Өрмек және ши тоқу өнері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

1 Ою.өрнектер
1.1 Ою.өрнектер үлгілері
1.2 Ою.өрнек түрлері

2 Өрмек және ши тоқу өнері
2.1 Өрмек түрлері
2.2 Ши тоқу өнері

3 Киіз және текемет
3.1 Киіз және текемет басу тәсілі
3.2 Кесте және көркемдеп тігу

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. Қазақ халқының ұлттық мәдениеті ғасырлар бойы өзінің жалғасын тауып, бүгінгі күнге жетіп отыр. Ежелгі халықтың қолөнері қазіргі заманғы озық үлгілерімен ұштасу арқылы жалпы халықтың игілігіне айналуда. Алайда ұлттық қолөнеріміздің кейбір түрлері ұмытылып, немесе ескіріп қолданылудан қалып барады. Бұл түсінікті де. Ғылым мен техника қарыштап дамыған заманда бұрын қолмен жасалатын көптеген бұйымдарды фабрикалар мен арнайы шеберханаларда станоктар шығара бастады, шығарып та жатыр. Бұл – біріншіден, екіншіден мәдениеті артып өркениетке ұмтылған халқымыздың эстетикалық талғамы өсіп, уақыт талабына сай жиһаздар жинап, киім киіп, дегендей өмір сүріп жатыр. Осыған байланысты қолөнердің бірсыпыра салаларының, олардың туындыларының тұтынушылық сұранысқа қажет болмай қалуы құбылыс. Десекте назар аудара кетелік, Кеңес өкіметі құлағаннан кейінгі жылдары еліміздің экономикасы ешқандай сынды көтере алмайтын жағдайға жетті, тиісінше халықтың да әл-ауқаты күрт төмендеп кеткені белгілі. Осындай қиын-қыстау жылдары дүкендерде халықтың тұрмыс тіршілігіне қажетті тауарлар жоғалып кетті, ал бола қалған жағдайда оларды сатып алуға кісілердің көпшілігінің қаражаты жетпеді. Нәтижесінде жер-жерлерде қолөнер қайтадан жандана бастады, әсіресе орталықтардан шалғай жатқан ауылдарда бұл үрдіс бүгін де жалғасып келеді. Мұның өзі халқымыздың қолтаңбалы өнері саласында жинақталған мол тәжірибесін зерделеп, оның қыр-сырын қолөнермен шұғылдануға ниет білдірген жас шеберлерге ашып берудің маңызы зор. Тақырыптың өзектілігі де осындай жағдаймен сабақтасып жатыр деп ойлаймын.
Жұмыстың зерттелу дәрежесі. Халықтың қолөнері мен ою-өрнек творчествасын ғылыми негізде арнайы жетелеп зерттеу ісі басталғанына бір жарым ғасырға жуық уақыт өтті. Бұл іске ең алдымен Ресейдің ғалымдары, олармен қатар, Батыс Европа мен Америка зерттеушілері де кезінде қызыға кірісті. XIX ғасырдың басынан бастап-ақ халықтың қолөнері туралы байыпты мақалалар мен кітаптар шығарылды. Мысалы, австралиялық ғалым В.Куррердің бояу және бояушылық өнері жайында, Ф.Т.Куглердің, советтік ғалым С.В.Ивановтың, В.В. Стасовтың, Ф.К.Волковтың, С.А.Давыдовтың, Н.Ф.Сумцовтың, А.А.Богалюбовтың, В.Чепелевтың, А.Н.Берниеталеның және қазақ ғалымдары Ә.Марғұланның, Ә.Масановтың, М.Мұқановтың және тағы басқаларының шығармалары жарық көрді 31,17. Бұлар өздерінің еңбектерінде ою-өрнектің түрлері, атаулары, шығу тарихы туралы көптеген құнды деректерді келтіреді. Аталмыш зерттеушілердің көпшілігі, әсіресе шығыс халықтарының ою-өрнектеріндегі айшықтардың, мүйізге, жапыраққа геометриялық тұлғаларға ұқсас өрнектердің нені бейнелейтінін және олардың атауларының қандай ұғымдар негізінде қалыптасқанын ерекше қызыға қараған. Мысалы, геометриялық тұлғаларға ұқсас сынық сызықтар, қатар сызықтар, дөңгелек және бұрышты сызықтар (үш бұрыш, төрт бұрыш, ромба тәрізді өрнектер) тағы басқа қайдан шықты дей келіп, біреулері кәдімгі геометриялық пішіндес құрылыстардан шықты дей келіп, біреулері кәдімгі геометриялық пішіндес құрылыстардан шықса керек десе басқалары жан жануарлардың ішкі-тысқа көріністерінен, сүйек бітімдерінен шықса керек десті. Үшіншілері өсімдіктердің әр түрлі көріністерінен (мысалы, сынып жатқан ши, ағаш бұталардың сүйеулі тұрған сырықтардың бұрыш көріністерінен) шықса керек деседі. Ал енді бір зерттеушілер геометриялық түрлердің шыға бастауы өрнек жасаушылардың өнерлерінің өрістей түсуіне байланысты олардың ойлап, қиялдауынан туған дейді 31.17-19. Демек ою-өрнектің шығу тарихы олардың сюжеттік мазмұны мен атаулары туралы мәселе әлі де болса көп зерттеуді талап етеді.
Рас, бұл мәселеге С.Қасымов сынды ғалым елеулі үлес қосты. Автор өзіне «Қазақ халқының қолөнері» атты монографиясында ұлттық қолөнерінің ою-өрнек, киіз басу, ши орау, ер қосу, зергерлік сияқты түрлері төңірегінде сөз қозғайды. Кітапта ою-өрнектердің 200-ге жуық түрлері қамтылған және ою-өрнектердің кейбір заттық ұғымдарын еске салып, олардың кейінгі жастар үшінде түсінікті болу жағы қарастырылған. Автор қазақ халқының қолөнері өзінің тамырларымен тас ғасырын байлап кетеді деп орынды тұжырым жасаған.
Қазақтың ұлттық ою-өрнектерінің түпкі негізін іздестіру ісінде Т.К.Бәсеновтың «Орнамент Казахстана в архитектуре» деген кітабы көптеген құнды материалдарға қандай ұғымда туып, қалай дамығандығы, ерте кездегі қауымдардың мекендестігі, кәсібі мен әдет-ғұрпы жайында өте толық айтылған. Ғалым ою-өрнек элементтерінің даму тарихын көрсете келіп, оларды түр –түрге ажыратады. Мысалы, «арқар мүйіз», «қырық мүйіз», «сыңар мүйіз», «қарнақ», «ырғақ», «қошқар мүйіз», «күлте», «жапырақ», «гүл» тағы басқа. Автордың архитектуралық өрнектерді егжей-тегжейлі зерттей әкеліп, қазақтың ою-өрнегі үш түрлі ұғым негізінде туған деген қорытындының дұрыс екеніне көз жеткізуге әбден болады.
1977 жылы Әбдіқас Тәжімұратовтың «Шебердің қолы ортақ» атты шығармасы жарық көрді. Онда қазақтың қолөнерінің басқа түрлерімен қатар ою-өрнек, киіз басу, кілем және ши тоқу мәселері де көтерілген. Монографияның 7 бетінде зерттеуші қазақ халқында өрнек тоқу, алуан түрлі кілем басу, басқұр, алаша, қортын, аяққап тоқу мен текемет басып, сырмақ сыру, түс киіз жасау сияқты өнері кең тараған дей келе мынадай орынды пікір айтады: халқымыздың осындай мәдени мұрасына «көне деп қарамай, оны байырғы байлығымыз деп бағалап, халқымыздың тұрмыс қажетін өтеуге тиімді пайдалануымыз керек».
Ұлтымыздың қолөнерінің әртүрлі салаларын зерттеуде Ш.Әбдуалиева, Н.Әмірғазин, Х.Арғынбаев, В.В.Восторов, Н.А.Оразбаева, М.С.Мұқанов, Ж.О.Артықбаев және тағы басқалардың қосқан үлесі зор! Олардың құнды еңбектерінен қазақ халқының атадан балаға мұра болып келе жатқан ұлттық қолөнерінің үздік үлгілері жайында қызықты деректер, маңызды мағлұматтармен қатар қолөнерімен шұғылданушыларға қажетті кеңестерді де кездестіруге болады.
Сонымен, жоғарыда айтылғандардан және бітіру жұмысының соңында келтірілген қолданылған әдебиеттер тізімінен байқайтынымыз: қазақ халқының қолөнеріне қатысты жарияланған азды-көпті еңбектер баршылық. Олардың барлығын өз жұмысымыздың негізіне алдық.
Зерттеу жұмысының мақсат-міндеттері. Қазақ халқының қолөнерінің әр-
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Л. Әбдуалиева Ш. Халық қолөнері. -Алматы: Рауан, 19927-120 бет.
2. Әмірғазин, Қайыртай. Қазақ қолөнері: теріні, ағашты, темірді көркем өңдеу. - Алматы: Дайк-пресс, 1996-160 бет.
3. Әлімбаев М. Шебердің қолы ортақ: [Республикада қолөнерін дамыту туралы]. //Қазақстан өнері. - Алматы: Өнер, 1987-54-57 б.
4. М. Әлімбаев М. Алаша: [Асыл мұра] // Егемен Қазақстан.-1998.-29 сәуір.
5. Әлімбаев М. Қазақ кілемі: [Кілемнің түрлері] // Егемен Қазақстан.-1998.-18 наурыз.
6. Абдигапбарова.У. К вопросу использования материалов казакского орнамента //Поиск. Серия гуманитарных наук. – 2002. - № 2. – С. 181-186.
7. Абдуллаханова М. Халық мұрасының жарасымды жалғасы: [Қолөнер ісмері Гүлзада Сейтқали қызы] // Қазақстан әйелдері. – 1990. - № 2. -32-33 бет.
8. Абдуллаев Б. Еңбек түбі береке // Ұлағат. – 2002. - №5. - Б. 18-22.
9. Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері: Ғылыми зерттеу еңбек. -Алматы: Өнер, 1987. - 126 бет.
10. Артықбаев Ж.О. Этнология и этнография. - Астана: Формат, 2001. -3 04 с.
11. Асылханов Е, Нақысбеков А. Қазақстан қолөнері тарихы неге ескерусіз қалған?. //Қазақстан мектебі. - 1990. - №11. – 46-49 бет.
12. Ауғанбаева Ұ. Кілем тоқу // Қазақстан мектебі. - 2002. - №5. - Б.64.
13. Ахметжанова Күльзипаш. Қазақ халқының қолөнерінің мәдениет-танулық негіздері. – Алматы, 2000. – 7-27 бет.
14. Байбосынова Н. Өнерді тану-өзіңді тану // Ақ желкен. - 2001. - №5. с.18.
15. Бекешов С. Қазақтың ою-өрнектері жэне олардың қолданылуы // Қазақ тарихы. -2000.-№5 -Б.4.
16. Востров В.В., Каунова Х.А. Материальная культура казахского народа на современном этапе. -Алма-ата: Наука, 1972. -272 с.
17. Востров В.В. Новые материалы по этнографии казахов-адаевцев. «ТИИАЭ АН Каз ССР», т.8, Алма-ата, 1960.
18. Востров В.В. Некоторые вопросы этнографии казахов Кзыл-Ординской области «ТИИАЭ АН Каз ССР», т.18, Алма-ата, 1963.
19. Вопросы этнологии и антропологии Казахстана. -Алма-Ата. Академия Наук КазССР, 1962.-192.
20. Дудин С.М. Киргизский орнамент, «Восток», М.-Л., 1925,кн.5.
21. Ералы А. Қолөнер қолғабысқа мұқтаж // Қазақ әдебиеті. 2003. 8 тамыз. Б.15.
22. Жаманбаев Қ. Өрнектер сыры. [Халық шеберлерінің туындылары туралы. Шығыс Қазақстан обл.] Мәдениет және тұрмыс 1976, №1, 16-17 бет.
23. Жұмабайқызы Г. Қазақы қолөнер [Қазіргі кездегі қолөнердің дамуы] //Жас алаш. -1998. -8 мамыр. -Б.4.
24. Ислямов О. Жүн қолөнері технологиясының сарамандық жұмыстары. // Білім-Образование.-2001.-№2.-Б.ЗЗ-35.
25. Ислямов О. Жүн өңдеу және киіз басу қолөнері // Ұлт тағылымы.-2001.-№».-Б.53-62.
26. Культура древних скотоводов и земледельцев Казахстана. /Отв. Ред. К.А. Акишев.-Алма-Ата: Наука. 1969.-196 с.
27. Күзембаева С. Ою-өрнекте көңіл күй мен сезімтереңдігі болады // Ұлағат. - 2000.-№2.-Б.34-35.
28. Коташев К. Особенности кочевой цивилизации // Мысль. 2003.-№5. с.88-
29. Кенжеахметұлы С. Казахские народные традиции и обряды. Алматы: Ана тілі, 2002.-96с.
30. Қазақ халқының сәнді ою-өрнек өнері. [Н.А. Оразбаева] Л.: Аврора,1970.
31. Қасиманов С. Қазақ халқының қол өнері. Алматы. «Қазақстан», 1995-248 бет.
32. Қазақтың ою өрнектері. Казахские орнаменты / Авт.-сост. Г.А.Жанабаева. - Усть-Каменогорск: Б.и., 2000.-24с.
33. Қазақстан өнері / Құраст. О.Оралбаев. Алматы: Өнер, 1987. 80 бет.
34. Қазақстан өнері: Жылнама 1983 / Құраст. Ж.Дауренбеков. Алматы: Өнер, 1984.-96 бет.
35. Қазақстан өнері: Жылнама / Құраст. К.Қасымбеков. 1981-1982. -Алматы: Өнер, 1984.-96 бет.
36. Қол өнер-мол өнер // Ертіс Өңірі. -2004. -29 қаңтар -Б.31.
37. Марғұлан А.Х. Казахская юрта и ее убранство. М, 1964.
38. Мұқанов М.С. Казахская юрта. Алма-Ата, 1981.
39. Оразақынова К. Кілем сыры түгінде // Ұлағат. -2002.-№5.-Б.23
40. Парлак Т. Қазақстандағы кілем тоқу өнерінде қолданылатын ою-өрнектер. // ҚазМу Жабаршысы. Тарих сериясы.-2000.-№4.-Б. 126-130.
41. Парлак Т. Қазақстанның оңтүстік аймағындағы кілем тоқу өнерінде қолданылатын өсімдік бояулары // Отан тарихы.-2001.-№1.-Б.125-129.
42. Сапарғали Н. Текемет: [Ғажайып қолөнердің бір туындысы жайында] // Ана тілі.-1998.-26 ақпан.
43. Тоқжігітов М. «Оютастың» үлгісі [Өскемен қаласы]-Коммунизм туы, 1975, 26 февраль.
44. Тохтабаева Ш.Ж. Художественные традиции казахской вышивки // Отан тарихы.-2001.-№2.-с.111-115.
45. Тәжімұратов Әбдіқас. Шебердің қолы ортақ. Алматы, «Қазақстан», 1977.
46. Хозяйственно-культурные традиции народов Средней Азии и Казахстана. /Отв.Ред. Т.А.Жданко.-Москва: Наука.-1975.-232 с.
46. Художественная жизнь Казахстана: Сб. Статей.-Алматы.: Отан, 2001.-76с.
47. Шоқпарұлы Д. Кесте тігу өнері кенжелеп қалды. // Ақ босаға.-1993.-маусым (№4).-Б.2.
Дерек берген адамдар:
1. Тошкеева Қазиза 77 жаста. Қаратал ауылы
2. Биби апа 81 жаста. Дайыр ауылы
3. Хамзина Күлшан апа. 68 жаста. Шалқар ауылы
4. Нүрбәтша апа, Күлән апа. Зайсан ауданы
5. Бибаева Қапина апа 75 жаста. Айнабұлақ ауылы.
6. Ярулла, Хайрулла. Жаңатұрмыс.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1 Ою-өрнектер
1.1 Ою-өрнектер үлгілері
1.2 Ою-өрнек түрлері
2 Өрмек және ши тоқу өнері
2.1 Өрмек түрлері
2.2 Ши тоқу өнері
3 Киіз және текемет
3.1 Киіз және ... басу ... ... және ... ... ... ... өзектілігі. Қазақ халқының ұлттық мәдениеті ғасырлар бойы
өзінің жалғасын тауып, бүгінгі күнге жетіп отыр. Ежелгі ... ... ... озық ... ... ... ... халықтың игілігіне
айналуда. Алайда ұлттық қолөнеріміздің кейбір түрлері ұмытылып, ... ... ... ... Бұл ... де. ... мен ... дамыған заманда бұрын қолмен ... ... ... мен ... ... ... ... бастады, шығарып та
жатыр. Бұл – біріншіден, екіншіден мәдениеті артып өркениетке ... ... ... ... ... ... сай жиһаздар жинап,
киім ... ... өмір ... ... Осыған байланысты ... ... ... туындыларының тұтынушылық сұранысқа қажет
болмай қалуы құбылыс. ... ... ... ... ... ... ... жылдары еліміздің экономикасы ешқандай сынды көтере
алмайтын жағдайға жетті, тиісінше ... да ... күрт ... ... Осындай қиын-қыстау жылдары дүкендерде халықтың тұрмыс
тіршілігіне ... ... ... кетті, ал бола қалған жағдайда оларды
сатып алуға кісілердің көпшілігінің қаражаты жетпеді. ... ... ... ... ... ... әсіресе орталықтардан шалғай
жатқан ауылдарда бұл үрдіс бүгін де ... ... ... өзі халқымыздың
қолтаңбалы өнері саласында жинақталған мол тәжірибесін зерделеп, оның қыр-
сырын қолөнермен шұғылдануға ниет ... жас ... ашып ... зор. Тақырыптың өзектілігі де осындай жағдаймен сабақтасып жатыр деп
ойлаймын.
Жұмыстың зерттелу дәрежесі. Халықтың ... мен ... ... ... ... ... ... ісі басталғанына бір
жарым ғасырға жуық уақыт өтті. Бұл іске ең ... ... ... ... ... Европа мен Америка зерттеушілері де кезінде қызыға
кірісті. XIX ғасырдың басынан бастап-ақ халықтың қолөнері ... ... мен ... ... Мысалы, австралиялық ғалым В.Куррердің
бояу және ... ... ... ... советтік ғалым
С.В.Ивановтың, В.В. ... ... ... ... ... ... және ... Ә.Марғұланның, Ә.Масановтың, М.Мұқановтың және тағы ... ... ... (31,17(. ... ... ... ... атаулары, шығу тарихы туралы көптеген құнды деректерді келтіреді.
Аталмыш зерттеушілердің көпшілігі, ... ... ... ... айшықтардың, мүйізге, жапыраққа геометриялық ... ... нені ... және олардың атауларының қандай
ұғымдар негізінде қалыптасқанын ерекше қызыға қараған. Мысалы, геометриялық
тұлғаларға ұқсас сынық ... ... ... ... және бұрышты
сызықтар (үш бұрыш, төрт бұрыш, ромба тәрізді өрнектер) тағы басқа қайдан
шықты дей ... ... ... ... ... құрылыстардан
шықты дей келіп, біреулері кәдімгі геометриялық пішіндес құрылыстардан
шықса керек десе ... жан ... ... ... бітімдерінен шықса керек десті. Үшіншілері ... әр ... ... ... ... ши, ағаш бұталардың сүйеулі ... ... ... ... керек деседі. Ал енді бір
зерттеушілер геометриялық түрлердің шыға ... ... ... ... ... байланысты олардың ойлап, қиялдауынан туған
дейді (31.17-19(. Демек ою-өрнектің шығу ... ... ... мазмұны
мен атаулары туралы мәселе әлі де болса көп зерттеуді талап етеді.
Рас, бұл мәселеге С.Қасымов сынды ... ... үлес ... ... «Қазақ халқының қолөнері» атты монографиясында ұлттық қолөнерінің ою-
өрнек, киіз басу, ши ... ер ... ... ... ... төңірегінде
сөз қозғайды. Кітапта ою-өрнектердің 200-ге жуық түрлері қамтылған және ою-
өрнектердің кейбір заттық ... еске ... ... кейінгі жастар
үшінде түсінікті болу жағы қарастырылған. Автор қазақ халқының қолөнері
өзінің тамырларымен тас ... ... ... деп ... ... жасаған.
Қазақтың ұлттық ою-өрнектерінің түпкі негізін іздестіру ісінде
Т.К.Бәсеновтың «Орнамент ... в ... ... ... көптеген
құнды материалдарға қандай ұғымда туып, қалай дамығандығы, ерте кездегі
қауымдардың ... ... мен ... жайында өте толық айтылған.
Ғалым ою-өрнек элементтерінің даму тарихын көрсете келіп, оларды түр ... ... ... ... «қырық мүйіз», «сыңар мүйіз», «қарнақ»,
«ырғақ», «қошқар мүйіз», «күлте», «жапырақ», «гүл» тағы ... ... ... ... ... ... қазақтың ою-өрнегі
үш түрлі ұғым ... ... ... ... ... екеніне көз
жеткізуге әбден болады.
1977 жылы Әбдіқас Тәжімұратовтың «Шебердің қолы ортақ» атты шығармасы
жарық ... Онда ... ... ... түрлерімен қатар ою-өрнек,
киіз басу, кілем және ши тоқу ... де ... ... ... ... қазақ халқында өрнек тоқу, алуан түрлі ... ... ... қортын, аяққап тоқу мен текемет басып, сырмақ сыру, түс киіз
жасау сияқты өнері кең тараған дей келе ... ... ... ... ... ... ... «көне деп қарамай, оны байырғы
байлығымыз деп ... ... ... ... ... ... керек».
Ұлтымыздың қолөнерінің әртүрлі салаларын зерттеуде Ш.Әбдуалиева,
Н.Әмірғазин, Х.Арғынбаев, ... ... ... және тағы басқалардың қосқан ... зор! ... ... ... ... ... балаға мұра болып келе жатқан ұлттық
қолөнерінің үздік үлгілері жайында қызықты деректер, маңызды ... ... ... ... ... де кездестіруге
болады.
Сонымен, жоғарыда айтылғандардан және бітіру жұмысының соңында
келтірілген қолданылған ... ... ... ... ... қатысты жарияланған азды-көпті еңбектер баршылық. ... өз ... ... ... жұмысының мақсат-міндеттері. Қазақ халқының қолөнерінің әр-
алуан екені белгілі. Оның барлығын көлем ... ... ... ... ... Сол ... ... аумағын кішірейтіп, алдымызға қазақтың
қолтаңбалы ... ... ... етіп ... Осы ... ... ... міндеттер туындайды:
1) ұлттық ою-өрнектерді зерделеу;
2) өрнек және ши тоқу өнерін талдау;
3) киіз және ... басу ... ... ... және ... тігу ... қарастыру.
Бітіру жұмысының әдістемелік негізі: Тақырып бойынша зерттеу жұмысын
жүргізу барысында ғалымдардың пікірлері мен ... ... ... ... ... ... бір-бірімен салыстыру, талдау, жүйелеу
әдістері қолданылады.
Бітіру ... ... ... түп ... ... ... ... құнды материалдар, тақырыпқа қатысты газет-журнал
беттерінде, ғылыми жинақтарда жарияланған мақалалардағы қызықты фактілер,
сондай-ақ ... ... ... ... ... ауылдардағы ақсақалдар мен
әжелерден өзім жинақтаған деректер, олардың аузынан естіген әңгімелер болып
табылады.
Бітіру жұмыстың ... ... ... өзімнің шағын зерттеу
жұмысымда сондай бір ғылыми жаңалық ашып ... деп айту ... ... ... ... ... назарынан тыс қалып келген Шығыс
Қазақстан облысында, әсіресе Зайсан жерінде жинақталған мол ... ... бірі ... ... айналысқа түсіруге ұмтылыс
жасадым деп ойлаймын.
Бітіру жұмыстың тәжірибелік маңызы: ... ... ... бөліміндегі студенттер этнология пәні бойынша өтетін семинар
сабақтарына дайындалғанда, ... және ... ... ... қосымша
материалдар ретінде пайдалануларына болады.
Бітіру жұмысының құрылымы. Жұмыс кіріспеден, төрт ... ... ... ... және ... ... тізімінен
тұрады.
1 ОЮ-ӨРНЕКТЕР
1.1 Ою-өрнектер үлгілері
Қазақ халқының сан-алуан ... ... ... қолөнерінің,
өрнегінің түрлері мен атаулары аса мол. Соның ... ... ... ... ... өнері. Ою мен өрнекті бір-бірінен ... ... бір ... сөз. Бұл ... ... бір ... ... қиып алып
жасау, немесе екі затты оя кесіп қиюластырып ... ... ... бір
нәрсенің бетіне ойып бедер түсіру деген мағына жатады.
Қазақ халқының қолөнерінде бір өрнекке салып қиып ... ... сан ... ... ... ою деп атайды. Өрнек дегеніміз-әртүрлі
ою, бедер, бейнені күйдіріп, ... ... ... ... ... ... ортақ атауы. Ою-өрнек біздің заманымыздан мыңдаған
жылдар бұрын пайда ... ... ... жазу-сызу шыға қоймаған ерте
заманда адам өз ойын тасқа, сүйекке, ағашқа ... ... ... ... ... сүйек «ою өнері», «ағаш ою өнері» деген сөздер-
сол ерте ... ... ... ... бұдан қазақ халқының ою-өрнек
өнері де осы тұста басталғанына көзімізді жеткіземіз. [9,6.46].
Бір кезде тасқа, ағашқа, ... ... ... ... алаша, кілем тағы басқа ... ... ... Ол белгі,
таңбалар арқылы халық белгілі бір ұғым түсініктерді аңғарып, біліп отырған.
Бұдан ою-өрнек белгі ... өмір ... ... ... ... ... халқының ерте кезден бергі әдет-ғұрып салты бойынша, бөтен
жерге, алыс ... ... ... қыз ... ... бір ... ... жағына сәлемдеме жіберуі тиіс екен. Сәлемдемеде жас келіншек өзінің
күйеуге шыққаннан кейінгі тұрмыс жағдайын ою-өрнекпен бейнелеп жіберуі ... Осы салт ... ... ... бір ... үйіне жіберген
сәлемдемесінде-алақандай жарғақ, оның бетіне бойы сорайған ұзын және ... әрі арық адам ... ... ... және оның ... ... адам ... бейнеленген. Бұл сәлемдемеден қыздың ата-анасы
жат жұртқа ... ... ... ... тұрса сопақ» болған мүшкіл
халін ... Ал ... бір ... ... ... қыздан «құсмұрын»
бейнесі салынған сәлемдеме келсе, ата-анасы одан баласының барған жерінде
құстай ... басы ... ... ... екенін ұғатын болған.
Сондықтан ұзатылған қыздан сәлемдемеге ... ... ... ... ою-өрнекті тұс киіз, басқұр сияқты зат келсе, ауыл-аймағы қуанып,
той жасап, атап ... әдет ... ... Бұл әдеттің жұрнағы қазір де
сақталған. Зайсан ауданындағы Қаратал ауылының тұрғыны ... ... ... ел ішінде құстұмсық жүзік көрсе көптеген қыз-келіншектердің құштар
болатыны тегін емес. Бұл ... ... ... ... ... бүгінгі дәуірге жетіп, халық қажетіне жарап отырғанының айғағы.
Оның үстіне ою-өрнек үлгілері әр түрлі мағыналарды білдірген. ... ... ... ... ... дөңгелек, күн белгісі, қос дөңгелек
әділеттіліктің, ... ... ... есептелген.
Сондықтан да қос дөңгелекті «құдағи жүзікті» қыздың шешесі өзінің
жақсы көретін, яғни келінін өз ... ... ... ... ерте кезден әдетке айналдырған. Осы мысалдардың өзінен халқымыз ерте
замандардан ою-өрнек өнерін өмір мүддесіне, ... ... ... ... келе жатқанын көреміз. Демек өткендегі әдет-ғұрып
дәстүрлерінің бәрі ... жат ... Оның ... ... маңызы барларын,
керектілерін бүгінгі күні де пайдалана біліуіміз қажет. Мысалы, «құдағи
жүзікті» қазір де ... ... ... жоқ. Бұл ... ... жақсы адамға көрсетілген ілтипаттық құрметтің белгісі дерлік.
Оның үстіне ел ішінде көптеген егде адамдар қолында құдағи жүзігі бар қайын
енелерді ... оның ... ... ... қадірлі кісі екенін
бірден білетін болады.
Ою-өрнек белгілерінің тұрмыста кеңінен қолданылатындығына тағы ... ... ... ... ... жаңа ... нәрестеге құтты болсын
айтуға барғанда, оған ... ... ... деп ... ... ... ... салынатын болған. Мұның себебі-балаға ... ... ... ... ... бала есейгенше бірте-
бірте танып өседі. Қазақ даласына тараған ислам діні тірі ... ... ... жауы ... ... ... ... өнері дін шырмауына
шырмалып қалмай, жазу-сызудың шыққанына қарамастан, дамып өсіп отырды.
Бұрын ... бір ... ... ... ... ... келе ... салтанат белгілеріне айналды. Әйтсе де кейбір ою-өрнек
үлгілерінің ... ... ... ... ... Мәселен, ою-өрнек
өнерінің көптеген шеберлері қазір күн белгісі ретінде ... ... ... ... ... ... ... құсқанат, арқар
мүйіз тағы басқа белгілерді қолданады.
Адамзат баласы ертеден-ақ өзінің жағдайна, талғамына, тұрмысына сай
киіне, сәндене білген. Табиғи ... ... ... ... әдемі зергерлік бұйымдарды орнымен пайдалана да білген. Оған
біздің күні ... ... ... ... көне ... бен ... экспонаттар, сол дәуірдің суреттері, т. б. куә. Тағы бір мысал
ретінде білезікті алайық. Ол ерте ... бері бір ... бір ... әр ... әр ... әр түрлі сипат алып, күні бүгінге дейін
жетіп отыр. Білезікті дүние ... ... ... де ... ... ... ол кезде адамдар білезікті кездейсоқ бәлекеттен, ... ... ... ... деп ... ... осындай ойға
жетелеп, өз тарихынан хабардар ... көне ... сол ... ... ... қаңылтырдан, қола, ағаштан жасалғанын да жасырып ... ... ... ... ... ... екі топқа бөлуге
болады.
Бірінші - халықтың өзіне тән, ... ... келе ... ... - ... ... ... және интернационалдық сыпаттағы ою-
өрнектер. Осы күнгі көп жапырақты гүлдер мен геометриялық ою-өрнектер,
жазу, ... ... ... ... ... машинамен тігу әдісі,
өрнектеп тоқу, өрнектеп ойып тескен үлгі ... ... ... ... ... көптеген жақсы үлгілері қазақ халқының ұлттық ою-
өрнектерін байыта түскендігі белгілі.
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... дүниеге көз қарасы, ойлау, ұғыну қабілеті де бұрын-соңды ... ... ... ... халық шеберлерінің творчествалық
ізденуі мен қабілеті де ... ... ... ... ... ою-өрнек өнерін өркендетуге едәуір көңіл
бөліне бастады. Мысалы, бесаспап шебер оюшыларымыз өз туындыларында жердің
картасын, алып құрылыстардың ... ... ... өркені мен
табыстарын, жұлдыз, көгершін бейнесін-бейбітшілік, бейбіт еңбектің символы
ретінде космосқа ... ... ... тағы ... оюға ... иелері мен қолөнер шеберлері қазақтың байырғы ою-өрнек үлгілерін
творчестволарына кеңінен пайдаланып ... ... ... ... салу ... өнерінің бір саласы. Оның түрлері мен атаулары
күнделікті тұрмыста ... ... ... ... ... мен ... ... да, жолдары да сан салалы, алуан түрлі. ... ... ... ... ою, ... ... теру, көз салу, ... ... ... ... ... көздеу, өткермелеу, шаршылау
сияқты салалары ілмелеп, қайып, бүгіп, өткермелеп, тепшіп, шалып, ... ... ... Сондай-ақ өру, бұрау, жону, ойып алу, құю,
сызу, бояу, ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсіпте, әр түрлі құрылыста, ... ... ... әлем ... ... қолданылмайтын, іске аспайтын
жері жоқ. Академик ... ... ... «Қазақ халқын кілең ою-өрнек
дүниесінің ортасында өмір сүреді»-десек, қазақта өрнек түрлерінің сансыз
көп, күнделікті тұрмысқа ... ... ... ... [23,6.3].
Халық арасында кеңінен тараған кесте өнерін алсақ, ол ел ... кең ... ... ... әр ... киімдерді, құрылыста,
заводтың, фабриканың, тұрғын үйлердің, мекеме үйлерінің қабырға өрнектерін,
бағаналарын, бұрыштарын, ... ... ... ... ... ... әшекейлеп, түр салу үшін пайдаланады.
Тұрмыс бұйымдары: шымылдық, перде, түс киіз, жастықтың тысы, т. б. ... ... ... ... ... ... ... белдемше,
желбіршек, қамзол, тірсекжең бешпет, шалбар, жамылғы, орамал тағы басқалар
кестемен ... ... ... қолөнерінде жиі қолданылатын мүйіз тектес ою-
өрнектер өзінің даму барысында рр ... ... ... алған. Қошқар
мүйіз, арқар мүйіз, марал мүйіз, бұғы мүйіз, сынық мүйіз жэне тармақ мүйіз
сияқты тағы ... ... ... сұлу ... таңбасымен сондай-ақ белгілі
бір мән-мағынаны білдірумен көзге түседі. Зергерлер ... ... ... ... оған ... ... ... нақыштар салғанда
мүйіздердің көркемдік элементтерінің ... ... ... ... ... ... жүзік, білезік, алқа, өңір жиек, белбау, ер-тұрман
тағы басқа арнаулы үй-мүліктеріне де ... ... сол ... биік талғам мен творчествалық ізденіс нәтижесінде туғызып отырған.
Арқар мүйіз, қошқар мүйіз ... ... ... ... заттарында да әсемдік сипат алған. Текемет, ... ... ... киіз, бау-басқұр, қоржын, аяққаптарда өсімдік сипатты элементтер мен
астаса келіп ... ... ... ... ... ... түрі өте көп.
Бірақ солардың ішінде қошқар мүйізге көп мән берген. Киетін киім мен ... ... ... ... мен кереге, сықырлауық, ер-тұрман, үзеңгі,
жүгеніне дейін қошқар мүйіз өрнегінің элементтері бар. ... ... ... ... ... ... мен салтынан іздеген жөн.
Сонау Андронов дәуірі біздің эрамызға дейінгі екі мың жылдықтың ... ... жаңа даму ... меңзейді. Содықтан ою-өрнек барлықтарда да
ертеден бері ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан ... ... ... ... ... ... жағынан іріктесек негізінен үш түрлі
ұғымды бейнелейді. Олар, біріншіден, мал өсіру мен аңшылықты, ... су, ... қону ... ... ... ... ... заттардың сыртқы бейнесін береді. [26,6.58].
Енді осы ою-өрнектердің халық арасында көп қолданатын түрлері, не
әрбір шеберлердің көпшілігіне белгілі ... ... ... ... өрнектері аспандағы айға ұқсас етіп жасалған. Бұл өрнектер ең
алғаш діни ұғымды уағыздайтын болса, осы ... бұл ... ... ... ... бір түрі ... сақталып қалған. Кейбір өрнектердегі
дөңгелене келіп түйіскен жарты айлардың ... ... ... ... ... түрлер жасайды. «Ай балта»-ай сияқты құдіретті балта
деген ұғымнан туған. Мұндай өрнек көбінесе ер-тұрмандарда, батырлардың қару-
жарақтарында, кестелі киім-кешектерде, архитектуралық өрнектерде ... ... ... түрі ... айыр ... малдардың
бақайы мен түйенің өркешін өрнекке салу негізінде шыққан. Айыр өрнегінің
екі жақтауын түйістіріп те ... ... қос ... ... ... ... ... қолдану ерекшелігіне байланысты әр ... ... ... ... Сол себепті оны кей жерде, «айыр
тұяқ», «өркеш», «теке мүйіз» деп те атайды.
«Алақан»-көбінесе көп ... ... ... солардың негізгі
бөлігін бір-біріне жапырақ тақтасы немесе алақан ... ... ... ... айтады. Өрнекпен жалғастырады.
Алақан өрнегі сырмақ, төсек сырмақ, маяуза, алаша, бау өрнектерінде
жиі кездеседі.
«Ала ... құрт ... өңі ... ... болып жалғасып
келеді, өңі кәдімгі жұлдыз құртына ұқсас болғандықтан солай аталған. Ол ақ
пен қарадан, қызыл мен жасылдан, көк пен ... ... ... ... ... ... ... құрт», «ала құрт», «бунақ», «буын өрнек» деп ... ... ши ... ... ... жиектерде, төсек, жүк аяқ,
кебеже сияқты заттардың шетінде, «су» ... ... ... «Аламыш», «алаша» шахмат тақтасының сызығы сияқты ... ... ... ... ұзын сызықтардан (желілерден) тұрады.
Сызықтардың ішінде геометриялық фигуралар ... ... ... ... ... құралады. Мұндай өрнектер, ши, терме бау,
кілем, алаша сияқты заттарды ... де жиі ... ... халқы
аламыш балға өрнегін киім-кешек, ағаш бұйымдарына көбірек қолданады.
«Ат ауыз», «Ат ерін» малдың аузы ... ... ... ... ... негізінде жасалған. «Ат ерін» өрнегінде әрбір ... ... ... түрлі мүйіз, өсімдік фигурасы ... ... ... ... ... көркем тігіс, әр түсті маталарды,
киізді оюластырып құрауда, сандық қап, аяқ қап ... ... ... ... жиі ... «Балдақ өрнегі» бір ұшы ашық, қысқыш
сияқты заттар мен бүркітті ... ... айыр ... ұқсас болғандықтан
солай деп аталған. Балдақ өрнектері зергерлік бұйымдарда, әсіресе алтын,
күміс, ... ... ... тақия, сәукеле, кестелі шыт, орамал
өрнектерінде жиі кездеседі.
«Су өрнегі», «Су» деп ... ... ... ... ұзын ... ... өрнегі кейде екі қатар сызық аралығында ирек сызық жасай отырып,
дөңгелек, төрт бұрышты ... ... ... ағаштан жасалған бұйымдардың шеткі өрнектеріне, тұс
киіз, әйелдердің киімдерінің өрнектерінде көп ... ... ... ... ою-өрнектер бір-бірімен шатасып, әнсіз
көрініп тұрады. Сондықтан да ... ... ... ... шекаралық
қызмет атқарады. Қазақ халықтарының «су» өрнегінде өзгешелік болмайды.
«Иректер», «ирек» өрнектері кейде түзу ... ... ... ... ұштары арқылы жасалады. Ондай сызықтар бірнеше қатармен
тізіліп келеді. Кейде бір иректің іші, екінші иректің ішіне ... ... ... мен ... бау» ... иректер жүйесін жасайды. [1,6.89].
Қазақ шеберлерінің қол істерінде, киімдердің шет-шетінде, жағасында,
тақия жиегінде, сақина-білезіктерде, сырмақ шеттерінде, кебеже, жүк аяқ ... ... әдіп ... «су» ... көбірек кездеседі.
«Мүйіз өрнектері». Бұл өрнектердің негізі қойдың, арқардың, ... ... ... ... ... деп ... Мүйіз өрнегі өте
ескі өрнек және ол мал шаруашылығымен айналысқан көшпелі, не ... ... ... өте жиі ... ... ... ... малдың, немесе аңның төбесін, құлағын, тұмсығын ... ... ... көп ... ... айналды. Яғни шеберлер
өздерінің білетін оюларының әр түрлі бейнелерін бір ... ... ... отыру арқылы тұтас бір композиция жасайды.
Сөйтіп мүйіз тектес өрнектердің барлығын сыртынан «мүйіз оюы» деп
атайды. ... ... ... мен түрі өте көп. ... ... кейде өте ұсақ, кейде өте ірі болып келеді.
Ұсақ ... ... ... ... сүйек, мүйіз сияқты нәзік
іс-терде қолданылса, ірі түрлері сырмақ, текемет, ши ... әр ... ... ... әсемдеуге қолданады. Халық шеберлері «мүйіз» өр-
негінің сан-қилы мәнерлерін құбылта бір элементіне екінші, ... бір ... ... ... да, неше ... мазмұнды композиция жасайды.
«Мүйіз» тектес өрнектегі мәнеріне қарай ... ... ... ... ... ... «Қос ... «Сыңар мүйіз», «Сынық мүйіз»,
«Марал мүйіз», «Сырға», «Төрт құлақ», «Түйе мойнақ» сияқты ... ... ... өте ... ... ... ... мүйіз тәрізді болып келсе де,
өрнектеу мәнеріне қарай күрделене ... ... ... ... ... ... «қолтық» өрнектері әр түрлі оюлармен өрнектің арасын
бір-біріне қосып, желі иық, қолтық сияқты формалар жасалатындықтан ... ... ... аяқ қап, ... ши, ... ... тон өрнек-
терінде көп керектенеді, сьірмақ оюларын, киізді, түрлі матаны кесіп, ... ... үшін бір ... желі ... ... Мұны кесте тігісінде де
қолданады.
Қазақ халқының ою-өрнектерімен ... ... ... ... ... үнемі кездесіп отырады. «Құс мұрын» құстың, әсіресе
бүркіттің тұмсығына ұқсас, ... ... ... үсті ... «Құс ... деп аталған. «Құс мұрын» өрнегінің сыртында бір
немесе екі суы тартылған желі өрнегі болады да, оның ... ... ... ... араласып, біртұтас құс мұрын өрнегін жасайды. Құс мұрын,
әйел жүзіктері мен ... ... ... ... ... тон, басқа
сыртқы киімнің етегі, иығы, арқа өрнектерінде қолданады. «Құс мұрын» өрнегі
жоғарғы аталған заттардан басқа бұйымдарда қолданылуы ... ... ... мен ... жолдары бірдей болады.
«Шытыра» немесе шытырман ұзын су өрнектерінің ішінен екі, төрт, кейде
сегіз рет қайталанған сызықтар жүріледі. Мұның ... төрт ... ... ... да ... жарты шар сияқты сызықтар жүріледі. Өрнектің
соңында арасы ... ... ... ... ... ... немесе, шытырман деп атаған. «Шытыра» немесе шытырман ою-өрнектерін
тұс киіздің қиюы, әр түрлі киімдер мен ... ызба ... ... ... ... ... ... бедерін бейнелеуден шыққан диогнал
тәрізді өрнектер ағаш, мүйіз заттарының шет-шетінде, киімдердің жағасында,
кимешектің шеті мен ... ... ... ... халықтық ою-
өрнектерден өздері көріп, көңілдеріне ұнағандарын қағазға, матаға түсіріп
ойып ... ... ... ... деп ... Үлгі ... көп ... сол үлгі бойынша ою ойып, іс ... ... ... ... ... өз ... жаңа түр, жаңа ... бедер қосып, жөндеп, дамытып
отырады. [31,б.16].
Қарапайым әдістің өзімен неше түрлі сурет жасап, ұнасым мен әдемілік
жағынан көздің ... ... ... ... ... жүрген халық
шеберлері қазір де көп.
2 ӨРМЕК ЖӘНЕ ШИ ... ... ... шеберлерінің ерте заманнан бері жалғасып келе жатқан
тоқу ісінде қолданатын өте қарапайым әдісінің бірі. ... ... ... қойдың ақ, қара, қызыл өлі жүні. Ал арқауын түйенің жүнінен
иіреді.
Зайсан ауданындағы Дайыр ауылында ... 73 ... Биби ... бойынша, өрмек тоқу үшін әзірленетін жүнді қырқудан бұрын қойды
бірден екі қайта тоғытады да қырқады, қырқылған ... ... жуып ... ... ... ... кейін жүнді түтеді де, жіңішкерте созып,
шумақтап ұршықпен иіреді. Ең ... ... ... ... де домалақтап
орайды.
Осындай әдіспен екінші жіп те әзірленіп ... соң, ... ... ... өрмектің өңіне сәйкестіріп бояйды.
Өрмектің арқау жібі ең ұзын ... жуан ... ... ... қой ... басқа сан алуан түсті маталардың жібін суырып, бірнеше
қайта қабаттап иіру жолымен әзірлеуге болады, не ... ... ақ ... ... ... ... бояумен бояп әзірлеуге болады. Мұндай жіптің түрі
6-7-ге дейін болуға тиіс, оны «өрмек» жіптері деп атайды.
Қолөнер шеберлерінің кез-келген жағдайда қолданып, ... ... ... ... екі түрі ... тұтас өңді, кілем сияқты аспалы жолмен тоқылатын өрмектер.
Екіншісі-қолмен тоқылатын жай өрмектер. Халық қолөнерінде көбірек
қолданатын, әркім өздері тоқи ... жай ... әр ... ... ... өрісінің қазықтары 4-5 дана болады, оны төрт бұрыш формада
қағып ... ... ... ... үшін жіп алып ... қазыққа
жіпті іліп отырады.
2 Күзу қазығы, күзу шыбығы - бұл арқылы шалыс ... ... ... ... ... ... шалыс түсуіне қолайлы болдыру үшін жоғары
көтеріп, көтермеге, ... іліп ... Күзу ... тек ... ... бір-біріне ауыстырмай бөлектеп тұрады. Күзу жіптерін түйе немесе
қойдың өлі жүнінен ширақ, екі қабаттап ... де, ... күзу ... да ... ... екі жақ шеті ... ... дөңес, ені 20-35
сантиметрдей тақтай.
4 Есепші, ... ... ... ... ... ... ... қашықтықта бестен, оннан байлап қояды.
5 Қылыш-өзі қылыш тәрізді, сырт жағын (жетесі) 6-7 сантиметрге дейін,
дүз жағын 6-7 миллиметр ... ғана ... ... ... ... ені 12-15 ... түзу таяқша, жіптерден өрнек теріліп, арқауды
өткізгеннен кейін ... ... алып ... қағып бекітеді.
6 Арқау ағашы - ұзындығы 30 сантиметрдей түзу ... оған ... ... Тоқу кезінде әрбір шалыстан (айқастан) кейін арқауды бір рет
өткізіп отырады.
7 Көтерме-қабығы алынған ұзындығы 1 метр 50 сантиметр ... ... ... буып ... оны мосы деп те ... Мосы темірден де
жасалады, оның ілмегі болады, өрмек жіптерін күзу ... ... ... ... іліп қояды. [10,6.73].
Өрмек жіптерінің немесе тоқылатын ... ені мен ... ... ... ... әлгі ... тең төрт бұрышқа бөліп 4
қазық, ... үш ... өріс ... үш ... ... ... жер ... бұтасыз, тегіс жер болуы және малдың,
адамның көп жүретін аяқ асты болмауы керек. ... ... ... ... ... есебі күшті келеді. Мысалы өрмектің өрісі 20 метр болса,
онда 4 бұрыштың әр бір ... 5 ... ... ... сол 4 қабырғаның бірінің орта шенінен бесінші ... оған ... ... ... ... күзу ... ... қазықпен арқалық қаданың арасы 20-25 см алыс тұрады. Өрмектің ерсі
және қарсы жіптерін екі адам ... да, ... 4 ... ... ... ... Мұны «өрмек жүгіру» деп атайды. Егер ерсі жіптері бірнеше түсті
болса, онда әлгі екі адам ... ... ... ... ... ... ... бөліп алып жүгіреді. Өрмек жіптері жерге түсіп, шөп-шалаңға
былғанбау үшін және ... ... жіп ... тез ... ... үшін ... әр ... ернеуі тегіс аяққа, табаққа салып
алып жүгіреді.
Бесінші ... пен ... ... ... адам ... құру ісінің
тәжірибелі шебері болуға тиіс. Ол басы күзу шыбыққа бекітілген күзу жібінің
шағын ... ... да ерсі ... бір ... ... орай күзу ... бір рет ... байлауымен өткермелейді.
Ал қарсы жіпті шалмай, тек арқалықтың сыртынан бесінші ... ... Осы ... ... ... ... бірі ... шалынып,
екіншісі күзуге шалынбай бос қалып отырады.
Мұны «өрмек шалу» дейді. «Өрмек жүгіру» біткен соң, қазықтарды суырып
тастап, ... ... екі ... ... ... жіптердің екі жақ басы
тұйық болып шығады, мүның бір ... ... ... ... кигізеді.
Екінші тұйығынан көлденең бір ағаш өткізеді де, оны ... ... ... ... ... ... мен арқалықты көтеріп өрмек ... ... ... ... ... енді екіге бөлінеді. Демек, күзуден жіп жоғары
шығады да, бос жіп күзудің ... ... ... ... ... ... артқы жағынан екі айқас пайда болады.
Арқалықтың асты, яғни екі ... ... ... қуыс ... бұл ... ... қояды. Енді алдыңғы айқас жіптерді ажыратып қолмен санап
отырады да, ... ... ... ... Ал ... ... ... түсіріп,
бұл араға адарғыны сұғып қояды. Адарғымен бірге бақылау жібін өткізіп, оның
екі ұшын қоса тұйықтап байлайды.
Жіп үзіліп немесе қосарланып ... ... оңай ... алу ... ... ... жіпті 5-10 пармен кергіш сабауды ... ... ... ... ... күзудің астындағы 10-15 сантиметр қашыққа арқауды
өткізіп ... да, ... ... ... ... ... ... нығыздап
қағады.
Бұдан кейін қылышты суырып алып, адарғыны қырынан көтере күзудің
деңгейіне әкеледі. Сол ... ... ... ... жіп адарғының қырымен
20-25 см жоғары көтеріліп, күзулердің ара-арасымен 10-15 сантиметрдей ... ... ... Осы ... күзу мен ... ... ерсі ... қуыс қалады.
Тоқушы қылышты әкеліп осы қуыстан өткізеді де, ... ... ... ... ... нығыздап қағады. Бұдан соң адарғыны кейін шегіндіреді.
Күзудегі ерсі жіптер тағы да жоғары шығып, қарсы жіптердің үстіндегі ... ... ... ... өткізіп алып тағы да қағады. Осы тәртіппен қайталаудың
нәтижесінде ерсі жіптер мен қарсы жіптердің қапсыра айқасып ... ... ... ... ... ... ... байланысты етіп өрмек жіптерінің
өңін сәйкестіреді. Басқұр, ... бау, жел ... ... ... ... ... ... мүйіз», «қос мүйіз», «қолтық», «шаршы», «таңдай»
өрнектерін теріп тоқиды.
Қазақтың терме өрнегінің тәсілімен ... ... ... ... үзік, туырдықтың, шаңырақ пен шымылдықтың, төсек кергіштің баулары,
босаға, ... ... ... ... ... сандық қап, алаша сияқты
бұйымдар жатады.
Халық ... жиі ... ... ... ... ... ... жібін боямайды ақ, қара жүннен иіріледі, қап ... ... тек ақ, қара су ... ... алып ... ... тоқу ... бау алашаға ұқсас, айырмашылығы терілмейді. Шалыс арасына арқауды
өткізіп, адарғымен ... ... ... сақталған жануар тектес тағамдардың
сапасы көп уакытқа ... ... ... ... Алаша бүктеуге, алып, салуға қолайлы мүлік. Мұны
ұсталатын орнына қарай әрі ... әрі ... етіп ... ... ... ені әдетте 40-45 сантиметрден аспайды, сондықтан мұның
бірнеше ... ... ... тура ... Бұл үшін ... ... ұзын бойы мен енін өлшеп, одан кейін неше бой етіп ... ... ... ... ... 35-40 сантиметрдейі тоқуға келмей қырқылады.
Мұны «өрмектің қырқындысы» дейді. Алашаның бойларын құрау үшін осы ... ... Бұл ... ақ, ... көк, ... 4 түсті деп көрейік.
Ендерін, ... ... осы 4 ... кезектестіре отырып бұзау тіс тігісімен
аралықтарын 1-2 сантиметрдей етіп, қосымша сыналана енгізіледі де ... ... ... Өрмекке жеңіл әрі жиі қолданылатын өрнектің екі ... Оның ... «су» ... де, ... ... өрнегі. «Су» өрнегін
өрмектің белгілі бір шетінен ерсі жіп пен қарсы жіптің ... бір ... ... ... ... ... ... осы екі жіптің екеуін екі ... ... ... жіп ... үстінгі жіп ақ) тоқиды.
Өрмектерге мүйіз, өсімдік, геометриялық ... ... ... те тоқу кездеседі. Мұндай тоқуды «терме» деп атайды.
Терме өрнегіне жоғарыдағы аталған жабдықтарға қосымша ... ... ... жабдықтар қолданылады. Мәйменке өте жұқа
етіліп, жып-жылмағай, бұдырыссыз істеледі. Бұл ... ... ... ... ... ... үшін, сондай-ақ мүйіз өрнегін теру үшін қолданатын
құрал. Терме ... ... ... ... ... да ... ... арқылы әрбір ілген жіп санын ұмытпай, есте сақтау
арқылы орындалады.
Термелеп тоқу әдісі өрмек өнерінің ең көп ... және ... ... ең ... деп саналады.
Енді терме құралдарын атап, олардың кейбіреулеріне түсінік берейік.
Басқұр-керегенің басы уықтың баулығымен сыртынан шымқай орап тұрады,
оған төмен керегенің ... ... ши ... ... ... ... ... төрт бұрышынан іледі
де, астынан терме дөдеге құр өткізіледі.
Үзік, туырдықтың бас, ... аяқ ... ... да ... ... Үзік бауларына қарағанда туырдық ... ... ... ... болғандықтан басқұрдан жіңішке, үзік бауларынан енді ... мен ... бау. ... ... оң және сол ... ... ... Ол үйге сән берумен қатар, шаңырақты
көтергенде қисайтпай тең ... түру үшін ... ... ... ... ... босағасын қосып
байлайтын құр бау. Бұл онша енді болмай тоқылады.
Теңқұр-тең буатын құр жіп. Олар үзік, ... құр ... ... етіп ... Құр аяқ жіп- ... ... аяқ салып отыратын
үзенгі, сонымен бірге құр белбеу, құр ... құр аяқ қап, құр қол ... ... қап, құр ... құр тізгін, құр жүген ботаның құр ноқтасы тағы
басқалар ... ... ... кезде терме әдісімен өрмектеп тоқылған ерлердің галстугі, мойын
орауыш, әйелдердің ... ... бауы ... ... жиі ... ... тоқу. Біздің елімізде соңғы жылдары кілем тоқу тек қана ... ... ... ... ... айналумен қатар басқадай
өндіріс шаруашылық орындары мен бірлестіктерде де ... ... ... - ... өрмек» немесе «кілем өрмегі» деп атайды.
Соған қарай ... бой ... де ... ... қарай кейде 3, кейде 4
бет ... ... Жай ... ... ... ... ... кілемінің
арқауы түйе жүні аралас мақтадан мықты әрі жуан етіп ... Бой ... ... ... түк өрнек жасаушы жіптері қойдың ақ биязы жүнінен өзге
жіптерден гөрі бостау иіріледі. Өрнек жіптерін өң-өңімен ... ... ... ... арнаулы күзеулерде бос тұрады. Оны кілем тоқушы шебер
өз керегіне қарай суыртпақтап отырып арқау мен бой жіптерге ілу арқылы ... ... ... тез ... тік ... ... ... жіптерін санап, оның тұтас еніне жеткенше, бірақ ... ... ... қиып ... ... тарақпен арқауға бастыра қағады. Осылай бір
қатарды салып, оны өрнектің нұсқасына қарай қайтадан шалып тоқи ... ... ... ... түсіру термемен бірдей болады.
Кілем тоқыған кезде сызылған өрнегінің бояуына қарап ... ... бой ... шалады. Түк жіптерін сызылған өрнекке қарамай, ... ... өңі мен фоны ... ... ... ... алаша, басқұр сияқты бұйымдарды өрнектеп термей, ... ... өң ... ... ... ... ... әдіспен ені 2-3 метр, ұзындығы 3,5 метр кілемді бір адам ... ... ... ... теріліп тоқылатын бұйымдардың жіптері көк ... ... ... ... ... қызыл фонға қара, көк, сары және ақ түсті
өрнектер көбірек жүргізіледі, кейде ... ... бір ... ... бірнеше өндерді де қолданылады.
Түкті кілемнен басқа, түксіз тақыр кілем (дорожник) коридор, төсек
алдының төсеніштерін қолдан ... ... Оған ... ... өрнек
беретін жіпті ерсі мен қарсының өз бойында бояп алады да ... ... ... өткізіп, өрмек әдісімен тоқи береді.
Тақыр кілемді кейде жіптерін боямай-ақ, ақ жіп пен қара ... ... ... ... ... ... ... басқұр, түс киіз барлық қыр сырын өте
жақсы білетін ... ... ... он ... өнер тамған апамыз
Бадижамал Андыбай қызы еді. Жалпы алаша, басқұр, өрмек, және ... ... ұсақ ... көп, ... ... ... мол ... Тоқыған
алашаның түрінің сұлу, сапасы жоғары болуы жіптің түр түсіне, оның ... ... ... ... ... ... бұл тек былайша
айтқанда тек теория ғана. Ал оның іс жүзінде орындалуын, дұрыс шығуын ... өте ... ... ... білімділік керек. Ал апамыз тек алаша,
кілем, т.с.с. ғана емес, қазақтың ұлттық киімдерінің озық үлгілерін ... бас ... ... құндыз бөрік, үлкен әжелердің кимешек
шылауышын) біздің елге таратқан осы кісі еді.
2.2 Ши тоқу ... тоқу ... де ерте ... бері ... ... ... ... құралсыз қолмен тоқи беретін халық қол өнерінің бір түрі
болып есептеледі. Бұрын көшпелі және жартылай ... ... ... Азия ... ... қырғыздар, түрікмендер, жартылай отырықшы
өзбекткр, қарақалпақтар) көне ... ... ... ... ... тоқылған шилер, киіз үйдің
керегесі мен туырлығының арасында орналасады. Ол ... түс ... ... үйге ... өң ... ... ... Сондай-ақ ыдыс-аяқ тұрған
жақ тұтуға, үлкен үйлердің ішін бөлмелеп ... ... ... ... ... ... ... оқ салып жүретін қорамсақ қаптары да шиден
тоқылған. Соңғы кезде ши ... ... ... ... ... ... орындарда тоқылып, өндірістік сипат алып
келеді.
Қолөнер ісінің басқа түрлеріне қарағанда ши тоқу әлдеқайда арзанға
түседі, әрі ... ... ... киіз ... ішін ... шидің алатын
орны ерекше. Неше түрлі сырмен боялып, сағанақтары күмістендірілген кереге
көздері мен құлпырған құрт-танғыштарға, термелеп өріп, ... ... ... зермен кестелеп, шұғамен оюлаған туырлық пен үзіктің ... ши ... түр беру ... өте ... тұрады. Осындай әдемі
оралған кілем шилер малды ауылда қазір де жиі кездеседі. Әсем болумен қатар
ши көші-қон ... алып ... өте ... Сондықтан мал
шаруашылығымен айналысатын елдер оны ерте заманнан бері пайдаланып келеді.
Ши тарту, оны ... ... жүн орап тоқу ... ... ... ... ... жүмыстар. Ши тартуға ауылдың қыз-келіншектері
мен ... ... ... ... қойын, қымызын дайындап, домбыра,
қобыз алып, ұйымдасқан түрде кірісетін. Қазақтың «ши тарту биі», ... ... ұлт ... ... ... ... ши мал аяғы баспаған соны жерден, жаздың орта шенінде әбден
бойлап өскен кезде ... Шиді ... ... ... ... ... кетпей тарту керек. Мұндай кезде жер жұмсақ, ши ... ... ... ... ... ... көлеңкеге кептіреді де, өрнектеп
орайды. Шалқар ауылының тұрғыны Күлшан апаның сөзі ... ши ... ... ... ... тарту-әзірлеу. Шиді августың 15-нен сентябрьдің 10-ы аралығында,
буыны ... ... ... Кереге сыртынан ұстауға арналған ши 120 см-
ден 150 см-ге дейін ұзын ... ал ... ... ... ... ... ... тиіс.
Шиді тартқанда сабағын бұрап сындырмай, орта ... екі ... ... ... ... ... суырылып жұлынады.
Мұны-ши тарту деп атайды. Әдетте, керегеге ұстау үшін тоқылған ... 4-5 метр деп ... бір ... ши тоқу үшін 800-1000 дана ... ... ... шиді күн ... мал жеп, басып жаныштамайтын
құрғақ жерде 7-10 ... бойы ... де, ... ... ... ... ... шидің бауын қойдың өлі жүнінен не ... ... ... ... ... етіп ... ... орнына өсімдік талшығынан жасалған кендір ... ... иіру ... пайдалануға болады.
Ши бұйымын жалпы сырт көрінісіне қарай үш түрге бөледі: ақ ши, ораулы
ши, шым-ши (шымораулы ши). Қазақ арасында осы ... ... ... ... ... ақ шиді оралмай, құр өзі тоқылатын
болғандықтан ... киіз ... өре ... ... ... мал
сойғанда еттің астына салуға, сырғауыл салынған үйдің төбесіне жаюға
ұстайды. Ал ... ... ... ... шиді шым ши ... Оны киіз үйге,
ас-су, ыдыс-аяқ тұратын жерге қоршау етеді. Кейде оны ... ... ... ... ... емес, әр жерінен аралатып оралған шиді ... ... ... малшыларға арналған киіз үйлер өте әдемі, кішкене,
ыңғайлы болатын. ... ол тек ... ... заты ... соң ... ... салтын сақтайтын белгілері болмайтын. Бұл киіз үйлердің
туырлығы мен керегесінің арасында түрлі ... сыр мен ... ... ... мен жел ... тек кендір арқаннан жасалатын. Өзінің
жайлауға ... ... ... үйіне, және үш бауырының үйлеріне Күлән апам
мен Нүрбәтшә тәтәм ... ши және ... ... ... ... Құрт ... өреге деп киіз үйдің қазандық жағын бөліп коятын жерге
ақ шиден талай шыпта тоқығанын білемін. Осы сияқты қолдан ... ... ... Монғолия, Қытай жерінен келген оралман ағайындардың үйлерінен
көптеп ... ... ... де шиді ... да біздің
елдікінен өзгешеліктері бар ... ... ... ... ... де бар екен. Өзгешеліктері ши тоқитын жіптері ... ... ... түседі. Оны мықты болады деп түсіндіреді. Керісінше
бояуының түрі сондай ұнамды көрінді.
Осы жоғарыда айтылған ... апа мен ... ... ... ши ... екі ... әдісі бар. Бірі - әрбір ... ... ... ... ... ... негізге ала отырып, тоқитын шидің бір
шаршы көзін жіпке тізеді де, пышақпен кертіп немесе түсті сия бояумен ... да, ... алып орай ... - ... ... ... ... шидің өрнегіне салып орау.
Орайтын шиді бір-бірлеп өрнек бойынша әр түсті оралған шидің буындарын ... ... ... орайды. Оралған шилерді өрнегіне сәйкес өз алдына
бөлектеп жіңішке шуда жіппен тізіп отырады.
Оралып, ... ... ... тал шиді сол ... өзі ... шеберлер «иындасқан» деп атайды) шиіне шуда жіппен бір ... ... ... ... ... ... осы ... алып
тоқиды.
Шиді орағанда оның түп жағы мен шашақ жағын үнемі кезектестіре салып
отырады. Әйтпесе ... бір шеті ... ... ... шеті ... ... ... шиді жинау да қиын.
Шиді тоқуға арналып иірілген жіп оралып, бірнеше домалаққа төгіледі,
домалақтарды салмақты ету үшін ... ... ... ... тас байлайды.
Мөлшері орташа бір қанат шидің өң бойы 10 -11 жерден тоқылады.
Тоқу үстіне керекті ең ... ... екі ... жіппен байлап,
биіктігі шамамен 1 м 20 см келетін ағашқа асып ... өн ... әр ... ... жіп ... етіп ... ... домалақталған жіптерді арқалыққа дәл ортасын келтіріп, ... ... ... ... ... ... ортасына әкеліп бірінші шиді
сырықты ... ... да, әлгі ... ... ... ... яғни тоқушы арқалықтың ар жағындағы домалақты ... ... ... ... түсіреді, бер жағындағысын сол қолымен ар жағына
түсіреді. Осы тәртіппен шидің өн бойы ... ... Ши мен шиді ... жібі ... шиді ... сайын екі жіп өзара бір айқасып есіліп ... ... өз ... ... ... оң қолымен, біресе сол қолымен
ауыстыру арқылы оңай орындайды. [9,6.62].
Тоқылатын шидің басталған жағы мен ... жақ ... ... ... ... әуелі өз алдына бір рет жай жіппен ерсілі-қарсылы ... орап ... Әр ... ... ... жүннен иірілген
жіппен ақ шиді қабаттастырып ораған бөлегі үш ... ... ... ... ... Мұны ши ... «ши өрнегі» деп атайды. Тоқи
бастағанда бір немесе екі қарыстай жерге бірыңғай ... ... ... болғаннан кейін қабаттасып оралған жерінен бау тағылып, асты-үстіне
киіз немесе ... ... жүн ... ... ... ... ... шидің екі жақ шетін қарақұс деп атайды. Тоқылып болған шидің бас-
аяғын тегістеп қырқады. Шидін аяғы мен ... ... ... сақтау үшін екі
жақ шетін әдемі матамен, ... ... ... ... ... шиді
орап немесе ақ шиді қалпында тоқумен қатар шиді қамысты талдың сыптығыр
бұтақтарын байластырып өзді-өзін ... әр ... ... ... салатын
ыдыстар, шыны қап тоқиды.
Халық шаруашылығында шиді орап тоқумен қатар шиді, қамысты, сыптығыр
бұталарды ... ... үй, мал қора ... қар ... ... ... түйіп әр түрлі шыпталар, төсеніштер жасаудың да маңызы зор.
3 КИІЗ ЖӘНЕ ТЕКЕМЕТ
3.1 Киіз және текемет басу тәсілі
Киіз ... даму ... киіз ... ... табудың маңызы аса зор
болды. Киіз басу сонау Геродот ... ... ... мен ... ... ... ... ішінде киізден басылған бұйымдар
табылған. Киіз басу өндірісі өзінің өсу шегіне орта ғасырдан ... ... ... қаңлы-қыпшақ жерінен өтіп бара жатып, олардың өздерінің үйлерін
тек ақ киізбен жабатынын, сондай-ақ киіздің жарқырап ағарып ... үшін ... пен әкті ... ... ... ... сіңіретіндігін айтады.
Осы Рубрук киіз бұйымдарының бетіне жекелеп салынған аңдар мен құстардың,
ағаштар мен ... ... ... ... ... салынғандығы
туралы баяндалған. [46,6.120]. Киізден осы әдіспен бұйым жасаудың ... ... мен ... ... ... сақталған. Қазақтардың
киізге деген мұқтаждығы әр уақытта орасан зор ... Ол тек үйді жабу ... ... ... киіз ... ішкі ... да қолданылады.
Көшпелі және жартылай көшпелі тұрмыс ... ... ... өнімдерін өңдеумен байланысты оның ішінде жүннен алуан түрлі
бұйымдар жасау белгілі бір өнерді, шеберлікті қажет етті. ... ... ... жіп ... ол ... өрмек тоқып, қап, қоржын, киіз үйдің
түрлі бау, басқұрларын дайындаған. Қой жүнінен киіз үйге ... ... ... ... оюлап жақсы текемет басатын болды; шидем, бас киім,
аяқ киім, тоқым сияқты заттар дайындалды. Қазақтың халық ... ... ... ... ... ... зерттеудің, олардың
нұсқаларын жариялап отырудың маңызы зор, ... бұл ... ... аса маңызды тың мәселелерін шешуге, оның ұлттық ... ... ... ... айырмашылықтар мен өзара ықпалдарын
анықтауға, сол сияқты басқа халықтармен байланысын ... ... ... неше түрлі оюлап сырмақ ою, текемет басу дәстүрі,
оюлардың үқсастығы республикамыздан тыс түркі ... ... ... ... ... ... үндесіп жатады. Бұл өзбек,
қырғыз, қарақалпақ, қазақ халықтарының ерте ... ... ... ... ... қойы қоралас, төскейде малы, түйісіп өскен малы бір ел
екендігін көрсетеді. Демек, киіз басумен тек қазақ ... ғана ... ... ... ... ... байқалады. Оның ішінде ... ... киіз басу ... ... зор ... ... келе жатқан қолөнердің бір түрі.
Бұл халықтардың киіз басатын жүнді ... және оның басу ... ... ... ... болмайды. Көптеген процесі бірдей, тек қана
біраздаған өзгешеліктері болады. Бұл жөнінде Зайсан ауданынындағы Айнабұлақ
ауылының ... ... апа ... ... ... басу үшін ... ... қырқатын қойды, қырқудан бірнеше күн бұрын
иірім, ағынды суға айдап салу арқылы 2-3 қайта тоғытады, ... ... және ... лас ... ... ... ... ақ жүнін,
немесе басқа өңнің жүнін бөлек ... ... ... ... ... ... ... жүнді шаң-тозаңнан, шөп-шөгірден тазартып, жүннің
білтеленіп, ұйысқанын жазу үшін ... ... Жүн ... ... ... ... ... болып саналады, жүн сабау қазақ халқында бірдей болады да
ойын сауықпен көңілді өтеді. Жүн сабау ісіне әйелдер мен ... ... ... Бір сабам жүнді бестен-алты адам қос қолдап сабайды. Киіздің өң
бетіне ... ... ... ... жүн ... ... соң, «Тулақ
шашу» деген дәстүр бойынша адамдар жиналып ... ... ойын ... ... ... ... ... мен тулақ. Сабауды бұтақсыз
түзу талдан, қара мойылдан, майысқақ ... ... ... ... ... алып ... Басқа ағаштар мен бұталардын
бұтағы бос, оңай сынатын болғандықтан ... ... ... Әзірленген
бұтақтың ұзындығын 1 метр 20 ... ... екі ұшын ... Сабауды екіге бөледі. Бірі - күзем жүнді үлпілдетіп ... оның ... 2 ... жуан ... ... - ... сабау,
оның диаметрі 1 сантиметрдей солқылдақ жіңішке болады. Шабақ ... ... ... ... ... ... өңін әрі жұқа және ... етіп
шабақтайды. Сабау жүн сабаушылардың санына қарай әр ... ... ... екі ... қос ... сабайды. Сабайтын жүннің астына тулақ
төселеді.
Тулақ- дегеніміз көбінде жылқының терісінен жасалалы. Қыста сойылған
жылқының терісін суға жібітіп, жүнін өткір ... ... ... ... суға ... ... бойы ... қойса, жүні өзінен-өзі жидіп ... ... ... ... шала ... де күн ... ... төсеп қояды, не болмаса үй ішіне төсеніш ретінде ... ... ... ... тулақ оңайлықпен жыртылмайды. Тулақ кеуіп,
қурап ... ... ... үшін сүт немесе қара шай бүркіп шептесінге
жібітеді.
Жүн сабалып болғаннан кейін, киіз басатын ши әзірленеді, киіз ... ши ... ... ұстаулы өрнектеліп оралмаған 4 қанат ақ шиді
екі қатар етіп жарыстыра көктейді, бауларын байластырып қояды да ... ... ... ... киіз ... Киіздің екі бетін киіздің асты мен
үсті немесе киіздің өңі мен ... ... ... басу ... ши көп қолданылмайды, шидің орнына ескі киіздер
қолданылады. Әуелі шидің, ... ... ... ... астыңғы өңіне
келетіндей етіп, арнайы сабалған ... ... да, екі адам екі ... ... ... жаймалау деген сөз). Мұны жабдықтау
да дейді. Шабақтау біраз жүрілгеннен кейін, өң бетін ... ... ... өң ... ... ... таза, әдемі жүнді сол қолымен уыстап
алып, әлгі шабақталған жүннің үстіне салып отырып, оң ... ... ... үзіп ... ... жүн ... ... бір тегіс болып
төселе ... Бұл істі ... бет ... ... ... ... Жүннің өң беті дұрыс біркелкі тартылмаса, киізді басқаннан кейін
ала-құла саңылау қалып, ұнасымсыз ... Ал ... ... ... я ... я жұқа ... бір қолымен-ақ сезіп отырады. Мұны халық
«жүн тартушының қолының көзі бар» деп дәріптейді.
Егер ... ... киіз ... ... онда оның астыңғы бетіне
бозғылт, қызыл түсті жүндер шабақталады, бетіне ең әдемі жүн тартылады.
Сырмаққа арналған киіз жұқа ... егер ... ... сырмақ астарланып
сырыла келе өте ауырлап, ыңғайсызданып кетуі мүмкін. Сөйтіп киіздің ... ... соң, ... ... ... үшін тағы да ... рет
жүріп өтіп, киізді алақанмен басып көреді. Жұқа жеріне жүн қосады, қалың
жерін жаймалап ... ... ... ... ... суды ... әкеліп, сүзгімен немесе
шөміштің сыртымен шашыратып, шидің бір жақ шетінен бастап біркелкі ... ... ... ... су өз ... ... ... шабақталған
жүн мен тартылған жүнді бір-біріне қосып жабыстырады. Ыстық су жүннің
талшықтарын буландырып жібітеді де, ... ... ... тез ... ... себіле бастаған соң екі немесе үш адам шидің басынан ... ... ... ... ... астына жымыра шиыршықтап орай
бастайды. Шиді ширатып, орап жинаған ... ... ... су құйып
отырады. Осы тәртіппен жүн тартылған ши түгел жиналған соң, оны сыртынан
жіппен бостау етіп ... ... ... да, екі ... ... ... екі орап ... тартушылар тең екіге бөлінеді де, кезекпен арқанды
тартып шиді домалатады, мұны ... ... деп ... ... соң ... әзір ... шидің өн бойын бойлай 10-12 адам
қатар жүріп келе жатып шиге ораулы киізді ... ... ... Бұларға
қарама-қарсы бір адам тұрады, оны қой бастар дейді. Ол бүктеліп әзір жатқан
киізді алға қарай (өзіне ... ... ... ... ... ... жатқан киіз тепкіленіп әбден төселеді. Мұндағы бір шартты нәрсе-киіз
бойында ... ... жер ... ... Әйтпесе киіздің бір жері кірігіп,
бір жері кірікпей босап, жүн ... ... қою ... ... жер ... боп шығады.
Киізге ою салынған болса, яғни текемет болса 1 ... ... ... ... киіз ... ... түзетіп алып, оны қайта орап тағы да
тебеді. Жалпы киізді тебу уақыты 2 сағаттан 3 ... ... ... ... көп ... соғұрлым шымыр, тегіс, әдемі шығады да, ондай киіз
көп уақытқа дейін қосып, түтеленбейді.
Қазақ ғұрпында киіз тебу бір ... ... ... ... ісі
саналған. Сондықтан киіз тебушілер домалатқан киіздерін қадірлеп отаулардың
сыртына апарып «қой басты, қой ... деп ... Үй ... қой сойып, не
қымыз сапырып, не болмаса құрт-май алып шығып, киіз ... ... ... ... ... үнемі ән, би, ойын-сауықтармен өтеді.
[35,6.23].
Киіздің тебуі жетті-ау деген кезде, ... ... ... ... ... орап ... ... кейін киіздің асты-үстін ауыстырып
отырып, 3-4 рет шиыршықтап, ... де, екі ... ... ... ... алып, тағы да ыстық су құйып сығымдап үстін күпімен, тонмен
жылылап жауып тастап булайды. Мұны булау немесе ... ... Бұл ... ... киіз буланып, бөрттірген дән сияқты біраз ісінеді. ... ... бір, бір ... ... ... Бұл ... киізшілер дем алып
тамақтанады. Болашақ киіздің сапасы туралы әркім өз ... ... киіз ... ... сөз, жылы ... ... ... балбырап жатқан киізді мөлшерлі уақыт өткен соң шешіп
алып, қайыра ширатып, тағы да ... ... ... ... ... ... үстінде көлденең жатқан киізді өздеріне қарай жұла тартып
алып, ... ... ... ұрып басады. Мұны білектеу ... ... ... ... ... ... білектегенде үнемі бір жердегі
жіптен ұстай бермей, ауыстырып отырып білектейді. Осы тәртіппен 3-4 ... ... ... соң, оны ... ... ... әрі-бері
созғылайды да, қарпуға кіріседі. Білектеліп болған киізді үзынынан екі
қабаттап бүктеп, оның екі ... ... ... шуда ... ... ... ... ұзына бойын да көктейді. Сонда киіз шұжық сияқты
қалыпқа түседі. Киіз басушылар осы дөңгелек киізді ақ шидің ... ... ... Қусырылған киіздің әр жерінен қамти ұстап, ... Яғни ... ... ... оңға қарай серпіп, екінші кезекте
солға ... ... ... үстінде киіздің шетін қымтап ұстап отырғандардың
қолдары оңнан солға қарай ... ... ... ... ... жиналып
тегістеледі де, екі жақ бетіндегі кірікпей қалған бос қылшықтары түседі.
Білектеу мен ... ... ... ... ... киіз ... ... көлемі шағындалады. Енді оны ... ... ... ... ... ... оны ... шандымайды, тек жұмырлай
білектеп есе отырып екінші басына жеткізеді. Одан кейін екінші ... ... соза ... ... ... ... дейін апарады. Сонда киіз молығып,
созыла ... Бұл ... ... 10-20 минутқа созылады. Киізді
білектегенде және ұзындағанда оның екі жақ басына жуан ... ... ... ... ... қойып отырады. Сонда киіздің ұзына ... ... шеті ... болмай, тегістеліп шығады.
Ұзындаудан кейін киіз басу ісі бітті деп саналады да, оны желге қойып
кептіреді. Кепкен киізді ... ... ... ... буылған
сыпыртқымен соғып, сыпырып бос жүрген қыл-қыбырынан арылтады. Осыдан ... ... ... ... береді.
Киізді кейде пісіреді, яғни пысықтайды. Бос басылған немесе бірсыпыра
уақыт кесек киіз күйінде пайдалануда болып ... ... үйге ... аяққап, киіз есік, сырмақ жасарда шидің үстіне салады да, ыстық су
құйып білектейді. Бұл ... киіз ... ... ... Киіз ... бұл ... ... пісіру» деп атайды.
Аттың кежіміндегі, сондай-ақ, қалпақ, кебенек, жайнамаз сияқты
жұқалан ... ... әр ... өрнек жасау үшін кейін қайшымен оюлап
кесілетіндей етіп жасайды, мұны ... ... ... ... ... ... етіп жұқалап басады, яғни тек ши бетіне шыбықпен шабақтап ... ... су ... ... ... ақ, ... ... кейде қызғылт түсті болып
шығуы әдейі таңдап алып, бөлек сабалған қой жүндерінің түсіне ... ... ... ... ... ... ... өре, киіз, кесек киіз,
текемет киіз, сырмақ киіз, талдырма, сатымсақ киіз, қозы ... киіз ... ... ... ... ... қырқу, жүн сабау, киіз басу сияқты ... ... ... ... ... жұмыс болып саналған. Сондықтан ауыл жастары мұндай
жұмыстарға ... ... ... ... ... міндеті деп біліп,
оған бар ынтасымен қатысады. Жүн сабау, киіз басу ... ... ... әзіл-оспақ айтысатын өте көңілді сауық-сайран орны болған. Қазақтың
«киіз басу» биі, «қойбасты» ойыны, жас ... бір ... жүн ... ... және ... да ... ас алдырып жеу дағдысы да, еңбектің ... ... ... өз ... туған салт-дәстүрлер еді.
Халық арасында киізді қалыпқа салып басып шығару әдісі де ерте
заманнан бар. Бұл ... ... киіз ... ұйық ... ... байпақ
сияқты заттар жасалған. Олар әрі жылы, әрі жеңіл, әрі әдемі келеді.
Енді киізді қалыпқа салып ... ... ... үлгілеріне де
тоқталып өтейік.
Киіз етік. Киіз етіктің басы мен қоншын бөлек, екі бет етіп пішіп
алып, ... ... ... ... ... ... ... салып
отырып қусырап тігеді. Қонышты жұқа былғары мен оюлап көмкереді. Өкшелігіне
сірі салып, әдемі былғарымен қаптап, оның ... ... ... ... де ... ... ... (кәймалайды). Басына қалып салып
отырып, табандығын бүрмелеп, былғары ұлтарақша ... ... өкше ... етік аяз ... өзі әрі ... әрі ... әрі сәнді. Оны ауылдық
жерде қазір «боти» деп атап жүр. [3,6.55].
Пима басу. Пима бастыру қысы ... қары ... ... ... ... ... ... пимасы өзі жұқа, суықты өткізіп жібереді оның
үстіне табаны жалпақ сәнсіз деп оны тек қара ... ... ал ... ... ... басқан пиманы киетін. Зайсан ауданындағы Жаңатұрмыс
ауылы, бұл өңірде ең қысы ұзақ, октябрьдің ... ... ... ... қалыңдығы 2.5-3 метрге дейін жететін аймақ. Осы ауылда қазақтанып
кеткен Ярулла, Хайрулла дейтін ... ... ... еді. Осы ... ел әлі ... дейін аузынан тастамай айтып жүреді. Өкшесінің
биіктігі 5-6 сантиметрге жететін өзі қатты, өзі ... ... ... 4-5 ... ... ... едік деп ... Мұндай жұмысы өте көп, ... да аз емес ... ... ... ... ... де ... кейінгі кезде ел арасында өте сирек істелетін болып ... ... бір ... ... ... ... ... ақталмайды, қымбат бағаны халықтың
қалтасы көтермейді. Тек осы соңғы ... жыл ... ... ... ... көріне бастады. Осы Ярулла ата өзінің ісін ұлы ... ... Сол ... ағайдың тәжірибесі бойынша пима басуды қарастырсақ. Пима
қойдың күзем жүнінен, қозы ... ... Оның да ... ... ... ... ... шабақтап алып, бетінен қолмен тарту арқылы орындалады.
Бірақ мұның астына ши орнына кенеп төселеді. Ұйықтық киізді кенептің ... ... ... оны ... ... қарай бейімдеп, екі
бет етіп нобайлап төсейді. Осындай етік ... ... екі ... ... соң, оның ... қаусырмалап қайырып (ішіне кенеп салып ... ... де, жылы су ... ... ... талдырма
етік бейнесіне келе бастайды. Содан кейін оның ... ... ... да ... әдемі жүнмен орайды. Осындай орау ... ... ... табанын қалындату үшін, жұлықтан асыра үшінші рет ... ... ... талдырманы арасына кенеп салып, сыртын
кенеппен орап, ыстық су ... ... ... ... ... ... жұқа ... тәрізденіп шығады. Содан кейін оны қайнап жатқан
суға салып, 30-40 минут қайнатады да, ... ... ... ... (бұл ... ... іші-сыртындағы кенеп алынып, оған бас қалып
салынады), қашан киіз кірігіп, қалыңдап ... ... ... ... ... одан да көп уақыт) тоқпақталады. Тоқпақтау үстінде оны ... ... ... ... ... ... қоса жымырып отырып
ұрғылайды.
Қайнап тұрған суға салып ... ... киіз ... ... ... ... ... бұралған жеңдей құрысып қалады.
Содан кейін оны тағы да бірер сағат қайнатып алады да, ыстық ... ... Ең ... бас ... пен ... ... тағы ... Бас пен
өкше бейнеленіп ... соң, оны ... ... ... алқымынан,
желкесінен тағы тоқпақтайды, бір жағынан пиманың басын, алқымен, желкесін
арнаулы ... ... ... кедір-бұдыр ағашқа үйкелеп, сүргілеп
отырады. Сонда пима сыптығылынып әдемілене түседі. Пима әбден ... ... оның ... қарай, желкелік пен өкшеліктің
арасына сына қағылады. Бұл ... ... ... ... суға ... ... қоныштың кеңдігіне қарай кіші сыналар қағылады. Содан
кейін біраз тоқпақталған соң ... ... ... ... ... көреді
де қайтадан қалыпқа салып пиманы ыстық пештің ішіне кептіруге тастайды.
Кепкен пиманы түрпімен егіп, ... сырт ... ... үйітіп
әдемілейді. Егер ақ жүн басылған пиманы қарайту қажет болса, оны ... ... ... ... Пиманы өте қатты шымыр етіп басу үшін оны
қайнатқанда белгілі мөлшерде түрлі қышқылдар ... ... ... ... ... ... ... төсеніш ретінде
жайылып салынатын киіз. Текеметтің үстінен бір-екі қабат мақталы немесе жүн
тартылған көрпе жайылады. Текемет ... ... және енді ... ... жерлерде қара жүннен басады. Қара жүн болмаса шымқай ақ
жүннен басады. Текемет басу да ... да ... киіз ... ... ... киіз үйге ... ... киізден жұқа, сырмақтың киізінен
қалың болғаны жөн.
Ол ... ... таза әрі ... болады. Сондықтан текемет басатын
жүнді өте майда, үлпілдек етіп ... төрт ... су, ... ... ... ... ... боялған
жүннен салып басады. Текеметке түр салып басудың екі түрлі әдісі бар. ... ... ... бөлек басылған жұқа талдырма киізден қиылып
алынады. Үлгі бойынша өрнектеліп, қайшымен қиылып ... оюды ... ... ... ... су шашып киізше басады.
Әдетте бұл әдіспен басылған текеметтің ... ... ... ... Түр ... басудың екінші түрі-түрге салынатын бояулы, немесе басқа
түсті жүнді бөлектеп басып алмай-ақ сол жүн күйінде бет тартқанда ... ... ... ... ... тебу және ... ... текеметті
тағы бір рет пысытады. [42,6.26].
Текеметті басу, пісіру, кірлеу киізбен бірдей болады. ... ... ... әр ... ... ... әр ... әдісі
кездеседі. Мәселен, Қазақ ССР ... ... ... ... 1958 жылы ... ... ... қайтқанда
сол елдегі текемет түрлері мен оны жасау тәсілдері туралы былай деп жазады:
«Оңтүстік Қазақстан облысының текеметі басқа облыстардыкіне қарағанда
әрі ... әрі ... Бұл ... текемет басу әдісі төрт сатыдан тұрады. Ең
алдымен боялмаған ақ жүнді жұқалап жайып талдырып алады да, оның ... да ... ... ... жүн ... қайта талдырады. Бұл текеметтің
негізі болып есептеледі. Одан ... оның ... өң ... ... ... біраз бастырған соң керекті ... ... ... ... рет әбден пысығанша басады. Кейде өрнек жүргізудің басқа әдістерін
де қолданады. Ол үшін түсті ... ... ... ... ... ойып ... ... үш қабат етіп талдырылған текеметтің өң жағына
қиюластырған соң, үстіне ... су ... ... ... ... ... айтуынша, соңғы тәсіл кейінгі кезде ... ... ... ... ... үшін ешкі ... ... ұзын шудалы таспаны әр түсті етіп ... ... ... келтіре бірге басады». Демек, мұндай әдіс Қазақстанның
басқа жерлерінде де болуы әбден ... ... ... ... ... ең көп ... өрнектерді текеметтің өңіне бірге бастыру
және киізден жасалатын әр түрлі ыдыстардың (түс дорба, аяққап, шәйнекқап,
шабадан және басқалар) ... ... ... ... ... ... тігу ... тәсілі. Кейде түрлі киіз дорбалардың бетіне өте пысық
етіп иірген түсті жіптерден неше ... ... ... ... ... мұндай әдісін Оңтүстік Қазақстанда ... деп ... ... ... ақ киізге қара немесе қызыл шүберектен
тігілетін де, оюлардың айнала шеті ... ... ... ... ... ... де ... Ал дәл осы тәсіл Семей мен Өскемен
жағында да бар. ... ... ... ... [9,6.96].
Қазақтың бұрынғы салтында текемет көбінесе сырмақтың үстінен, төсеніш
көрпенің астынан - жайылатын немесе керуеттің көмкеру киіздерінің ... ... ... текеметтерді сый қонақтар мен қарттар келгенде
жұмсақ болу үшін ... ... ... ретінде төсейтін. Текемет
сырмақтан үлкен және енді ... ... ... ... ақ не шымқай
қара, өрнексіз келетін түрлері де ... ... көне ... тек қана жұмсақ қозы жүнінен басқан, өйткені қозы жүнінің қылшығы
болмайды.
Қазақ халқының қолөнерінде ... ... ... ... ... ... жиһаздар бар. Олар: керегеқап, уыққап, киіз
есік, ак қалпақ, ... киіз ... ... киіз ... ... терлік, төсек
киіз, ұлтарақ, сырмақ тағы басқалар. Бұлардың да жасалу, өрнектелу, сырылу
әдістері сырмақ пен ... ... ... ... ... ... байпақ,
киіз жеңсе, қолдорба сияқты заттарды арнаулы қалыпқа салып. Бітеу басып
шығарады.
Үй-іші ... ... ... ... да, ... да ... ... жасау өнері халық ұнататын көп тараған өнер.
Сырмақ жасау. Әдетте сырмақ, текемет жасалатын киіз не шымқай ақ, ... қара ... ... ... арналған жүндегі басқа өңді жүнді түгелдей
теріп тазартады. Сырмақ жасайтын ... киіз ... ... киіз сияқты
ұзын, енді етіп баспай ... ... ... ... ... киіз түйіртпек, ала-құла тесік болмауға тиіс. Мұндай кемшіліктер
оюға, сыруға, біртегіс жиектеуге бөгет жасайды, сондықтан сырмақ, ... ... ... оның өңі күні ... ... ол көбінесе қозы
жүнінен алынады. Оны сабағанда да ерекше қадағалап, үлпілдетіп сабайды.
Осындай ... ... ... ... ... ... арнап бет
басады. Сырмаққа бет болатын ақ немесе қара киіздің екеуі екі ... Оны ... ... үшін ... қарай әрі шағын, әрі жүнді үнемдеп
жұқалау етіп басады. Сондықтан алдын-ала оның көлемін, оған салынатын ... ... ... ... ... беті ... не ... кенеппен астарланып сырылады. [1,6.76].
Жоғары да айтылып кеткен Бадижамал апа, тек ... ... ... ... әсемдеп жасауымен қатар, сырмақ оюларының неше түрлерін
қолданатын. Бұл кісі өз өнерінің бір талайын өзінің ... ... ... ... ... ... бұл күнде зейнеткерлікке шыққан
Қаракөз Болатоваға беріп кеткен. Безендірілуі Қаракөз апайдың ... ... ... киіз үйі ... іске асуда. Қаракөз апайдың
қолынан шыққан сырмақты, Зайсан ... ... ... ... ... ... ... француз азаматы ұнатып, 1999-шы жылы март
айында 500 долларға сатып ... ... ... ... қазақтың
қолөнерінің көрмесіне кілем, алаша, текемет, сырмақтардың 60-қа тарта түрі
бәсекеге түскен болатын. Қаракөз апайдың сырмағының ... ... ие ... орынды алған жолы осы кезде. Енді осы ... ... ... ... ... ... ... қазақ сырмақтары негізінен
бірнеше 4 түрге бөлінеді. Мұның ең үлкені- көш ... Бұл ... жүк ... ... үстіне жабуға арнайды, жалпы көлемі 3-5
метрдей ... ... ... сырмақ оның көлемі көш сырмақтан кішілеу
келеді, 3-3,5 метрдей. ... ... ... ... ... бастады, дөнгелек
сырмақ киіз үйдің төрі бейнелес ірге жағы етектене дөнгеленіп, ал от ... ... ... от басы мен ... дәлденіп жасалады. Үшіншісі-
төр сырмақ, көлемі 2-5 метр. Бүл жиектеп, оюлы екі ... ... ... Мұны сыйлы қонақтар келгенде төрдегі жалпы төсеніш
киіздің үстінен, қонақ ... ... ... ... ... ... алды сырмағы деп те атайды. Көлемі 2-2,5 метр, жер төсектің
орнына немесе төсектің ... ... Оны ... ... ... ... кейде 1-1,5 метрлік шағын түрлері де кездеседі. Олар бір
кісілік сырмақ деп атайды. Сырмақтың ... ені тар, 1-1,5 см ... ал ... 3 ... кейде одан да артық бола береді. Көлемі ... ақ ... ... түйе ... ... жіңішке жіппен оюлап,
сырады да шетіне қара қылшықтан ескен жиек бастырып сырады. Мұндай сырмақ
өте ... көп ... ... ... болады. Сырмақты екі түрлі жолмен
жасайды. Біріншісі ақ, қара ... ... ... бояп ... қиып ... оюластыру. Екіншісі ақ, немесе қара киіздің бетіне ... ... ... ... ... ... ... шебер өзінің қалауы бойынша сары
ағаштың нілі, немесе өндірістен жасалатын анилин сияқты ... ... бояу үшін ... ... көлеміне сәйкестіріп, ішіне жылы су
құйылған ыдысқа шойын ... ... ... ... ... езіп ... де,
оған аздап шайдың нілді бояуын құйып, ақ киізді матырып салады да, 1 ... ... ... ыдыс пен ... ... ... көп салса,ақ киіз
қарайып аз болса ақшылдап бұрынғы өңін жойып жіберетіндігін естен ... Киіз ... ... ... ... ... ұзын ... бақанға
айқастыра салып көлеңке жерге кептіреді. Сырмақты оюластыру үшін екі өңнің
ақ-қара, жасыл-қызыл, сары, жасыл киізін ... ... де, ... ... өзі білетін немесе колында бар ою-үлгілерінің бірін алып, оны
қалай орналастыруды қарастырады.
Сонымен қатар киіздің көлеміне қарай оны көп ... ... ... жағын да ойластырады. Содан кейіи таңдап алынған ою-өрнектердің
үлгісіне қарай отырып үлгінің ізімен сызып белгі ... ... ... өте ... ... беттестіріп көктеген киізді асты үстімен ... ... ... үлгі ... ... ... соң, өң беті ... киізден,
астыңғы өңі жасыл киізден ойылған болса, оюы бірінің орнына бірін келтіріп
салғанда, сырты қызыл, іші жасыл ... ... ... ... ... ... өң киізден шетсіз тұтас сырмақ жасау ... ... ... ... ... ... Сондықтан халық шеберлері сырмақтың
ортасын, шетін бөлек өңмен ойыстырып жасайды. Киізбен басқадай ... үшін бір ... ... ... ... ... тұтас немесе
ортасы мен шетін әр түрлі ... ... ... салу ... ... ... ... біткеннен кейін оюларды бір-біріне қосып
жабыстыра жөрмеп тігеді де, астын киізбен ... жиек ... ... неғұрлым ашық түсті ұяң ақ жүннен иіріледі. Ақ жүнге бояу ... ... иіру ... ... ... бұйымның көлеміне қарап
қанша метр немесе қанша құлаш кететіндігін алдын-ала ... ... ... ... ... ... түрінде біреуін оңқай біреуін ... ... ... ... екі жіпті өзді-өзіне косады да, оны екі қабаттап
тағы иіреді. Мұнан ерсілі-қарсылы таңдай ... жиек жібі ... ... ... ... ... бояумен бірге аударыстыра отырып
қайнатады. ... ... жиек ... ... бүріліп сыптығырланады
да, бояу жақсы сіңеді. Жиекті бояғанда ашудас, мүсәтір, тұз қосады.
Бояу сіңіп ... ... ... сол ... ... ... ... кептіреді, бояудың бірқалыпты сіңуі үшін боялған жіпті сағат сайын
аударыстырып отырады.
I- кенептелген жіп. 2- ... ... ... ... ... Жиек ... ... соң бір ұшынан бастап ысқылайды. «Жиекті» ысқылағанда әрі
ұзарады, қылшықтары жабысып, таңдай өрнегі одан әрі ашық ... ... ... соң ... ... оюдың тігісін бастырып астыңғы өң
киізімен қоса ары-бері ... ... ... жіңішке жіппен ою ... ... ... ... оюы жиектеліп біткен соң сыру жұмысы
басталады, ... ... екі ... - ... ... ... жіптің өзімен әрі-бері ... өте жиі етіп ... ... - бір ... бос ... ... ... үстінен басып тігіп отырады.
Оюлы сырмақтан басқа бір беткей сырмақтарда ... ... ... ұлттық ою мен өрнектеп бір беткей ақ киіздің өн бетіне қызыл ... ... ... ... ... ғана ... жиектің, аралығын өте
жиі етіп сыру арқылы сырмақ жасайды.
Мұндай әдіспен ... ... ... көп ... ... ... ... біткен соң, шеттерін тегістеп қиып, ... ... ... соңғы жылдары киізді бір-біріне оюластыру жолымен бірден әр түрлі
өңнің шилі барқыт, шұға сияқты қалыңдау ... ... ... ... ... ... да бір айта ... жайт, бұл күнде бұл өнерлердің сиреп ... ... ... киіз ... ... ауданындағы Көкжыра ауылында
тұрған үлкен нағашы апам ... ... өзі ... ... құрдастарын жиып
алып түскиіз, текемет, сырмақ, киіз үй ... ... ... ... Түскиіз, текемет басқанда тек бір түсті емес, ою-өрнектерін
орнымен қолданып талайдың алғысын алушы еді. Ол кісі ... ... ... ... ... ... болады да, түскиізін кілем орнына
ілуге жарайды деп ауылдағы үлкендер бағалайтын. Біздің халық «өнерді үйрен,
үйренде жирен» деген нақыл мен өмір ... ... Ол ... ... ары ... ... ... ауыс, оны да меңгер деп үйреткен. Бір нәрсені
жақсы меңгерген соң, бұл ... тек ... киіз ... ... ... ... қостан жасап өздерінің қыздарына қалдырған. Сондай
бір әдемі сырмағы әлі күнге дейін біздің үйде ... ... және ... ... және көркемдеп тігу ою-өрнекті әшекейлеудің ертеден келе жатқан
элементерінің басты түрі. Кестені бізбен және жай инемен ... ... ... да ... ... ... ... дәстүрінде киім-кешек пен
төсек-орын жабдықтары, қалындық пен ... ... мен ... киімі, белбеуі, киімнің жең жағалары мен балақтары әр ... ... ... және ... да осы ... ... үй-іші мүліктері кесте
өрнегімен жиі ... ... ... ... ... күні ... ... сақталып келеді. Оның себебі әдемі ұнасымды
кесте ою өрнегінің барлық ... ... ... ... ... осы сияқты
бізбен, машинамен және инемен көркемдеп тігілген кестені әшекейлеп кестелеу
деп атайды. Өнер қазынасының сарқылмас ... ... ... ... әсем, аң
жүнімен әсем» деп келіп, «кестені көңіл сызады, қол ... көз ... ... ... ... осы айтылғандай нағыз халықтық, алуан әдісті,
таңдауы көп өнер. Кесте өнерінің ... ... тән ... көне ... ... айқас тігу, айқыш-ұйқыш тігу, басып тігу, қайып тігу. Біз
кестенің шым кесте және ... ... деп ... екі түрі ... кесте дөңгелек немесе төртбұрышты етіліп кергіш ағашқа ... ... ... ... бойынша қармақты бізбен өткермелеп
талу арқылы кестеленеді.
Шым кесте деп тігілетін материалдың ашық жерін қалдырмай немесе ... өте аз ... ... ... ... ... айтады.
Әредік кестеде материалдың әр жері ... ... ... ... түс ... сандыққап, мақпал шапан, орамалдың алақаны,
жастық ... ... ... ... ... да ... ... төгіледі
немесе бөлек материалға төгіп қондырылады. Әредік кесте тақия, балақ, өңір,
жаға, етекке және кең қоныш ... ... ... ... ... ... ... бөлек төгіп қондырады.
Инемен тігілген кестені керіп, инеге сабақталған жіппен алуан ... ... ... Ол үшін ... ... ... ... өрнек
түсіріп алады, сол өрнек ... ... ... ... ... ... кең ... жөн.
Айқас (крестеп) тігу де инемен тігілетін кестенің ең көп ... ... ... ... ... төрт ... ... бір жіптің үстінен
екінші жіпті крест түрінде айқастыра ... ... Бұл ... ... ең ... түрі деп ... ... торлап тігуде өрнектелетін материалды өрнек мәнеріне қарай
тесіп алады да, оны торлай және ... ... ... ... ... шалу
арқылы түрлі өрнек салады. Тесік аралығын кереге ... ... ... ... ... ... шалып тоқу түрі де қолданылады. Мұндай
тесіп, торлап өрнектеу әдісімен көбінесе ... ... ... ... ... ... әйелдердің іш көйлектерінің кеудесі, етегі, гүл
қойғыш төсеніштер, ... мен ... ... үйдің қабырғасына
керіп қоятын маталар кестеленеді.
Ал кестені бедерлеп тіккенде кестеленген материалда әр ... ... ... ... ... ... тігу ... орындағанда әуелі
үлгі бойынша сызылып алынған өрнектердің үстіне мақта, мата ... ... ... ... ... сол заттарды бастыра ... ... ... ... ... ... бұдырланып
бедерленеді. Бедерлеп тігу әдісіне де өрнектің мәнері мен шебердің шешіміне
қарай бірнеше түсті жіптер қолданылады. ... ... ... көп ... ... ... көп ... шаң сорғышпен, киім ... ... ... ... ... ... картон салмай,
маталардың қиықтарын, мақта, жүн ... ... жуса да ... тігу ісіндегі әдемілік пен көрнектілік жағынан ерекше ... ... бірі ... тігу.
Кестелеп тігу ісіндегі әдемілік пен көрнектілік жағынан ... ... ... бірі көпіртіп тігу. Көпіртіп тігу кестесі де әзірленген
өрнек үлгісінің ізімен тігіледі. Мұнда ... ... ... жіп ... ... ... ... жібі бірнеше
түсті болуы мүмкін. Бедерлеп тігу әдісімен алма, ... ... ... ... сияқты түрлі жемістерді салуға болады. Көпіртіп
кестеленген бұйымдар жуыла да ... де ... ... ... ... соң
оларды қағып, сілкіп бүртіктерін тірілту керек.
Кестені түктеп тіккенде бізбен шалынған жіптің ... ... ... ... 1, ... 2 ... ... қалып отырады. Шебер
кестені тігіп болғаннан кейін әлгі қалған бүлдіргілерді тігістеп ... ... ... ... ... жіптері қырқылып тегістелген соң,
кәдімгі кілемше түгі сияқты түрлі түсті болып құлпырып ... ... ... ... жуан ... ... шүберекті, жұмсақ
металл шыбықтарын мүйіздеп, ою өрнегіне келтіріп ... ... де, ... әлгі ... ... салынған заттарды үстінен тіліп алып тастайды.
Мұндай әдіспен ... ... ... ... және ... ... ... бойынша сызылған өрнектің үстіне мәнеріне қарай тізіліп ... ... ұсақ ... ... ... ... маржандап кестелеу
дейді. Мұндай әдістер тақия, сәукеле, өңір, қол дорба сияқты бір киер ... ... ... ғана қолданылады. Үнемі ... ... ғана ... ... ... ... ... заттарға бұл
өнер қолданылмайды. Себебі ондай заттардағы маржандар тез сөгіліп кетуі
мүмкін.
Алтындап, ... тігу ... ... тән. Бұл үшін
көбінесе барқыт, ... ... ... ... бағалы материалдар
пайдаланылады. Мұндай тігістерге, әсіресе, өзіне арналып ... ... ... ... ... ... ... күміс түстес жіңішке жиек
саулары (зер) пайдаланылады. Бағалы ... ... ... үшін ... мен тігіс жіптерін санап білу керек. ... бүл ... ... гөрі ауыр ... ... ... бедерлі, бедерсіз басып тігу әдісін қолданады.
Алтындап тігу кестесіне маржандап тігуді де ... ... ... ... ... ... және тағы да сол сияқтылар
осылай тігіледі.
Алтын жіппен тігу Орта Азия ... ... тән ... ... ... әйгілі кестешілер ғана айналысқан. Алтын кестелі тон, шапан,
айыр қалпақ, кемер белбеу, сал шалбар, сәукеле әдемілік әшекейінің ең ... ... ... ... (оны ... ... деп те ... жағын, хатипа
тақиялардың маңдайын, камзолдар мен ... ... ... ... бұл күнде де ұнасымды өнер деп танылып жүр. Ескі деректерде
алтын кестесімен қазақ үйдің үзік-туырлығы сияқты өте ... ... ... ... ... ... шеберлерінің арасында ... ... ... ... ... Өтегенова Зылиханның есімі
көпшілікке аян. Ол 1957 ... ... ... ... сыйлықтар мен
мәдениет министрлігінің Құрмет грамотасына ие болды.
Ұлттық ою-өрнегі мен әшекейлеп тігу ісі ... ... ... мен ... ... ... екеуі де халық арасына кең тарағанын
ұмытпаған жөн. Әйтседе түстері бірыңғай тұтас, ақ, көк, ... ... ... неше ... ... әдемі бұйымдар жасаудың ең тиімді және
жылдам әдісі-кестелеу өнері. Кесте қалаған ... ... ... ... ... ... кесте былғары, шегірен, ақ тері, боялған тері,
шұға, мауыт, шекпен, кенеп, брезент сияқты заттарға да тігіледі.
Кестелеп ... ... ... ... Осы ... ... ... да кестелеп тігуге арналған жеке табандары мен
пластикалары бар. Кесте ... ... ... оған
қолданылатын біздің, қол иненің, машина ... ... ... ... өзі таңдайды. Бізбен, қол инемен немесе машинамен тігілетін ... асты мен ... не ... не бос ... сирек, жиі тігудің де
мәні зор. Инемен басып, айқастырып, қайып, ілмелеп, шалып тігу ... де ... ... ... салынған өрнек негізінде орындалады.
Айқаспен тігу үшін матаның бетін ұсақ торкөздерге бөліп, болмаса ... ... ... ... ... торкөздерін байқай отырып тіккен
дұрыс. Сондай әрбір түскен жіп айқасы біркелкі шығады. [31,6.138]. Біржан
ауылының ... Бану апай ... ... ... таныстырып, оның ең күрделі
және көп тараған түрі тұс киіз кестесі мен тұс ... ... ... ... ... ... киіз және оны кестелеу.
Кестелі тұс киіздің халық арасында ең көп тараған негізгі үш ... Оның ... - ... ... әр түсті жіппен шымқай кестелеу,
екіншісі - әр түрлі маталарды ... ... ... - ... кестелеп, киіз бетіне оюлап жапсыру. Сонда мұндай түс киіздің бір
жері мата, бір жері киіз ... ... ... Ертерек кезде қара былғарыны
ақ күміспен әшекейлеп те түс киіз ... ... ... түс ... ... бір түрі Алматыдағы мемлекеттік өлке тану музейінде
сақтаулы.
Тұтас матаға кестелегенде тұс киіздің көлеміне ... ... ... ... көк, ақ, ... жасыл немесе кызғылт, сары түстес барқыт, мауыт
шұға, атлас маталарының бірін ғана алып, оны түрлі ... ... ... Және ... ... өзге түсті матамен көмкереді. Әдетте тұс
киіздің мұндай тұтас матаға жасалған кестесі ... ... ... ... ... ... сырады да тек шеткі ... ... ... ... ... ... ... оюластырып кестелегенде кестеші өз қалауынша
түстері әр түрлі бірнеше ... ... ... оюластырып, сол ою
тігістерін бойлай кестелейді. Кейде тек ою ... ғана ... ... ішін де ... ... Кесте жібінің бояу түстері ұлттық
мәнерге қарай кезектесіп (ақ, қара, жасыл, қызыл, көк, сары және ... киіз ... ... бір ... ... бірнеше ою-өрнектердің
жиынтығынан, яғни бірнеше өрнектердің ұнамды үйлескен тұтас желісін жасау
негізінде тігіледі. Мысалы ... ... ... ... не ... өзге ... матамен көмкереді. Кейде матаның шетін көмкерудің
орнына оны кестелейді, ... ... ... ... ... ... ... 2-3 дөңгелек не ромба бейнелі сызықты кестелеп алып, оның
ішін «гүл», «түйетабан», «қошқар мүйіз» сияқты ... ... ... ... ... дөңгелектердің, ромбалардың аралығындағы
қолтықшаларын мүйіз тектес оюлармен толтырады. Ортадағы дөңгелек («табақ»)
өрнектер мен ... үш ... ... ... ... басы ортаға қарай сұғына келетін және бұрышты толтырып тұратын
өрнектер түсіріледі.
Киіз бетін ... ... ... қазақтың дебіске дейтін жеңіл
сырмағына ұқсас келеді. Оюлап кестеленетін тұс киіз біріңғай не шымқай ақ,
не ... қара ... Түс киіз ... ... осы ... бетін оюлайтын
маталардың түстерін өз қалауынша таңдайды. Бұл түстер көпшілігінде ... ... ... да түс ... шеті әр ... ... өрнектеліп,
кестеленген бір түсті матамен көмкеріледі. Көмкеруден киіздің ені 10-15
сантиметрдей жолақ ... ... Бұл ... екі жақ ... ... бір ... ... жиектеп, кестелейді. Жиек кестесін көрнекті ету
үшін, оны екі-үш рет ... ... ... Мұны тұс ... де «су» деп атайды. «Су» өрнегінен қалған қара ... ... ... «су» ... ортасында қалған төрт бұрышты таза жеріне
әр түсті маталардан ою бастырылып, бұл оюлардың да жапсарлары 2-3 қатар ... ... ... киіз көбінесе төсектің тұсына ұсталады. Сондықтан оның төсектен
төмен түсіп тұратын шетін көмкеріп жиектемейді. ... тұс ... ең ... де ... ... ... жеке-жеке кестеленіп құралады.
Кейде тұс ... ... ... «су» ... ... арасын
өрнектейді де, ортасын, яғни ең үлкен бетін өрнексіз ашық түсті ... ши ... ... ... ... тұс киіз өрнегінен көк, қызыл, ақ, қара, сары, жасыл
сияқты 5-6 ... ... ... ... Бірақ осы түстердің бәрі де
үйлесіміне, жұртқа ұнауына қарай кезектесіп отырады.
Қазақтың көне үлгісімен ... тұс ... ... ... ... ... ... табан», «айбалта», «алқа» оюлары жиі
кездеседі. Ел ауызындағы ... мен қарт ... ... ... ... тұс ... ... жайлаудың бейнесін беретін
көрінеді. Жайқалған ... ... мал, ағын су ... ... жаңа ... ... ретінде салынған. Сондай-ақ аңшылыққа және
жорық жабдықтарына байланысты ұғымның нәтижесінде келіп туған ескі ... ... де ... ... ... ... тұс киіз, дастархан, үзік, дөдеге, құрларында көп кездесетін
«табақ» өрнегі жайында академик Ә. Марғұланның «...Табақ көне ... ... ... ... қатар бөлек үй, от болған ошақ, орданың
белгісі ... ... ... ... ... еске ... тұс ... «табақ» өрнегінің көбірек кездесуі белгілі бір сюжеттік мазмұннан
туғандығын ... қиын ... ... тұс киіздің ең ... ... ... ... ... ... арнап жасалады.
Алексей Левшин өзінің «описание киргизо-кайсакских орд» (1822 г)
деген ... ... ... ... ... бір ... ... ал «тостаған» Табынның соғыс ісіндегі поролы екендігін айтады.
Осыған қарағанда ... ... бір ... таңба белгісі ретінде өрнекке
енгендігі байқалады. [17,6.23].
Кесте ісімен шұғылданып жүрген ... көп. ... ... халық творчествосы үйінің 1961 жылғы есебі бойынша ... 399 ... бар еді. ... ... ... ... ... Қазір өзгелерді былай қойғанда, мектеп мұғалімдері ... 60-70% ... ісін ... ететіндері көп.
Мал өрісінің жаздық, күздік жайылымы жағдайына қарай қоныс аударған,
көшпелі өмір сүрген қазақ ауылы өнеркәсіп ... ... ... Олар
күнбе-күнге тұрмыс қажеттерін өздерінде бар мүмкіншіліктерімен ғана ... ... ... ... ... ... киім-кешектерді, саба,
торсық, үйге жабатын киіз сияқты заттардың барлығын да қол ... ... тігу ... ... ... ... заттарды көркемдеп тігуде де
тиімді әдіс саналады. ... ... ... ... ... қол
инемен кестелеп тігудің алуан түрлері туды.
Қолмен тігуде ... ... ... ине), жуан ине, ... ... ине, ... ине ... Жуалдызбен түйенің жабуы,
қалың сырмақ, былғары тоқым сияқты заттарды сыриды. Жуан ... ... ... ... тері киімдерді және киіз ... ... ... қап, ... күпі, тымақ сияқты заттарды, ал бәсең инемен
түйме, ілгек қадайды, матадан жасалған жұқа ... ... ... жібек, торғын сияқты жұқа материалдарды, оларға
салынатын кестелерді тігеді. Осыларға керекті ... ... ... ... шеберлері суыртпақтай отырып өздері дайындайды. Ол үшін керекті
жіптің түсіне ұқсас матаның шетінен ... 3-4 см, ... ... ... ... Осындай жіп суыруға арналған бір ... ... ... ... деп ... ... жіп ... алудың да әдісі
бар. Әуелгі жіпті сетінетіп суырады да, суыртпақтың шеті шашақтанған соң
ептеп саумалап отырып тура ... ... ... шет ... ... ... тез сетінемей, суыратын жіптер шашақтарға оралып үзіле
береді. Суырып алынған ... ... ... ... ... ... ... қабаттап ширатады. Ол үшін жіптің бір ұшын тістеп тұрып, ... ... пен сұқ ... ... не екі алақанның арасына салып
ширықтыра бұрып еседі. Мұны жіп ширату деп ... ... ... ... ... ... ... Бұлар табыла қоймаған жағдайда
қолмен тігу ісі үшін ... және ... ... тоқу фабрикасына жарамсыз
біліктегі жіптерді пайдаланады. Сонымен қатар жіпті ... ... ... ... ... ... алып пайдалану тәсілі деп көп
қолданылады. [44,6.111].
Қазақ халқының қол тігістері өзінің тігілу әдісі мен ... ... ... ... де, ... әрқайсысы өз атауларымен аталады.
Мәселен, алтындап тігу, айқас тігіс, батырып тігу, бедерлеп тігу,
бүгіс тігіс, есіп ... ... ... жара тігіс, көктеу, көпіртіп
тігу, қабу, «қабырға тігіс», ... қаю ... ... ... ... сыздықтап тігу, «таңдай» тігіс, тебе тігу, тепшу түктеп тігу,
тұмарша, торлау, топшылау, ... із», ... ... ... ... ... ... шарбақтап тігу т.б.
Қазақтың қол инемен тігетін осындай тігістердің ... ... ... ... ... айқас тігіс, бедерлеп тігу, маржандап тігу, түктеп
тігу, торлап тігу, әдістері кесте ... ... ... ... мен енді ... ... ... өмірде жиі қолданылып
көпшілікке ортақ саналатын тігіс түрлеріне ғана ... бірі ... ... Бұл ... киіз, көрпе сияқты қалың
заттарға ғана қолданылады. Оның ... өң жағы өте жиі ... ... жібі ... тартылып алыс шаншу арқылы үстіңгі жіпті сіңіріп отырып
тігіледі. Шебер неғұрлым жіптің өң бетте көрінбей ... ... ... тұмарша орындалу жағынан қарапайым, жүрдек тігістер.
Бұзау тіс екі жапсарды қосатын тігіс. Бұл ... ... ... ... сляқты заттарды шеттестіріп тігеді. «Бұзау тігіс» тігісі заттың
шетін кезек түйреп алып, жапсардан ... ... ... ... ... ... орамалдың шетін жинауға, кенерлерін бекітуге қолданады.
Бұл тігіс ... ... ... ... ізімен қайта жөрмеу арқылы
орындалады.
Бүгіс ... ... бой ... ... жең ... ... және осы ... киім шеттерінің екі шетін ұштастырып, седіренді жағын
ішіне қарай жымқырып бүгу және екі рет тепшіп, озык ... ... ... ... бүгу және тағы ... ... ... әр түрлі желбірлерді, қос етектерді бүре жапсырғанда,
бүрмелі жағаларға, етіктің басын қалыпқа салып ұлтарақшаға жапсырғанда, ... ... ... тіккенде қолданылады. Бүрме тігістер көбінесе екі ... ... ... ... ... сиректеу келеді де, жіптің бүре
тартылуымен жиырыла тігіледі. Бүрмелердің қатпар жасалып тізбелей жиырыла
тігілуі ... ... су ... ... мес, ... ... ... ыдыс қапшықтардың шеттерін тіккенде, кейде орамалдың шетін бүге
тіккенде қолданылады. Ондай заттардың қусырындысын, ... сол ... ... ... ... ... тігеді. Сондай шет ... ... ... ... ... ... ... түседі.
Жапсырма тігу-бір заттың бетіне жамау салып жапсырғанда, әдіптердің
шетін тіккенде, әдіп ... ... ... кенерелі заттарды бастырғанда
қолданылытын әдіс. Мұндайда жапсырылатын материалдың ... ... ... ... материалдың үстінен (жапсырмаға, жамауға соқпай, тек ... ... ... ... да, ... ... ... қоса түйреп
шығып, алғашқы бағытын қайталай береді. ... етіп ... ... шеті ... басылып отырады.
Жөрмеу дегеніміз қатарласқан екі бөлек затты жапсарластырып тігу. Бұл
тігісті екі кенерінің шеттерін бірдей етіп беттестіре, қос ... ... орай ... Осы орай ... ... сирек не жиілігіне қарай кейде
екі жапсарды ... ... ... ... ... жөрмеуден тігістің әр түрлі
атаулары шыққан. Олар: жай жөрмеу, жиі жөрмеу, ширатып ... Жай ... киіз ... киізден тігілетін аякқапты, матаның екі кенересін
қосу, қап, қоржындарды құрастыру жұмыстары орындалады. Жиі ... ... ... тері ... ... Ал ... ... арқылы жалаң қабат
матаның, ... ... ... жұқа ... жасалған заттардың
бүгістерін бекіту жұмыстары атқарылады.
Жара тігіс-киіздерді құрастырғанда, ... ... ... ... ... ... киіз байпақтың қонышын, табанын
қусырғанда, кейбір тері тігістерінде кездеседі. Мұнда құрастырылатын екі
заттың шеттерін не ... не ... бір жақ ... ғана шаншып,
инені сол шеттің ортасынан жара ... ... Жара ... өбістіріп
тігудің бір түрі сияқты.
Әдетте көрпені, жүн салған шапанды, күртені т.с.с. қабиды. Ол ... бір ... ... ... ... ... ... тігеді. Мұндай
тігістің үстіңгі бетіндегі жібінің аралығы жақын түседі де, жіпсіз аралық
қашық ... ... ... ... және ... ... кергіштеп алып,
оюлап қабиды. Ол үшін қабылатын материалдың бетін ... ... ... ... ... бой-бойын астары мен тысының ... ... қоса ... ... яғни алыс шаншылып, әр ... ... ... көктеу деп атайды.
«Қабырға» тігіс қол инемен көркемдеп тігу әдісінің бір ... ... ... ... тігілген ұзын сызықтар арқылы
өндірме, бастырма, қабырға өрнектері тігіледі. Қабырға тігісі екі ... ... ... ... ... белгілі бір жолағымен ... етіп ... орай ... ... ... арқылы тігіледі. Кейде осы
қабырға ... екі ... ... ... баса ... ... ... қонышын қусыру. Киімнің бойын, шалбардың балағын, жеңді, ... ... ... тігу ісін ... деп атайды. Мұндай тігістерде жөрмеу,
тепшу, қаю, өбістіру, тебе тігу сияқты ... ... ... тігу әрі ... әрі ... үшін ... Бұл ... жағы кәдімгі тігін машинасының тігісі тәрізді тізіліп түседі. Сондықтан
қаю ... ... ... ... ... ... ... кебістің шажамайын тігуге қолданылады. Қайып тігу
әдісінде астына шаншып ... ... ... ... ... ... соң, оны
шегіндіре әкеліп манағы шанышқан ізбен қайтадан астына түсіреді де, ... ... ... ... Осылай орындалған тігістің бет жағында
жіпсіз бос аралық қалмайды.
Өбістіру әсіресе ... түйе ... ... ... ... ... қолданылатын әдіс. Мұнда екі шет бірімен-бірі айқаспай,
тек өбісіп тиісе ... ... ... ... жара ... ... бірі ... тігіс-бұл да көркемдеп тігу істерінде қолданылатын әдіс. Оны
үш сызықтың үстімен, үнемі қиғаш шаншып ... «қос ... ... ... кестелі тігістермен кимешектің жақтарын, жаға-қақпаларды,
жеңнің аузын, кестеленген материалдардың шеттерін өрнектеген. Тон, шалбар,
тымақ сияқты теріден ... ... ... тебе тігу ... Тігістің жалпы көрінісі тепшуге ұқсас. ... ... ... алып ... ... ... ... сол қолмен шымшып ұстай
отырып, оң қолдағы инені екі ... ... ... ... Тігіс
жібі тепшуге қарағанда жиірек түседі.
Тепшу де ең көп қолданылатын тігістің бірі. Мұны ... ... ... жұқа маталардың бүгістерін тігуде ... ... ... ... ... ... 3-4 рет ... бір-ақ рет тартады.
«Тышқан із» тігісі үш сызық арасымен, не ... ... ... ... ... ... ... сызықтан жоғары көтеріп, үстіңгі
сызықтан шаншып матаның астына түсіреді. Бүл ... сол ... ... ине
жібін өзіне қарай тарта басып, іркінді ілмек жасайды да, инені босаңдау
тартады. Ине ... ... ... ... бойымен екі шаншым ілгері
аттап іркіліп ... ... ... шығады. Инені келесі кезекте тартқанда
ілмек ортасында сопақтау үш ... ... ... ... қайталана
береді.
Шалып тігуде де тігіс біз кестемен ... ... қос ... ... ... тігуде шанышқан иненің сабақталған жібін сол ... баса ... ... да, ... ... ... әлгі ... арасымен шығарып тартады. Келесі жолы ине әлгі ... ... ... ... ... бір шаншым ілгерілеп шығады. Сөйтіп, ... ... ... неше ... мәні бар қол тігістерінің көптеген түрлерінің
ішінде көркем тігіс ... көп ... ... ... ... «тышқан із», «тұмарша», «бұзау тіс», «бедерлеп тігу», ... деп ... ... ... ... мәнерлері қай халықтың тігіс
өнерінен ... да кем ... ... бай ... ... ... жиһаздарды, алтын, күміс, маржан, меруерт сияқты көрікті заттарды
тізіп кестелеуге де болады. [47,6.59]. Ақын Абай:
«Өткірдің жүзі,
Кестенің бізі,
Өрнегін ... сала ... ... ... ... ала алмас»,-
Деп қолөнерінің кейбір детальдарын тіл өнерінің қасиетіне теңестіре
айтады. Осындағы «кестенің ... ... ... ... ... ... бізі ... баласының ұзақ та күрделі дамуының нәтижесінде қоғамдық
еңбектің ... ... ... ... Тұрпайы еңбектен бара-бара халықтың
қолөнері туындады. Бұл түсінікті де. Адамға құрал-жабдық пен ішер ас, ... ... ... ... оны ... ... ... де, ұнасымды ету, әдемілеп
әшекейлеу, келістіріп пайдалану да сондай ... ... ... ... ... ... соның ішінде қазақтардың да өзіндік ұлттық
қолөнер творчествасының даму тарихымен сипаттас.
Қазақтардың қолөнерінің ішінде халық арасында көбірек тарағаны – ... ... Оның ... мен ... сан ... Мәселен, әшекейлі түр
салудың, кестелеу, зерлеу, сыру, теру, көз салу, ... ... ... ... ... ... өткермелеу, шаршылау сияқты
слалары имеліп, қайып, бүгіп, өткермелеп, шалып, торлап тігу ... Ал ... ... жиі ... ... ... ою-өрнектер
де өзінің даму барысында әр түрлі көркемдік сипат алған. Қошқар ... ... ... мүйіз, сынық мүйіз және тармақ мүйіз секілді тағы басқа
да өрнектер ... сұлу ... ... ... белгілі бір мән
мағынаны білдірумен көзге түседі. Жалпы қазақ оюлары мазмұны ... үш ... ... ... Олар ... мал өсіру мен
аңшылықты, күнделікті өмір бейнесін береді.
Ұлтымыздың ерте заманнан бері жалғасып келе ... ... ... - ... және ши ... ... тәжірибесі бойынша, өрмек тоқу үшін
қырқылған жүнді жуып, әбден кептіреді, содан кейін ... де, ... ... ... ... ... ... домалақтап орайды. Бітіру
жұмысында өрмек тоқу ... ... ... баяндалған. Қазақтың терме
өрнегінің тәсілімен тоқылатын заттар қатарына кілем, басқұр, үзік, туырдық,
шаңырақ пен шымылдықтың, ... ... ... ... ... ... ... қоржын, сандық қап, алаша сияқты бұйымдар жатады.
Бітіру жұмысында киіз және текемет басу ... де ... ... бұл өнре ... көне заманнан ойлап тапқан тіршілігі. Киіз
басу өнері киіз үйдің даму тарихымен тығыз байланысты екендігіне ... ... ... ... неше ... ... сырмақ, текемет басу
дәстүрі қалыптасты. Бітіру ... ... ... ... ... ... жасау жолдарының қыр сыры ашып көрсетілген.
Қазақ әйелдері мен қыздарының ертеден келе жатқан қолөнерінің ... ... және ... тігу ... Бұл өнердің қазақ ... ... көне ... ... біз ... айқас тігу, айқыш-ұйқыш тігу,
басып тігу, қайып тігу. Сондай-ақ шым кесте, безерлеп ... ... ... ... тағы ... ... ... жасалатын бұйымдардың атауалары көп.
Осылардың әрқайсысының жасалу тәсілдері ... ... ... ... ... қазақтарда қолөнер түрлері мол, олар халықпен
бірге жасап келеді және жасай береді. Осы өнерді дамыта отырып, жер ... ... ... істерін жас ұрпақтарға насихаттау, қолөнер
бұйымдарының саласын арттыра беру аса ... және ... іс ... ... ... Л. ... Ш. ... қолөнері. -Алматы: Рауан, 19927-120 бет.
2. Әмірғазин, Қайыртай. Қазақ қолөнері: теріні, ... ... ... - ... ... 1996-160 бет.
3. Әлімбаев М. Шебердің қолы ортақ: [Республикада қолөнерін дамыту ... ... - ... ... ... б.
4. М. Әлімбаев М. Алаша: [Асыл мұра] // Егемен Қазақстан.-1998.-29 сәуір.
5. Әлімбаев М. Қазақ кілемі: [Кілемнің түрлері] // ... ... ... ... К вопросу использования материалов казакского орнамента
//Поиск. Серия гуманитарных наук. – 2002. - № 2. – С. 181-186.
7. ... М. ... ... ... ... ... ісмері
Гүлзада Сейтқали қызы] // Қазақстан әйелдері. – 1990. - № 2. -32-33 бет.
8. Абдуллаев Б. Еңбек түбі береке // ... – 2002. - №5. - Б. ... ... Х. Қазақ халқының қолөнері: Ғылыми зерттеу еңбек. -Алматы:
Өнер, 1987. - 126 ... ... Ж.О. ... и ... - ... ... 2001. -3 04
с.
11. Асылханов Е, Нақысбеков А. Қазақстан ... ... неге ... //Қазақстан мектебі. - 1990. - №11. – 46-49 бет.
12. ... Ұ. ... тоқу // ... мектебі. - 2002. - №5. - Б.64.
13. Ахметжанова Күльзипаш. ... ... ... мәдениет-танулық
негіздері. – Алматы, 2000. – 7-27 бет.
14. Байбосынова Н. Өнерді тану-өзіңді тану // Ақ ... - 2001. ... ... ... С. ... ... жэне олардың қолданылуы // Қазақ
тарихы. -2000.-№5 -Б.4.
16. ... В.В., ... Х.А. ... культура казахского народа на
современном этапе. -Алма-ата: Наука, 1972. -272 ... ... В.В. ... материалы по этнографии казахов-адаевцев.
«ТИИАЭ АН Каз ССР», т.8, Алма-ата, 1960.
18. Востров В.В. ... ... ... ... ... ... АН Каз ССР», т.18, Алма-ата, 1963.
19. Вопросы этнологии и антропологии Казахстана. ... ... ... ... ... С.М. ... орнамент, «Восток», М.-Л., 1925,кн.5.
21. Ералы А. Қолөнер қолғабысқа мұқтаж // Қазақ әдебиеті. 2003. 8 ... ... Қ. ... ... ... ... туындылары туралы.
Шығыс Қазақстан обл.] Мәдениет және ... 1976, №1, 16-17 ... ... Г. ... ... [Қазіргі кездегі қолөнердің дамуы] //Жас
алаш. -1998. -8 мамыр. -Б.4.
24. Ислямов О. Жүн ... ... ... ... ... Ислямов О. Жүн өңдеу және киіз басу ... // Ұлт ... ... ... скотоводов и земледельцев Казахстана. /Отв. Ред.
К.А. Акишев.-Алма-Ата: Наука. 1969.-196 с.
27. Күзембаева С. ... ... күй мен ... ... //
Ұлағат. - 2000.-№2.-Б.34-35.
28. Коташев К. Особенности кочевой цивилизации // Мысль. 2003.-№5. с.88-
29. Кенжеахметұлы С. ... ... ... и ... ... ... 2002.-96с.
30. Қазақ халқының сәнді ою-өрнек өнері. [Н.А. Оразбаева] Л.: Аврора,1970.
31. Қасиманов С. ... ... қол ... ... ... 1995-248
бет.
32. Қазақтың ою өрнектері. Казахские ... / ... - ... Б.и., ... ... өнері / Құраст. О.Оралбаев. Алматы: Өнер, 1987. 80 бет.
34. Қазақстан ... ... 1983 / ... ... ... 1984.-96 ... ... өнері: Жылнама / Құраст. К.Қасымбеков. 1981-1982.
-Алматы: ... 1984.-96 ... Қол ... өнер // Ертіс Өңірі. -2004. -29 қаңтар -Б.31.
37. Марғұлан А.Х. ... юрта и ее ... М, ... ... М.С. Казахская юрта. Алма-Ата, 1981.
39. Оразақынова К. Кілем сыры түгінде // Ұлағат. -2002.-№5.-Б.23
40. Парлак Т. Қазақстандағы ... тоқу ... ... ... // ... Жабаршысы. Тарих сериясы.-2000.-№4.-Б. 126-130.
41. Парлак Т. Қазақстанның оңтүстік аймағындағы кілем тоқу өнерінде
қолданылатын ... ... // Отан ... ... Н. ... [Ғажайып қолөнердің бір туындысы жайында]
// Ана тілі.-1998.-26 ақпан.
43. ... М. ... ... ... ... ... 26 февраль.
44. Тохтабаева Ш.Ж. Художественные традиции казахской вышивки // Отан
тарихы.-2001.-№2.-с.111-115.
45. Тәжімұратов Әбдіқас. Шебердің қолы ортақ. Алматы, ... ... ... ... ... Азии и
Казахстана. /Отв.Ред. Т.А.Жданко.-Москва: Наука.-1975.-232 с.
46. Художественная жизнь Казахстана: Сб. ... ... ... ... Д. Кесте тігу өнері кенжелеп қалды. // Ақ босаға.-1993.-
маусым (№4).-Б.2.
Дерек берген адамдар:
1. ... ... 77 ... ... ауылы
2. Биби апа 81 жаста. Дайыр ауылы
3. Хамзина Күлшан апа. 68 жаста. Шалқар ауылы
4. Нүрбәтша апа, Күлән апа. ... ... ... ... апа 75 ... ... ауылы.
6. Ярулла, Хайрулла. Жаңатұрмыс.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тоқу өнері12 бет
Тоқу өнері. Ою-өрнек26 бет
Буынаяқтылар, Шаянтәрізділер,Өрмекшітәрізділер19 бет
Тоқыма және тоқу түрлері4 бет
Өрмекшітәрізділер класы5 бет
PHP40 бет
«Нұрлы көктем» (Шым Ши)17 бет
Айқышгүлді егістік,жемдік,көкеніс дақылдарының зиянкестері туралы мәлімет11 бет
Гобелен “Махамбет”18 бет
Гобелен “Махамбет” туралы26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь