалыптасқан екінші көзқарас ол-
«арба» идиясы. Жоғарыда қаңлы этнонимінің түп-төркіні ... ... ... мағынасы бар екенін айттық.
«Қаңлы-арба» идиясының бұрынғы сарынымен жалғасып келе жатқанын
біз көптеген ... ... ... де көруге болады.Мәселен,
академик Ә.Марғұлан өзінің «О происхождении племени канглы» атты ... ... : ... ... ... в ... ... канка
упоминает в Зенд-Авесте. «Канка» генетические связан с названием племени
«канглы»,древнейшим центром которого был ... ... ... «канк»была
принадлежностью и средством передвижения ... ... дей ... т.б.еңбектеріне сілтеме жасайды/25/.
Құдайберді Шәкәрімнің өзі де шежіре жәйлі ... ... ... ... ... ... ... аталған, бұлар бұрын бек көп ел
болған,Стамбулдағы Осман түрікте қаңлы нәсілінен»-деп жазады/26/. ... ... ... ... ... ... ... қаңлы
этнонимін «қаңға-арбадан» шығаратын этимологиялық түсініктемелердің бар
екенін айтпасқа болмайды.Соның бірі –түрік ғалымы Іспет Зәки ... ... ... ... атты ... ... ... ізденістерден қорытынды шығарған академик Ә.Қайдар былай
деп түйін ... ... ... сан ... елдің
қалыптасуына ұйытқы, құрамдас бөлшегі болсада, түп-төркіні біреу-ақ,
ол:қан// қаң ... ... ... ... ең ... ірі ... ... келе жатқан көне этникалық топтардың бірегейі,қазақ жерінде
дүниеге келген көне тайпа-қаңлының байырғы атауы/27/.
Қаңлылардың территориясын ... ... ... ... көп. Оның бес ... ... ... және Юегань белгілі.Әйтсе
де бұл мәселе әлі де зерттеуді қажет ... ... және Орта ... ... ... ... Іле ... дейінгі аймақ жатады деп
есептеген.А.Н.Бренштам және ... оны ... ... В.Вбартольд
пікіріне сүйенеді.
А.Н.Бернштам Сырдариядағы қаңлылардың иелігін былайша
белгілейді:
1.Сусе-Сырдарияның орта ағысы,Арыс өзені және ... ... ... Жаңақорғаннан Қазалыға
дейін;
3.Юни-шам (Ташкент)өңірі;
4.Ги-Сырдарияның төменгі ағысы;
5.Юегань-Амударияның төменгі ағысы,Хорезм өңірі;
Сусе жеріндегі Битянь ... яғни ... ... ... ... маңызды үзінді негізінен әр
иеліктің аумағы, әкімшілік орталығы жөнінде кеңірек ... ... ... ... ... было пять удельных князей ... ... ... ... его ... в ... ... наместника 5776 ли,до ... ... ... ... Фумо ... его была в ... ... место
пребывания наместника 5767ли.Находятся в городе Юйни.До (местопребывания )
наместника 5266 ... ... ... 7525 ... ... ... находятся в городе Цзи.До местопребывания наместника 6926 ли,до
заставы Янгуань 8555 ли.Имя пятого князя ... его ... ... ... ... ... ... заставы Янгуань 8355
ли.(Хань-Шу, «Повествование о государстве Канцзюй»-Н.Я.Бичурин аудармасы.ІІ-
том.186б.)
Бұл мәліметтерді Чжан Цянның ... ... ол ... Цянь прошел …концзюй»/29/, «…побывал лично ... ол тек қана ... ... ... ғана емес ... иелігінде де болған деп сенімді түрде айтуға болады.
Б.з.д.104-102 ж.ж. ... ... ... Канцзюйге Хань офицері Шань Гуань өз ... ... ... ... ... ... Ю ... билеушісін ұстап алып
жазаға тартты.Ю Қытай әскери отрядын талқандауға қатысқан болатын.Тағы бір
мысал.Б.з.д.36 жылы Чжи-чжи Шаньюйдің ... ... ... ... ... байланысты «үш әскер Оңтүстік жолмен Цунлин (Памир ... және ... ... ... ... ... дейін келді».
Қытай авторларының ... ... ... ) ... өлке ... ... мынандай
тенденцияны анық көрсетеді дейді Н.Я.Бичурин: «Проникновение и ... ... края ... шло в ... ... ... Поднебесной по сдерживанию и нейтрализаций сюнну»/31/.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... барысында аталған бағыт
Ұлы Жібек жолының оңтүстік және солтүстік тармағына бөлініп кетті. ... ... ... ... ... ... (қалалар, иеліктер,
хандықтар картаға түсіріп отырды).
Тарау соңын қорытындылай отырып Қаңлы туралы ... ... ... ... ... байқадық.Бұл деректердің негізінен
Қаңлы мемлекетінің ұлан-ғайыр жерді алып жатқанын ... ... ... ... ішіндегі ең қуатты мемлекет болғандығы да
көп хабарламаларда анық айтылған.Ал этимологиялық талдау барысында бүгінде
40-тан ... ... бар ... ... ... еңбегінен
алынған мәліметтерден кездестірдік.
1.2 Қаңлы мемлекетінің саяси құрылысы және әскери қуаты
Үлкенді-кішілі кез келген мемлекеттің өз дәуіріне,заман ... ... ... ... құрамы, сондай-ақ оны басқару жүйесі және ол үшін аса қажетті
мемлекеттік атрибуттары,атап ... ... ... ... ортасы өзіндік рәміздер, ортақ тілі, жазуы,
ақшасы заңы, этникалық тұтастығы, әскери ... өмір ... ... ... ... ... қарастырған еңбектер,онда келтірілген ... ... ХV ... ... ... ... ... табылады деп айтуға толық негіз болады.
Қаңлы ... ... ... ... ... төмендегіше
қорытынды түйін жасаймыз.
1.Қаңлы мемлекетінің алғашқы қалыптасқан тарихи кезеңі бізге белгісіз.Қытай
елшісі Чжан-Цзянның түркі әлеміне берген ... ... бұл ... ... ... ... ... емес дүниеге келіп, дәуірлеп
тұрған дәуірін баяндайды.Демек, Қаңлы мемлекеті өз бастауын ... ... ... ... ... одан ... ... ескерген жөн.
2.Қаңлы мемлекеті- түркі әлеміне көптен белгілі тарихи шындық. Сонау ... ... ... ... ... ... ... қалаған әр тектес көп тілді қауым емес, бір ... Сыр ... ерте ... ... ірі де ... ... тайпасы.
3.Көне қаңлы мемлекеті өзінің статусы жағынан көне дәуірдің талабына
лайықты құл ... ... ... әскери ақсүйектер билік жүргізу
негізінде қалыптасқан феодалдық-патриархалдық мемлекет болған.
4.Өз алдына өз билігі өзінде,өз жері ... ... ... тең ... ... ел болған.Қаңлы мемлекеті де өзінің ішкі сыртқы саясатын осы
бейбітшілік принципінде ... ... ... ... ұлын Қытай патшасының қолына жіберіп «аманат» ретінде беруі,еліне келген
Қытай елшілеріне өз деңгейіне сай ... ... ... бәрі ... ... ... саясат болса керек.
5.Қаңлы мемлекетінде ел-жұртты заң ... ... да ... сөз
болады. « «Заң жинағы» (кодексі) патша сарайында тұрады, ... ... ... ... ... деген дерек бір ортадан басқаруға қажет
өзіндік жарғысы болғанын аңғартып тұр.Аса қылмыс жасаған ... ... емес сол ... ... ... дер ... тия ... ата- анасымен
жақын туыстарының бәрін де қатал жазаға тарту да осы заңда көрсетілген.
6.Патша сарайының дәстүрі, ... өзі мен ... ... қалыптасқан
тәртібіде жазба деректерде біршама сөз болады. Мәселен,қаңлы патшалары
бірінен-кейін бірі ... ... ... ... ... ... ... принциппен жүргізілген.Қаңлы патшалығында көп әйел алу
салты да ... ... ... ... ... кездесу салтанатында әрбір адамның отыратын өз ... ... ... бұл ... ... оның оң ... отыратын болған.
Қаңлы патшасының жаз жайлауы, қыс қыстауы, сондай-ақ бірнеше ... және ... ... ... ... билік жүйесіндегі өзіндік бір ерекшелігіне оның
мемлекетке бағынышты қосымша бес иелікке басшылық етуі және ... ... ... елі) ... мен ... ... тәртібі жатады.
Қаңлы мемлекетіне байланысты Қытай дерек көздерінде айтылмаған бұрын
соңды көп сөз болмаған күрделі проблеманың бірі – көне ... ... ... ... ... ... қатыстылығы.Бұл акад.
С.П.Толстов зерттеулерінен кейін жария болған.Бірақ кейбір тарихшылар ... ... жаңа ... ұлан ... ... жеріндегі «Канха-Хорезм
мемлекеті» VІІІ-ғасырдан бұрында,кейінде көне Кангюй мемлекетінің құзырында
болған және оны жалғастырған мемлекет деп қарайды.
Мемлекет ... мен ... ... мемлекетіне қатысты өзекті
мәселелердің ең бастысы-оның ... мен ... ... ... үш ... ... ... Қаңлы мемлекетінің өз басына тән негізгі мемлекеттік
жер көлемі ғана кіруге тиіс.Ол хронологиялық ... ... ... ... ... ғасырда Қытай елшісі Чжан-Цзянның мағлұматы
бойынша белгіленген Кангюй мемлекетінің өз үлесіндегі жер ... ... ... ... мемлекетінің үлесіндегі
жер аумағымен өлшенуге тиіс.
Екінші шеңберге бір-біріне жалғаса дамыған бір мемлекеттің екі ... ... ... ... ... ... ... иеліктерменен бектіктер, кішігірім қала ... өріс ... ... ... ... ... ... мемлекетінің
аталған территорияларының сыртында қаңлылардың әр кезде,әртүрлі ... ... ... тұрақтанып, тұрып қалған өріс-қоныстары
жатады.Қаңлылар жасаған бұл аумаққа түркі әлемінің көп жері ... ... ... кең территориясының Сыр
бойынан басқа жерінен, Орта Азияда, Иран, ... ... ... кейін
пайда болған Өзбекстан, Қырғызстан, Қарақалпақстан, ... ... ... ... тән ... Башқұрстан, Ноғай,
Қырым; Сібір өңіріндегі Сақа, Хакас, ... ... және ... ... – ақ ... Қытай, Ресей т.б. елдердің жерлерін жатқызуға болады.
Осы ... өлке ... ... де ... көне ... ... дара ... тайпа ұлыс болып та, шағын этникалық топ болып та тіршілік
жасағаны және кей ... күні ... ... ... келе ... ... ... қаңлылардың түркі әлеміне кең тарап кетуіне негіз болған
үш себепті атай ... ... ... ... ... тайпаларының
ішіндегі ең көне әрі байырғыларынан саналуы, екіншіден, өзінше қалыптасқан
тарихи тағдыры, үшіншіден, ... ... ... ... ерекшеліктері жатады.
Мемлекетті басқару жүйесі. Қаңлы мемлекетінің б.д.д. II ғасырда
қалыптасқан қорыта келе, Қытайтанушы қазақ тарихшысы ... ... ... ... бес деңгейін атап көрсетеді.
1.Билеу жүйесінің ең жоғарғы бірінші деңгейі – Ваң- патша,
яғни ... ... Ол ... ... барлық иесі, ел билеуші ең биік
лауазымды адам.
2.Екінші деңгейдегі ел билеуші – Фу Ваң, бұл ... ... ... ... Ол ... ... көмекшісі, әрі
әскери істерін басқарушы бас сардар саналады. Бүгінгі ... ...... қолбасшы. Ол ірі жорықтарға өзі қолбасшылық жасаған, әрі ... ... ... де атқарған. Автор бас сардардың ісін көрсету үшін
«Ханнамадан» бір ... ... ... ... ... Баудін
бірнеше мың қол бастап шығып, Чыгуш (Қызылсай) қаласының шығыс алабын талан
таражылады, үлкен күн ... (бұл ... ... ... ... ... ... көптеген малдарын айдап әкетті. Содан соң олар Хань ... ... ... ... шеп тасымал керуендерін мейлінше тонады»
– деп жазады.
3.Үшінші деңгейдегі мемлекет ... ... ... ... Олар ... ... ... істерді, ел аралық
қатынастарды, бітімгершілік миссияларды басқаратын лауазымды адамдар. Олар
кезекті кеңес ... ... ... ... ... ... ... саналады. Басқаша айтқанда, олар ең жоғарғы
ақсүйектер кеңесінің мүшелері болып ... ... ... ... билеушісі – ябвуылар.
Бұлар – ірі ру басшылары немесе ұлыстардың басшылары. Олар өз ... мен ... ... ... ... ... ... – төрелер
кеңестеріне қатысып, мемлекеттік келелі істерді атқаруға, шешім ... ... ... ... ... ... ... деңгейдегі мемлекет билеушілері – түменбасылары.
«Қаңлы мемлекетінде ... пен ... жүйе ... ... деп
көрсетеді Н. Мұқаметханұлы. Қытай деректеріне сүйеніп, әрбір отбасының ... ... ... ... қызметін атқаруға міндетті болған. Олар
жәйшылықта өндіріспен, мал бағу және басқа да ... ... ... ... бола ... жағдайда, қосынданып, қолдарына қару жарақтарын алып
шайқасқа аттанатын болған. Мысал ретінде автор: «Ханнамда» б.з.д. 36 ... ... ... ... Жыжы ... өз ... қоршауға алып
шабуыл жасаған, «қаңлының жүз мыңдаған әскері он топқа бөлініп, оларғада
төрт жағынан қоршауға алып ... ... ... ... олар ... рет тап ... ... бәрінде ырықты орынға жете алмаған соң шегініп
кетті» делінген деп көрсетеді/32/.
Қаңлы мемлекетінің ... ... ... ... жерде оның
жерін, елін қорғайтын қарулы қолы, әскери күші ... ... ... күш қай ... болмасын мемлекеттік құрылымының құрамдық бөлігі
болып саналған. Сондықтан жалпы дәурендеу мерзімі он бес ... ... ... ... ... ... күшінің болғандығы Қытай
жылнамаларында көрсетіліп отырған. Кангюй мемлекетіне алғаш рет елші ... ... ... бұл ... 120 мың ... ... ... мемлекетінің халқы ұстаған әскерінің санына
тоқталып: «Народу население состоит из 120 ... ... 600000 ... ... 120 000 ... - деп ... ... күш ұстау Қаңлы мемлекетінің, одан кейінгі қаңлы
қауымының сонау көне дәуірден ... XIX ... ... жалғасып келген
дәстүрі екеніне көз жеткізуге болады. Бұл дәстүрді біз ... ... ... ... ... одан ... де ... көреміз.
Көне Хорезм жеріне археологиялық зерттеу жүргізген ғалым С.П.
Толстов өз жұмысының бір тарауын «Конница ... деп атап салт ... ... ... ... байланысты мұздай қаруланған атты
әскердің сол кездегі ... ... ... орын ... ... – ақ, ... С.П. Толстов көп ... ... ... ... ... ... қанды шайқаста оған
қарсы шыққан жергілікті скифтердің қатарында ...... ... ... ... деп көрсетеді. Қару жарақ пен қаруланған ... ауыр оқ ... ғана ... ... еді ... Ол әскерлердің
қарулары әртүрлі болып, белдерін алтынды белдіктермен буынып, ... ... ... ... еді/34/.
Қазақстан жеріне, еліне ғасырлар бойы баса көктеп кіріп, ... қан ... ... мен ... ... қан төгіс жойқын
соғыстардың барлығына да қаңлы қауымының ер ... ... ... бір ... ретінде екі болыс қаңлы ... ... ... ... келуін айтуға болады.
Шыңғысқан шапқыншылығынан кейінгі Кангюй – Канқа – ... ... ... ... ... ... отырған хандықтар мен
қағанаттарда тек қаңлылардан ғана құралған ... ... ... Мәселен, Қадырғали Жалайыридің «Жылнамалар жинағында»: «Ұрысхан
әскерінің оң ... екі мың ... ал сол ... - «алаш мыңы»
болды деп көрсетеді/35/.
Қаңлы полкы. XIX ғ. Қоқан хандықтарының ... ... ... ... іс ... мен құжаттардың А.Л. Троицкая жариялаған
каталогінде көшпелілер полктарының лауазымды әскер ... азық ... ... ... сол ... ... мен орналасқан мекен
жайлары аталады. Мәселен: Кара - тепа, Карван, Канглы…/36/. Осы ... да XIX ... ... біріңғай қаңлылардын құралған бір полк
әскер болғандығы белгілі.
Міне бұл деректерден біз кангюй ... ... ... ... ... дәстүрі көпке дейін созылғандығын көреміз. Бұл ... биік ... өз жері мен ел ... қорғауға деген патриоттық
сезімінің биіктігін көрсетсе керек. Қытай мен Моңғол империсяның құзырында
жүрген көптеген қаңлылардың ел басқару, ...... өнер ... ғана
емес, сонымен қатар жоғары дәрежелі әскери ... ... де ... ... ... ... қасиет.
II – тарау. ҚАҢЛЫ РУЛЫҚ БІРЛЕСТІГІНІҢ ... ... ... ЕРЕКШЕЛІГІ.
2.1. Қаңлы мәдениеті: шаруашылығы, жазу өнері, қолөнері, музыка және
би өнері.
Шаруашылығы. Қаңлы мемлекеті алып жатқан жер ... ... ...... көрсеткіштері жөнінен мейлінше алуан түрлі
болған. Мұнда тау аңғарларындағы құнарлы тау ... ... кең ... дала ... ... мен ... де бар ... шағын аймақтардың әрқайсысындағы тұрғындардың шаруашылық қызметінің
негізгі бағытын да географиялық орта анықтады. Оның үстіне ... ... ... ... мен, ... қызметке тартылуы мен шаруашылықтың
белгілі бір түрінің даму дәрежесімен ерекшеленеді. Хорезмде, Арал өңірінде,
Зерафран аңғарында, ... ... ... және ... ... ... ... ежелгі қоныстар мен қалалар ... ... ... мал шаруашылығы мен суармалы егіншілікпен ... ... ... ... ... ... ... дәндері мен астық қамбаларының табылғанына, еден
сылағы мен қамкесектен сабан – топан қалдықтарының болғанына дәнүккіштер
мен ... ... ... көп ... ... ... ... тәрізді. Жерді тас катпендермен өңдеген, олар көрінген мекеннен
табылады. Жер өңдеуге сүйектен жасалған ... да ... ... ... ... ... ... көлемде
жүргізілген. Әдетте, суды пайдалануға ... ең ... ... ... жер ... ісін ... – ала ... опырылып құлап біткен көне арнасы мен тарамдарын бөгеп, олардың
жарма, арықтар ... егін мен ... ... ... ... бір саласы – мал өсіру болған. Егіншілігі
біраз дамыған ежелгі ... ... қой, ... сиыр ... ... ... көп ... қарап қаңлылар тіршілігінде мал
шаруашылығы едәуір орын ... ... ... аң аулау ісі де үлкен орын алған.
Қазбалардан еліктің, таутекенің, арқар мен ақбөкеннің ... ... мен ... ... де жиі ... ... ... әртүрлі
бұйымдар жасаған. Қаңлылар су құстары – үйректер мен ... ... да ... ... ... мен қабыршақтарының табылуын
еске алсақ, олар балық аулаумен де айналысқан. Балықты ... ... ... ... ұстаған.
Жабайы алма мен алмұрт, өрік пен долана, пісте жемістерін жинау
да көп шаруаның мәнді бір түрі ... б.з ... ... және б.з і-мыңжылдығының ... ... ... аса ірі және ... ... ... болып,өркен жайған ол Шығыс тарихында маңызды рөл
атқарған. Оның ... ... ... ... ... өз ... ... және
Кушан империясы сияқты мемлекеттермен саяси,экономикалық және ... мол ... тілі ... ғылыми әдебиеттерде айтылып жүрген пікірлер
бірыңғай емес,тіпті қаңлыларды иран тілдес тайпаларға жатқызатын ғалымдарда
бар.Мысалы,қаңлылардың шығу тегі мен тілі ... ... ... ... ... споры ученых.Существует точка зрения,что
они тюрки.Другие доказывают,чо кангюйцы ... к ... ... ... ... они были ... и ... сырдарьинских саков»,-деп жазады/37/.
Қалай болған да,мемлект салтанатын құрып отырған көне ... ... ... ... Цыма ... ... жариялаған дәуірінде(б.д.д.ІІ
ғасырда)олар түркі тілдес тайпа болып саналған.
А.Н.Бернштам өзінің кангюй проблемасына бағыштаған зерттеуінде
б.ғ.б.қаңлы түркі тілдес тайпа болатын/38/ деп ... ... ... ... ... ... ... ең көне әрі алғашқы түркі тілдес тайпалар екендігінде күмән болмауы
керек.
Қаңлы тілінде жазу дәстүрі де ... ... ... ... ... ескерткіштердің (оның жалпы саны 30 шақты) қайсысы
оған жақын,қайсысы алыс екенін айту өте ... ... ... ... «Заң ... ... ... , «Қаңлы тілінің сөздігі» (XІV
ғасыр ) т.б. ресми жазба ескерткіштер бізге жетпей, тарихтың шаңына ... ... ... ... әсіресе Алтай, Орталық, Орта
Азия мен Қазақстан ... ... ... ... ... ортақ
Орхон,Енисей және Талас руникалық жазуында қалыптасқан түркі жазба әдеби
тілі сол кезде (V-VІІ ғғ) ... ... ... ... ... ұлан- ғайыр Еуразия жазығына қыпшақ қауымының үстемдігі жүріп
«қыпшақ тілдерінің ... ... ... ... ... ... айқындала бастаған дәуірде (X-XІІ ғғ) қаңлы тайпасының тіліде
осы топтағы тілдердің бірі болып қалыптасқаны ... ... және оның ... ... һәм жазба әдеби тілі
қалыптасқанда қаңлылар тілі оған ұйытқы болған қыпшақ компоненті ... елге ... ... ұлыстың, халықтың тіліне
қажетті мәдени атрибут. Жазу бір ... ... бір ... кеш ... ... ... тән жазу мәдениетінің тым ұзақ тарихы оның ... ... әдіс ... шығу ... қалыптастыру
дәуірлерін жақсы білген.
Адамзат өркениетінің басқа саласын былай қойып, тек түркі әлеміне
тән жазу дәстүрін қарастырсақ, оның өзі ... ... ойып ... ... ... ... темір) бетіне сызып жазатын, күйдірген кірпіш бетіне
батырып жазатын, иленген терінің бетіне тіліп, не ... ... ... ... жазатын, матаның бетіне кестелеп жазатын, қағаздың
бетіне сызып, суреттеп, бейнелеп жазатын т.б. сан ... ... ... деңгейіне қарай, әр алуан материалдарды да пайдаланған екен.
Қаңлы ... да ... ... ... ... ІІ ғасырда Кангюй мемлекетіне барған Қытай елшісі
Цыма Цзянь: ... ... оның ... мен ... ... ... деп ... Сүлейменовтың: «Тюркологом известно сообщение китайской
летописи ІІІ века до н.э.,что народ ... ... ... ... от китайской традиции вертикального расположения текста»
/39/ деп ... ... ... ... ... ... ... ожау басындағы (б.д.д.VІ-Vғғ) жазуға ұқсас дегенді аңғартып отыр.Ол
Алтай қорғандары мен ... ... ... ... ... сену ... ... отыруы да олардың ортақ мәдени дәстүрін
айқындай түседі деп көрсетеді.
VІ-VІІ ғасырлардағы Батыс түрік қағанатының ... ... ... ... ... т.б. тарихи тұлғаларға бағышталып,тасқа
қашап жазылған ескерткіштерге де қаңлы тайпасының тікелей қатыс бар ... ... ... ата ... жәйі ... осы руникалық
жазудың Талас бойынан табылған ... де сол ... осы ... рухани
мәдени,әкімшілік жағынан үстемдік жүргізген қаңлы тайпасына тән болуы ... ... бұл, ... ... VІІІ ... ... де руникалық жазуды
пайдаланған.
«Қаңлы тілінің сөздігі» жайында айтсақ- бұл араб жазуында ХІV ... ... ... ... тілінің сөздігі» қандай тарихи әлеуметтік жағдайда
дүниеге келді?,соған жауап іздеп ... Орда ... ... аяғына дейін) жер жүзіне әйгілі көптеген көркем ... ... ... ... (1233,) Сәйфи Сарайдың «Гүлістан бит түрки»
(1391),хусам Катибтың «Жұмжұмасы» (1369), ... ... т.б. «Бұл ... қай ... ... Орда мемлекетінің тілі
қандай тіл болды,оның құзырында жасаған қыпшақ,қаңлы,оғыз т.б. ... ... ... ... олар ... тіл еді?»,деген сұрақтарға әлі күнге
дейін жауап берілген жоқ.
Қыпшақ тілі мен қаңлы тілінде ... (ХІV ... ... ... ... деп аталатын сөздіктер-міне осы
дәуірдің жемісі.Бұл ... бұл ... ... ... ... ... ... сөздігі-араб нұсқасындағы атауы: «Тәббийүн әл-луғат ат-
түрки әл-лисан әл-қангли».Түрік ғалымы профессор М.Ф.Көпюрлиннің ... ... ... Рей ... ... филолог
ғалым Мұхаммед ибн-Кайс.
Өкініштісі, қазақ тілінен даму кезеңінен тарихы үшін аса қажетті ... ... ... тек ... қол ... ... ғана сақталып,
түп нұсқасы әлі күнге дейін табылмай отыр.
«Қаңлы тілінде дүниеге ... және ... ... жеткен жазба
ескерткіштер бар ма?».Белгілі археолог ... ... ... ... ... ... ... жазуының жеке бөлшкетері
табылып отыр./Қосымшаны қараңыз/
Қолөнер саласына байланысты: «қаңлы елінде қолөнер кәсібі айтарлықтай
дамып ... ... ... ... ... қалыптастырғаны
белгілі. Мысалы, қаңлы елінде қой жүнінен ... ... киіз ... ... қыш ... тұрғызылған там ... ... ... ... қаңлы жеріндегі «қоныстар мен
қорымдарды ... қыш ... көп ... ... қажеттерді қамтамасыз ... ... ... ... ... ... қыш ыдыс тамақ дайындау үшін қолданылған,
сұйықты тасымалдау және ... үшін ... ... ... ... мәдениет туралы өз пікірін жалғастыра келіп: «Қаңлы жерінде алтын
байлығының ... ... ... ... жылнамада
«Қаңлы патшасы басына жеті жерден алтынмен гүл салып әшекейлеген бас киім-
қалпақ киеді.Үстіне жұқа ... ... ... ... ... әйелі шашын ұзын өсіреді де басына бөртпе салы салады» ... ... ... ... рухани заттық мәдениетін және басқада
құндылықтарын білу дәуірі,сол мемлекеттің тарих сахнасына шығу ... деп ... ... ... ... атамекені-Оңтүстік
өлкенің арехеологиялық нысандарын көптен бері ... ... ... ... ... ... келе ... т.б.археолог ғалымдардың көне қаңлы
мәдениеті ... ... ... ... ... ... келе
жатқаны белгілі.Мәселен,солардың бірі-археолог К.М.Байпақов:
«Как известно,в районе среднего ... ... ... ... ... известия о ... ... ... о ... его
относятся ко второй половине ІІ в дон.э.они приенадлежать Чжан ... ... ... императором У-ди в 138 г. до н.э.во ... на ... ... ... для Китая целый мир городских
цивилизации и кочевых государств…»/41/.
Қаңлылардың музыка және би өнері. Көне қаңлылардың ... ... ... де ... ... жазылып сақталған деректер негізінде,
әсіресе, ойын ... ... ... ... ... ... үшін ойын-сауық медениеті,музыкалық аспаптары, ән әуен
шығару, оларды орындау өнері дамыған ел ... ... ... ... және ... барабандар, пипа, бес ішекті
аспап, яғни жетіген және басқа аспаптары бар», деп ... Ал ... ... ... ... ... ... келеді» деп
көрсетіледі.
Музыка өнеріне байланысты тағы бір ... ... «Сүй ... ... патша өз ордасында жеті түрлі музыка өнерін ұстағандығы
айтылады.Олардың біріншісі мен екіншісі ... ... ... ... ... өнері.,үшіншісі-корей өнері.,төртіншісі-үнді өнері.,бесіншісі-
Бұқар өнері.,алтыншысы-күшан өнері.,жетіншісі-қаңлы өнері»,-делінеді.Тағы
бір қызық дерек: «Жоу патшалығының Уди патшасы ... ... ... ... мемлекеті батыс бұратаналар өнерінің иесі болды.Оларды
дауысы бойынша ... орта ... ... ... ... ... және ... аспаптары бір қосын
болып,жеті адам орындайды»,деп жазған.
«Жоу патшалығының Уди ... ... ... ... соң ... ... көп ... болды.Сонымен кушан,сулы,бұқар және ... ... ... музыкасын орындаушы басына қара ... ... ... гүлденген ұзын көйлек киеді.Биді екі
адам орындайды.Олар жағасы ... ... көк жұқа ... кең сым ... қызыл былғары етік киіп,белін ақ ... ... шыр ... айналады.Бұны «Бұратаналар ырғағы» деп
атайды.Музыкасы екі сыбызғы, бір ... және бір қос ... ... тұрады» делінген.
Н.Мұқаметханұлы «осы деректерден,қаңлы ... ... ... ... де болғандығын және оған қоса би билейтін ... ... ... ... ... сол ... қытай
патшалықтары Батыс өңірдің ару ... ... ... ... (өз ... ... ... құмар болғандығы Батыс өңіріндегі
қаңлы қатарлы елдердің ойын-сауық өнерінің құдіреті болса керек.Сол ... биші ... мың ... ... биін ... ... ... қатты
шабыттанып,жалынды өлеңдер де жазып қалдырған екен.Солардың бірі ... ... Бәй ... ... «Биші бикеш» деген өлеңі екен:
Биші бикеш ойқастап,
Оңға солға бой тастап,
Жауған қардай ... ... ... білмеген,
Бұрала,толқып билеген.
Келіпті бикеш Қаңлыдан,
Алты айшылық арыдан,
Жарыса зырлап күйменен,
Көңілі толқып күйменен.
Бидің биік сарасы,
Әлемде жоқ бағасы,
Қол жеткісіз асылға,
Әркімнің бар ... ... төре ... ... келе ... «Осы ... ... деректерден
қаңлы елінің ойын-сауық өнері сол кездегі жоғары ... ... ... ... ордасынан орын алғандығы,сондай-ақ Қытай елінің
ән-би өнерінің дамуына игі ықпал жасағандығын да байқауға болады» /42/,-
деп түйіндейді.
Көріп ... бір ... ... ... ... көне замандардың өзінде жан-жақты дамып тіпті ... ... ... Бұқар, Күшан, Корей сияқты кезіндегі ұлы ... ... ... ... ... биші қызын алты айшылық
алыстан алдырып, патша сарайында өнерін тамашалауы және ... ... ... патшалараның қаңлы қыздарын бәйбіше етіп алуы т.б. осы сияқты
хатталып, қағазға жазылып ... ... ... көне ... мәдениеті
туралы көп нәрсені аңғартады.Этностың мәдениеті әр заманның талап талғамына
сай,жаңаланып,дамып отыратын аса бір өміршең ... ... бар ... де осы ... ... ... келгендігін көреміз.
2.2 Қаңлы қауымының діни наным-сенімдері, әдет-ғұрып, ... ... көп ... мен ... ішінде ең
ұлағатты діндерге ... үш ... ... ... ... ... басып өткен ұзақ тарихында талай
діндерді ... ... ... ... Көк Тәңір мен шамандық
нанымға сеніп соған бас иді.Пұтқа да табынды,христиан-несториан дәндеріне
де ... етіп ... бір ... ... (қос дінділікке) құбылысқа ұшыраған кезеңдері де
болды.Түркі ... ... ... ... ... жағы Көк
тәңіріне жалбарынды.Бір қазақтың өзі қазірге дейін: ... ... ... ... ... ... ием жар бола ... деп сыйынып
жүрген жоғары иелерінің санамызда қатар сақталуынан болса керек.
1. Будда дінін тұту.
Б.А.Литвинский-біздің д.І ,асырында Кангюй ... ... ... ... еді және Шығыс Түркістанда будда дінін уағыздаушы
кангюйлар болды деп ... ... ... ... ... ... ... кейін Қытай елінде Будда храмын ашып,ол
дінді уағыздап таратушы қаңлыдан шыққан ұстаз ... ... да ... ... Тәңірге сиыну.
Көне түркі тайпаларының көбі көктегі Тәңірге сиынып құлшылық етті.Солардың
бірі-көне қаңлы тайпасы.Алматы маңынан табылған ... ... ... ойық ... кенересінде отырған 16 жолбарысы бар
ортасында бір қошқарды ... ... жеп ... екі ... ... қарап тұрған екі қарғаның мүсіндері салынған тегершік шырағдан
көптен бері-ақ ... ... ... ... ... дінін қабылдау.
Ислам дінінің әсері Сырдарияның орта және ... ... ... X ғасырдың өзінде жете қойған жоқ болатын. Кейбір ... ... В. ... ... ... мысалы, Жент, Сығанақ
(қазіргі Сунақ ата қорғанының қалдығы) қалаларындағы қыпшақтар мен қаңлылар
XII ғасырдың тек екінші ... ... онда да ... ... ...... ... арқасында ғана ислам дінін қабылдаған көрінеді/43/.
4. Христиан дінін уағыздау.
Қазақ тайпаларының ... ... оның ...... ... да ... дедік. Мәселен, Ж. О. Артықбаевтың келтірген
дерегінде: «Керей – в первом тысячелетие нашей истории жили в ... ... ... так же ... ... ... ... они известны в
летописах как самые ранние христиане Центральной Азии, даже их племенная
тамга в ... ... тому ...... Сыр ... жасаған түркі тайпалары да өткен тарихтың
бір кезеңдерінде ... ... ... ... тасқа жазған
ескерткіштерінің табылғандығы да белгілі. ... бұл көне ... ... ... ... пен ... ... қалыптастыруда олардың салт
– дәстүрі мен әдет – ғұрыптарының ерекше мәні бар. Олар ұзақ ... ... ...... ... мұра болып ауысып отырады. Бірақ ол
ұлттық қасиеттер ұзақ ... ... ... ... қаңлы қауымында
тән кейбір көріністерін атап өтейік:
1) Лауазымды ... ... ... ... тән ... ... ескі дәстүр салты мен
кәлелі ел әдетін берік ұстанған ... ... ... өркениетке ие
болған, билеп төстеп ... хан ... мен ... ... ... ... қасиеттерді жатқызуға болады. Сонау XI
ғасырда ұлы ғалым ... ... өз ... ... ... ... ... тайпасының жақсы жайсаң ұлықтары қаңлылар еді» деген
ұлағатты сөзі ... Бұл ... ... ... ... XI – ... Сыр ... қалыптасқан қыпшақ қаңлы федерациясы құрамында да
қаңлылардың ... ... ... ... қатарында да көп болғандығын
аңғартып тұр. Бұл деректен қаңлы арасынан шыққан атақ, лауазымды ... ... ... де, одан ... де мол ... ... қиын емес.
Екінші бір дерек: жалпы қазақ еліне кең тараған: «Кәделі ... бар, ... ... қаңлыдан хан сайлап ал!» деген қанатты сөз. ...... ... ... ... аша түсетін бір «кілт» іспетті.
2) Үлкенді құрметтеу салт – дәстүрі.
Көнеден – ақ ... ... ... ... ... тайпалары
арасында үлкендік жолына ие болып, ерекше құрметке ие болуының сыры оның
осы көнелігіне және сол ... ел ... ... ... ... ... оларды ақсүйек, бекзадалық тегіне, әулиелі қасиетіне
өнегелі өмірі мен өнерлі қабілетіне, көріпкел, емшілік қасиетіне ... ... ел ... ... – абыз, ақын – жырау, діндар
отырып ... ... үй ... жас ... ... алу, ... ... алу, «аузына түкіртіп», басынан сыйпатып, бата тілегін алу
т.б. ырым кәделер жатады.
3) Қаңлы әулетіне тән әулиелік, сәуегейлік, емшілік ... ... ... ... бар, барша ру тайпа ру өкілдері
бойынан табылады. Алайда, бұл ... ... ... көбірек табылуы
әулие - әнбилер мен қожа молдалардың ертеден – ақ ... ...... бап, ... – түмен бап, баптардың бабы Арыстан баб…» деп
уағыздалатын ортасы – Оңтүстік ... ... ... бірі – ... діни ... мықтылығы, діни дәстүр мен наным – ... ... болу ... ... тән осы ... бірі ... емшілік
десек, қаңлы қызынығ бойына дарыған осы бір қасиеті ел ішінде осы күнге
дейін аңфз ... ... Ол аңыз ... ... ел арасында көп тараған
аурулардың бір түрі ... ... жара ... ... ... жара»,
«сыздауық» т.т.) десек, міне сол жараларды «шақпақ ... ... тек ...... үлесіндегі шипагерлік деп санаған.
4) Қаңлы әулетінің өнегелі өнерін құрметтеу.
Өмірде өнердің түрі көп: зергерлік, сәулетшілік, суретшілік, қару – ... ... ...... ... ... темірші, тігінші шебер т.т.
Қаңлы әулетінен де осы өнерлердің бәрін меңгерген шеберлер шыққан екен.
Табиға ортаға,тіршілік тағы басқа қажеттілікке ... әр ... әр ... өнер ... ыңғайланып өсуі заңды нәрсе.Көне ... да осы ... ... ... ... ... ... мына бір-«қаңлыдан ұл туды
дегенше,ағашқа күн туды десеңші»-қанатты сөзі ... ... ... ... ... ... ... өнерімен көп шұғылданса
керек.Мүмкін «Оғызнамадан» тарап,аңызға айналып кеткен қаңлылардың «арабшы»
деген атуы да осы қанатты ... ... болу ... ... ... ... сонау патриархат дәуірінен алатын ата-бабаны сыйлап,пір
тұту,оның әулиелік қасиетіне бас ию,ескерткіш ... ... ... ... өте ... бір ... дәлелі- әсіресе Қазақстанның оңтүстік
батыс өлкелерінде аты аңызға айналған әулие,пір тұтып,ел ... ... ... ... ... ... ... де көп сақталған.Тек «ата», «баба» ... ... ... ... ... т.б.
«Қошқар-Ата» туралы халықтың наным-сеніміне байланысты бір ... ... ... ... ... ... Кошкара /барана
производителя,одного из наиболее ... ... еще у ... ... зороастризме он мог быть воплащением божества Фарна-
символаплородия,гарантирующую ... ... ... ... ... мәліметі бойынша Келес
өзенінің сол жақ беті Абай селосынан үш километр ... ... оның ... ... бүгінге дейін тәу етіп,әртүрлі кәделерін ... шығу ... ... араб авторларының бірі-Ауфидің
мәліметі бойынша Хорезмшахтардың бірі-Икинчи ибн Қошқар (1097 жылы қайтыс
болған) деп атаған. «Мұның ата-тегі ... еді» деп ... ... ... Қамбар Ата,Шопан Ата,Шекшек Ата,Қошқар ... т.б. осы ... ... ... сол мал ... пір,қамқоршы
болған киелі адамдар,қасиетті тұлғалар болған.
Қаңлы дәстүрі.
Қазақ халқының,демек көне ру-тайпаларының көне ... діни ... ... ... ... ... негізінде терң зерттеген ... ... ... та бұл ... ... мән ... ... қаңлы тайпаларының малды,әсіресе қойды киелі санау дәстүріне
арнайы тоқталып, қойды жалпы бейнесі, дене ... ... ... ... ... ... т.б. ... бұйымдарды зерттеу нәтижесінде тек
қаңлы әулетіне ғана тән стильдік өрнектің қалыптасқандығын айқындайды.Мұны
ғылым жүзінде «қаңлы // кангюй ... деп ... ... ... ... ... ... С.П.Толстовтың «Древний Хорезм» атты
еңбегінде де кеңінен сөз болады.Егер ... ... ... ... көне замандардан бүгінге дейін қарастырған адам болса,ол ірілі-кішілі
діндердің барлығын тұтынатынын көруге болар еді.Бұл құбылыс тек қаңлыларға
тән емес,қазақтың көне ... ... ... құбылыс.Ал VІІІ ғ.
Кейін бұл ислам діні Сыр ... ... ... ... дінге
айналды.Оған себеп болған фактордың бірі-әсіресе Х ... бұл ... ... ... ... ... жіті
араласып кетуі болд
ҚОРЫТЫНДЫ
Қаңлы-Еуразияның сайын даласында ... ... ... кең тараған,ірілі-ұсақты түркі ру тайпаларының ішіндегі ... ... ... да ... де ... этникалық
қауым.Осынау бір табиғи болмысына ... көне ... ... ... пайда болған көптеген ру тайпалардың жеке дара халық ... ... ... ... саха тағы ... ... ядросы, негізі, іргетасы, құрамдық бөлшегі ретінде
танылып,тарихта әйгілі ... ... ... ... де ... ... ... мемлекеті
және оның көшпелі түркі тайпаларының көне дәуірдегі ... ... ... ... құру ... ... игіліктері істері.Шынында да, кең
байтақ Орта Азияда егеменді ел ... ... ... ... ... ... ... жерінде көне дәуірдің өзінде өркениетті қоғам болғанын
дәлелдейтін деректер нені көрсетеді? Бұл көне ... ... ... ... ... ... ... өркениетті елдермен
терезесі тең болып мәдени, әлеуметтік ... ... ... қала
қорған, қамал орнатып, сәулет өнерімен шұғылдануы-тым ерте қол ... бір ... ... ... өзекті мәселе көп соның бірі - ... ... ... ... ... ... түрлі көзқарастар айтылып
жүр, бір сөзбен ... бұл ... ... ... табу ... ... қаңлы тілі, қаңлы шежіресі, қаңлы жазуы, қаңлы
мәдениеті әлі де ... ... ... етіп ... ...... өңірінде құрылған әрі үрдіс сегіз ғасыр
өмір сүрген, бойынша дамып өркендеген көне ... ... ... ... келе ... ... ... мемлекеттіліктің мынадай
элементтерін көрсете аламыз;Қаңлы мемлекетінің дара билеуші ел басы ... ... ... ... ... өңірі, территориясы болған; ел
қорғайтын қарулы әскері болған; өздеріне қас әр ... ... ... ... ... ... заң ережелері болған; ел
ішінде қолданатын ақша ... ... ... болған;өздерінің төл жазуы
болған,дербес ел санатында ... ... ... ... ... ... ... әскери келісім-шарттарда жасаған.Сондай-ақ,
өздерінің дипломатиялық салтын қалыптастырған.Қаңлы ... ... ... ... сол ... ... ... дегендермен салыстыратын болсақ, қаңлы мемлекеті ... ... да кем түсе ... да ... ... ... ... тарих-
жылнамаларда сегіз ғасыр бойы қаңлыны «қаң жүй го-қаңлы ... сыры да ... ... ... Қаңлы мемлекетін қазақ
мемлекетінің қайнар көздерінің бір арнасы деп қараған жөн.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... Ә.М. ... (тарихи шежіре).Алматы,2004.
2. Кюнер Н.В.Китайские известия о народах Южной Сибири,Центральной Азии ... ... Зуев Ю.А.К ... о взаимоотношениях усуней и Канцзюй с ... ... во ... І ... ... шаньюя Чжи-Чжи на
Запад)//ИАН КазССР,серия общественных наук,вып.2(5)-А-А,1957.
4. Малявкин А.Г. ... ... о ... Центральной Азии.-
Новосибирск,1989.
5.Бичурин Н.Я.(Иакинф) Собрание сведение о народах, обитавших в Средней
Азии в древние ... ... ... по ... ... ... и ... Азии.-
Чебоксары,1960-758с.
6. Бернштам А.Н. Н.Я.Бичурин и его труд ... ... ... в ... Азии в ... ... ... хроники о государствах Центральной Азии.-
Новосибирск,1989.
8.Подушкин А.Н.Арысская ... ... ... н.э..-
Vн.э.)(Дисс.на соискание учоной степени д.и.н.)Алматы,2002.
9. Акишев К.А.,Кушаев А.В. Древняя культура саков и ... ... ... ... ... Е.А. ... данные по археологии Отарского оазиса
// Известия АН КазССР.Серия общественных наук.-А-А.1990.№6.С.21;Байпаков
К.М. Көненің көзі //Парасат.2002.№9:Байпаков К.Н.,Подушкин А.Н.Памятники
земледельческо-скотоводческой культуры ... ... ... Л.М. К ... ... Хорезмской археолого-этнографической
экспедиции // Приаралье в древности и ... ... А.Н. ... и его труд ... сведение о
народах,обитавших в Средней Азии в древние времена».-М-Л.,1950.Т.1.С.216.
13. Маргулан А.Х.О происхождение племени Канглы//Мир казаха.Алматы,1997.
14. Мұхамедханұлы Н. ... ... және оның ... ... ... Н.А.Кангюй,канглы или как июеужи //Записи Московского
археологического института.XXXV,М.1914.
16. ... С.Г. ... ... в ... текстах
//СЭ.1951№3
17. Қайдар Ә.М.Қаңлы (тарихи шежіре )Алматы.2004.
18. Аристов И.А. Заметки об этническом составе тюрских племен и ... ... об их ... ... ... ІІІ-ІV.СПб,1896;Аристов
И.А.Опыт выяснения этничекого состава ... ... Орды ... ... ... С.Г.
Кангюйская этно-топонимика в орханских текстах //СЭ.1951.№3;Аманжолов
С.А.Вопросы ... и ... ... ... А. Қазақстанның жер-су атаулары.Алматы,1959.
19. Молчанова Топонимический словарь…С.201-202
20. Бичурин Н.Я.(Иакинф)Собрание сведение о ... в ... в ... ... ... А.Г. Материалы по истории уигуров в … Новосибирск,1969. С.38.
22. Сонда, 534 б.
23. Сонда, 169-642 б.
24. Аристов И.А. Опыт ... ... ... ... ... и каракиргизов. // «Живая старина».Вып.ІІІ-ІV. СПб.1894
25. Маргулан А.Х. О происхождние племени Канглы // Мир казаха.Алматы,1997.
26. Құдайбердіұлы Ш. ... Һәм ... ... ... ... Ә.М. Қаңлы (тарихир шежіре).Алматы,2004. 275 б.
28. Бернштам А.Н. Историко-археологическая топонимика. М.Л.,1950.С.21 б.
29. ... Н.Я. ... ... по исторической географии Восточной и
Средней Азии.-Чебоксары, 1960.-758 с.
30. Позднеева А.Н. Путишествие…С.322.
31. Бичурин Н.Я. Аталған ... ... ... Н. Қаңлы мемлекеті және оның мәдениеті //Жұлдыз.2000.7
1. Новосибирск,1989.
33. Бичурин Н.Я. (Иакинф). Собрание сведение о народах, обитавших в ... в ... ... –М-Л., 1950.-332сС.95.
34.Толстов С.П. По древним дельтам Окса и Яксартам.М., 1962.С.129.
35. Қайдар Ә.М. ... ... ... ... Сонда, 128 б.
37. Гафуров. Таджики… С.138.
38. Бернштам А.Н. ... и его труд ... ... ... в ... Азии в ... ... –М-Л., 1950. Т.1.С.94-
95.
39. Сулейменов О. Азия. ... ... Н. ... ... және оның ... ... Байпаков К.Н.,Подушкин А.Н. Памятники земледельческого-скотоводческой
культуры Южного Казахстана. А-А.1989.
42. Мұхаметжанұлы Н. Қаңлы мемлекеті және оның ... ... ... Б.В. Там же, 100 ... Артыкбаев Ж.О. История Казахстана. Алматы,1991.С.87.
45. Қайдар Ә.М. Қаңлы (тарихи шежіре). Алматы,2004.185б
46. Сонда 174 б
І-Деректер
2. ... ... ... о народах Южной Сибири,Центральной Азии и
Дального Востока.М.1961.
3. Малявкин А.Г.Танские ... о ... ... Азии.-
Новосибирск.1989.
4 Бичурин Н.Я.(Иакиноф).Собрание сведение о народах,обитавших в Средней
Азии в древние времена.-Т.1-2.-М-Л.,1950.-332с;1953.-332;
Он же,Собрание ... по ... ... и ... ... А.Н. ... и его труд ... сведение о
народах,обитавших в Средней Азии в ... ... С.По ... ... Окса и ... ... юеужи//Записи Московского археологического канглы
или как и института.XXXV,М.,1914.
8.Кляшторный С.Г.Кангюйская этнотопонимика в орхонских текстах //СЭ.1951.№3
ІІ- Арнайы ... ... А.Н. ... культура Южного Казахстана (ІV в. до н.э.-V н.э.)
(Дисс. На соискание учоной степени д.и.н.)Алматы,2002.
2. Акишев К.А.,Кушаев ... ... ... и ... ... реки ... ... Л.М.К истории исследовании Хорезмской археолого-этнографической
экспедиции //Приаралье в древности и средневековье.М.,1998.С.53.
4. Кайдар Ә.М.Канлы (тарихи шежіре)Алматы,2004.
ІІІ.Мерзімді басылым
1.Зуев Ю.А.Квопрости о ... ... и ... с ... и ... ... ... н.э.(поход гуннского шаньюя Чжи-Чжи на Запад)//ИАН
КазССР ,серия общественных наук,вып.2(5)-А-А,1957.
2.Байпаков К.М ,Смагулов ... ... по ... ... АН ... ... наук.А-А.1990.№6.
С.21; Байпаков К.М. Көненің көзі //Парасат.2002.№9; Байпаков К.Н.,Подушкин
А.Н. Памятники земледельческо-скотоводческой культуры Южного Казахстана.А-
А.1989.
3.Бернштам А.Н. ... ... ... ... ... Алтая.//МИА,Вып.26. –М,1952.216С.
4.Маргулан А.Х. О происхождение племени Канглы //Мир казаха.Алматы.,1997.
5. Мұхаметханұлы Н.Қаңлы мемлекеті және оның мәдениеті. //Жұлдыз.2000.№7.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Көшпелілер туралы түсінік21 бет
Тараз қаласының тарихы4 бет
Ғұн мемелекеті7 бет
Қазақ ақын-жырауларының тәлім-тәрбиелік идеялары8 бет
Қазақ халқының этногенезі16 бет
Қазақ хандығы туралы ақпарат15 бет
Қазақстан жеріндегі алғашқы мемлекеттік құрылымдар олардың саяси-құқықтық қатынастары3 бет
Қазақстандағы халық санағының тарихы туралы мәліметтер10 бет
Б.з.д. VIII ғ. және б.з. Х ғ. аралығындағы сақ, усунь, кангюй бірлестіктерінің этникалық тарихын ежелгі нарративтік деректер мен кейінгі жаңа зерттеулер негізінде жүйелілікпен негіздеп, аталмыш халықтардың этногенезін анықтау68 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь