Төлен Әбдікұлы шығармаларының композициялық ерекшеліктері

Жоспар

I. Кіріспе

II. Негізгі бөлім

1 тарау. Т. Әбдікұлы әңгімелеріндегі авторлық тұжырымдама.

2 тарау. Жазушы повестерінің проблематикасы және образдар жүйесі

3 тарау. Т. Әбдікұлы шығармаларының көркемдік ерекшелігі (тіл өрнегі, стильдік оралымдары)

III. Қорытынды
Кіріспе

Әдебиеттің зерттеу нысаны адам яғни адамтану екенін ескерсек, әрбір адам өзінше бір дүние, ашылмаған зерттелмеген қазына емес пе? Барлық нәрсенің өлшемі болып табылатын - Адам болмысының табиғи, биологиялық, физикалық , психологиялық ерекшеліктерін әр ғылым саласы өз тұрғысынан зерттеп зерделейді.
«Адам психикасы оның құпиясы мол табиғаты, есті және ессіздік т.б. секілді психологиялық үдерістер философия, психология және әдебиеттану ғылымдарына жан талдау тәсілін тудырып, адам
мәселесін терендей зерттеуге зейін қоя бастады» (1,3) деген пікірге ден қойсақ, көркем әдебиеттің ерекшелігінің өзі сонда, ол адам жанының құпия қалтарыстарын, күйініш – сүйініштерін бір сөзбен айтқанда, адамды психологиялық барша болмысымен толық ашып беретіндігімен тікелей байланысты.
Көркем шығарма табиғатын психологиялық тұрғыдан талдау ,
жалпы прозадағы психологизм, лиризм, сондай – ақ көркемдік тәсілдің түрлері ретінде «ішкі – монолог» «ой ағыны» т.б. мәселелер де көптеп сөз болып жүр. Психологиялық талдау дәстүрі кімнен басталып қазақ әдебиетіне қайдан келді. Алғашқы үлгілері қай жазушылардың творчествасында көрініс берді.
Психологиялық талдау дәст үрлі әлем әдебиетіндегі жаңалық
ретінде негізінен XIX ғасырдың екінші жартысында ғана
дүниеге келгені мәлім. Алғаш рет австралиялық дәрігер - психолог З. Фрейд(1856 – 1939) ашқан психологиялық талдау тәсілі бастапқыда жүйкесі сырқат жандарды емдейтін медициналық термин болып қалыптасқанымен бертін келе адам психикасын зерттеу аумағы кеңейіп, өзге де өнер салаларында, соның ішінде әдебиетте көркемдік тәсіл ретінде қолданыла бастайды.
Ал, орыс әдебиетінің сынында «психологиялық талдау» деген терминді алғаш Н. Г. Чернышевский, Л.Н. Толстой шығармаларын талдау барысында қолданған екен. Бұл термин басқа да әдебиетші, сыншылар тарапынан қызу қолдау тауып реалистік әдебиеттегі көркемдік әдістің басты элементі ретінде қолданылады.
Психологиялық талдаудың алғашқы үлгісі Л. Н. Толстой туындыларында көрініс берсе, Ф. Достаевский творчествосында ол шын мәніндегі дәстүрге айналып одан кейін А. П. Чехов,
И.А. Бунин, М. Горкий, А. И. Куприн шығармаларында тамырын
тереңге жайды. Орыс әдебиетінде Л. Толстой мен Ф. Достаевский
Қазан төңкерісінен кейін Кеңес әдебиетінде М. Шолохов,
Л.Леонов, К. Федин, А. Толстой, А. Фадеев, Л.Собольев сияқты белгілі жазушылардың шығармаларында жемісті жалғасын тапты.
Біріншіден, қазіргі қазақ әдебиетінің қай жанырына көз салмайық, оның профессионалдық деңгейінің өскендігіне, өмірлік шындықты өнерлік мұрат деңгейіне көтеруге де жазушыларымыздың ізденіс үстінде екеніне көз жеткіземіз. Мәселен, ХХ ғасырдың басында дүниеге келген бір ғана роман жанрының өзі бүгінде қандай биік деңгейге, кемелдікке жетті.
Мұндай кемелдіктің түп – төркіні М. Әуезов, Ж. Аймауытов, М. Дулатов, М. Жұмабаев, Б.Майлин сынды жазушыларымыздың әдебиет пен мәдениеттің озық үлгілерін творчестволықпен меңгерген көркемдік ізденістерде жатыр. ХІХ ғасырда пайда болған прозадағы психологизм ағымын қазақ әдебиетінде көркемдік дәстүрге айналдырып оның кең қанат жаюына олардың қосқан үлесі зор. Алайда, тақыр жерге еш нәрсенің шықпайтынын ескерсек, психологизм мәселесі қазақ әдебиетінде бүгін ғана пайда болған құбылыс емес. Оның тарихи тамыры сонау есте жоқ, ескі заманда пайда болып, қалыптасқан ауыз әдебиеті үлгілерін де жатыр. Мысалы, ауыз әдебиетінің құнарлы бір саласы ертегі, өлең – жырларда қаһарманның қайғы – зарын суреттейтін тұстарда психологизм элементтері бұрыннан - ақ бар.
Ал ХХ ғасырдың басындағы өзге жазушыларға тоқталып жатпай – ақ, бір ғана М. Әуезовтің «Қаралы сұлу», «Жетім», «Қорғансыздың күні» т .б. әңгімелеріндегі терең психологизмді айтпағанда, психологиялық очерк деп ат қойып, айдар тапқан «Қасеннің құбылыстары» атты шығармасының өзі психологиялық прозаның алғашқылары еді.
Екіншіден, қазақ әдебиетінің 70 - 80 жылдардағы көркемдік көкжиегіне көз салғанда, әсіресе, қазақ прозасына тосын тақырыптарымен келген талантты да, талапты бір топ жастарды байқайтынымыз анық. Қазақ әдебиетінің озық дәстүрлерін жаңашылдықпен жалғастырып, қазақ әдебиетін мазмұн , түр, тақырып жағынан ерекше байытты.
Осы кезеңнің әдебиетіміздегі ерекше көзге түсер өкілдеріне О. Бөкей, Д. Исабеков , Қ. Ысқақов, Ә. Тарази,
Ә. Сараев, М.Сүндетов, Т. Нұрмағанбетов т.б. жатқызуға болады. Әдебиетке алғаш 1969 жылы «Көкжиек» атты тұңғыш әңгімелер жинағымен келіп қосылған Т. Әбдікұлы, бүгінде біршама әңгімелер мен повестер жинақтарының авторы.
Жазушының: «Көкжиек», «Күзгі жапырақтар», «Ақиқат»,
«Айтылмаған ақиқат», «Өліара», «Таңдамалы», «Оң қол» атты жинақтарын қазақ әдебиеті қазынасына қосқан үлесі екенін білеміз.
Бұлардың ішінде «Өліара» романы өз алдына бір төбе
десек оған грек аңыздарының басын құрастырған аудармаларын «Біз үшеу едік» атты драмасын қосуымызға болады. Сан жағынан алғанда Төленнің шығармалары аздау.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Г. Піралиева Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері. Алматы. Алаш 2003.
2. Б. Ыбырайымов Көркемдік көкжиегі. Алматы. Жазушы 1981.
3. Г. Піралиева Ізденіс өрнектері. Әдеби сын. Алматы, 2001.
4. Т. Әбдікұлы Оң қол. Алматы. Атамұра, 2002.
5. Ж. Дәдебаев Қазіргі қазақ әдебиеті. Алматы. Қазақ университеті, 2002.
6. Р. Рүстембекова Қазіргі қазақ әңгімелері. Алматы. Жазушы, 1988/
7. Т. Әбдікұлы Рухани кемелдену – адамның өзіне - өзі үңілуінен, өзінен - өзі күресуінен. Қ. Жиенбай сұхбаты. Қазақ әдебиеті. 18 – ақпан, 2005.
8. Ә. Кекілбайұлы Адамстанға саяхат. Егемен Қазақста, 4 – қыркүйек, 2002.
9. К. Сыздықов Ұстаздық ұлағат. Алматы, 2001.
10. Т. Әбдікұлы Айтылмаған ақиқат. Алматы. Жалын, 1979.
11. Ш. Айтматов Ғасырдан да ұзақ күн. Алматы. Атамұра, 2005.
12. М. Байғұт Аспандағы мысықтар. Алматы, 2000.
13. З. Қабдолов Арна. Алматы. Жазушы, 1988.
14. С. Қирабаев Уақыт және қаламгер. Алматы. Жазушы, 1975.
15. Т. Есенбеков Әдеби талдауға кіріспе. Оқу құралы, 1991.
16. Б. Майтанов Қазақ прозасындағы замандас бейнесі. Алматы. Ғылым, 1982.
17. С. Асылбекұлы «Қазіргі қазақ повестеріндегі заман шындығы». Алматы, 1997.
18. Қ. Құрманғалиев Қоңыр күз күмбірі. Алматы. Санат. 2002.
19. С. Әшімбаев Шындыққа сүйіспеншілік. Алматы. Жазушы. 1993.
20. Б. Даулетбаева «Құпия есіктің құлпын ашқан қаламгер» Қазақ әдебиеті. 12 – қараша. 2002.
21. С. Қирабаев Екі томдық шығармалар жинағы. Алматы. Жазушы. 1992.
22. З.Қабдолов Әдебиет теориясының негіздері. Алматы. Мектеп.1970.
23. З. Қабдолов Сөз өнері. Алматы. 1992.
24. С. Әшімбаев Талантқа тағзым. Алматы. Жазушы. 1982.
        
        ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: ТӨЛЕН ӘБДІКҰЛЫ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ КОМПОЗИЦИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Жоспар
I. Кіріспе
II. Негізгі бөлім
1 тарау. Т. ... ... ... ... тарау. Жазушы повестерінің проблематикасы және образдар жүйесі
3 ... Т. ... ... көркемдік ерекшелігі ... ... ... ... өзектілігі. Қазақ әдебиетінің 70 – 80 жылдардағы
қазақ прозасына өзінің тосын тақырыптарымен келген ... ... Т. ... ... ... озық ... ... қазақ әдебиетін мазмұн, ... ... ... ... Осы ... ... ... келе жатқан, ешкімге ұқсамас
өзіндік ... ... ... Т. ... айтуымызға болады. Төленнің даралық қасиетінің
өзі сол аз жазғандығымен , аз жазса да жеріне ... ... ... ... да болар көптеген сыншы
әдебиетшілердің Т. Әбдікұлының ... ... ...... пікірлері болмаса, арнайы зерттеу объектісіне
айналмаған.
Еңбекте жазушының көркемдік ерекшеліктері, психикалық талдау тәсілдері
шығармаларды талдау барысында ... ... ... ойлы
пікірлері айтылады.
2. Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Т. Әбдікұлының әңгімелер мен
повестеріне арқау ... ... мен ... ... мен ... ... және ... шығармашылық
өмірге келген тың көркемдік ізденістерін ашып көрсетуге
болады. Осы мақсатқа жету үшін алға ... ... Сол ... 70 – 80 ... ... ... таңдаулы қазақ әңгімелері мен
повестерінің жазушы ұстанған шығармашылық философиялық және ... ... ... ... ... ... қазақ әңгімелері мен повестерінің қазақ
прозасынан алатын орнын белгілеу.
- Жазушылардың әрқайсысының ... тән ... ... ... Т. ... тән ... ... желеу.
3. Жұмыстың әдістемелік негіздері. Т. Әбдікұлының әңгімелері мен
повестерін және сол ... ... ... ала отырып психологиялық, философиялық тұрғыдан
және тілі, стилі, шығармалардың құрылымы және көркемдік
ерекшеліктерін ... ала ... ... ... ... ... ... 3 тарау,
1 тарау. Т. Әбдікұлы әңгімелеріндегі авторлық тұжырымдама.
2 ... ... ... ... және ... жүйесі
3 тарау. Т. Әбдікұлы шығармаларының көркемдік ерекшелігі ... ... және ... ... зерттеу нысаны адам яғни адамтану екенін
ескерсек, ... адам ... бір ... ... зерттелмеген
қазына емес пе? ... ... ... ... ... - Адам
болмысының табиғи, биологиялық, ... , ... әр ... ... өз ... ... ... оның құпиясы мол ... есті ... т.б. ... ... ... философия,
психология және әдебиеттану ... жан ... ... ... ... ... ... қоя бастады» (1,3) деген
пікірге ден ... ... ... ... өзі
сонда, ол адам жанының құпия ... ... ... бір ... ... ... ... барша
болмысымен толық ашып беретіндігімен ... ... ... ... психологиялық тұрғыдан
талдау ,
жалпы ... ... ... сондай – ақ көркемдік
тәсілдің ... ... ...... «ой ... ... де ... сөз болып жүр. ... ... ... басталып қазақ әдебиетіне ... ... ... қай ... ... көрініс
берді.
Психологиялық талдау дәст үрлі әлем ... ... XIX ... ... ... ғана
дүниеге келгені ... ... рет ... ... ... З. Фрейд(1856 – 1939) ашқан психологиялық талдау тәсілі
бастапқыда ... ... ... емдейтін ... ... ... ... келе адам ... ... кеңейіп, өзге де өнер салаларында, ... ... ... ... ретінде қолданыла бастайды.
Ал, орыс әдебиетінің ... ... ... ... ... Н. Г. Чернышевский, Л.Н. ... ... ... ... екен. Бұл термин басқа
да ... ... ... қызу ... ... ... ... әдістің ... ... ... ... ... ... Л. Н. ... көрініс берсе, Ф. ... ... ... ... ... айналып одан кейін А. П. ... ... М. ... А. И. ... шығармаларында тамырын
тереңге ... Орыс ... Л. ... мен Ф. Достаевский
Қазан төңкерісінен ... ... ... М. Шолохов,
Л.Леонов, К. Федин, А. ... А. ... ... ... ... шығармаларында жемісті жалғасын ... ... ... ... қай жанырына көз
салмайық, оның ... ... ... ... ... ... ... көтеруге де
жазушыларымыздың ... ... ... көз ... ХХ ... басында дүниеге келген бір ғана ... өзі ... ... биік ... ... ... түп – ... М. Әуезов, Ж. ... ... М. ... Б.Майлин сынды ... пен ... озық ... ... ... ізденістерде жатыр. ХІХ ғасырда ... ... ... ... қазақ әдебиетінде
көркемдік дәстүрге ... оның кең ... ... ... ... зор. ... тақыр жерге еш ... ... ... ... ... әдебиетінде
бүгін ғана пайда болған құбылыс ... Оның ... ... есте жоқ, ескі ... ... ... ... әдебиеті үлгілерін де жатыр. ... ауыз ... бір ... ... өлең – ... ... ... зарын суреттейтін тұстарда психологизм элементтері ... ... ... ХХ ғасырдың басындағы өзге ... ... – ақ, бір ғана М. ... ... ... «Жетім»,
«Қорғансыздың күні» т .б. әңгімелеріндегі ... ... ... ... деп ат ... ... ... құбылыстары» атты ... ... ... алғашқылары еді.
Екіншіден, қазақ әдебиетінің 70 - 80 ... ... көз ... ... қазақ прозасына ... ... ... да, ... бір ... ... ... Қазақ әдебиетінің озық
дәстүрлерін ... ... ... ... , түр, ... ... ... байытты.
Осы кезеңнің әдебиетіміздегі ... ... ... О. ... Д. ... , Қ. ... Ә. Тарази,
Ә. Сараев, М.Сүндетов, Т. Нұрмағанбетов т.б. ... ... ... 1969 жылы ... атты ... ... келіп ... Т. ... ... ... мен ... ... авторы.
Жазушының: «Көкжиек», ... ... ... ... «Өліара», «Таңдамалы», «Оң ... ... ... ... қазынасына қосқан үлесі
екенін білеміз.
Бұлардың ... ... ... өз ... ... оған грек ... ... құрастырған
аудармаларын «Біз үшеу ... атты ... ... Сан ... ... ... шығармалары аздау.
Төленнің даралық ... өзі сол ... аз ... да саз ... ... ... ... сыншы, әдебиетшілердің Т. Әбдікұлының ... ... жол – ... соға ... бірді –
екілі ... ... ... ... ... Шығармашылығын толық ауқымды ... ... ... ... ... ... ... жазушы шығармаларының көркемдік ... ... ... ой тумаса керек. ... аз ... да , ... ... ... да оның ... анда – санда
бір туатын арыстанның ... күн ... ... ... ... айда - ... бір ... інжу –
маржандай болса, онда ол ... тар ... аса ... емес. Ендігі сөз Төленнің ... ... ... авторлық тұжырымдама.
Өзге жазушылар секілді Т. ... те ... ... ... ... ... ... Қазақстан
жазушыларының 1964 жылы ... ... ... шық» ... ... ... өзге жазушылардан даралап ... ... ... ең ... ... ... ... қабілет – қарымы қандай ... ... ... ... ... Т. ... әңгімелерін
талдау ... ой ... Ұлы Отан ... ар ... ... ... ... Төлен замандастарының
бозбалалық, жас тық ... ... ... ... да, ... ... да біраз әл жинап, оңалған ... ... да бұл ... ... ... өздерінен
бұрынғы буындарына қарағанда ... ... ... ... ... ... алып оқып ... Кеңес үкіметінің балалық шағында әдебиетке ... ... ... ... олар ... ... ... бастаған жоқ, жазушылық қаламды ... ... ... ... ... ... ... туындыларының ... ... ... ... бітім – болмысы ... ... «Оң қол» ... ... «Оң қол» ... ... жазушы ретінде
танытып, атағын ... ... «Оң ... ... ... да ... ... дүние. Асыра мадақтап қызыл
сөздің ... ... ... ... ... ... ... қазақ прозасында саусақпен ... ... Оның ... ... ... ... ... салған
тақырып тосындығы болса, ... орай ... ... ... шебер қиюласуында жатса керек.
«Ал көркемдік ... ... ... творчествоға да
белгілі бір жанрда ... ... да, ... ... ... тұрған сапалық ерекшелік – сипаттарға да қатысты
айтылып жүр» (4 ... ... ... ... ... ... ... Г. Пірәлиева «Жетпісінші ... басы ... ... ... ... бір ... ... жанрда
бұрындары байқала ... тың ... ... ... , ...... ... ақыры» - Ә. Кекілбаев, роман ... ... пен ... - Ә. ... әңгіме – түс көру ... ... - ... «Ақ ару – ана» - ... ... бәрі ... сөз өнеріне ... ... ... ... леп ... еді» ... ... – ақ ... ... теориктерінің сөз қолданысында
пайда ... ... ... ... ... ... ... бастаған ой ... ... ала орыс ... ... мен Л.Толстой ... ... ... талдау, адам ... ... ... ... болып көрініс табуы қазақ ... әсер ... ... жоқ» дей ... негізінен
психологиялық тереңдік, ойшылдық ... ... ... бұл ... ... екінің бірі бара бермейтінін,
Т.Әбдікұлының «Оң қол» ... нақ осы ... ... бірі ... деп ... ... ғана әңгімедегі шымырлық пен шеберлік сияқты ... тән ... ... ... шалынады. Автор ... - ... түсі ... адам ... ... ... процесті, үрей мен қорқынышты өмір мен ... ... жан ... ... ... ... ... келтіріп ... ... ... дәрігер жігіттің сезімін ... сұлу да, ... да, ерке ... сырқаты тұқым қуалайтын қауіпті
сырқат.
«Оң қол ... ... ... ұйқы ... ... ... Яғни ... қанша түсініксіз болғанымен, ... ... ... ... ... бар ... сөз. Бірақ ол
ниет кімнің ниеті, ... ... ... ... ... ... , адамдармен қарым – қатынасын зерттей келіп,
мұны өз ... ... ниет ... ... таба ... Бұл
қалайда қан-мен, тұқым қуалап ... ... ниет ... ... ... иә ... әкесі бір кезде ... өзі ... ... Енді олар әлде бір құпия ... ... ... өздерін - өздері өлтіргілері келеді. Бірақ
олардың ... жоқ. ... иесі қыз ... ... ... .
Бұл сырқат сирек те болса, өмірде кездеседі ... ... ... екі ... ... әдебиеттануда ... ... ... ... өте шебер пайдалана ... ... ... ... ... күшті.
«Қаламгер қай кейіпкерінің ... ... ол ... ... ішкі ... ... ... салкынқанды.
Кейіпкерлері тек өз ... ... тән ... ... толғайды. Шағын әңгімеде шашырап жатқан ой, оңды ... ... сөз жоқ. ... шығармада кейіпкер болмысын
кесектеп, ішкі жан сырын ... ... рөл ... түс ... ... ... ... Әңгімені әсерлі етіп, ... ... түс - ... ... ... ... орай ой ... түс көру ... да ... ... ... ... қиын ... Ғалым Ж. Дәдебаев «Оң ... О. ... ... : Т. ... «Оң қол» ... бір тұлғаның
бойындағы біріне - бірі жат жау екі сана ... ... ... «бір дене ... екі ... жан ... не қатар өмір сүруін ... ... ... ... ... ... ... әңгімесіндегі
адамның түрі қолы қып – қызыл қан, ізі сап - сары ... ... ақ ... ар ... ... қырық пышақты
қара шапанды ақ тер, қара тер боп ... ... ... ... дымы құриды» деп отырып ... ... ... ... ... ... ... әректіне
негізделген. Екінші әңгіме Қиялшыл ... ... ... да ... ... ... ... болмыс ретінде
осы ... пен ... ... ... ... ... пе, жоқ па оны ашып ... авторлар қажет
деп таппаған. Көркем шығарманың шын ... дәл ... ... ... міндетті делінген ... ... ... ... форманы пайдаланғанда да обьективті дүниенің
суретін жасауды мақсат ... ... ... символ – белгі
– нақты мазмұнның формалық көрнісі. ...... ... ... жоқ . Осы ... ... шарттылықтардың
да өз мәні ... ... ... ... ... ... ... екіге жарылуы - қазақ әдебиетінде бұрыннан ... ... ... ... ... құрал
екенін көрдік. Бұл сөзімізге тағы ... ... Бұл ... қос ... ... түсіп, оның бірде – ... - ... ... ... отыратын психологиялық құбылыс.
Мәселен, Аймауытовтың «Ақбілек» романындағы бас ... ... ... ... ... ... Ақбілек қанша адал , пәк ... де , ол ... қара мұрт ... ... тыныштық
тапқандай да болады ғой. М. Әуезовтің де ... ... ... ... айтқан жөн.(2О,11)
Адам баласының ... ... алар орны , жай адам емес ... ... , ... ... көп адам ... кілті
екінің біріне ашыла бермесі анық . Оның ... көп ... ... тек талантты суреткер ғана көре білмек , ... ... , ... зерттеген.
Қазақ драматургиясын зерттеген белгілі ғалым Р.Рүстембекова
ат басын ... ... де ... ... ... «Оң ... фантастикалық шығармалар қатарында атап ... ... дәл ... ... ... ма , жоқ па,
мәселе онда ... ... ... етіп ... ... ... ... түйіні осында жатыр... Жазушы жас ... ... ... ... ... ... дерт ретінде
бейнелеуінде ... ... ... ... зұлымдық ... өз ... ... саналы түрде істейтінін ... , ... ... үлкен дертке ұш тастырады» дейді (8,86).
«Оң қол» ... ... ... арғы ... өзін - өзі өлтірмек болып , бірақ идея іске ... ... ... ... ... осы идея ... ... қыздың жадында жаңғырып , ақыры жүзеге асып ... ... ... әрекет ең алдымен ойдан ... ... ... жаман әрекетпен аяқталуға тиіс. Ендеше ... ... ой ... ... ... Егер ... ... кейінгі
ұрпақтың біз ойлаған қиянаттар мен біз ... ... ... мүмкін екенін сезіне алсақ онда, біздіңше ... гөрі ... ... ... ма еді. ... ... осы. ... атаулымен ... ... ... іс ... мен ... түп – ... «ой» мен соны ... «қолда» жатыр. ... бұл ... ... , ... ... аз жазатынын , аз ... да , саз ... ... ... ... оның ... шығармасын
алмайық екінің бірі бара ... ... ең ... ... ... ... Ол қандай мәселені
қамтып, тек ... ... ... ... ... ... бір жеке ... не бір ғана ... ... Оның ... ... азаматтың, тіпті
ғаламдық проблемаларды ... ... атты ... оқып ... бұл саяхаттың тым
ертерек басталғанына көзіміз тағы ... ... . ... ... ... ... ... шеберлік ... ... осы ... де ... түседі. Әңгіме желісі ... жас ... ... бір ... жасау жолындағы
ізденістерін, қызықты да азап – ... өнер ... жан ... ашуға құрылған. Бас ... ... ... етіп
алған тұңғыш еңбегін ... ... өзі ... ... ... ... К. ... «Кейіпкер де автордың
өзі ... ... оқу ... ... , ... мамандығынан
біршама
мол мағлұматтар алып, енді сол ... ... ... ... творчестволық еңбекке алғаш бой бұрған тұсы ... дей ... , ... ... ... өз ... үңіл, өзіңді
білгің келсе,басқаларды бақыла» - ... екен ... ... Түптеп
келгенде, бұл өзін - өзі тану - өзін -өзі ... яғни ... ... жан ... ... ... ... кеулеп, қадағалап, соны ашып көрсетеді» ... ... (11,15О - ... ... ... басы – ... болып, араласып
жүрген әріптес мамандар ... бұл ... бір ... ... дүние» деп тапса да, неге ... ... ... ... ... жоқ. Бәрі ... Жоқ бұл ... ... Жаубөрі мұндай болуға тиісті
емес, - деп шу ете ... (1О, ... ... да өз ... ... осы сұраққа
жауап іздейді. Бір айта ... ... ... ... ... ... ... қозғаушы күші ... ... , ... өзі ... ... , ... ғана ... ... ... ... қай ... алсақ та жадағай
жасандылықтан, әлеміш әшекейден аулақ.
«Ондай ... ... еді» деп, көп ... ... ... ... ... сезгендерін айтады. Оны да ... ... ... ... ... ғана ... да ... де «сайдың суын сапырып жатқан ештеңесі жоқ.
«Пожалуйста, көріп ... ... «Бұл ... ... ... ғана» деп, «тірісінде пенде ... ... ... тұрған Хамитке қараңызшы. Болмашы штрихтардан
қаншама жайлар ... тұр. Бұл – ... әуел ... ... ... Оның қолынан ... ... ... ... ... да белгілі
Шығармада кейіпкердің жаны мен ... ... ... ... ... тану және жазу ... ... үшін қаншама
қажыр- қайратты талап ... ... ... те осы ... көрінсе керек. Біз көп айта ... ... ... ... ... ... дараланады. Осы аталған әңгімеде басы
артық ... ... ... жоқ. Әр ... ... ... ... жүгі автордың идеялық мұратымен ... ... ... құлағын қалқалап» , ...... ... ... ... ... , - деп тұрған ... ... ... қона ... қулана жымиып:
- Мынау біздің милиция Оқап секілді ... - деп, ... .. Ал ... өлген әкесіне бугхалтер Ермек ... ... ... бе?!» - деп, ... тағы да ... ... «сахарға салып алғандай аппақ» шалдың іші ... ... ... – бір рет қана ... ... ... ... да ...
батырдың
сүйегіне бір рет көз ... ... ... емес ... қарт кісі де , «бір ... өзінің білегін ... ... ... келе жатқан «Жісіпбеков жолдас та , «Ойбай, ... деп, ... ... зәре құты ... қорқатын» Мұқыштың баласы
да өзіндік характер қалыптарымен көз ... ...... (1О, ... да ... ... ... өзімізге таныс -
бейтаныс алмай жандарды ... оған ... қала ... ... ... ... ... онда ол
жазушының байқағыштығы мен ... ... ... ... ... ... ... «Қонақтар». Бұл ... де ... ... ... бұл ... ... өзінде үлкен символдық ... ... ... Күнделікті
өмірдің күйбеңі біткен бе? Алайда, біз сол ... ... ... ... ... ажырап бара жатқанымызға
оншама мән беріп, ой ... ... ... ... ... ... бара жатқан ... ... ... мен
көгенкөз ұлдарының тағдыры Т. ... ары мен ... ... қала алмапты. Шынында да осы бір ... ... ... ... таңдағы үлкен проблеманың біріне ... өзі ... ... жоқ па? ... қаңсығы енді
біреуге таңсық ... мына ... « ... кім болмасын
деп, қай елге қай харакетке ... ... Ал ... ... ашу үшін де ... бүгінгі жариялықты, тәуелсіздікті
сары алтындай сабырлықпен ... ... - ақ ... ... ... - деді ішінен бағанағы жерде ... ... ... - мен саған дейін үш қатыннан айрылғанмын. Азды ... ... ... талай бақтан ... ... ... қолым
жетті. Дүние бірде алдын берсе, бірде ... ... ... әкем
көрген, әкемнің ... ... қара ... ... ... жоқ. Не танытып отырсың!»(12, 197)
Алайда Ерғабыл ... ... ... ұл ... ... ... ... қара ормандай шаңырағына ие
болмас па. ... – ақ, бұл тек ... ... ... ... бір сәрі ғой. ... ... – жылға сиреп бара
жатқан ондай қарияларды әр ауылдан, тіпті, әр ... ... еді – ау, ол ... ... өз ... ... ... қашқан Сапабек сияқтылар бұл өмірде аз ... біз ... кінә ... айыптаудан аулақпыз. Десек те
сондағы бар кедергі ауылдық жерлердегі ... ... ... тұрма еді. Ұлы орыс тілі, Ұлы орыс ... ... Ақай ... ... болам десең, алдымен ... ... деп ... ... ... немен
түсіндіреміз. Алайда, жазушы көтерген проблеманың, оған ... ... ... ... бірді – екілі көркемдік
детальдың қисынына тоқтала кетудің ... ... ... ... ... ... Әке – шешесіне
алған базарлықтарын, біраз ... ... ... ... бәрі Томаның жинап жүргені. Сіздерге деп ...... ... ... Мен ... ... ... затты
сол күні ... ғой – деп ... ... ... ... айтты. Одан соң:
- Ал енді мына балаларың , - деді ... ... - ... ... ... ... аузын жаба алмаған ... ... , - ... қалған ба немене? ... Ал енді оқу ... ... Бұл ... орыс ... жоқ. Мұны қалай
оқытамыз деп отырсыңдар. Биыл жетіге ... ... ... үн – ... ұзақ ... Алып кет ... ... - деді бір ... даусы
қарлығып,
- Оқыт, өзіңдей қаңғыбас етіп ... ... тағы ... ... Ой, көке – ай, мені бір ... барады деп ... ... жоқ ... ... ... ғой. Әйтпесе...
- Бар, бар, алып кет , - деді ...... ... ... көп ... ... ашқандай.
Шағын деталь, шымыр да ширақ ... ... ... ... өзі ... ... Жалпы көркемдік тәсілдің
қайқасы да, ... ... ... сырларын ашу, сол
арқылы шығарманың идеялық – көркемдік ... ... ... ... ... ... ... шығарма кестесіне жігі ... ... ... , ... ... Бұл
әңгіменің өн бойынан жасандықтың, ... ... ... кейіпкердің ... ... ... ... ... көрмейміз. Бәрі де ... ... ғана ... ... ... атқарып тұр. Белгілі ... ... ... ... қазіргі ... ... ... екі ... атап ...... әсіресе жас ... ... ... ... етіп ... деп, оның ... ... кеуек сөздерді сала ... ... ... ... мен ... ... ... нысанасын бейнелеуге
септігі әлсіз, әрі шығарманың реалистік ... ... ... – кейіпкерлері арқылы оқырманға ой ... ... игі ... автор жалпыға ... ... ... ... жаңа ... ... бой ... мен бала арасындағы түсінбестік, ... ... ... даму брысында пайда болған алшақтық,
жатбауыр ... бара ... ... ... ... немере,
адамгершілік ар ождан, міне ... бәрі ... ... ... ... жәйттер еді.
Осы әңгімеміздің желісін Ш. ... ... ... ... ... ... романындағы
мына бір ... ... ... Қаз блған әкесі Қазанғапты
жерлеуге ... ... жер ... Ана – Бейітке сандалып не ... ... ... дүнеенің қиырына ... ... ... ... ... жоқ па? Жер жетпей ме сонша? ... ... – ақ, ... ... бойындағы бір төбешіктің
басына қоя салуға ... ... ... ... ... Ия, ... ертегі бейітке апарып жерлеу, ол ... ... Оған Ана – ... әке өсиетінің құны бір
тиын. Ана – Бейіт дегеннен ... ... ... ... ... ... ... пайдаланған. Сондай – ақ, жазушы ... ... ... өмір жолын парақтай ...... ... , ... ... ... ... ме еді.
Жалпы өткенін, ата – ... салт – ... ... ... ... ... де осы ... сияқты рухани
мәңгүрттіктен сақтануды меңзегендей. Ана – ... ... ... ... түскен жарақаттан ақыл – есінен айрылса, Сапабек
сияқтылар ата – ... салт – ... ... ... білімі ... ... ... мәңгүрттік
халге жеткен.
Әрине, біздің кейіпкеріміз Сапабек әке ... ... жоқ. ... оның жаңағы Сәбитжаннан айырмасы ... ... ... ... ата – ... ... онша
ойландырмайтын сияқты. Куроттатып, одан қалса ... ... ата – ... ... қаны ... қасиетті топырақтың
құны көк тиын.Әке – ... ... ... ... ... ... ... емес. Әрине, ол ниеттің шын ынта – ... ... ... ... ... ... « - Уай , ... кемпір. Өлер шақта ... ... жүре ... ... ... өз еліңдей елді табамын деп
отырсаң ба ... ... ... бір қаладан... (12,199)
деген шалдың жан ... ... ... ... ... да, ... ... Т. Әбдікұлы өмірдің
елесіз күйбең ... , ... ғана ... ... ... ақ, адамзаттың үлкен ... ... ... ... сол ... жазушылардың
көбіне тән екенін ... Ауыл ... ата – ана мен бала ...... Д. ... ... мен «Дерменесі» , О.
Бөкейдің «Қар ... мен ... ... ... ... ... ауыл», «Қош бол ата», Ж.Түменбаевтың
«Ауыл ... үй» т. б. ... ... әр ... жан ... ... ... сол шындықты игерудегі әдіс – ... ... ... психологиясын ашудағы көркемдік стильдерінің
өзі әр ... Сол үшін де олар бір – ... ... ...... қайталамайды.
Дегенмен Т. Әбдікұлының өзіндік жазу мәнері, сөз ... іс - ... , ...... ... оқшау
образдар
жасауы, тосын тұлғалар табуы тайға ... ... ...... ... ... шығармасында сомдаған кейіпкерлері сөз
саптасынан бастап,дүниетанымына ... ... ... ... ... бір ... ... жайлы ... ... ... ... ... аппаратында, жалпы
әкімшілік ... ... бері ... ... Жазушының
бұл қызметі де өз творчествосына әсер ... ... ... ... ... ... бұл тақырыптың да
толғағы жетіп, жазбуға ... ... соң , ... ... шығармада бір қарағанда бір ... ... ... ... жоқ ... Бұл жер кім ... кім
кетпей жатқан ... Ал шын ... ... ... ма? Т.
Әбдікұлы оның тіпті арғы жағына ... адам ... ... ... ... мың ... бишінің жалаңаш
беліндей көзді арбаған «билік», қылымсыған ... ... ... ... ... боп, ... опа берген. ... ... ... сол тақ пен ... ... ... Әттең оны пенделердің кеш түсінетіні қандай ... ... ... жеті ... ... директор, одан министрдің
орынбасары, ақыры ... ... енді міне алты жыл ... ... ... қу медиен далада қаңғып қалғандай болып
отырған Әбен ... ... ... ... – ау, кімде бар ол ... ... ... ... да жоқ. ... қалт – құлт етіп келген Қойбағаровтан
оның артық жері ... ? ... ... ... ... да, ... де ... шығар. Тіпті сол ... ... бар ма ... Біреуге күжірейіп, біреуге
кішірейген ... ... туы ... жер ... көзіміз
жететін жерде ... ... ... ... орнына бір –
бірімізді аяйық»(6,286 – 287).
Кейіпкер ... жан ... ... отырып – ақ
автор адами ... мен ... ... философиялық
астар береді.
Міне, бұл ащы да ... ... ... ... тура ... ... Оны мойындау да қиын.
«Әбен осы тұста әлде бір ... ... ... ... ... ауыр ... Апыр – ай, өз ... уақытым болмаса, оны мен ... ... ауыр ... ... ...... ... болмасам, сырласпасам,
мұңдаспасам, балам шын ... тірі ... ... ... ғой.
Тәрбиені көшеден алған бала көшенің ... ... ... ісі – тіріге сабақ ... ... Әбен ... ... ... ой салғандай – ау . Ия, адам қоғамның бір
бөлшегі ... сол ... тыс ... да жоқ. Сол ... да сол ... өзі емес пе? Осы ... шығармасында
көтерілген мәселені және осыған ... ... ... да ... ... ... М. ... «Әкім кеткен күн»(14) атты шағын
әңгімеде де өмірдің осы ... сөз ... ... ... ... ... министр болуында да тұрған жоқ. Негізгі түйін
, сол айта ... ... ... ... қалай көрсете
білуінде.
Тұжырымдама – автордың ... бір ... қолы ... ... «Қайырсыз жұма» әңгімесі де өзіндік табысымен ... ... ... орын ... ... ... деп ... Әбдікұлының ендігі бір әңгімесі «Бір ... ашу» ... ... ... әңгімелерінің көлеміне қарап, оның көркемдік
жетістіктерін ... ... Бір ... ... бір ... ... не бар, кім ашуланбай жатыр деген ой келуі ... ... адам ... бір сәт, бір мезеттік ... ... ... ... сол бір ... ... ... тән
барша болмыстың құпиясын ашқандай көрінеді. ... ... ... ... істеп жүрген Айгүлдің ... ... ... кішкентай бала көрінетіні рас.
«Шынында да ол соқтауылдай қыз. ... мұны ... ... ... ... ардан безген біреу деп білер еді» ... « - ... ... ... ... Айгүлге сөз салып
жүр екен, - деген хабарды ... ... жоқ бір ... ... ... ... ... масқара ғой! Кішкентай баланы! деді әрі ... ... деп ... қызғанатын Ордабектің жан дүниесі қандай
табиғи , ұлттық ...... ... ... бейнесі тіпті бөлек. Жазушы оның да ет пен ... ... адам ... оның да ... ... ... болуға толық правосы бар ... ішкі ... ... ... ... ... шағын. Адам өмірінің
бел – белестеріндегі бір кезең алғашқы ... ... ... ... ... ... өмір жолдарын ой көзімен ... ... ... «Жат ... әңгімесінің де мазмұны бір сәт, бір
кезеңдік оқиғаның әсерінен ... ... ... ... ... кекшілдіктің ақыр соңы ... ақ ... ... ұласса оны қай ... ... ... ... ұзын ырғасына көз ... Бұл ... ... – адам ... ... ба?! ... ... жыл бұрын
Зәурешпен арамыздағы ... ... ... бұра ... бір ... ... ғұмырымды екінші басына шығарып,
жалғастырғым келеді. ... ... ... Бар ... ... шын көңілімен ұнатыппын. ... мен ... ... ... Өйткені мұның бәрі ... ... ... ... ... еді. Сондықтан мен де ... ... ... деп ... ... ... Сонда менің жіберген ең
үлкен қатем қайсы? ... пе? Жоқ , ... ... ... ба?
Соңғы кезде балам ... ... ... (4,345) деген жан
азабын немен түсіндіреміз. ... ... ба , ... ... ашу – ... бәріміз көріп жүргенді көре білу , бірақ
осыған дейін ешкімнің ... ... ... ... ... екен
атақты венгр ғалымы.(А – Сент – ... ... ... ... ... мәселесін социалистік
реализм әдісінен іздеп, ... ... ... ... ... кезеңнің өзінде бұл ... ... ... ... ... де ... ... керек.
Жазушы повестерінің проблематикасы және образдар жүйесі.
Т.Әбдікұлы ... ... ... бір ... ... алғашқы әңгімелерінен – ақ танытқан талант қырларын
повестерінде одан әрі ... аша ... ... қалыптастырған
Төленнің қаламынан туған ... ... ... үшін ... ... ... ... сүйенсек, ғалымның Т.Әбдікұлы
тұстарының жазған шығармаларының ... ... ... болса
да, төрт салаға бөліп ... ... 1) ... ... 4) шет ел ... Осы ... ... және ... ... ... өндіре жазып, сонысымен де қазақ
әдебиетіне соны бір ... ... түр ... ендірген
шығармаларына ерекше тоқталамыз. Олай болса, ... сөз, ауыл ... ... ... ... ... ... қазақтың
байтақ даласының түкпіріндегі ... ... ... қыр ... ... олар бұл өмірді, осы қоғамдық ... ... ... ... ... ... Қазақтың басым
көпшілігі әлі де ... ... , ... ... , өмір ... әлеуметтік жіктелуі жағынан ауылдардан пәлендей айырмашылығы
жоқ шағын қалаларда, ... ... ауыл ... ... әдеп – ... өмір ... мен ... психологияның, ана тілі мен ... ... ... ... алтын бесігі, осы қадір – қасиеттердің
бәрін ... ... ... ... ... келген
алып рухани қомасы ... еді» деп ... ... атап
көрсетеді.
Шынында да ұлттық көркем әдебиеттің осыншама құнды ... ... ... емес еді, әсіресе қатары жылдан жылға
сиреп бара жатқан, енді бір он – ... ... соң ... ... ... ... абзал қарттарының образдарын бір – ... ... ... ... та, ақ ... ... Себебі, егер ауылды қазақ ... ... ... ... баға ... қоймасы десек, күннен – күнге , жылдан ... ... ... бара ... ... ... алдыңғы қатарлы
өкілдері сол қадір -
қасиеттердің мәйегі.
Атап өтетін болсақ, Д. Исабековтың ... ... ... ... « Тіршіліктегі» Қыжымкүл, Ж. Түйменбаевтің « ... үй» ... т.б. ... ... ... « ... мен «Қыз ... пен Ерсейіт» атты повестерінде
негізгі көтерген проблемасы осы ... ... « ... « Қыз ... пен Ерсейіттегі» Қожабектер адамгершілік пен имандықтың
ғана емес күннен – күнге, жылдан – ... ... ... қоғамдық
белсенді өмірден шеттетіліп, өндіріс орындары мен үлкен қалаларда ... ... бара ... ана ... де әлі көзі ... мөлдір
қайнарлары еді.
Т. Әбдіқұлының « Әкесі» кезінде оқырман жұртшылықтың ыстық ... ... ... ... да ... әңгімелерінде көтерілген
мәселелер тереңінен ашылады. Мәселен, ... сөз ... ... ... осы әңгімесінде кейіпкердің жан толқыныстары ... ... « ... ... қарағанда Сайлаудың көп
ілгерілеген. Кейіпкерді өткен ... ... өмір ... ... ... жазушының негізгі баяндау амалы болған.
Бас кейіпкер Сайлаудың, әкесі Сейсенді ... ... ... шығарып
салар сәттегі жан тебіренісі, әке өмірінің өткеніне ой көзімен қарап, ... ... ... ащы ... ... ... де ... ойға
жетелейді. Лирикалық шегініс арқылы берілген Сейсеннің ... бел ... ... ... ащы шындығы жатыр.
«Өмірде бір шалқып көрмеген әкемді көкірегіндегі бүкіл шер-шерменімен
құлан таза айықтырып жіберетіндей бір ... ... ... менің де
көңілімнен кетпейтін. «Алдағы жазда», «алдағы күзде», «алдағы жылмен»,
мінекей енді өмірдің саналы ... ... ... Өмірінде не ата ... не дос – ... ... жақсылығыңды жасай алмай, бүкіл уақытынды
өткізіп алу қандай өкініш.
Өмірдің мағынасын ылғи алыстан іздейміз. Әлде – бір ұлы оқиғаны, ... ... ... ... Дәл жанымыздағы негізге мақсатқа
уақытымыз жоқ. Оған алдаға жаз, алдағы күз ... ... жыл бар ... кейіпкермен бірге сіздің де көзіңізге жас үйіріледі. ... ұмыт ... ... пен мұң сезіміңізге әсер етіп, ... ... ... ... әкесіне қатысты өткен күндерін есіне алып, ұят пен
өкініштен азап шеккен, тіпті ... ... ... ... әкесіне
қиянат жасағандай сезінетін.
«Құдай – ау, айдаладағы біреудің жақсылығына жақсылықпен жауап
қайтарасың, ал ... ... ... сен үшін отқа да, суға түскен әкеңе
ешқандай жақсылық жасай алммау не ... ... ... ... ... ... беріледі.
Негізінен алғанда бас қаһарман жаман адам емес. Өзіндік алға қойған
мақсаты, сол мақсатқа жетуге деген табандылығы да жоқ ... Ата – ... ...... ... да жақсы біледі. Ғылым кандидаты деген атағы бар.
Жан – жақты білім алған интелигенция өкілі. Осы орайда айта ... ... ... С. ... мына бір ... айта кетсек. Ғалым:
« Т. Әбдіков «Әке» повесінде біздің қоғамымыздың өсу, есею ... жеке адам ... ... көрсеткен. Жармағамбеттің бес
баласының төртеуі Азамат соғысынан ... жаңа ... үшін ... ... ... көрініп барып, мерт болып отырады. Бұл – ... ... ... ... ... күрестің философиялық маңызы
мен сырын суреттеуге ұмтылудан туған үлгі. Шегініспен берілетін ... ... ... сол ... ... ... ... еске түсіреді.
Повесте балажан әке – шеше мінезі де тәп – ... ... ... әке – шеше қарызы туралы ой да салады» дейді.
Оқиға ... ... ... ... ... ... оқиғаларды
әсірелеп, әспеттемей – ақ бір ... ... ... ... ... ... ... бір – бір тақырып, бірнеше повестің сюжетіне жүк
болғандай.
Кейіпкерлері де ... көп ... ... бір кейіпкердің жан
дүниесіне, тіпті анда – санда бір ... ... ... ... ... ... ерекшеленіп тұр. Жазушының оқиға желісін баяндауда
ретроспекция (шегініс) әдісін шебер пайдаланғанын ... бір ... өзі ... ... стилі деп аталатын
қасиеттерді анықтайтын көп ... ... ... ... ... үйренгені сондай, тіпті оны жиі, әрі сәтімен қолданатыны байқалады.
Белгілі ғалым Т. Есенбеков « ... ... ... қайта оралудың
қажеті болады. Оны ... ... ... деп ... ... ... және ... ете алады, сол себепті творчествалық ... ... ( ... ... ... ... ... ойлары,
автордың өткен оқиғаларға оралуы).
Ретордация ( бәсеңдету) – көркем уақыттың ағымын баяулату. Табиғатты
тамсана суреттеу, кейіпкер ойы мен қиялының ... ... өту ... тұру үшін ... ... осы екі ... де Т. ... повестерінде шығарманың
сюжеттік желісін ширатар компоненттердің бірі ретінде шебер пайдаланатынын
байқау қиын емес. Бұл әдіс – тәсілдің тағы бір ... ... ... атты повесін атауға болады. Шығарманың осылай аталуының өзінде
үлкен ... ... ... ... ... есіне алмайтын адам жоқ та ... бір ...... ... ... алатын осы бір балалықтың
базарында біздің ес – біліп, қыз – ... ... ... болған
сезімдеріміздің іздері сайрап жатыр. Ал, ...... , ... айту
сияқты жағымсыз қасиеттер жүре – келе, ... ... ... пайда
болатын мінездер. Оған отбасының атқаратын қызметі де, ... ... де ... ... таза ... ... ой ... өткізіп, өмірінің
соншалықты мән – мағынасыз өтіп келе жатқанына енді ғана көзі ... ... ... жан ... сөз етіледі.
«Кей түндері әйеліміз екеуміз төсекте жатып, ұзақ ... ... ... ... – бунақ мұңды дауыспен жастайымнан жетім өскенімді жыр
қылып ... ... ... ... өзгелердің бақытына, елімнің
даңқына арнайтынымды, керек десең, бұл үшін қара ... ... да ... ... ... « Мен сені ... ... ... қызық
көрсете алмауым да мүмкін, - дейтінмін оған. - Өйткені менің ... ... ... тек еңбекпен, азапты ауыр еңбекпен өтуі ... Мен ... бір ... қамын ешқашан ойламаймын. Ал сен мені шын сүйсең,
осының ... ... - ... ... ... ол кезде керемет сенуші
еді. Қараңғы түнде менің мойнымнан құшақтап, бәріне де ризамын, бәріне де
даярмын ... ... ... ... деп ағынан жарылған Әбдікерімнің
адал көңіліне ... ... одан Қозы ... Баян ... Оның ... өзі ... тек әйелінің дүние құмарлығында ғана жатыр ... ... ақыл – ... , ерік – ... ...... ... қауым ырқыңды билеп кеткен шағыңды сенің еншіңе бір ғана зат –
жүрегіңде бақилыққа ұйып қалаған жастық ... ғана ... Сен ... жыл қатыгездікпен ұмытсаң да, ... одан да гөрі ... бір іске ... деп ... да, ... ... байыз таппай, өз
ошағына қайта оралған бейбақтай түбі бір ... хақ, ... ол қай ... ... жете алмай шаршаған кезіңде ме , елде тіпті өлер ... оны кім ... ... ... – физиологиялық ой – толғамдары шынында
да бір сәт кейіпкермен бірге ... ... ... қазақ прозасындағы психологизм мәселелерін терең зерттеп
жүрген көрнекті ғалым, ф.ғ.д. ... ... ... ... лирикалық прозада кездесетін бір
мәнде белгі – ... ... жер , ... ұя туралы аса ықыласты көңіл –
күйін бейнелейді, сюжеттік жүйеде кейіпкердің елге келу эпизодтары мен ... ... ... ... ... ... күн мен ... саластырмалы сипат алуы. Бұл сәтті адамның рухани өміріне бастау –
бұлақ ... ...... ... ... баға ... ... ізденістеріне күнәсіз балалық шақтағы жарқын мұраттар
сәулесінен нұр алуы десе де болады. Кейіпкер ... ар, ... ... түседі. Содан тазарып, алдағы күндердегі тіршілік күресіне жаңа
қуат, соны ынтамен аттанады» дей келіп, «Балалық ... ... ... ауыл ... ... кейіпкер жан дүниесінің қабылдауы арқылы
тіршілік қамы үстіндегі қарбаластарымен, күнделікті дағды – ... пен ... ... ... типтік детальдар ретінде
бейнеленеді. Белгісіз сағыныш, мұң мұнарымен ... ... ... ... ... ... - өзі ... қойып, жауап алатын
сыршыл табиғатына тән биязы үннен ... ... ... деп шығарма
сюжеті мен кейіпкер характерін психологиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... аталған шығармасымен бірге туындылардың қатарында С.
Мұратбековтың « ... ... Қ. ... «Ананың ақ сүті», Ә.
Сараевтың ... ... ... жыл» т.б. атты ... ... атауға
болады. Осылардың ішінде Төленнің жоғарыда аталған ... ... ... ... ұқсас шығарманың бірі деп Қ. Ысқақовтың ... ақ ... ... ... ... Екі шығармадағы бас кейіпкерлердің
жетімдік тағдырлары, таңдаған мамандықтары да ... ... де ... жан ... ... ... ... болады. Алайда, Асқарға
қарағанда Т. Әбдіқұлының кейіпкері ... ой – ... ... жер ... соғыс қасіреті, адал махаббат күйлері кеңінен
суреттелген.
Т. Әбдіқұлының ... ... ... ... ... ... кемел туындысы « Қыз Бәтіш пен Ерсейіт» повесі. Аталған
повестің ... ... « ... парыз» атты көркем суретті фильм де
түсірді. Шығарманың мазмұны Ә. Кекілбайұлының сөзімен айтқанда: ... ... ақ ... әке мен ақ ... ... опық жегізген опасыз ұл»
қақында.
Қазақ ұғымында қара шаңырақтың, сол қара шаңыраққа ие боп қалар қара
баланың орны ерекше. Егер ол бір ... ... ... ... онда ... ынта –ықылас , сүйіспеншілік тіптен бөлек. Олай болса, сол баланың
мезгілсіз қазасы қай ... да оңай ... еді. Осы ... келгенде,
жалғыз жарығынан айрылған Қожабек қарияның қайғысы тым ауыр. Мұны түсінуге
болады. Ал, сол ... ... ... ... ... бұл ... ... қосылса, оған кімді кінәлауға болады. Жалғыз ұлынан ... ... ... ... ... ма, жоқ әлде бұл ... ... қызығын
ойнап – күлу деп білетін, көк етектіні көлденең ... сол ... ... оны ... серілік көріп, талай арудың көз жасына қалған
Болатты ма? Батпандап кірер арудың мысқылдап шығарын ... бұл ... ... түгілі батпандап кіріп, асқынғаны сонша, тіпті оны
елемейтін де ... ... өліп ... ... ... бала ... безінген көкек аналардың сұйық жүрісі, жезөкшелік, адам өлтіріп,
қыз зорлау тағысын – ... ... ... ... ... жеттік.
Шығарманың сюжеті өте шымыр құрылған. Махаббат атты мәңгілік тақырыпты
« Қыз Бәтіш пен ... деп ... екі ... адал да, ақ ... аңыздың желісі символы ретінде алуы шығарманың маңызын арттыра
түскен. Бұл орайда М. ... Ш. ... ... ... ... ... түзбей – ақ, кейінгі толқын Ә. Кекілбайұлының «
Аңыздың ақыры», О. Бөкейдің « Қар ... ... ...... ... ... Оқиға желісін салған жерден Болаттың жұмбақтау өлімінен басталуында
да үлкен философиялық ... ... ... адал да, ақ өлім бұйырмаған
Болаттың мезгілсіз қаза болуының сыры кейін де, әке ... ... ... осы бір ... ... ... қарияның аузынан өзегіңді
өртер ащы запыран болып төгіледі.
« - Жарығым – ау , - деді ... ... - ... ... келгендне көрген жалғызым – ау. Таянышым – ау!
Қожакеңнің көңіліне ... әлде бір ... ... ... ... бәрін ақтарып, әлде кімге шағынғысы келді. Есіне қайтыс
болған ... ... мен сол ... анасы, жарым көңіл Сәуле
түскенде ащы уайым өзегін өртеді.
- Мұ не қылғаның ... – ау. Бәрі ... ... ... ... ... мен, жарығым – ау. Құдайдан көрген
зәбір тірліктің заңы шығар, адамнан көрген ... ... ... ау. Соны неге ... ... ... ... жасын сезбей, құлыптасты ...... ... құлыным – ау ! Хайуанның да ... ... еді, адам ... ... ... – Қожакең
көріскен адамдай құлыптасты құшақтап алды. – ... – ау , ... ... - қара ... ... кетейін, құлыным –
ау... »
Ия, көрік десең көркі, білім десең білімі бар, ел сыйлаған азамат. Бір
сөзбен айтқанда бәрі бар. ... не ... Бұл ... миы ... ... ... ... емес. Бірақ бір түйені бұл дүниеде ешкім де,
ештеңе де өзімен ... ала ... ... де ... ... орай ... ... да ұлттық
нақышпен дараланады. Мысалы :
«Тышқанбай келе ... ... Мен ... ана жұк беріп жатқан жерден іздеп жүрсем... – ... ұшып ... ... - деді ... соң ... есін ... Тышқанбайда
баяғы бала кезіндегі қаңғалақ мінезінен өзгермеген екен.
- Самолеттен қашан түстіңіз? – ... ... - Ә, иә, ... екен ғой... е, тәйірі... менде не ес бар, - деп күнкілдеп,
өзінен - өзі мәз ... О, ... ... ... - деді ... күбірлеп.
- Марқұм үнемі үстіп дабырлап жүруші еді. »
Немесе:
«- Айналайын, мен ... ғой, ... ... - деді ... оған ... ... әлденеге асып – сасып, бөтелкенің тығынын
тартып қалғанда қаңылтыр тығын қолын ... ... ... ... ... - деді саусағын ұстай алып.
Қожакең Тышқанбайдың қаңғалақтығына ... оның ... ... ... ... ұшып – ... ... жерде көзін ала ... ... ... жүз адам сау ... ... жалғыз өзі аттан құлап,
ыңғай бірденеге ұрынып жүретін. Бірақ кісіге ... жоқ, ақ ... ... есіне алады жаңғалақ әке мен Тышқанбай характерлері қандай жарасымды
берілген.
Мәселен, 1970 – 1980 жылдардың көркем әдебиет ... ... ... ... болғаны дұрыс деген мәселелер жан – жақты сөз болды.
Әрине, ғаламдар мен ... бұл ... ... ... бола ... жоқ. Десек те олардың көпшілігі елдің негізгі
авангардттық саяси күші – ... мен ... ... ... ... ... қоғамымыздың ең озық моральдық түрі адамгершілік сипаттары
осы топтарына жататын адамдардың бойынан ұшырасады.
Алайда нақ сол ... өмір ... ... тәрбиеленген
жазушыларымыздың бәрі бірдей дәл осы қағидаларды ұстанған жоқ. Олар ... ... ... негізінен қара халықтың қарапайым
өкілдерінің арасынан тапты. ... М. ... ... ... қыз»), С.
Мұратбековтың Аяны мен Садығы, Есікбайы мен Бапай шалы («Жусан иісі») , Ә.
Кекілбайұлының Енсебі ... мен қара ... ... ... ... ... мен ... («Тіршілік»), Т. Әбдікұлының Сейсені мен
Сайлауы («Әке»), және «Қыз Бәтіш пен Ерсейіттегі» Болаты мен ... мен ... ... мен ... т.б. ... сол ... жоғарғы сатысына жататын адамдар емес – ті.
С. Асылбекұлы: « Біріншіден, ... күні кеше ... ең ... ... ... – жесір ортадан шыққан бұл авторлар осы
жандардың көзіндегі мұң мен үмітті қаршадайынан оқып ... ... ... ... қам – ... ... психологиялық жай – күйі бес
саусақтарын дай жете білді, екіншіден, олар ... ... қара ...... ... ... да сол мұң – мұқтажды халықтың қалың
ортасында ... ... ... мүшелерінен артық ешкім білмейді ... ... ... ... ... ... ... халық өміріне жақындата
түсу ниеті оларды тек ауыл ... ... ... ... ... ... хандар мен ханшалар, мәртебелі сұлтандар
өмірінен, яғни тарихи ... ... ... да ... ... Ә. Кекілбайұлының «Аңыздың ақырындағы» Ақсақ Темірі мен
«Ханшадария хикаясындағы» Шыңғыс ханы, Қ. ... ... ... сұлтанын атауға болады.
Ал Т. Әбдікұлының тарихи тақырыпта жазылған ... ... ... ... ... жазушының роман жанрындағы жалғыз
шығармасы. Әзірге біреу ... бен ... ... ... ... жатуды
да артық көріп отырмыз.
Кейіпкер жан – дүниесіне психологиялық ... ... ... ... мен жан толқыныстары, ... ... ... тақырыбында жазылған « Ақиқат», «Тозақ оттары
жымыңдайды» атты шығармаларында тереңдеп, жан – жақты ... ... « Егер ауыл мен ... ... ... ... 1970 – 1980 ... қазақ повестерінде молынан ұшырасатын
болса, бұл жанрдың шетел өміріне ... ... тек Т. ... ... ғана ... ... ... себебі осы тақырыпқа
қалам тартудың ... ... ... ... ... Т. Әбдікұлының бізге
таныс елдердің өмірінен жазған повестерінен шығармашылық шабыт көздері мен
материалды қайдан алды ... ... « ... Т. ... бұл ... кездері орыс, ішінара қазақ тілдерінде жарық ... ... ... мен ... кітаптарды зерделеп оқу мен тоқу
және сол шығармалардағы қоғамдық - ... ... ... шым ... ... ... келді» дейді.
Белгілі ғалым ф.ғ.д. Б. Майтанов « Т. Әбдікұлының «Ақиқат» повесінде
психологиялық талдау принциптері Ә. ... ... ... ... ... жаңа шығармасында қазіргі дәуірде моральдық – рухани
нормаларды ... ... ... ... жеке адамның трагедиялық
халін нанымды ... пен ішкі ... ... сарындарын суреттеу
нәтижесінде күрделі тағдыр көріністерін жасау арқылы көрсетеді.
Повесть кейіпкері ерекше дарын - ... ... ие ... ...... жеру ... адам талантының дұрыс бағыт таппауынан
деген ұғымнан ... ... ... ... ... ... дәрежесіне дейін өседі. Қаһарман санасындағы күрт өзгерістің дүние
танымдық жаңалыққа ұласуы осы құбылыс ақиқатқа, ал ақиқат ащы ... ... ... ... ... ... ақиқатты тану үстіндегі
белгілі бір сенім, көзқарастың желісі ... ... ... ... сай ... айқындық пен қаһарман жан – дүниесін
ашудағы негізгі тәсілі – ... ... мен ... оқиғалық желінен
ұштастыру болған. Жоғарыдағы Алмас хан сияқты Роберт те ... ... ... ... Оларға не істейміз десе де рұқсат. Бүкіл ... ... ... дәл осы күштілердің зорлығы емес пе?» ... ... Бұл ... ... мол. Бірі – ... басындағы әміршіл,
бірі – қабілет – дарынына қарамастан қарапайым көптің қатарындағы пенде.
Ұяты да, ортасы да, ... да ... ... ... шектелмей, мезгіл
заңына бағынбайтын әрқашан толық сырын жария қылудан қашатын абсолютті
ақиқат туралы ... ... (16,100) ... Г. ... ... повесін Т. Әбдікұлының үздік шығармаларының
бірі ... атап ... ... ... жанрлық анықтамсына, яғни
повестке фантастика деп айдар тағылуы көңілге күдік туратындығын айтады. ... ... ... бар ... Роберттің кез – келген адамның ішкі
сырын, өзге түгілі өзіне де айта алмайтын арамза пиғылдарын және қай ... ... ... ... олар ... ... қолымен жүзеге
асырылып жатқандығын үйде отырып – ақ ... ... ... жата ма? ... (3,77) ... оның ... аталуы тек жамылғы ғана екенін, ал шын мәнінде
өмірдің нақ ... ойып ... ... еді ... бір ... Қ. Құманқалиұлының бір пікіріне сүйенсек:
«Жазушының араку тайпасынан шыққан «медицинаға» тұтас бір дәуір
әкелген данышпан ... ... ... мен әйгілі көріпкел, жындыханада
жатып, ғылыми тәжірибе жасауға зорлықпен белгіленген Роберт сияқты ... ... ... арқау болуы бекер ме? Өз ортамыздан лайықта
оқиға, ... ... соң ... ... ауыз ... Бұл екі ... елде өмір шындығының өңін айналдырып, социалистік реализм қалпына
салып қана ... ... ... туындылар. Жазушының ақиқатты айту
үшін тапқан тәсілі. Бұл повестердегі оқиға өз елімізде – ... ... десе ... ... ... ... «Капиталитік дүниені әшкерелеуге
арналған» деген ... ... ... ... бұл ... тура ... өз ортамыздағы шындықты айтуға арналғандығын енді ашық айтуымызға болар»
(18).
Характер мәселесінен келетін болсақ. «Шеберлікпен ... ... ... ... ... ... да ... көзін жеткізе
алмауынан, өзінің тоқтаусыз ағытылған ой тасқынынан, кейіпкер санасындағы ,
оның жан – ... ... ... ... ... ... арқылы енеді.
Қаламгер мұнда кейіпкер бейнесін саналы ойдың тасқынын санасыздық,
ессіздік ағынына айналдыру арқылы аша ... - ... ... ... мән жоқ, - деді Роберт бөтелкеге әлдеқалай
үрейлене қарап. - Өйткені тарихта ең қажетсіз заттар ...... ... – деді ол бас – аяғы ... ... ... ... қарады.
- Құндыздың даңқын шығарған оның түгі болғанмен, - деді ... әлі ... ... ... - сол ... ... өзі үшін ... зат
емес. Ол тіпті өзіне аса мәнді болып есептелмейтін заттың қалайша
даңқын ... ... таң ... ... еді. ... та сол ... ... қайағы бір, - деді сөзін ...... ... ... ... әуре ... ... қалды, ал ең маңызды
зат осыны салған адамдардың ауыр азабы, қайғы – қасіреті, көз жасы
қалмады. ... ... ... ... қасиет, әділет
тұрғысынан келудің орнына оқиғаның ... ... ... ... ... басқаны білмейді» деген Роберт
топшыларын немесе оның жындыханадағы серіктесі священикпен болған
диалогында ... ... ... дау ... ... ... ... священик жұмған аузын
ашпай әлі отыр.
Адамдарды сүйіп те бақыт таба алмайсыз, - деді ... ... ... бір адамды шын сүйсеңіз, өз қайғыңның үстіне әлгі ... ... ... ... ... оның ... түскен қиыншылықты бөліспей тұра
алмайсыз. Үш адамды ... үш ... ... ал жүз, одан да көп ... ... ... ... сүйсеңіз, бүкіл жер бетінің қайғысы бір
сенің басыңа келіп ... ... жан – ... сүю қауіпті.
Роберт үндемей қалды.
- Сенім керек, сенім, - деді ... осы ... ... ... ... десеңіз, соның бар екеніне сену керке, ... ... ...... ... жеңе алмайды. – Роберт
тағы да айқайлап тұра келді. – Кісіге ... ... мың ... - ... ... ... қиянаттың қаншалықты екенін
санай бастады. – Алдау, ... ... ... ату, ... тағы
сондай – сондайлар ... Ал қиянат қылмаудың бір - ақ түрі ... ... бір – ақ ... ... – Ол – ... ... Ендеше
ізгілік жолы жіңішке, ізгілік әлсіз...»(4,125-130).
Ғалым Г. Піралиева: ... ішкі ойы ... ... асып –
төгіліп жатады, әлгінде өзі айтқандай өзінің өміріне, мына ... ... жан ... ... Ал әдеби шығармада
қолданылатын « ... ... ... ... ... беріліп,
кейіпкердің ішкі ойлау, толғау процесі тудыратын көркемдік компонент.
Адамзатты не ... не ... ... ... ... арпалыс
пен азапқа салып қоятын қанағатсыздық сезімі сөз өнерінде, әдебиеттануда да
үздіксіз ойлау процесі оқиғаға жанды қозғалыс, динамика, өмір ... ... ... ... десе болады. Сондай – ақ мұнда ағыл – тегіл ... ... ... ... «сенсорлық» әсер де сәтті қолданылған»
(3,78) деп , кейіпкер характерін ашуда сезімді күйлермен монолог, ой ағымы
сияқты ... әдіс – ... ... келтірілген мысалда
қолданлғанын атап өтеді.
Ал өз ортасының тірлігіне ... ... ... ... ... ... үлкен бақытсыздық – бақыт атаулының болмайтынын сезіну» - деп бұл
өмірден түңілу, ... ... ... Ең ... ... - әйклінің
адалдығына қылау түскенін көрген кейіпкер ... ... ... бас ... ... ... ... қайшылықтарына төзбеген Роьерт өмірінің ... ... ... ... Бас ... ... ... көрнекті
ғалым Б. Майтанов « Роберт характері повесте қаһарманның өз пікірлері
арасындағы кереғар диалогтар ... оның ... бас ... ... сұп – ... ... айтыс – дауы үстіндегі көзқарас,
дүниетаным қайшылықтарын ... ... ... ... ... әлгі адам ... жер астындағы алтын күмбезді патша сарайына
әкеліп кіргізеді де: ... ... мен ... іщ, сұлу ... ... құр, ... ... кіріп алтын сарайды тамашала. Тек мынау
тұрған бір есікті ғана ашуға болмайды. Оны ... ... ... ... (4,122) ... аузынан айтылатын осы бір шығыстық желіге құрылған
ертегі шығарма ... ... ... де кілт ... ... үміті сөніп, қажып талған Роберт өзін - өзі өлтірер
алдында бала ... ... ... осынау бір ертегіні есіне алады. Сонда,
ашуға болмайтын есік ақиқат болғаны ғой. ... ол ... ... ... ... өтті. Әрине, алдамшы, жалған ортада ол ... ... да ... ... ... повесте тек психологиялық
себептермен емес, әлеуметтік алғышарттармен де дәлелденген. Ал ... екі ... ... ... ... тұтастық берумен
бірге, идеялық салмақ, көркемдік ... ... де ... роль ... ... ... ... азғындықты, адамдардың машинаға айналуын
бәрін ақша мен ептілік билейтін жүйелі ... ... ... ... ... ... бұл тек ... қоғамнның ғана кескін – кейпі ме ... ... ой ... кешіп, қоғамның тар шеңберіндегі қайғы ... ... ... ... аз ба еді. Жазушы өзге топырақтағы тартыс
– талас, бөтен жұрттың стихиясы бейтаныс ... ... ... ... объектіні зерттеу нәтижесінде саяси - ... мәні бар ... ... ... Неге ... қайдам, кешегі
халық қаһарманы Б. Момышұлы, вальс королі атанған Ш. Қалдаяқов т.б. ... бір туар ... біз осы ... ... ұқсатқандаймыз.
Біздің бұл ойымызды жазушы Қ. Құрманғалиұлының мына бір пікірін айтумызға
болады: «Көріпкел ... ... да ... ... ... ... ... өз өмірімізде бар адамдар келбеті. Оны да Төлен әдейі өзге ... ... ... ащы ... ... ... ... ақиқатты
айытуға ұмтылған. Қырағы саясатшыларды осылайша сырт айналып өтіп кетіп,
қалың оқырманға ой салған» (18).
Т. Әбдікұлын үлкен ... биік ... ... ... танытатын
психо – философиялық туындысы «Тозақ оттары жымыңдайды» атты повесі.
Белгілі сыншы С. Әшімбаевтің «Ендігі бір ескеретін нәрсе ... ... ... пара – пар деп, бір – ... ... ... Біз көбінде психологиялық лиризм деген терминге ... бұл ... ... жете ... ... ... сөз адам ... сәттегі көңіл – күйді білдірсе керек. Ал адам жаны қашанда осылай болып
тұрмайтындығы белгілі. Психологиялық ... ... ... тән ... ... онда ... де, драма да, трагедия да аралас – құралас
айтылады. Шығармадағы лиризм деп оқиғаны, іс - ... ... ... ... мен ... стилистикалық нәзіктік, ырғақтылық,
эмоциялық айтылса керек. Яғни лиризм шығарманың техникалық орындалуы ... ... ... ... ... айтқан.
Ғалым Б. Майтанов «Қазақ прозасында шетел тақырыбына қалам тартып,
әлемдік цивилизация, ... ... ... ... техникалық
революцияның адам санасына әсерін интелектуалдық биіктен топшылай білетін
жазушылардың бірі – Т. Әбдіков творчествасында дүниетаным, ... ... ... ... өрнектері жарасымды бірлік табатынына автордың
«Тозақ ... ... ... де ... еді» ... ... «Бір ... өзі де соғыстан кейінгі қазақ ауылының жоқ
– жітік тіршілігі мен меторполияның қарамағындағы бодан ... ... ... ... ... ... ... естияр қыр баласы
американдық үндістер өмірінің аянышты тағдырлары мен өз ... ... ... ұқсастықтарды көрді. Сондықтанда үндістер өмірінен жазылған
шетелдік авторлардың ... оның осы ... ... ... ... оны қазақ әдебиеті үшін көтерілмеген тың болып
келген жаңа өрістерге қарай жетелеген. Т. Әбдіков сол ізденіс жолында ... мен ... ... ... ... теңдік белгісін қоюға
болмайтынын ұқса да, олардың тіршілігі мен ... ... ... азық ... ... параллелдерді тапты» дейді.
Қалай болғанда да, Т. Әбдікұлының біз күнде көріп жүрсек те ... ... ... анық. Реті келгенде айта кететін мәселе, ... ... ... бір ... ... тайпаларының шашырап кеткен
бір бұтағы екені ғылыми ... ... ... ... Оны ... XIX ... ... қолға алына бастаған. Т. Әбдікұлының
қазақ ... ... ... ата – баба салт – ... ... бара
жатқан қасіретін көрсенкені анық.
«Соңғы сапардан жинаған материалымды жинақтап отырып, мен ... бір ... ... ... ... атаулы бәрімізге бірдей және
бірдей қажет десек те, жеке адамдардың тілек – мақсаты, мұң – мұқтажы бір ... ... ... ... – аш, ... – жалаңаш, үшіншісі – ауру.
Аш адамға тамақ керек, жалаңашқа – киім, ал ауруға тек дәрі керек. ... ... ... ... Халықта да сол сияқты... Біреудің
мұқтажы біреуге игілік болып жарымайды. Әлгі өзіміз ... ... туы ... ... ... деп даунығып жүргеніміз үстемдік
құрып отырған төрт – бес ұлы ... ғана ... ... ... ... өмірінің негізгі жүгінері - экономика емес,
мораль болатын кезі жетті емес пе? Айтыңызшы».
Немесе,
« - Мен сол ... ... ... ... Мату – ... штатындағы
бірнеше тайпаның мекенін араладым. Индеецтер отанын қазір «Жасыл тозақ» деп
атайды. Бірақ ... ... ... улы ... мен ... ... емес түпсіз құрдым баппақтар мен ажал көлдері де ... ... ... мен ... да ... ... цивилизация мен
мәдениет апармақ болған « ақ ниетті» ақ адамдар»(4,148-149) дейді. ... де ... биік ... ... бой ... ... ... Ә. Кекілбайұлының сөзімен қорытындыласақ:
«Арғы түбі әлгіндей пендеаралық ... ... ... өртінің
тұтас бір ұлттар мен халықтардың көзін тұздай қып ... ... ... ... пен ... оттары жымыңдайды»
хикаяттарында үлкен философиялық түйінге ие ... ... адам ... ... ...... арқылы ашылған бұндай шындық сырт көзге
мұхиттың ар ... ... ... сияқты қылып бейнеленгенмен, өзімнің күнде
көріп, күнде сезіп ... ... ... ... қылып шебер
шешідеген дүниелер еді. Бұл – сонау 70 – 80 жылдар үшін тек ... қана ... ... ... ерлік те еді».
Олай болса Т. Әбдікұлының азаматтық ары, ... ... ... ... ... ... Оған осы соңғы ... ... ... ... ... ... ... рет «Таңшолпан»
журналында жарияланған бұл шығармаға халықаралық «Ф. ... ... ... ... ... ... «Тозақ оттары жымыңдайды» атты
повестерінде көтерген ...... ... ең ... осы ... ... ... алған.
Ендігі бір назар аударатын нәрсе Т.Әбдікұлының шығармаларының өн
бойындағы алтын ... бір ... ... бір ... ... ... ... бір мәселенің түйіні келесі бір
туындысында тереңдей ашылып, ... ... ... идеялық
бірлік табады. Бұл орайда барлық ... тән ... ... шығарма шырайын кіргізетін шындықтың ... ... ... даму ... ... жан – дүниесімен сабақтасып,
идеялық бірлік табуы дер ... Оның сыры ... ... ... ... ... пәлен деген заманды, пәлен ... ... ... ... ... ... ен – таңба ... ... ... әмбені тебіренте алатын ... мәні ... ... ... Оны да ... басынан емес, өзінің
көкірегінен іздепті».
Әңгімелерінің бірі ... ... ... ұлт тағдыры
кейінгі «Әке», «Оралу» сияқты ... ... ... ... ... атты тажалдық сиқын, адамзатқа ... ... ... ... оттары жымыңдайды» повестері мен дәрігер
жігіттің бұдан ... ... өз ... өзі дегенді меңзейтін «Оң
қол» әңгімесінің желісі «Парасат майданы» повесіне ұласқан. ... ... ... ... ... ( ... ... «Парасат майданы» повесі. Осы шығарма адам ... жан ... ... ... ... ... отырып, мәдениетті іздеп жүріп,
өркениетке ... ... ... ... кһөрсетіп берді. Ия, адамзат
өиірінде парасаттың майданы басталды! Бұл ... ... сол ... ... де ... ... ... келе жатқан өркениет
екен. Яғни о бастан адам ... ... өзге адам ... деп , ... ... деп ... ... өзіне қазылған көр болып отыр.
Осы бір алжасу, адасудан құтылудың жолы бар екен. Ол – ... ... ... ... ... ... туындайды екен.
Әлгі цивилизация жасаған бауыр да, бүйрегі де темір болып кеткен ... ... ... ... ... ... майданының да адамгершілік деп
аталатын ұлы қасиет жеңіске жетсе ғана әлем ... аман ... ... бұл – ... ... ... ... пайымдауы. Кешегі
«айт дегенді айтсам арым төгіліп, айтпа дегенді ... ... ... (Ә. ... ебін тауып шындықты ... ... да ... еді. ... те ... ... авторы адамзатты апаттан
құтқарам деп өз басын құрбандыққа шалған жандай көрінеді. (20).
«Оң қолда» суреттелген дәрігер ... ... ... ... ол ... күнделігіне ауысқан.
«Оң қолда» мәселе сырт көз бақылаушының үрейі ... ... ... ... өз ... өткеріп жатқан пенденің өз түйсік, өз сезімі
арқылы зерделеніпті. Дүниені ақылға сыйымды қалыпта ... ... ... ... ... бір адым ... шықсаң болды бәрі де шытырманданып
шыға келеді екен. Биліктеггі қанағатсыздықтың өзіңді шектен асқан ... ... ... ... бақытсыздықтың көбі басқалардың
қиянатынан гөрі өз ... ... ... ... Соның бәрі бір
кездегі әлдебіреудің ... ... ... ... ... дәмесінен туындаса
керек. Қашан қалай басталып кеткені ... сол бір ... енді ... ... Ол өзі ... ма? Оны ... деп жүріп, жаңа ... ... ... жіберіп дүниені қаралай қара суға алдырып жүрмейміз
бе?»
Жоғарыда айтып өткеніміздей ... Т. ... ... ту етіп көтерген идеяларының биік шыңы ... ... ... ... Ол ... ... етпейтін ақиқат. Оған
шығармаларын талдау барысында көз жеткіздік. Ендеше оның қаламынан ... қол» , ... ... ... «Қыз Бәтіш пен Ерсейіт», «Тозақ оттары
жымыңдайды», «Парасат майданы» т.б. Бұл қатарда ... ... ... пен ... ... орны ... ... мазмұнының тереңдігін,
көтерген әлеуметтік жерін айтпағанда, шығарма аяғындағы аяқталмай қалған
драмалық ... ... ... шет ... өздерімен бірге ойланып –
толғануға шақырады.
Т. Әбдікұлы шығармаларының көркемдік ... (тіл ... ... ... ... әдеби шығармалардың табиғатын түсіну үшін
олардың көркемдік ерекшеліктерін зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық қуаты нақ осыдан –
жазушы қаламының көркемдік ... ... ... С. Қирабаев: «Бүгінгі біздің замандасымыз қандай ... ... ... ... қандай, осы екеуінің арақатынасы қандай приципке
құрылған, адам өз өміріеің қызығын, ... ... неде деп ... ... не ... оны ренжітеді? Бүгінгі күннің әдебиеті ... ... ... ... ... бірі – осы» ... сапырылысқан сансыз қоғамдық – саяси, ... ... мен ... ... азық ... тың ... мен
идеяларды, ұлттық әдебиетке бұл кезге дейін мәләм болмаған жаңа қызғылықты
характерлер мен тосын типтерді көріп, ... аша білу өте қиын іс. Ал, ... ... ... мен ... ... қызғылықты характерлері мен
типтердің көз – қарастарына, мінездеріне, іс - әрекеттеріне ... ... ... сюжеттік желісін жасау, оны мінсіз ... Бұл ...... бұлжымыс заңы. Кез – келген жазушы бұл
процесті бастан кешеді. Жазушының шеберлік қырларының ұшталып, ... ... ... жері де – осы ... Т. ... шығармаларының көркемдік ерекшеліктері, тақырып
таңдау, кейіпкер психологиясын ашу, сөз ... ... ... бір сөзден
жазушылық стилі қандай.
Әдебиеттану ғылымындағы стиль – аса кең мағынадағы ... ... З. ... ... ...... ... Адам! Неге десеңіз,
адамның қабылдаунан, ... ... ... – күймен тыс табиғат
суреті – пейзаж жоқ! Пейзаж ... ... ... Ал, ...... ... алдымен жазушы жақсылық пен жамандықты негізгі объект етіп ала
отырып, ішкі ... ішкі ... ... ... ... ... Жазушыға тән негізгі қасиет – ... ... ... қатар философиялық ой дарыту басым. Сондай – ақ,
асқынған ... ... ... ... ... характерлер ұтымды
көрініп отырады.
Мысалы. ТӨленнің ең алғашқы шығармаларының бірі « Оң қол» әңгімесін
алайық. Шығарманың ... ... ... ... қабылданғаны белгілі.
Ендеше шығарма құнын асырған қандай десек, ол ең алдымен ... ... ... орай жазушы идеясын шығарма сюжетінен табиғи бірлік табуы еді.
Әрени, бұл тек «Оң қол» әңгімесіне ғана қатысты ... ... Т. ... ... тән ... ... Төлен шығармаларының өзін ана
тақырып, болмаса мына бір шындық болмаса шетел тақырыбы деп бөле – ... жоқ. ... ... – бір ... ... ... ең ... аса
зәру, аса білгір мәселелерді көтергені анық. Олар тек жанрлық ... ... ... мен ... ... ғана ... Ал ... ой –түйіні алдыға қойған ол адамгершілігі барлық шығарманың
алтын арқауы.
Олай болса:
«Әбдіков әуел бастан – алғашқы ... ... ... ...... ... аралығындағы бүкіл шығармалары парасаттылықты
пайымдап, адамгершілікті мадақтауға арнағандығын айтуымызға болады. Өйткені
Төленнің қай жанрда ... ... да тек осы биік ... ... ... ... ұсынумен ұлағатты» дейді Қ. Құрманғалиұлы.
Әдеби шығарма туралы ... ... ... жөн. ...
дейді З. Қабдолов, - тақырып - өнер туындысының ірге тасы» (22,160).
Ендеше бізде жазушы шығармаларының ... ... жөн ... Ең ... айтар ерекшелік Т. Әбдікұлының ... ... ... ... ... бірі
«Бассүйектен» бастап « Оң қол», « Қыз ... пен ... ... «Тозақ
оттары жымындайды», «Парасат майданы» т.б. атты тосын тақырыптағы әңгіме,
повестері өзінің тосын кейіпкерімен ... ... ... алысқа
жіберді. Мысалы, «Бассүйектегі» мүсінші – антраполог ... ... «Қыз ... пен ... ... «Жат ... Кәрім,
«Тозақ оттары жымындайдыдағы» Бэйкер сияқты басты кейіпкерлерді оқыған
адамның ойынан ... ... Оның ... Т. Әбдікұлының қай
шығармасы қайсы бір ... ... ... ... өтіп, суреткер қиялында
пісіп, жетілмей тумайтындығы. Содан да болар жазушы өте ... ... ... ... ... , дүниеге келген туындыларының елеусіз қалған
жері жоқ.
Стиль ... кең ... ... ... ... ... ... біз жазушыны күллі творчествасын өң бойынан идеялық
– көркемдік негіздің тек сол жазушыға ғана тән ... ... ... - әр ... тән ... ... ... (23,331) деп
жазады.
Тіл - әдебиеттің басты мүшесі. (М. Горький), сөз ... ... ... ... ... ... ... көркемдік құны оның
тілінде екен. Сондай – ақ тіл байлығы шығарма сюжетін баяндауда ғана ... ... ... ... ... ... ... еске алу
т.б. сияқты тәсілдерден де көрінеді.
Ғалым Г. ... « Тағы бір ... жайт – Т. ... ... Оның
қай туындысын алмаңыз, артық – ауыз әңгімеге, жалған сезімге, кездеспейміз.
Немесе, ділмарсыған кейіпкер, не ... жоқ. ... аз ... ... ... және әр сөзінің әйтеуір, бір роль ... ... ... – қаламгердің өзіндік қолтаңбасы, өзіндік
әдіс – тәсіл» , - дейді.
Бұл жерде ... ... ... мен кейіпкер психологиясы ашудағы
жазушы ізденістеріне қатысты көркемдік ерекшеліктерге тоқталамыз.
Негізгі психологиялық шығарманың жанрлық, стильдік ерекшелігін ашатын
көркемдік ... ... – ішкі ... ... ... ... ой
– түйсік, ес, еске алу, елес, елестету, түс – сандырақ , өзін - өзі ... өзін - өзі ... т.б. ... ... ... ... ... осы тәсілдердің барлығы, әсіресе монолог,
ішкі монолог, ойлау, өзін - өзі бақылау мен өзін - өзі ... ... жиі ... Т. ... ... негізі философиялық
астарларға бай екенін ескерсек, бұл тәсілдердің шығарма сюжеті ... жан ... ашып ... шешуші роль атқарады. ... ... мол өмір ... қиял ... ... ... ... «Қыз Бәтіш пен Ерсейіт» повестерінде негізгі баяндау амалы болған
. Соған орай ... ойға алу, ... ... ... ... жаңғырығын
тыңдау жазушы қолданған тәсілдердің бірі.
Осыған орай оқиға ... ... ... бас ... ... отырады. Мәселен, «Әкеде» шығарма сюжеті бас ... ... өмір ... ... ... ... еске түсіріп, жадына
жаңғырту арқылы берсе, ... ... ... өз ... өткен
оқиғалар шығарма желісіне арқау болады. Шығармадағы тарихи оқиғалар бір –
екі бетте шығармаға фон беру есебінен шолу ... ... ... ... ... құрайтын оқиғалар ұзағырақ. Мысалы, қазақ ғұрпында өлген
адамды ақ жауып, ... ... ... ... бар. ... бұл ... психологиясын, қазаққа тән мінез – құлықтарды ашудың объектісі
ретінде де қызмет етіп ... ... ... анда – санда көрінер
кейіпкерлердің де адами пендешілік қырларымен ... тұсы осы. ... ... ... сол ... ... ... атеистік көзқарасқа қатысты
болды ма екен, жазушы торқалы той, топырақты өлімге байлланысты ... ... ... ... көзқараста болған. Өлікті жөнелтер алдындағы кейбір үй –
ішілік тіршілікке, ислам дінінен келген шариғат заңдарына тіпті наразылық
белгісі де ... - ... ... ... ... - деді ... ... ұрттай отырып. Көз
жұмардың алдында бір сағаттай ... ғана үй – ... ... ... ... Мен келгеннен кейін – ақ күтіп жатқандай төмендей берді.
- Өле - өлгенше ақылынан , не ... ... ғой, - ... – Көзі ... бәрімізді танып жатты.
- Жарықтық – ай!
- Япырай, ә! – десті шалдар бас ... ... ... да, ... ... ... кеткені қандай
жақсы болды. Келінге қараған күн болса, не болмақшы. Кіріп-
шығудың өзі ақырет қой, - деп ... ... ... ... ... қиын екенін дәлелдеу үшін әрқайсысы жеке –
жеке мысалдар келтіріп , сондай күйге тап болып ... ... көзі ... ... ... білдіріп, оған қарағанда әкемнің мынау өлімі
құдайдан тілеп алатын өлім ... ... ,тап бір әкем ... қалғанда
жағдайымыз қиындап кететіндей, осының бәрін сәті түскен іске әкеп тіреді».
Бұл пікірді академик С. Қирабаев та ... ... ... «Шындықты
іріктеп ала білу, оның ... ... ... ... ... ұнамсыздықты жек көрсете білу де реализмге кіреді. Бізде
реализмнің осындай тоғысқан үлгілері ... ... ... ,
- әлі ... ... де ... ... Содан барып, нағыз
шындықтан гөрі шығармаларда кездейсоқ ... өріс ... деп ... ізденістерін реалистік тұрғыдан баға береді.
...Т. Әбдіковтің әке өліміне байланысты халықтың өлікті қадірлеу салты
жайлы теріс ұғымға келуі де ... ... Ол ... ... ... мен ... ескілік шекарасын айыра бермейді» деген ... ... ... ... ... сын – пікірлерді де айта кетсек.
Мәселен, белгілі сыншы С. ... ... ... болғаны мен ар
тазалығы шынайы сезім байлығы, адам ... ... пен ... ... ... адам ... дұрыс – бұрыс құбыстарға
диалектикалық тұрғыдан ой жүгірту, ... баға беру ... ... тән
қасиет екенін айтады. «Әсіресе, Ә. Кекілбаев пен Т. Әбдіков, М. Мағауин
шығармашылығындағы нақты да ... ... ... ... ... прозасындағы соны ізденістің куәсі дерлік» дей
келіп, «Сондай – ақ, қайсыбір ... ... ... жекелеген
шығармаларында суреткерлік интуиция болады да, ең басты нәрсе – тұжырымдама
кетпей жатады. Осының ... ... ... ... ... уақыт пен кеңістік ұғымы дерексіз, кейіпкерлері ... ... ... дегендей абстрактылы ойлап, жер баспай салмақсыздық
жағдайында ауа ... ... ... қым – ... ... ...... мотивировка жете бермейді. Мәселен Д. Исабекотың
«Сүйекші», Т. Әбдіковтің «Тозақ оттары жымыңдайды» ... ... ... тәп – ... повестерінің басты кемшілігі осында» (24,124)
деген сын айтады.
Дегенмен, сыншы пікірімен келісе қою қиын. Себебі, бұл ... ... ... ... ... бар. ... «Тозақ оттары
жымыңдайды» повесіне қатысты бұл сын – пікір қиянаттау сияқты. Өйткені
жазушы ... ... арғы ... ... жатқан оқиғалардың дәл уақыты
мен сыншы айтқан ...... дәл ... ... ... ... Суреткер үшін оның қажеті де болмаған. Одан ... ... ... ... ... бір - ... ұқсамайтыны, тіпті бірін – бірі қайталамайтынын
айтып өтті. Оларды ... тіл ... ... отырып, С.
Асылбекұлының пікіріне құлақ салсақ:
«Айталық, М. Мағауин, С. ... Қ. ... ... Б. ... ... іс - ... ... оқиға
үстінде ашып көретуге шебер болса, шығармалары философиялық астарға бай Ә.
Кекілбаев персонаждарын өзді - ... ... ішкі ... ... ... ұсте. Ал Д. Исабеков, ... , Ж. ... ... өз тұстарының арасында юморға
байлығымен, детальдарды құбылтқыштармен мұндалап тұрады. Соның ... ... ... бір – ... ... бір ... ... қала
алмайды. Т. Нұрмағанбетовтың юморы тапқыр, әжуашыл, Ж. Түйменбаевтікі
сыпайы, астарлы, ал Д. ... ащы, ... ... ол ... бір ... ... ... аяусыз үкім шығаратын
сарказм дәрежесіне дейі ... ... ... ... ... олар
өмірге әкелген шығармалардың бүткіл көркемдік дүниесінен байқалып тұрады» ... ... ... жазушы Т. Әбдікұлы шығармаларының әртүрлі жақтан
қарастырдық. ... ... ... мен ... ... ... мен
сол өмірлік шындықты игерудегі жазушы ізденістеріне, шығармашылық жолдарына
шолу жасадық. Жазушы творчествасының көп ... ... ... ... да болса жазылған сын – пікірлерге сүйене отырып жазушының
стильдік ерекшеліктеріне талдадық.
Т. Әбдікұлы - ... Ол ... ... ... ... ... ... барысында көз жеткіздік. Оның қаламынан туған «Оң қол»,
«Ақиқат», «Әке», ... «Қыз ... пен ... ... оттары
жымыңдайды», «Парасат майданы» т.б.
60 – 70 жылдардағы жазушының ... ... ... ой айту,
тұжырымдама түюдің түрлі формаларын табуға әкелгенін айттық. Ең әуелі
жазушыға тән ... ... ... ... ... ... еді. Ол сомдаған ... ... ... тән мінез – құлықтарымен дарланумен де құнды. Мәселен сол
жылдардағы жазушылардың белең алған шығарманың негізгі ... ... ... ... мұрагері комсомолдар болуы керек деген партиялық
нұсқаулардың күлін ... ... Осы ... ... Т. Әбдікұлының
Сейсені мен Сайлауы, Болаты мен Қожабекі т.б, кейіпкерлері бір қап, ... ... ... ... қалпына сиятын жандар еместін.
Жазушының көптеген шығармаларының, әсіресе, бұл қатарда «Оралу», «Қыз
Бәтіш пен Ерсейіт» повестерінің орны ... ... ... ... ... ... айтпағанда, шығар аяғындағы аяқталмай қалған
драмалық түйіндер оқырман қауымды шет қалдырмай өздерімен бірге ойланып ... ... – шы ... ... келіп, Т. Әбдікұлының шығармаларын шолып,
пікір білдірдік. Жазушы шығармаларын толық талдап, шықтым деп ... ... ... әлі ... ... еңбектердің нысанына айналары
сөзсіз. Оның творчествасы жыл өткен сайын жаңарып, жасарып келер ... ... ... ... сөзсіз.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Г. Піралиева Көркем прозадағы ... ... ... Алаш ... Б. Ыбырайымов Көркемдік көкжиегі. Алматы. Жазушы 1981.
3. Г. Піралиева Ізденіс өрнектері. ... сын. ... ... Т. Әбдікұлы Оң қол. Алматы. Атамұра, 2002.
5. Ж. Дәдебаев Қазіргі қазақ әдебиеті. Алматы. ... ... Р. ... ... ... ... ... Жазушы, 1988/
7. Т. Әбдікұлы Рухани кемелдену – ... ... - өзі ... - өзі ... Қ. ... ... Қазақ әдебиеті. 18 –
ақпан, 2005.
8. Ә. Кекілбайұлы Адамстанға саяхат. Егемен Қазақста, 4 – ... К. ... ... ... Алматы, 2001.
10. Т. Әбдікұлы Айтылмаған ақиқат. Алматы. Жалын, 1979.
11. Ш. Айтматов Ғасырдан да ұзақ күн. Алматы. Атамұра, 2005.
12. М. ... ... ... ... 2000.
13. З. Қабдолов Арна. Алматы. Жазушы, 1988.
14. С. Қирабаев Уақыт және ... ... ... ... Т. ... Әдеби талдауға кіріспе. Оқу құралы, 1991.
16. Б. Майтанов Қазақ прозасындағы ... ... ... ... С. ... «Қазіргі қазақ повестеріндегі заман шындығы». Алматы,
1997.
18. Қ. ... ... күз ... ... ... ... С. Әшімбаев Шындыққа сүйіспеншілік. Алматы. Жазушы. 1993.
20. Б. Даулетбаева «Құпия есіктің құлпын ашқан ... ... 12 – ... ... С. ... Екі томдық шығармалар жинағы. Алматы. Жазушы. 1992.
22. З.Қабдолов ... ... ... ... ... З. ... Сөз ... Алматы. 1992.
24. С. Әшімбаев Талантқа тағзым. Алматы. Жазушы. 1982.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Төлен Әбдікұлы шығармаларының көркемдік ерекшелігі, ұлттық құндылықтары60 бет
«Абди компани» ақ-ның қызметіне сипаттама32 бет
Жазушы Төлен Әбдікұлының көркемдік әлемі58 бет
А. Тоқмағамбетов шығармаларының ерекшеліктері36 бет
Абай шығармаларының тәрбиелік мәні30 бет
Акциз салығын есептеу механизмі және төлену тәртібі3 бет
Акциз салығын есептеу механизмі және төлену тәртібі жайлы мәлімет5 бет
Ахмет Байтұрсынұлы шығармаларының тарихи маңызы9 бет
Бастауыш сынып оқушыларын тәрбиелеуде Абай шығармаларының маңызы50 бет
Бердібек Соқпақбаев шығармаларының аударылуы31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь