Индустрияға дейінгі экономика мәні және негізгі сипаты


1. Алғашқы қауымдық өндіріс тәсілі
2. Азиялық және антикалық өндіріс тәсілдерінің сипаты
3. Феодалдық және көшпенді өндіріс тәсілі
Алғашқы қауымдық тарих - адамның пайда болуынан мемлекет пайда болғанға дейінгі кезең: адамның, тілдің пайда болуы, шаруашылық іс-әрекеттің қалануы, әлеуметтік институттардың, материалдық және рухани мәденитеттің қалыптасуы, еңбек, меншік бөлінісі.
Алғашқы қауымдық қоғам өндіргіш күштер дамуының бастапқы, ең төменгі деңгейі жағдайындағы әлеуметтік ұйымдасумен ерекшеленеді. Алғашқы қауымдық құрылыс - өндіргіш күштерінің қалыптасу дәуірі: еңбек құралдарын жасау үшін басты материал тас болды, одан тек қарапайым құрал-саймандар жасауға болатын еді. Дәл осы жағдай алғаш рет адамның басты күші - ұжымдық бірлескен еңбек күшін көрсетті. Алғашқы адамдардың техникалық әлсіздігінің орны тек олардың ұжымдық бірлесу күшімен ғана толтырылуы мүмкін еді. Алғашқы қауымдық қоғам жеке меншікті, мүліктің дифференциациясы және қоғамнан шеттетілген мәжбүрлік билікті білмеген.
Алғашқы қауымдық өндіріс тәсілі - бұл ең ұзақ формация, оның басы мен соңы ұдайы анықталу үстінде (бүгінде оның диапазоны б.ғ.д. 1,5 млн. жылдан 5 мың жылға дейінгі аралықта деп қабылданып отыр). Оның дамуының мынадай сатылары ажыратылып жүр: алғашқы адамдар табыны - алғашқы рулық қауым – алғашқы көршілік қауым.
Ерте алғашқы қауым иеленуші шаруашылық жүргізіп, тіршілікті қамтамасыз етуші өнім өндіруді, ортақ меншік негізінде теңгермелі бөлісті жүзеге асырды: өнімді өндіруге қатысқан - қатыспағанына қарамастан қауымның әрбір мүшесінің өнім үлесіне құқығы бар болатын. Кейінгі алғашқы қауым өндіруші шаруашылыққа, яғни артық өнім алуға көшті, сондықтан теңгермелі бөліспен қатар еңбек бөлісі де пайда болды. Осының нәтижесінде ортақ меншікпен қатар жеке меншік те қалыптаса бастады.
Қоғам тарихының басы – адамның биологиялық дамуы негізінен аяқталып, прогрестің жалғыз факторы - әлеуметтік болған кез. Адамды жануарлардан ажыратушы шек және адам өмірінің алғашқы негізгі шарты болып еңбек құралдарын жасауға бағытталған әрекет болып табылады.
Алғашқы қауымдық қоғам өндірістік күштердің нашар дамуына байланысты өндіріс пен қолданыстағы қарабайыр ұжымшылдықпен сипатталады. Өндіріс негізінен ұжымдық болған, сондай-ақ тұтыну да өнімдердің қоғам арасында тікелей үлестіруге тірелетін. Өндірістің бұндай ұжымдық сипаты ең кіші ауқымда жүзеге асырылатын және алғашқы қауымдық ұжымшылдық еңбек бөлінісінен және оның салдары – қоғамның таптарға бөлінуі нәтижесінде жаралған еді.
1.Курс экономической теории /Под ред. Чепурина М.Н., Киселевой Е.А.-Киров, 1997.
2.Экономика. Учебник по курсу “Экономическая теория” /Под ред. А.С.Булатова.-М., 1997.
3.Экономическая теория (политэкономия). Учебник. /Под общей ред. В.И.Видяпина, Г.П.Журавлевой.-М., 1997.
4.Мамыров Н.К. и др. Микроэкономика.-Алматы: Экономика, 1997.
5.Макконелл К., Брю С. Экономикс.- М., 1992, т.1.
6.Дайджест экономической теории.-М., Аналитика-Пресс, 1998.
7.В.Крымова Экономикалық теория: Кестелі оқу құралы-Алматы,2003.
8.Я.Аубакиров Экономикалық теория негіздері Алматы: Санат, 1998.
9.Экономикалық теория: Оқу құралы/ Я.Аубакиров, Б.Байжұмаев т.б.-Алматы: Қазақ университеті, 1999.
10.Осипова Г.М. Экономикалық теория негіздері, Алматы,2002.
11.А.Нурсеит, А.Темирбекова, Р.Нурсеитова Теория рыночной экономики: предпринимательский аспект. Алматы, 2000.
12. Макконелл Кэмпбелл Р., Брю Стэнли Л. Экономикс: принципы, проблемы и политика. В 2-х т.: Пер. с англ.-13-е изд. М., "Республика", 1992, 2000.
13.Основы экономической теории / Под ред. В.Д.Камаева, Москва, 1997.
14.Жалпы экономикалық теория. Ө.Шеденов, Ү.Байжомартов, Ақтөбе, 2001.
15. С.С.Мәуленова, С.Қ.Бекмолдин, Е.Қ.Құдайбергенов Экономикалық теория: Оқу құралы.-Алматы: Экономика, 2003.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 9 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Индустрияға дейінгі экономика мәні және негізгі сипаты

9.1. Алғашқы қауымдық өндіріс тәсілі
9.2. Азиялық және антикалық өндіріс тәсілдерінің сипаты
9.3. Феодалдық және көшпенді өндіріс тәсілі

9.1. Алғашқы қауымдық өндіріс тәсілі
Алғашқы қауымдық тарих - адамның пайда болуынан мемлекет пайда болғанға
дейінгі кезең: адамның, тілдің пайда болуы, шаруашылық іс-әрекеттің
қалануы, әлеуметтік институттардың, материалдық және рухани мәденитеттің
қалыптасуы, еңбек, меншік бөлінісі.
Алғашқы қауымдық қоғам өндіргіш күштер дамуының бастапқы, ең төменгі
деңгейі жағдайындағы әлеуметтік ұйымдасумен ерекшеленеді. Алғашқы қауымдық
құрылыс - өндіргіш күштерінің қалыптасу дәуірі: еңбек құралдарын жасау үшін
басты материал тас болды, одан тек қарапайым құрал-саймандар жасауға
болатын еді. Дәл осы жағдай алғаш рет адамның басты күші - ұжымдық
бірлескен еңбек күшін көрсетті. Алғашқы адамдардың техникалық әлсіздігінің
орны тек олардың ұжымдық бірлесу күшімен ғана толтырылуы мүмкін еді.
Алғашқы қауымдық қоғам жеке меншікті, мүліктің дифференциациясы және
қоғамнан шеттетілген мәжбүрлік билікті білмеген.
Алғашқы қауымдық өндіріс тәсілі - бұл ең ұзақ формация, оның басы мен
соңы ұдайы анықталу үстінде (бүгінде оның диапазоны б.ғ.д. 1,5 млн. жылдан
5 мың жылға дейінгі аралықта деп қабылданып отыр). Оның дамуының мынадай
сатылары ажыратылып жүр: алғашқы адамдар табыны - алғашқы рулық қауым –
алғашқы көршілік қауым.
Ерте алғашқы қауым иеленуші шаруашылық жүргізіп, тіршілікті
қамтамасыз етуші өнім өндіруді, ортақ меншік негізінде теңгермелі бөлісті
жүзеге асырды: өнімді өндіруге қатысқан - қатыспағанына қарамастан қауымның
әрбір мүшесінің өнім үлесіне құқығы бар болатын. Кейінгі алғашқы қауым
өндіруші шаруашылыққа, яғни артық өнім алуға көшті, сондықтан теңгермелі
бөліспен қатар еңбек бөлісі де пайда болды. Осының нәтижесінде ортақ
меншікпен қатар жеке меншік те қалыптаса бастады.
Қоғам тарихының басы – адамның биологиялық дамуы негізінен аяқталып,
прогрестің жалғыз факторы - әлеуметтік болған кез. Адамды жануарлардан
ажыратушы шек және адам өмірінің алғашқы негізгі шарты болып еңбек
құралдарын жасауға бағытталған әрекет болып табылады.
Алғашқы қауымдық қоғам өндірістік күштердің нашар дамуына байланысты
өндіріс пен қолданыстағы қарабайыр ұжымшылдықпен сипатталады. Өндіріс
негізінен ұжымдық болған, сондай-ақ тұтыну да өнімдердің қоғам арасында
тікелей үлестіруге тірелетін. Өндірістің бұндай ұжымдық сипаты ең кіші
ауқымда жүзеге асырылатын және алғашқы қауымдық ұжымшылдық еңбек
бөлінісінен және оның салдары – қоғамның таптарға бөлінуі нәтижесінде
жаралған еді.
Жеміс жинау мен аң аулау - екеуі де шаруашылық жүргізудің ежелгі
түрлері, бірақ аң аулау неғұрлым прогрессивті, ірі жануарларды аулау –
еңбек

әрекетінің бастапқы формасы, ұжымшылдықтың өндіріс күшін жүзеге асыруы
болды. Ойлау мен сөйлеудің пайда болуы - алғашқы қауымдық кезеңдегі тағы
бір революция. Олар бірмезгілде пайда болды. Тілдер болса кейінгі
палеолитте қалыптаса бастады.
Биологиялық және әлеуметтік бастамалардың бірлігі етжақын туыстық
ғана болды. Бұл туыстық қатынастар әлеуметтік деп танылып, бұл оларды
биоәлеуметтік ұйымрулық қауымның кірпішіне айналдырды.
Ерте рулық қауым екі кезеңнен – архаикалық және дамыған аң аулаушы,
жеміс-жидек жинаушы шаруашылық кезеңдерден өтті. Жер ұжымдық меншікте
болды. Жеке адамдарға тек олардың өз қолдарымен жасалған еңбек құралдары
ғана тиесілі болған еді, бұл олардың тиімділігін арттырды. Осылайша жеке
меншік ортақ меншікке еніп кеткен. Басқаша айтқанда рулық қауым мүшесінің
жеке меншігі оның затқа деген қатынасы, бірақ қоғамдық қатынастар
шеңберінде ол зат рулық меншікте болатын. Жанұядағы рушылдық тұрақсыздық
рулық қауымға қарсы тұратын оқшауланған экономикалық ұяға айналуына кедергі
жасады.
Кейінгі рулық қауым – бұл керамика ғасыры. Артық өнім, онымен бірге
жеке меншіктің пайда болған кезі. Алғашқы қауымдық демократия өзін-өзі
басқарудан көрінеді. Алғашқы ірі қоғамдық еңбек бөлінісі тұсында үстем тап
және құлдар, жеке иемдену көзі ретінде парцеллярлық пайда болды. Еңбек
бөлінісі өндірістің, өндіріс көлемінің өсуіне, сондай-ақ тауарлылықтың
өсуіне алып келді. Жер меншігі әлі де ұжымдық болып қала берді, өйткені
отбасы оны әлі жеке-дара меңгере алмайтын.
Еңбек өнімділігі өсуінің екі салдары болды: ұйымдық тұрғыдан
өндірістің даралануы жүрді, ал экономикалық тұрғыдан қосымша өнімнің пайда
болуы. Осылар бірігіп біреулерге өзгелер өндірген артық өнімді меншіктеп
алуға мүмкіндік берді. Ал қоғамдық еңбек бөлінісі тауар өндірісін туғызды.
Осының нәтижесінде еркін шеттетілетін жеке меншік пайда болды, ол рулық
құрылым жеке меншігінен эксплуатацияға мүмкіндік беретіндігімен
ерекшеленетін.
Жеке меншіктің қалыптасуы рулық-қауымдық ұжымшылдық дәстүрлерімен
күрес үстінде жүрді: байлардың артық мүлкін күшпен тартып алу жиі болып
тұрды, шектен тыс артық көлемде мүлік иеленуге тыйым салынатын, тіпті
жиналған мүлікті көпшілікке таратып беру және жою да жиі орын алатын.
Бұрын қауымаралық болған беделді экономика енді қауым ішілікке де айналды.
Қосымша өнім жоқ кезде мүмкін болмаған құлдық пайда болды. Алдымен қауымдық
құлдық, содан соң барып жеке құлдық болды. Алғашқыда құлдар үй
шаруашылығында пайдаланылып, қожайындармен бірге тұрып, бірге тамақтанатын,
өз шаруашылықтарын жүргізе алатын, бірақ міндетті түрде иелеріне
көмектесуге тиіс еді. Құлдық бастапқыда өмірлік емес еді, өмірлік болғанда
да ол атадан балаға берілетін. Құлдықтың мұндай қарапайым формасы
патриархалдық деп аталды. Бұдан әрі үй ішілік құлдық өндірістік құлдыққа
айналды: өндіріс құралдарынан айрылған, қоғамдық өндірісте ерекше орынды
иеленетін құқықсыз әлеуметтік топ пайда болды. Құлдық қауымдағы жіктелуді
күшейтті, өйткені құлдар өз қожайындарын байытатын. Ал қауым мүшелерінің
кедейленген бөлігі құлдардың дәрежесіне дейін төмендейтін.
Өндіріс нәтижелерін байлардың пайдасына қайта үлестіру процесі
басталды. Басты себеп - халықтың орналасуы ру - тайпалық принциптен
аумақтық принципке көшуі болып, мемлекет әлеуметтік жіктелу мен таптар
қалыптасуының нәтижесінде пайда болды. Сөйтіп, таптық қоғамдар бес мың
жылдан астам уақыт бұрын оның үстіне барлық жерде қалыптаса бастады.
Сонымен алғашқы қауымдық өндіріс тәсілінің өндірістік қатынастарының
негізгі сипаттары:
1. алғашқы ұжымдардың өндіріс құралдарына ортақ меншігі
2. таптардың болмауы
3. адамның адамды қанауының болмауы
4. өндірілген өнімдердің теңгермелі бөлінісі
І-кезең - иемденуші шаруашылық (негізінен дайын табиғат өнімдерін иелену
кезеңі);
ІІ-кезең - ұдайы өндіруші шаруашылық (мал шаруашылығы мен егіншілік
жүргізу кезеңі), табиғат өнімдерін адам әрекеті көмегімен көбейту
әдістерін меңгеру кезеңі.

9.2. Азиялық және антикалық өндіріс тәсілдерінің сипаттамасы
Азиялық және антикалық өндіріс тәсілдері құл иеленушілік өндіріс
тәсілінің екі нұсқасы болып табылады. Сондықтан да алдымен құл иеленушілік
өндіріс тәсіліне, содан соң осы нұсқалардың ерекшеліктеріне назар
аударайық.
Құл иеленушілік қоғамдағы меншіктің басым формалары - өндірістің
барлық жағдайларына: жер, өндіріс құралдары, еңбек заттары және еңбек етуші
адамға ұжымдық та, жеке де меншік болды. Құл иеленушілік қоғамда еңбекке
күшпен мәжбүрлеу орын алған. Құлдарды қамаудың ең көп тараған түрі құл
иеленушілердің оларды өз шаруашылықтарында тікелей пайдалануы еді. Еңбектің
негізінен дене, қол еңбегі болып табылатын құлдық еңбек пен құл
иеленушілердің ой еңбегі болып бөлінуі орын алды.
Азиялық өндіріс тәсілінің негізі - әлі ыдырамаған тікелей өндірушілер
қауымы болған еді. Мұндағы қосымша өнімді иемдену формалары – алым-салық
және қоғамдық жұмыстар. Қауымдастықтардың ірі тұтастыққа бірігуі, сондай-ақ
сыртқы жаулардан қорғану ертедегі мемлекеттің пайда болуына алып келді.
Ежелгі шығыс мемлекеттері антикалық құл иеленушілік мемлекеттерден
айтарлықтай ерекше болатын:
1. Шығыста құлдар қоғамның басты өндіргіш күші, яғни материалдық
игіліктерді өндіруші болған жоқ, ауыл шаруашылығымен және қолөнермен
негізінен ерікті деп саналатын адамдар айналысатын.
2. Жер шығыста мемлекеттік немесе мемлекеттік-қауымдық меншікте болды.
3. Шығыстағы мемлекет шығыстық деспотия формасына ие болды, яғни
тұрғындардың мемлекет алдында ешқандай құқығы жоқ еді.
Бұндай ерекшеліктердің себептері қауымдық қатынастардың сақталуында
болатын. Шығыста суғару жүйесін бөлуге болмайтын, ал суғару жұмыстары
ұжымдық күшті талап ететін. Сондықтан қауым сақталып тұрды.
Жерге мемлекеттік меншік пен қоғамдық жұмыстарды мемлекеттік
басқаруды ұштастыру нәтижесінде елдің бүкіл шаруашылығы мемлекет меншігіне
айналды. Басқаша айтқанда орталықтанған мемлекеттік шаруашылық жүйесі
қалыптасты. Бірақ бұл елдердің экономикалық дамуы тоқтап қалудың аз-ақ
алдында болды - бұл шығыстық тоқырау деп аталып жүр. Еуропа елдері қысқа
мерзімде Азияны экономикалық даму жағынан тез басып озды. Жерге қауымдық-
мемлекеттік меншік жеке іскерліктің дамуына кедергі жасады.
Антикалық өндіріс тәсілі құлдықтық бүкіл өндіріс негізіне айналуымен
ерекшеленеді. Антикалық құл иеленуші мемлекеттерде жеткілікті көлемде үлкен
қосымша өнімді билеуші топтардың пайдасына алу, оны тікелей өндірушілерден
тартып алу мүмкін емес еді. Бұнда суғару жүйелері қажет емес болатын,
сондықтан да қоғамдық еңбек міндеттілігі мен еркін жер иемденушілерді
бағындыруға мүмкіндік беретін жерге мемлекеттік меншік те болмады. Құл
иеленушілік қоғамдық экономикалық формация антикалық және азиялық
әлеуметтік-экономикалық өндіріс тәсілдері негізінде қалыптасқан тапқа
дейінгі қоғамның алғашқы тарихи дәуірі. Экономикалық қатынастардың негізгі
формалары: қарабайыр техника, техникалық прогресстің баяу дамуы, шаруашылық
жүргізудің үстемдік құрушы формасы – табиғи құлдар, заңдық тұрғыдан еркін,
экономикалық тұрғыдан тәуелді құл иеленушілер қауым мүшелері және
мемлекеттік құлдар.
Антика дәуірінде әлем тарихында тұңғыш рет тәуелсіз жеке меншік
қатынастарының пайда болуына жағдай жасалды. Бұл антикалық қоғамдардың
(Ежелгі Греция және Ежелгі Рим) даму ерекшеліктеріне: өндірістің тез
даралануы және тауарлық қатынастардың экономикадағы елеулі ролі байланысты
болды. Антикалық өндіріс тәсілінің тарихи маңызы - соның негізінде тауар-
ақша қатынастары ерекше қарқынмен дамығандығында. Экономикада сол кезде
тұрақты қоғамдық еңбек бөлінісі қалыптасты. Антика дәуірі – еңбектің қала
мен ауыл арасында бөлінуіне негізделген өркениеттің пайда болуы. Кей
халықтар жабайылық дәуірден құл иелену дәуіріне, одан феодалдық дәуірге
өтті, басқа халықтар құл иеленішілік дәуірді айналып, алғашқы қауымдық
формациядан бірден феодализм дәуіріне өтті.
Құл иеленушілік қоғамның ежелгі құрылым бейнесінің пайда болуының
негізгі факторлары:
1. Металдарды пайдалануға көшу еңбек процесін дараландырды. Алғашқы
қауымдық формацияда-ақ жүрген қоғамдық еңбек бөлінісінің екі ірі процесі
(малшылықтың егіншіліктен бөлінуі) тастан жасалған еңбек құралдарынан
металл саймандарға көшу еңбектің өндірістік ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Индустрияға дейінгі экономика, өндіріс тәсілдері
Социология пәні және оның қоғам өміріндегі рөлі
Социологияның деңгейлері, құрылмы, санаттары, қызметі мен тәсілдері
Экономикалық жүйе, мәні, элементтері
Экономикалық жүйенің мәні мен тұрпаты және оның салыстырмалы тиімділігі
Экономикалық жүйе: мәні, элементтері, даму сипаты жайлы
Өнеркәсіп төңкерісінің басталуы
ТАРАУ РЫНОКТЫҚ ЭКОНОМИКАҒА КӨШУ КЕЗІНДЕ МЕМЛЕКЕТТІҢ АТҚАРАТЫН РОЛІ
Өндіріс концентрациясы және өнеркәсіптегі кәсіпорындар мөлшері
Экономикалық жүйе: мәні, элементтері, даму сипаты жайында
Пәндер