Ортағасырлық Тараздың экономикалық және саяси мәдениетi

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1. Ортағасырлық Тараздың экономикалық және
саяси мәдениетi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
2. Айша Бибі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
3. Тараз . қазақ мәдениетiнiң алтын бесiгi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13
4. Көне Тараз жерi туралы ерте
кездегi географиялық мағлұматтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
5. Ортағасырлық Қостөбе қаласы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
6. Ортағасырлық Тараздың және оның
қала аймағының қорғаныс жүйесi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22
7. Атамекен: ежелгi қалалар Тараз аймағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
8. Тараз және облыс өңіріндегі Жарғабақ

тасындағы таңбалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .34

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 41
Кіріспе

Ежелгi Тараз - Ұлы Жiбек жолын жалғап жататын турақты дипломатикалық және сауда-саттык қарым-қатынас жасалатың күре тамыры iспеттес.
Бұл байланыс көпiрiнiң маңызы дүниенiң екi бөлiгi арасындағы материалдық ауыс-түйiспен ғана шектелiп қалмай, оның шеңберiнен алысқа кетiп жатты. Ол алуан турлi мәдениеттер мен халықтарды бiр-бiрiмен байланыстырып, сонау ежелгi заманнан берi идеялар алмасудың тұрақты да маңызды факторы ретiнде қызмет етiп келдi.
Тараз - Қазақстанның ортағасырлық қалаларының iшiндегi ең белгiлiсi, ең көнесi.
VII ғасырда Тараз Ұлы Жiбек жолы бойындағы iрi қалаға айналды. Осы кезден бастап ол кеңiнен мәлiм болады.
IX-X ғасырларда Тараз одан әрi өсе түстi. Оның дәл сауда жолы бойында, егiншiлiкке қолайлы бай алқаптың ортасында, Талас Алатауындағы күмiс кендерiне жақын жерде орналасуы экономикалық және мәдени өрге басуға жәрдемдестi. Х ғасырда Әл-Максиди былай жазған: «Тараз - бекiнiстi үлкен қала, бау-бақшалы, халқы көп, айнала ормен қоршалған, төрт қақпасы және рабады бар.
Тараз - Қазақстанның ортағасырлық қалаларының iшiндегi ең белгiлiсi, ең көнесi.
VII ғасырда Тараз Ұлы Жiбек жолы бойындағы iрi қалаға айналды. Осы кезден бастап ол кеңiнен мәлiм болады.
IX-X ғасырларда Тараз одан әрi өсе түстi. Оның дәл сауда жолы бойында, егiншiлiкке қолайлы бай алқаптың ортасында, Талас Алатауындағы күмiс кендерiне жақын жерде орналасуы экономикалық және мәдени өрге басуға жәрдемдестi. Х ғасырда Әл-Максиди былай жазған: «Тараз - бекiнiстi үлкен қала, бау-бақшалы, халқы көп, айнала ормен қоршалған, төрт қақпасы және рабады бар. Мәдина қақпасы алдынан өзен ағып жатады, ар жағында қаланың бiр бөлiгi орналасқан, оған өтетiн жол бар. Ал, базардың нақ ортасындағы үлкен мешiтi көрiнiп тұрады». Тараз қаласының орнын тұңғыш рет iрi ғалым Әлкей Марғұлан француз ғалымдары А. Ромоди, Шааванье Де Грата, академик Бартольд еңбектерiне сүйене отырып, көне екенiн дәлелейдi.
Жазба деректер бойынша Таразда 568 жылы Византияның емшiсi Земархтың түркi қағаны Дизабулдың қабылдауында болуынан кейiн, бiр ғасырдан соң 630 жылы Қытайдың монахы Сюань «Цзянь-Июаньнан батысында (Долос) қаласы орналаскан, қаланың аумағы 8-9ш/км, онда әр елдiң саудагерлерi мен соғырлар тұрады», деп жазды. Осы кезден бастап қаланың аты тек өз өлкесiнде ғана емес, көршiлес мемлекеттерге белгiлi болды. Тараз қаласының IX - X ғасырлардағы экономикасы мен мәдениетiнiң өркендеуiне негiзiнен ықпал еткен Талас аңғарындағы бай егiншiлiк алқап пен Талас Алатауының маңындағы күмiс өндiретiн кен орындарының дамуы болды.
Тараз - Түркеш, Қарлық онан кейiн Қараханид мемлекеттерiнiң орталығы болып, өзiнiң бақыр ақшаларын шығарды. Ортағысырлық қалаға жүргiзiлген археологиялық қазбадан табылған қыштан жасалған су құбырлары, сәулет өнерiнiң дамығандығын дәлелейтiн құрылыс орындарының қалдықтары, тас төселген көшелер мен тротуарлар және қолөнер шеберлерiнiң қолынан шыққан көптеген бұйымдар, сөз жоқ, қаланың X - XII ғасырларда едәуiр гүлдене өскендiгiнiң куәсi.
Менің курстық жұмысымның мақсаты келесі міндеттерден тұрады:
 Ортағасырлық Тараздың экономикалық және саяси мәдениеті
 Айша Бибі
 Тараз - қазақ мәдениетiнiң алтын бесiгi
 Атамекен: ежелгi қалалар Тараз аймағы
 Көне Тараз жерi туралы ерте кездегi географиялық мағлұматтар
 Ортағасырлық Тараздың және оның қала аймағының қорғаныс жүйесi
 Ортағасырлық Қостөбе қаласы
 Тараз және облыс өңіріндегі Жарғабақ
тасындағы таңбалар
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Елеуов М. Шу-Талас өңiрлерiнiң ортағасырлық қалалары мен мекендерi (VI-ХIII ғ. басы): тарих ғылымдарының докторы, дисс.: 07.00.06 – Алматы, 1999 – 107 б.
2. Сенигова Т.Н. Средневековый Тараз.– Алма-Ата: Наука, 1972-с.44
3. Сенигова Т.Н. Средневековый Тараз. С. 65, 133, 135
4. Елеуов М., Қалиев С. Талас өңiрiнiң қарауыл мұнаралары // ҚазМУ хабаршысы. Тарих сериясы. – 1999-№12 – 77 б.
5. Сенигова Т.Н. Средневековый Тараз. – с.82 – табл. IV, 3
6. Кожемяко П.Н. Раннесредневековые города и поселения Чуйской долины. –Фрунзе,1959-с.39, табл. VI, 1-3;
7. Бубнова М.А. Средневековые поселения Актобе 1 у с.Орловки//ИАН Кирг ССР. Серия общественных наук – 1959 – Выпуск 1-с.138 – рис. 9, 148, 151
8. Елеуов Мадияр. Шу-Талас өңiрлерiнiң ортағасырлық қалалары мен мекендерi (VI-ХIII ғ. басы): тарих ғыл.док.дисс. - 207 б.
9. Попов А. Сигнальные башни Таразской округи// Знамя труда – 1981 17 августа. Свод памятников – с. 50
10. Свод памятников Джамбульской области / Авторы: С.Алепчиев, К.Байбосынов – Джамбул, 1982 – с. 50
11. Нершахи Мухаммед. История Бухары. Пер. Н.Лыкошина. Ташкент,1897
12. Байпақов К. М., Горячева В.Д. Исследования городища Красная речка. Археологические открытия 1979 год. М., 1980, с. 30
13. Шишкина В. А. Варахша. М., 1963, с.175
14. А.Мусльманский ренессанс М., 1966 367-бет.
15. Сеингова Т.Н. Средневековый Тараз., 1972 215-бет.
16. “Вестник древней историй” А., 1939 № 4 176-бет.
17. Толстов С.П. Топрак-қала “Известия АН Каз ССР” А., 1944 №47
18. Бартольд В.В. Отчет о поездке в Средн Азию с научной целью. 1893-1894 г.г. СП.б , 1897. С 17.
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
...........................................3
1. Ортағасырлық Тараздың экономикалық және
саяси мәдениетi...........................................................
.........................5
2. ... ... - ... ... ... Көне ... жерi ... ерте
кездегi географиялық мағлұматтар.......................................
..........17
5.
Ортағасырлық Қостөбе қаласы.............................................
...........19
6. Ортағасырлық Тараздың және оның
қала аймағының қорғаныс жүйесi............................................
...........22
7.
Атамекен: ежелгi қалалар Тараз аймағы...................................
........25
8. Тараз және облыс өңіріндегі Жарғабақ
тасындағы
таңбалар...............................................................
..................34
Қорытынды...................................................................
......................................40
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
..............41

Кіріспе
Ежелгi Тараз - Ұлы Жiбек жолын жалғап ... ... ... ... ... ... күре тамыры iспеттес.
Бұл байланыс көпiрiнiң маңызы дүниенiң екi бөлiгi арасындағы
материалдық ауыс-түйiспен ғана ... ... оның ... ... жатты. Ол алуан турлi мәдениеттер мен халықтарды бiр-бiрiмен
байланыстырып, ... ... ... берi идеялар алмасудың тұрақты да
маңызды факторы ретiнде қызмет етiп келдi.
Тараз - Қазақстанның ортағасырлық ... ... ... ... ... ... Ұлы Жiбек жолы бойындағы iрi қалаға айналды. ... ... ... одан әрi өсе ... Оның дәл ... ... ... қолайлы бай алқаптың ортасында, Талас Алатауындағы
күмiс ... ... ... ... ... және ... өрге ... Х ғасырда Әл-Максиди былай жазған: «Тараз - бекiнiстi үлкен
қала, бау-бақшалы, халқы көп, ... ... ... төрт ... және
рабады бар.
Тараз - Қазақстанның ортағасырлық қалаларының iшiндегi ең ... ... ... Ұлы ... жолы ... iрi ... айналды. Осы
кезден бастап ол кеңiнен мәлiм болады.
IX-X ғасырларда Тараз одан әрi өсе түстi. Оның дәл сауда ... ... ... бай ... ... ... ... кендерiне жақын жерде орналасуы экономикалық және мәдени өрге басуға
жәрдемдестi. Х ғасырда Әл-Максиди былай жазған: ... - ... ... ... халқы көп, айнала ормен қоршалған, төрт қақпасы және
рабады бар. ... ... ... өзен ағып ... ар ... қаланың бiр
бөлiгi орналасқан, оған өтетiн жол бар. Ал, базардың нақ ортасындағы ... ... ... ... ... ... ... рет iрi ғалым Әлкей
Марғұлан француз ғалымдары А. Ромоди, Шааванье Де ... ... ... ... ... көне ... дәлелейдi.
Жазба деректер бойынша Таразда 568 жылы Византияның емшiсi Земархтың түркi
қағаны Дизабулдың қабылдауында болуынан кейiн, бiр ғасырдан соң 630 ... ... ... ... ... ... ... орналаскан,
қаланың аумағы 8-9ш/км, онда әр елдiң саудагерлерi мен соғырлар тұрады»,
деп жазды. Осы кезден бастап ... аты тек өз ... ғана ... ... ... ... Тараз қаласының IX - X ғасырлардағы
экономикасы мен мәдениетiнiң өркендеуiне негiзiнен ықпал ... ... бай ... ... пен ... ... маңындағы күмiс
өндiретiн кен орындарының дамуы болды.
Тараз - Түркеш, Қарлық онан ... ... ... орталығы болып,
өзiнiң бақыр ақшаларын шығарды. Ортағысырлық ... ... ... ... қыштан жасалған су құбырлары, ... ... ... ... орындарының қалдықтары, тас
төселген көшелер мен тротуарлар және қолөнер шеберлерiнiң қолынан ... ... сөз жоқ, ... X - XII ғасырларда едәуiр гүлдене
өскендiгiнiң куәсi.
Менің курстық жұмысымның мақсаты келесі ... ... ... Тараздың экономикалық және саяси мәдениеті
➢ Айша Бибі
➢ Тараз - ... ... ... ... ... Көне ... жерi туралы ерте кездегi географиялық мағлұматтар
➢ Ортағасырлық Тараздың және оның қала аймағының қорғаныс жүйесi
➢ Ортағасырлық Қостөбе қаласы
➢ Тараз және облыс өңіріндегі Жарғабақ
тасындағы таңбалар
ОРТАҒАСЫРЛЫҚ ТАРАЗДЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖӘНЕ САЯСИ МӘДЕНИЕТI
Архелогиялық қазба ... ... ... Орта ғасырда Тараз
қаласының ... ... ... ... ... дамығандығын
байқай отырып, ғалымдарымыздың пiкiрiне ... ... ... в ... и ... ... мақаласында Тараздың
екi үлкен тарихи кезеңдi басынан өткергенiн айтады. Ол тарихи  кезең:
Бiрiншiден VI-IX ғасырлардағы феодалдық ... ... ... - X-XII ... ... ... ... дамыған
дәуiрiнiң өте жоғарғы кезiн бiр қатар ... оның iшкi ... ... ... ... ... мен Орта ... қалалары өзара
тығыз байланыста болып отырған шақта олардың дамуына керуен ... ... ... ... да Тараз қаласының өркендеуiне  тигiзген әсерi аз емес.
Осымен қатар Тараз ... ... ... ... ... мен Орта Азия ... ... қалалармен Тараз
қаласының экономикалық және саяси ... ... ... ... Оған ... VI-VIII ғасырларға жататын Соғды ... ... ... ... ... екi ... ... табылуы, Сондай-ақ
Үзген, Қашғар, Жаркент, Самарқанд қалаларында Қараханид дәуiрiне жататын
ақшалардың ... ... ... ... ... өзi ... ... көрсетедi. Талас қаласында кәсiп пен сауда дамып,
онымен қатар архитектура және құрлыс жақсы ... ... ... - Хатун, Айша-бибi мавзелейлерiнiң салынуы. Араб және ... ... ... ... ... мәлiмет бердi. Араб географы
Мухамед- Хайдар X ғасырда Таразда болып, ол ... ... ... ... бекiнiстiгi қала, бау бақшасы бар, халқы тығыз орналасқан,қорған
сыртында ор бар және төрт ... бар, оның ... ... көп орналасқан
рабады, қақпаның жанынан үлкен өзен ағады. Қаланың жарты бөлiгi өзенiң арғы
жағында, өзеннен жол өтедi. Қаланың ортасында ... ... ... ... маңында Бухарадан шыққандар негiзiн қалаған Жаукент қаласы болды.
Археолгтар Жаукенттiң жұртын Талас ... ... ... ... ... оң ... Сарыкемердiң қарсысынан тапты. Оның қираған жұрты
қазiр Қостөбе деп аталады. Бұл қалалардан басқа Талас ... ... ... ... орналасқан таулы бөлiгiнде Шелже, Сус, Көл ... ... ... ... болған. Археолгтардың ескi Тараздың орнынан
I Юстинианың, византиялық алтын солидi табылды, оның бiрi бетiнде ... ... мен ... ... император, екiншi бетiнде ... ... ... ... ... ... алтын солидiң кең тараралғанын
және халықаралық валюта ретiнде қолданылғанын ескерте кеткен жөн. ... ... ... ... ... және ... көпестерiнiң айтысуы
туралы кузьма Индикопловтың VI ғасырдың орта шенiне жататын әнгiмесi мәлiм.
Персия ... тек ... ... ... ... византиялық бүкiл әлемге
таралған алтын теңге көрсетiп ... ... ! Бiз бүл ... ... ... ... ... жоғарғы мәдениеттiң дамығандығын
байқаймыз. Дегенмен, XV ғасырда Талас өңiрде Татар Маңғол шапқыншылығының
әсерiнен Тараз және сол өңiрдегi ... ... ... өз өмiр ... жоқ. Бiрақ отырықшы шаруашылықтың гүлденген мәдениетi бiр қатар
тоқырап ... X-XV ғ.ғ. ... және ... ... ... табылған
архиалогиялық материалдар: – әсем бояалған, өрнегiнiң ... ... - ... XII-XIII ... басы және ... ... ... (XII-XIV.ғ.ғ.) ыдыстарға өте ұқсас.Қ Бұл, да
Тараз және Талас өңiрiндегi қалаларының Орта Азия ... ... ... ... ... саяси мәдениеттiң жеңiлдегенiн көрсеттедi.
Мiне Тараздың- 2000 жылдағы қарсаңында айтарымыз. ... ... ... ... ... көп, әлде де жер қойнауында тарих қатпарларының
не бiр құпия сырлары жатыр. Оның бiр ... ... ғана ... маңындағы су құбырларын қазып жатқандағы табылған тарихи
ескерткiштер. ... ... ... ... ... ... қаласы
үшiн атқаратын жұмыстары ұшаң теңiз.

АЙША БИБІ
Тараздың 2000 жылдық мерейтойы қарсаңында М. Х. ... ... ... ... ең ... қала ... ... жөнінде республикалық конференция өткізілді. Мұнда еліміздегі ең
байырғы кентіміздің, қазақ халқының сан ғасырлық өткен жолына ... ... ... ... Осы ... ... Тараз тарихына қатысты
әлі де шешуін толық таппай келе жатқан кейбір мәселелер төңірегінде біз де
өз ... ... ... ... Солардың бірі Айша бибі туралы.
Тараз қаласының оңтүстік жағында – 20 шақты шақырым ... ... ... Айша бибі ... өткен-кеткен талай жолаушы, әсіресе
зерттеушілер, жаңа үйленген жастар ат ... ... ... екі ғимарат
тұр. Олардың бірі – Айша бибіге, екіншісі – ... ... ... ... ... Н. ... өткен жүзжылдықтың 30-40
жылдардағы ... ... бұл көне ... ... ... деп жазылған. Археологтар мұнда ескерткіштердің салынған жылын дәл
атап көрсетпесе де ... ... ... ... мерзімін
негізінен дұрыс топшылайды. Әйтсе де ежелгі тарихымызды зерделегісі келген
әрбір адам бұл ... ... ... салынғанын, оларды кімдер
салғанын білгісі келетіндігі табиғи нәрсе. Біз де журналист, яғни ... ... ... ... ... ұзақ ... бері ... әдебиеттерді, Ташкент, Алматы ... ... ... біраз белгісіз жайлардың бетін ашқандай болдық.
1964 жылғы желтоқсанның 6-14 күндері сол ... ... ... ... ... ... орталық
архивінен «Туркестанские ведомсти» газетінен Айша бибі ... ... ... Рас, Айша бибі ... ... ... ... қожа Сейдалыұлынан естіген болатынбыз. Арабша, парсыша, ... ... ... бар бұл кісі Айша бибінің әкесі Зеңгі баба деген шейх
екендігін айтқан еді. Ал, қалың жұртшылық ... аңыз ... ... ... ... ... Таразға – ғашығы Қараханға аттанғаны үшін Зеңгі ... ... ... ... су жағасында қызды жылан шағып өлтіріпті-
мыс. Бұл – ... Ал, ... ... ... бір ... Әулиеата қаласын билеген қалабасы
(городской и уездной начальник) Василий ... ... ... ... ... ... жасаған баяндамасында Айша бибі
ескерткіші туралы біраз деректер келтірген ... ... ... ... ... ... жазулардың көшірмелері де Ташкент
архивінде әлі күнге дейін тұр. Сол ... ... ... және ... ... туралы жазылған кітаптарды оқыған молдаларынан
жинастырған деректері де сақтаулы. Қарахандар шежіресі туралы араб әріпімен
жазылған деректердің ... ... ... ... ... ... едік. Олар қолымызда бар. Қазіргі әріппен көне ... ... ... ... ... ... сол кездегі директоры
Әжібай Әпсеметовке тапсырған болатынбыз. Ол кісі ... ... ... де,
толық аудармасы қолымызда сақталмағанымен, жалпы нобайын білдіретін ... ... ... ...... ... «Туркестанские ведомости»
газетінің 1900 жылғы №97 және 1904 ... №37 ... ... Диваев
Айша бибінің әкесі Сүлеймен Бақырғани, яғни Хаким ата және ... ... ... ... тегі ... ... жариялапты. Сондай-ақ Ташкент
түбінде Зеңгі бабаның мазары, Айша бибінің анасы ... ... және ... ... ... ... ... сақталған. «Зеңгі» арабшадан
аударғанда қара түсті, европалықтар мен американдықтар айтатындай негр
деген ... ... Оның ... азан ... ... аты – Айқожа.
Әкесінің аты – Тәжіқожа... Зеңгі бабаның алтыншы атасы атақты Қожа ... ... ... Арыстан баб екен. Өзбекстандық зерттеушілер бұл
шежірені Пәкстандағы Лахор қаласынан алыпты. ... көп ... ... ... ... өлген жылы 1258 жылы екендігі анық
жазылған. Бірақ туған жылы белгісіз.
Зеңгі бабаның зәулім биік ... ... ... ... жерде оңтүстікке, Самарқанға қарай апаратын жол бойында. Бұл
атырап қазір Зеңгі ата ... деп ... ... ма, қазақтар
сиыршылардың пірі Зеңгіні «баба» десе, өзбек ... ... ... мұның
өзі оның жас шамасы кемінде сексеннен асқан-ау деп ... ... ... ... сол ... ... атаның басына
көтерілген күмбездің әр қырынан түсірілген суреттері, оюлы кірпіштерінің
кескіндері берілген. Зеңгі ата ... ... ... бір ... оның ... аса ... көрдік. Сол сияқты Самарканның көк тасымен көмкерілген
Әнбар бибінің – яғни Айша бибі анасының қабіріне де ... ... ... ...... ... де Әнбар бибінің зиратына ұқсайды
екен. Амал не, Қазақ Совет Энциклопедиясында Зеңгі баба туралы дәл ... ... ұлы ... Уәлиханов 1858 жылы қазанның 25 күні І «Қашқар
күнделігінде» «В Ташкенте – могила ... ... – жена ... ... ... Хаким-ата, Эрхуббу, сын ее от первого брака, Али-Аскар
– от ... ... ... ... когда муж пас коров...» – деп жазыпты.
(Собрание сочинений, т.3, 50-51 бб. А., ... да, ... де ... ... ... алғашқы жұбайы
Сүлеймен Бақырғани сопы өлген соң оның шәкірті әрі жақын туысы да болуы
керек ... ... ... ерге ... ... да аңыз бар. Сүлеймен
Бақырғани – Қожа ... ... ... ... ... бірі. Ол
Өзбекстандағы Бақырған қыстағында туғандықтан Бақырғани, яғни бақырғандық
деп аталып кеткен. Сүлеймен өте тапқыр да, ақын да, ... де ... Қожа ... ... екен. Сүлеймен Бақырғанидың «Ақыр заман»
кітабы, Иса пайғамбардың анасы туралы «Бибі Мариям» ... көне ... ... 1848, 1898 ... ... ... ... екен. Өзбек
тілінде бұл кітап 1991 жылы ... ... ... ... Сүлеймен
Бақырғанидың өмірі туралы деректерден оның туған жылы ... ... ... жылы 1186 ... білуге болады. Олай болса, Сүлеймен сопы
мен ... ... ... қалған қызы Айша ең бері дегенде 1185 жылы өмірге
келген болып шығады.
Сүлеймен өмірден өтер ... ... ... ... ... ... қарап,
жұбайы Әнбар бибінің алдында күліпті деседі аңыз. Сонда Әнбар бибі: «Сопы,
«Жылағанды ... ... ... ...... ... Сонда
көріпкелдігі де бар Сүлеймен: «Мен өлген соң сені осы ... ... қара деп ... ... сенің қадіріңді біледі», – деп уағыз
өсиетін айтып, көзін мәңгілікке жұмады.
Жесір қалған уыздай ... сүлу ... ... ... өте келе ... ... ... – Айқожа шейхқа ерге ... одан ... ... ... Мен бұл деректі 2000 жылы наурыз айында Еңірекей ... ... ... сұрастыру үшін Аякөз қаласына барғанда 84 жасар Ғабылахмет қожа
Шекеров деген кісіден естідім. Бұл ... ... ... ... ... жоңғарлар тұңғыш рет 1718 жылы зеңбіректер қолданып, ата-бабаларымыз
қирай жеңіліп, еңіреуіне байланысты Еңірекей атанған таудың ... ... ... ... ... қожа ... ... үшін ғана большевиктерден
қуғын-сүргін көргендіктен отызыншы ... ... ... 1956 жылы ғана ... ... Өзінің оқыған-тоқығанын бір қалың кітап етіп шығарыпты. Сол
кітаптың бірі – ... ... ... қызында сақтаулы. Кезінде
облысымыздың орталығындағы мәдени-ағарту училищесінде ... ... ... ... ... осы маманның қолындағы кітапта Айшаның анасы
бір, әкесі бөлек ... не ... ... ... да ... ... одан
тұқым қалған-қалмағандығы белгісіз. Жоғарыда аталғанындай, Ш. ... ... ... да, ...... ... – үшеу, туған әкеден
екеу ... ... ... ... ерге ... оның «бибі» деген
қосымша атауынан анық байқалады. Түркі халқында хан әйелін ертеректе ... ...... ...... би мен бай ... ... (байбише), қызын – «бикеш», «бике» десе, қожа қыздары ерге
шыққанда ... тек ... деп ... ... Айша Қарахан әулетінің ішінде Тараз төңірегін, сол қаланың өзін
билеген қандай ... ерге ... ... Айтпақшы, «Айша» деген сөздің
мағынасы арабшадан аударғанда ... ... ... ... мағынаны
білдіреді. Айша – Мұхаммед пайғамбардың хижра алдында, яғни дінсіздер
тыныштық бермегендіктен ... ... ... қаша ... ... алдында
– 622 жылдан сәл бұрын алғашқы жұбайы Хадиша өлгенде тұл ... соң ... ... ... айттырып алған қызы.
Міне, сол кейінгі Айша 1185 жылы ... ... ... ол ... ... қаласын билеген Қарахан әулетінің кезекті өкілі түркіше лақабы –
Арыстан, мұсылманша Мұхаммед ... хан еді. Бұл ... ... ... Тараз қаласынан қуылып, Қашқарды паналағанда сол жерде бақталастарының
қолынан қаза тапқандығын атақты академик В. В. ... ... ... ... Тараздан әуелі қуалаған қара қытай гурханы Чулуку ... ханы ... ... ... ... ... жіберген қорезмшах
Мұхаммед еді. Отқа табынатын көп құдайшыл Чулуку ... ... ... ... ... басын алып, Тараз өлкесін де билей бастаған найман
ханы Күшліктің ... ... ... Шыңғыс хан
ақырында оның түбіне жеткендігі мәлім.
Біздіңше, Айша бибі ... ... ол қаза ... ... ерге шыққаны күмән туғызбайды. Өйткені, Айша бибі ескерткішін
Мұхаммед тұрғызды деп батыл ... ... ... бір жәй бар. ... зерттеушілері В. Қадырбаевтың, Н. Бәсеновтың және ... ... ... ... ... ... Мұхаммед
хан деген сөздер мұндаға дейін сақталған екен.
Айша бибі өмір сүрген дәуір Қарахан әулетінің, ... ... ... ... дінсіз қара қытайларға, одан кейін діндес хорезмшах
Мұхаммедке, ... ... ... дінінде болғанмен көп ұзамай қара қытай
гурханының қызына үйленген соң ... ... ... ... ... ханға
қарсы күрескен заманына тұстас келеді.
Енді Қарахан атауына тоқталған жөн ... Көп жұрт ... ... ... ... Бұл – ... қате ... Қарахан лауазымы көне түркі заманында
ұлы хан деген ... ... ... ... ... деген сөз «көп
халық, ұлы халық» деген мағынаны білдіреді. Ал сол ұлы ... ... ... ... деп ... ... ... – «қараханидтер» деген
атауды көне грек дәстүріне сәйкес орыстың ... ... ... ... зерттеушілердің бірі В. Григорьев ғылыми айналымға
енгізген болатын.
Осы ... ... ... қақ ... ... ... ... кім?» деген сауал өзінен-өзі туындайтындығы сөзсіз. Ғалымдар бұл
мәселеге де жауап беріп отыр. ... ... О. ... ... ... кітабында 1059-шы жылға дейін Таразды билеген қарахан ... ... ... ... ... ... ... академик В. В. Бартольд сол Ша-Махмудтың қара қытайларға қарсы
талай қырғын соғыстарда қол бастап, талай жеңістерге ... ... ... ... ... ағып бара жатқан жау өліктерін ... ... ... ... ... ... жолға түсіп, жер астынан қылует үй
қазып алып өле-өлгенше Аллаға жалбарынып өткенін, сондықтан да ... ... еді. ... ... ... да ... және «Манас» деген
кітабында әулие атанған Қарахан ... В. В. ... ... ... ... яғма
тайпасынан шыққандығын айтады. Мұны Қазақ Совет энциклопедиясының 12-ші
томындағы «яғма» деген сөзге ... ... ... білуге болады.
Шындап келгенде, «яғма» деген сөз парсы тілінде ... ... ... Сол ... ... ... ... яғни,
көшпелілердің мұрагерлері қазіргі қазақ тайпасының ... ... ... ... ... ... Бура хан ... қаласының іргесіндегі Артуш деген мекенде әлі ... ... ... ... ... ... үш ... түрік сөздігінде Қарахан
әулетінің түп-тамыры Афрасиабтан – Алып Ер ... ... Ал, ... ... ақыны Фердаусидің «Шахнама» дастанындағы
Туран мемлекетінің, яғни түріктер мемлекетінің басшысы Афрасиаб есімі парсы
тілінде қорқынышты құбыжық дегенді ... ... Ер ... ... алғашқы Қарахан Сұлтан Сатук Бура ханнан мың жарым жыл ... ... ... 2628 жыл бұрын парсы шахының қолынан опасыздықтан қаза
тапқаны тарихтан, сондай-ақ ... ... ... пен ... Жеменей зерттеулерінен тағы белгілі.
Астанадағы Л. Гумилев атындағы Евразиялық университеттегі қызмет
ететін зерттеуші ... ... ... ... ... ... ... туралы едәуір деректер сақталған. Қойшықара
Салғараұлы бұл ... ... ... ... етіп ... да. ... ... жай, Туран – Түркістанның ежелгі атауы. Мұны ұлы ақынымыз
Мағжан ... да ... ... Ал, Ир-ан деген түрікше «Ер елі»
деген мағынаны білдіреді екен. «Иран» деген ... ... ... ата-бабаларымыз тақса, біздің ата-бабаларымызды сол парсылар «сақ»,
яғни ит деп ... ... ... Салғараұлы. Қазіргі қазақ тіліндегі
«сақман» деген сөз малды күзететін ит-адам дегенді білдіреді. Олай ... ... ... ... түбінде сол парсыша ит деген мағына жатыр.
Орыстар «дойтчтарды» немістер (яғни немец – мақау) деген сөзі ... ... ... ... ... ... паң германдықтар бұл атуды естігенде
бас шұлғып тыңдайды, тулай қоймайды.
Сонымен, Айша бибі – қазақ халқының, ... ... ... ... мың ... да ары ... терең бойлататын Қарахан әулетінің бір
ұрпағына ерге шыққан ... ... ... ... алған әкесі Зеңгі
бабаның сиыршы – падашалар пірі ... ... ... ... ғашықтардың
пірі саналатындығы тегін емес. Айтпақшы, ... ... ... атау ... ... Мұхаммед Хайдар мырзаның «Тарих-и ... ... ... ... Аса өзені бұдан бес ғасыр бұрын Айша қатын аталса керек.
«Қатын» демекші, бұл сөз, ... ... ... ... парсы
сөзі емес, көне түркі атауы. ХІ ғасырда өмір ... ... ... ... ... түрік сөздігінде «қатын» деген атау Алып Ер ... ... ... ... Айша бибі ... ... қатын күмбезі де Қарахан әулетінен шыққан ... ... ... да ... ... Ал ... ... келсек, «бажы»
деген сөз тіпті қазіргі түрік тілінде де тұңғыш ... ... ... – көне түрікше билеуші деген сөз. Мәселен, «Қой!» дейтін қожа жоқ,
«Әй!» дейтін ажа жоқ» ... ... ... ... осы ... ... қазіргі қырғыздар өз президентін «ажа» да ... ... ... ... әулеті қожалар арасында да бар. Олар Қожа Ахмет Яссауи
сияқты ... ... ... ... ... әрі күйеу баласы хазірет
Әли халифаның Әнафия атты әйелінен туған ұлы Мұхаммед-Әнафиядан ... бұл ... ... ... ... ... ... туған, өлген жылдары, заманы ... ... ... сала отырып, оның мазары басындағы ХІ-ХІІ ғасыр ... ... ХІІ ... соңы – ХІІІ ... басы деп ... ... ұсыныс өзінен-өзі туындайды.

ТАРАЗ - ҚАЗАҚ МӘДЕНИЕТIНIҢ АЛТЫН БЕСIГI
Ежелгi Тараз - Ұлы Жiбек жолын жалғап ... ... ... ... қарым-қатынас жасалатың күре тамыры iспеттес.
Бұл байланыс көпiрiнiң маңызы дүниенiң екi ... ... ... ғана ... ... оның ... алысқа
кетiп жатты. Ол алуан турлi мәдениеттер мен ... ... ... ... ... берi ... ... тұрақты да
маңызды факторы ретiнде қызмет етiп келдi.
Тараз - Қазақстанның ортағасырлық қалаларының ... ... ... ... ... Ұлы ... жолы бойындағы iрi қалаға айналды. Осы
кезден бастап ол кеңiнен мәлiм болады.
IX-X ғасырларда Тараз одан әрi өсе ... Оның дәл ... ... ... ... бай ... ортасында, Талас Алатауындағы
күмiс кендерiне жақын жерде орналасуы экономикалық және ... өрге ... Х ... ... ... ... «Тараз - бекiнiстi үлкен
қала, бау-бақшалы, ... көп, ... ... ... төрт ... ... бар. ... қақпасы алдынан өзен ағып жатады, ар жағында ... ... ... оған ... жол бар. Ал, базардың нақ ортасындағы үлкен
мешiтi көрiнiп тұрады». Тараз қаласының ... ... рет iрi ... ... ... ... А. ... Шааванье Де Грата, академик Бартольд
еңбектерiне сүйене отырып, көне екенiн дәлелейдi.
Жазба деректер бойынша Таразда 568 жылы Византияның емшiсi ... ... ... ... ... ... бiр ғасырдан соң 630 жылы
Қытайдың монахы Сюань «Цзянь-Июаньнан батысында (Долос) қаласы орналаскан,
қаланың аумағы 8-9ш/км, онда әр ... ... мен ... ... ... Осы кезден бастап қаланың аты тек өз өлкесiнде ғана емес,
көршiлес мемлекеттерге белгiлi ... ... ... IX - X ғасырлардағы
экономикасы мен мәдениетiнiң өркендеуiне негiзiнен ықпал ... ... бай ... ... пен ... Алатауының маңындағы күмiс
өндiретiн кен орындарының дамуы болды.
Тараз - ... ... онан ... Қараханид мемлекеттерiнiң орталығы болып,
өзiнiң бақыр ақшаларын шығарды. ... ... ... ... табылған қыштан жасалған су құбырлары, сәулет
өнерiнiң дамығандығын дәлелейтiн құрылыс ... ... ... ... мен ... және ... ... қолынан шыққан
көптеген бұйымдар, сөз жоқ, қаланың X - XII ... ... ... ... Қалада керуен сарайлары, iрi қоғамдық ғимараттар,
қолөнершiлердiң шеберханасы, копестердiң ... мен ... ... ... ... кiшiгiрiм сауда орындары болған.
Тараз қаласында мұсылман ... ... ... ... Әулие ата - Қарахан (XI ғасыр) және Дәуiтбек (XIII ... ... ... ... XIII ... ... ... империясының,
одан кейiн Темiр империясының маңызды орталығы болып қала бердi. Кейiнiрек
XVI ғасырда Жетiсуда Қазақ хандығы құрамына енген кезде де қала өз ... ... Қала 1856 жылы - ... деп ... 1936 жылы - ... ... 1938 жылы жыр алыбы Жамбыл есiмiн иелендi. Ал 1997 жылы 8 қаңтарда
Қазақстан Республика Президентiнiң жарлығымен ... аты ... ... ... ... тағлымға бай, тамыры тым тереңде жатқан көне
қала. Ол әсiресе X - XII ... зор ... ... ... ... ... әулетi билеген тұста, ол осы бiр ертеғасырлық ... ... ... Тап сол ... ... ... түлеп күллi
әлемнiң құрылымдық жүйесi, көше жолдары қала ... ... де ... ... аяқ кезiнде бабамыз Қарахан дүниеден өткен кезде,
оның қабiрi басына сәулеттi ... ... ... Ол ... ... мен ... бас иiп, мүнәжәт ететiн қасиеттi орынына
айналған. Сөйтiп, мазар «Әулиеата» аталып кетедi. Бiрақ, кейiн ... ... ... сол ... күмбез де, қала да тып-типыл болып
қиратылған едi. ... ... ... ... арылған, есiн
жиған қазақтар 1809 жылы кесененi ... ... Мiне, сол ... Айша-
бибi, Бабажа-қатын, Дәуiтбек (Шамансұр) ертеортағасырлық архитектуралық
ескерткiштер күнi бүгiнге дейiн сақталып келедi.
Айша бибi, Қарахан, ... ... ... ... тарихи
жәдiгерлерiмен әлемдi сүйсiнткен көне ... ... ұлы ... жүрегiнен суырып алған, мына өлең жолдары ... ... ... ғана ... деп оның ... тұрмыс
тiршiлiгiне, тарихы мен салт-дәстүрiне, топырағына сүйсiнген. Осынау
қасиеттi, шуақты ... ... XI ... ... ... ... қала ... түрлi қолөнер өндiрiсi: тоқыма,
шыны үрлеу, зергерлiк, ... ... және ... ... ою ... ... Бабаларымыздың бұдан 2000 ж. бұрын да қала салып, металл қорытып,
қыш ыдыстар ғана емес, құбырлар жасап су ... ... - ... мен
Азияны жалғастырған Ұлы Жiбек жолының ең ... ... ... ... ... экономикасы мен мәдениетiнiң дамуына зор үлес қосқан, ... ... ... ... ... ... ... өлшеу құралы да, ойлап
табылған, Шейх Ахмет Тарази сияқты ғұлама ақын өмiр сүрген көне, мәдениетi
жоғары дамыған, ... ... ... ... ... ... ... әр түрлi дәуiрлерiндегi құрылыс комплекстерi мен жеке құрылыстары
ашылды. 200 м2 - дей ... ... ... ... шығыс жақ бұрышынан
моншаның қалдығы табылды. Оның төбесi күмбезделiп жасалса керек. XI - ... қала ... ... дамыған кезде салынғанын дәлелдейдi.
Осы жерден ұзындығы 12,8 м су құбыры табылды.
Таразда 11-12 ғасырларда өте қызық тәсiлмен ... ... Оның ... ... ... пеш ... және жаңғыш заттар
сақтайтын, ұзын мойынды, ... ... ... ... болу ... ... жерден әр түрлi ас бұйымдарын тапқан. Тараздың орнын қазған
кезде, ақ күңгiрт, жасыл және ... ... ... ... ... дискiлердi үйдiң терезесiне орнату үшiн пайдаланған. Таразда әйелдерге
керектi әсемдiк бұйымдарын құюға ... үш ... ... Ұсақ ... ... үшiн ... мүйiз кеңiнен пайдаланған. Бұғы мүйiзiнен
жасалған ... да ... ... ... ... - ... мен
оларды қоятын тұғырлар аса зор көркемдiкпен iстелген. Мiне, осы ... ... ... ... өрнектелген бұйымдар, тарихи
ескерткiштер мәдениеттiң яғни рухани мәдениеттiң дамуына зор үлес қосты.
Қазақстанның ең көне ... ... Ұлы ... ... ең ... елеулi
орталығы болды. Ұлы Жiбек жолында ғасырлар бойы бiздiң ... ... ... ... күре ... ... өз заманында Жiбек
жолы бойындағы жетi жұртқа даңқы жайылған iрi ... ... ... ... ... бүкiл әлем, осыдан бiрер жыл бұрын Қытай елiнiң
ежелгi ... - ... ... ... Ұлы ... жолына 2100 жыл толуы
құрметiне арнап өткiзген халықаралық конференцияда мойындап оны, ... бiз ... ... ... ... ... тым ... көз жеткiземiз.
Ұлы Жiбек жолы - адамзат тарихының дамуында бiздiң эрамызға
дейiн II ғ. Батыс пен ... ... ... ... жол ... ... ... тарихи ескерткiш. Бiздiң өлкемiз арқылы өтетiн басты
бағытының iшiнде - ... ... ... шоғарлары, ғылымның
дамуы мен, мемлекет аралық байланыстың күшеюi, олардың озық өркениетiнiң
мәдениетiн өзара ... ... ... ... ... Оның ... ... әлем мәдениетiнiң дамуына айтарлықтай үлес ... ... ... және адам ... ... мың ... бойы жасаған тарихи
мұралары ... ... ... ретiнде
келешек ұрпаққа сақталынуы қажет.
20 жүз жылдықпен құрдас сияқты Тараз қаласының бүкiл әлем ... ... ... ... ... 1999 жылы ... ... ең көне қаласы, оның тарихы, мәдени ескерткiштерi сол күйiнде
сақталып сәулетi мен сәнi арта түссе ... ... едi. Иә, қала ... ... Сан ... ... мен сәнi ... ерекшелiктерiн
сақтай отырып, XХI ғ. лайық жаңа түрмен байыта, бiртұтас мемориалдық кешен
түзеу қаланың бас жоспарына алынған. Сұлу ... мен, ... ... ... қонақжайлығымен баурап алатын Тараз өңiрi дүниежүзiлiк туризм
ағымынан шет қала ... ... ... зор, бүгiн де Тараз - ежелгi де
жаңа ... ... ... ... паш ету Тараз қаласының 2000 жылын
тойлаудың темiрқазығы ... ... ... ғана бiз ... биiгiнен
көрiнемiз. Тараздың және осы өлкенiң бай тарихын, табиғатын, жерiн ... ... көне ... ... оның ... мәдениетiнiң, қазақ
өркениетiнiң дамуына қосқан үлесiн, тигiзген ... ... ... Ал, ... iске сәт «Ежелгi, Тараз»- қазақ мәдениетiнiң ... ... ЖЕРI ... ЕРТЕ ... МАҒЛҰМАТТАР
Қазақстанның территориясы мен табиғаты ... ... ... ... ... ... ... жатыр. Қола
дәуiрiнде Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Алтайда ежелгi заманда темiр рудасы шығарыла
бастаған. Темiр рудасы қазылған ... ең ... ... ... ... ... Саяқ және ... жерiнде бiрте-бiрте сақ тайпаларының iрi одақтары ... ... Мал ... ... ... тура келедi. Сондықтан
өзендердiң (Талас, Шу) алқаптары ғана ... ... ... шөлейт жерлердi,
Қаратау жоталарымен да игеру қолға алынады.
Бiздiң заманымызға дейiнгi V ғасырдың 40-жылдарының аяғында 30 жылдығының
басында ... ... ... жер ... атты ... жер-су
атауларымен қоса Талас, Шу өзендерi бейнеленген.
Ал ендi Птоломейдiң ”география ... ... жер ... ... ... ... бәрi ... жүйеге келтiрiлген. Мұнда
“Скиф де Имаус” территориясы бейнеленген. Карта градустарға бөлiнiп, тiк
корнус ... Онда ... ... ... ... ендiктiң 49-600
аралығында орналасқан. Мұның өзi солтүстiк ендiктiң 410 мен 550 ... осы ... ... ... ... заманымыздың III ғасырында Қытай саяхатшысы Сюань-Цзан картасында
Азия туралы географиялық мағлұматтар келтiрiлген. Саяхатшы онда тек ... ... ... жағдайларын ғана емес, сонымен бiрге алуан ... ... өмiр ... ... ... «Таң ... тарихында» атты еңбегiнде қалалар атаулары
келтiрiлген. Онда Талас өзенiнiң ... ... ... Суяб қаласы
(Талас) аса маңызды сауда-саттық орны болғанын атап көрсетедi ... ... ... iрi сауда орталығна айналып, онда көптеген
елдердiң ... ... ... ... 8-9 ли (4-4,5 шақырым) болған.
Сонымен ... ... «мың ... да ... сипаттап жазған. Онда
ол Шу өзенiнiң батысына 400 ли, ал Талас өзiнiнiң ... ... 140-150 ... деп ... ... Тараз жерi туралы зерттеушiлердiң кейбiр мағлұматтары,
мiне осындай.
Ал ендi VII ғасырдан ... көне ... ... ... ... деректер қалдырған Араб географы Ибн Хордадбехтiң «Саяхаттар
мен ... ... ... ... ... ... басталады да,
содан кейiн саяхаттар жайында баяндалады.
Ол Талас алқабын көшiп-қонуға қолайлы жылы аймақ ретiнде атап ... ... ... Тараз (Талас) қаласына дейiнгi жолды ... ... ... ... оның Тараз қаласын қалай бейнелеп
жазғанын келтiрейiк. «Тараз бау-бақшысы көп, ... ... ... ... Оның ... ... ... салынған, төрт дарбазасы бар, жағалай
ор қазылған, ... ... ... көп елдi ... қоныс тепкен, шаhар
дарбазасының түбiнен үлкен өзен ағып ... ... бiр ... ... ... орналасқан, өзен үстiнен жол өтедi, мешiт хан базардың
ортасына салынған деп көрсетедi.
ХVI ... ... ... ... ... «Тарихи Рашиди»
атты еңбегiнде Қазақстанның оңтүстiк өңiрiнiң климаты мен су ... ... ... мағлұматтарына сүйенiп жазған
географиялық атауларда дұрыс тұжырымдаған. Махмуд Қашиғаридың (ХV ... ...... ... ... ... атты еңбегi
географиялық тұрғыдан алғанда өте маңызды. Аталмыш еңбекте тарихи география
жөнiнде маңызды мағлұматтар бар. Бұл ... ... ... ... таулардың, ... ... ... Шу мен Талас өзендерiнiң аралығын мекендеушiлер егiншiлiкпен қоса
жiбек өсiрумен және шарап жасаумен де айналысқанын мәлiмдейдi ... ... ... ... ағады, терең әрi арнасы кең деп жазады.
Демек Тараз ... ... ... ... алғашқы
мағлұматтарды жинактау Қытай, араб саяхатшыларының географиялық мәлiметтерi
болды. Олардың көбi географиялық табиғат ерекшелiктерiнен гөрi жер аттарын,
қалалардың, ... ... ... және ... ... әрi ... деректердi зерттей отырып, бiз ... ... ... ... ... ... ... қаласы Жамбыл қаласының оңтүстiгiнде 15 шақырым жерде Сарыкемер
ауылының шығысында орналасқан. Ол өңiрдiң ең iрi ... ... ... ... ... ... ... Х ғасыр тарихшысы Нершахидың
айтуы бойынша; ҮIғасырда Бұхарадан келген келiмсектер салған және ... ... ... Ал-Макдиси еңбектерiнде «Жамұқат үлкен қала.
Айналасында қабырға Мешiтi бар, рабадында базарлары бар деп сипатталады.
Өз кезiнде В.В. ... ... ... ... ... ... ... жатқанын дәлелдеген. Алайда қаланы нақты
бiр есерткiшпен ... ... әлi ... пiкiр ... болып келедi.
Мысалы, А.Н. Бернштамның үйғаруы бойынша Жамұқатқа Жамбыл ... ... ... ... Бесағаш қала қалдықтары сәйкес
келдi. Алайда бұл ескерткiштер, қазiр ... ... ... ... дәл келмейдi. Қостөбе жобасы ... ... ... келедi. Оның орталық бөлiгi екi қатар ... ... 420 - 450 м ... ... ... ... 3,5 ... 5 м. Қабырғалардың бұрыштары мен қамал бойында дөңгелек мұнаралар
орналасқан. Қалаға кiретiн төрт ... ... ... ... жағының
ортасында байқалады.
Iшкi қамал батыс қабырғаның ортасына таман орналасқан. Қазiргi кезде ол
үстi ... ... ... шошайған төбе. Төбенiң түп кенересiнiң өлшемдерi
70х80 м. Төбесiнiң ... 30-40 м, ... 12-15 м. ... iшкi ... ... ... ... бұрышын алып жатыр. Оның
өлшемi 150х150 м.
Солтүстiк жағында ... ... қала ... ... ... ... ... бөлiгiмен жанасқан. Жобасында төртбұрыш
өлшемдерi 50х50 м. ... Оның ең биiк, ... ... 5 ... ... Екiншi зират қаланың солтүстiк-батыс бұрышынан солтүстiкке қарай
100 м ... ... ... 200 м ... ... ... 80 м, ... 15 м төбе орналасқан. Бұл зороастризм ... ... Шу ... Қызылөзен ... ... ... ... 3-5 ... жердi қамтиды. Бөлек-бөлек
төбешiктер бұрынғы жеке ... мен ... ... ... ... және ... қала қалдықтарына ұқсас. Оларда да
шахристан, рабад, iшкi қамал, от храмы, зират ... ... ... ҮI-ҮII ғғ. ... ... ... ... жоғарғы құрылыс қабаты қатты бұзылған өйткенi ол ХIII ... ... ... ... Үстiнгi қабаттан табылған тиындар мен ... оның ХIII ғ. ... ... өмiр ... ... ... ... ҮI-ҮIII ғғ. салынған. Ол айналма дәлiздерi, тұрғын
бөлмелерi мен ... ... бар ... болған. Құрылысына
тұтас кесек пен шикi кiрпiш қолданылған.
Одан кейiн IХ-Х ғғ. ... ... ... өзгерiстерге ұшыраған. Айналма
дәлiздерi көбiнесе ... ... ... ... бөлмелерге
бөлiнген. Бөлмелер дәлiз арқылы ... ... және ... ... 0,5 м төменнен сарай-қорған құрылысы ашылды. Ол
өлшемдерi : 0,45х0,25х0,8 м кiрпiштен және ... 0,7х0,6 м ... ... ... өлшемi 7х5 м. Шығыс және ... ... енi 1 м, ... 0,5 м ... салынған. Батыс
жағындағы тапша бүкiл қабырғаның ... ... ... ... ... ... дөңгелек тапша салынған. Оның
диаметрi 3 м, биiктiгi 0,54 м. Тапшаға үш ... ... ... ... диаметрi 1,4 м ошақ орналасқан.
Оңтүстiк қабырғасында енi 1 м, ... 1,3 м және ... 0,35 м ... ... Еден ... ол 0,38 м ... Екi жағын жиектеп әр
түрлi ою-өрнектермен көмкерген. ... ... ... ... ... есiк ... ... жоғарғы жағы ою-өрнекпен
безендiрiлген. Бөлме iшi неше ... саз ... ... ... ... әшекейленген. Олар жерге ысырылып түсiп, сынып, ... ... ... Ойма ... қалыңдығы 7 см сылақ
қабатына жасалған.
Бөлме отқа ... ... дiни ... атқаратын
ғибадатхана болған. Бөлменiң қабырғасынан, еденiнен табылған ойма-оюларға
сипаттама берейiк. Олар ... ... тiр ... ... ... ... ... Әсемдiк пен көркемдiктiң жиынтығы болған
оюлар қала ... мен ... ... ... ... ... ... қандай үлгi ұсынып отырғанын анықтауға болады. Мысалы, ... ... ... ... кiшi ... "iнжу ... ... ұқсас келген,
бiрақ өлшемдерi жағынан әртүрлi. Бұндай оюлар ... Орта Азия ... аса көп ... ... бiрi - ... ... ... үлкен ойма-оюы бар қабырға-тақта сақталған. Ол бiр-бiрiне қатар-қатар
орналасқан екi ... ... ... ... өсiмдiк салынған
суреттер жиынтығы. Кiшкене дөңгелек бүлдiргендерден тұратын ... ... және ... ... ... ... ... оларды қосып тұрған
бөлiктер сақталмаған. Бiрақ жапырақты ... ... ... ... жүзiм сабағының тұтас сақталған бөлiгi бар.
Бұралған тармақтарға бiр ... ең ... ... шоғы, сонан соң
жапырақ бекiтiлген. ... ... ... жемiсi мен сабағы, жапырағы
бейнеленген. ... ... ... ... ... ... ою мәнерi жағынан Орта ... ... ... және ... ... және Фустат сияқты мәдени
орталықтарының қазбаларынан алынған оймаларға ... Олар IХ-Х ... ... ... ... құландысы өте жақсы сақталған. Ол
өртенген. Мәдени қабаттан дөңгелек бел ағаштар ... ... ... ... бiр ... ... олардың саны бесеу. Олардың диаметрi 19-
25 см аралығында.
Едендi бойлай кесу кезiнде жерден ... ... ... ... Қабаттың енi шамамен 8-9 см. Құлаған шатырда диаметрi 6-7 см ... Бұл ... ... өз ... жiңiшке осындай жуандықтағы
бел ағашпен толып тұрған. Қамыс қабаттары сақталған. Бiрiншi және екiншi
бел ағаштар ... ... ... ... ... жатыр.
Қостөбе қаласы Жiбек жолы бойында жатыр. Қостөбе ... ... кең ... қала. Талас өңiрiне келген соғдылар ... ... ... ... ... мәдениетiн қалыптастырған. Iшкi қала соғыс
кезiнде ... ... ... ... оның ҮI-Х ... - ... ... ... ... ... Өсiмдiк пен
геометриялық ою-өрнкетiң дамуы Ислам дiнiнiң ... ... ... ... саяси және экономикалық жағынан ... ... ... ... ... ... мен ... зор ықпал жасады. Қостөбе қаласы ҮI-ҮIII
ғғ. ... ... ... ... қала ... ... ЖӘНЕ ... АЙМАҒЫНЫҢ ҚОРҒАНЫС ЖҮЙЕСI
Ұлы Жiбек жолының бойында және онымен байланысып жатқан бiрнеше керуен
жолдарының ... ... ... елiмiздегi ең ежелгi қалалардың бiрi
– Тараз қаласының тарихи-топографиялық құрылымы өте ... ол ... ... ... үш ... шаруашылық аймағынан және оларды
сырттай қоршаған үш қатар ұзын қорғандардан (қамалдардан – М.Е.) ... ... ... бар Тараздың орталық бөлiгi 108 га ал шаруашылық аймағы
2492 га жердi алып жатқан[1]. ... ... ... ... ... ... қорғаныс жүйелерiнен және шаруашылық аймағын
сырттай ... үш ұзын ... ... ... ... ... ... әртүрлi бөлiктерiнiң қорғаныс жүйесiне қамал, қосалқы
қамал (протейхизм), мұнара, коридор-галерея, қақпа, алаң т.б. ... ... ... II-IV ғғ. ... қорғап тұрған қамалдың енi
(қалыңдығы) 11 м болған. VI-IХ ғғ. кезiнде цитаделдiң ... 135х135 ... оның ... ... ... 3/4 бөлiгi қамал
қабырғасынан ... ... ... ... ... ... ... қақпасының солтүстiк-шығыс мұнарасы ұсақ қиыршақ ... ... ... дөңгелек, аумағы 18-20 м. VIII-IХ ғғ. кезiнде
цитаделдiң iшкi жағындағы ... мен ... ... ... ... қаланып, iшкi аулағы айналдырылған[2].
Қаланың шахристанын VI-IХ ғғ. кезiнде оңтүстiк және ... ... ... ... ... 15-20 м. Қамал көлемi 160х180 см ... ... ... ... ал ... ... ... (1,6 және 2,5 м
биiктiкте) қалыңдығы 10-20 см келетiн ұсақ тас қабатымен бөлiнген.
Қала ... ... ... қалыңдығы 4,5 м, ол көлемi 60х90 см пахса
блоктарынан қиыршақ тастың үстiне салынған. Х-ХII ғғ. ... ... ... ... ... ... ... 12 м, ол 2,5-3 ... ... ... ... жүйесiне рабаттар, қорған-қамалдар,
бекiнiстер, қарауыл мұнаралары мен қарауыл ... ... ... ... ... рабадтардың қатарында Төменгi Барсхан
және Жiкiл қалалары бар. Төменгi Барсхан Тараз аймағының шығыс ... ... ... ... орналасқан, көлемi 140х140 м келетiн қала,
цитаделiнiң ... 30х30 м. ... ... ... ... нәтижесiнде цитаделдi VI- VIII ғғ. ... ... ... ... 5,5 м ... анықталған ал қала шахристанының
оңтүстiк-шығыс мұнарасы дөңгелек, аумағы 20 м. Көлемi 60х80х80 см ... ... ... ... 6 м ... сақталған.
Жiкiл (Жалпақтөбе) Тараздан оңтүстiк-шығыста 3 км жерде орналасқан,
қабырғаларының ... 90-95 м ... ... онда ... қазба
барысында шахристанды қоршаған қамалдың қалыңдығы 5 м (биiктiгi 4 ... ... ... ... бұрыштарында орналасқан мұнаралары
дөңгелек, олар биiктiгi 1 м платформаның үстiне салынған. Қаланың солтүстiк
қамалының сыртында енi 4 м ... ... ... ...... ... бар ал шығыс қабырғаның ... енi 1 м ... ... ... ... ... мұнаралар: Тараздан ... ... ...... ... және Ботамойнақ 1, Ботамойнақ 2;
оңтүстiк-шығыстағы–Жасөркен қарауыл мұнарасы.
Кiшiбұрыл ... ... ... ... Жамбыл ауданындағы Құмжота
ауылынан батыста 1,5 км жерде, ... ... ең биiк ... ... ... оба тәрiздi мұнараның аумағы 20 м, биiктiгi
2 м, ол тастан қаланған. ... ... жағы ... оның ... әртүрлi екi шұңқыр бар. Бiрiншi шұңқырдың аумағы 3 м, тереңдiгi 1
м ал ... ... ... 2 м, тереңдiгi 0,6 м. ... ... ... ... - үшағаштың орны ... ... ... Әл-Фараби атындағы Қазақтың мемлекеттiк ... ... ... экспедициясы есепке алған[5]. Мұнара
VIII-IХ ғғ. кезiндегi ... ол ... ... ... ... аса ... қорғаныс бекеттерiнiң бiрi болып табылады.
Оны зерттеудiң нәтижесiнде мұнараның құрылысын, көлемiн анықтауға ... ... ... ... ... ... ... байланысын анықтап,
Талас өңiрiндегi қарауыл мұнаралар туралы жаңа ... ... ... ... ... ... оның ... бөлiгiнен (мұнараның
жартысында жуығын қамтыған) көлемi 15х7 м қазба салынып, солтүстiк-батыс
және солтүстiк-шығыс ... ... ... ... барысында
төртбұрышты, көлемi 7,5х7,5 м, тастан қаланған мұнара ... ... ... төрт ... бағытталған, мұраны салу кезiнде көлемдерi
20х25х13-15; 30х37х15-18; 45х53х15; 40х72х17; 60х80х18-20 см келетiн жалпақ
тастар пайдаланылған. Тастардың арасына қалыңдығы 1-5 см, ... ... ... ... Мұнараның ең биiк сақталған оңтүстiк-шығыс
бұрышындағы биiктiгi 1,5 м. ... биiк ... ... оның ... ... ... ... 50х70-80х15-20 см келетiн тастар
жатыр, ... ... ... ... ... ... ... салынған
ұқсайды. Қазба кезiнде мұнараның оңтүстiк және батыс қабырғаларының
сыртындағы ... ... ... ыдыс ... табылды, олардың
қатарындағы нұсқасын қайта қалпына келтiруге ... ... бiрi ... ... екi түрi белгiлi. Бiрiншi үлгiдегi көзенiң бүйiрi
дөңгеленiп келген мойыны кең, ернеуi сәл ... ... ... ... осы ... ... сыртындағы тарақ тәрiздi батырып салған
өрнегi бар [6]. Екiншi көзенiң бүйiрi шығыңқы, ... ... ... тiк ... ... ... тұтқаның iзi бар. Осы үлгiдегi ... ... ... ... ... осы екi ... IХ-Х ғғ. ... мен Талас өңiрлерiнде кездеседi.
Ботамойнақ мұнаралары. Тараз қаласының шығыста жатқан Ботамойнақ тауының ең
биiк шыңдарында Ботамойнақ 1 және ... 2 ... ... ... ... шатқалы, Талас өзенiнiң жоғарғы
ағысындағы ... және ... ... көрiнедi. Олардан батыста,
солтүстiкте және солтүстiк-шығыста Талас өңiрiнiң ... ... елдi ... жатыр.
Ботамойнақ 1 мұнарасы. Мұнара Тараз қаласынан шығыста 20 км ... ... биiк ... ... ... ... ... дөңгелек, аумағы 7 м, оның батыс жағы бұзылған. Жүргiзiлген қазба
жұмыстары кезiнде оның оңтүстiк, шығыс және ... ... ... тазартылды. Қазбадан кейiнгi мұнараның биiктiгi 2,8 м. Ботамойнақ
2 мұнарасынан оңтүстiк-батыста жатқан Қақпа шатқалы жақсы көрiнедi. Мұнара
Х-ХI ғғ. ... ... Бұл ... осы ... ... ... ... алқан [9], ал 1998 жылы ... ... ... ... 2 ... Бұл ... ... 1 мұнарасынан 3 км батыстағы
(Тараздан шығыста 17 км жерде) ... ... ... оның ... ... ... ... 50-жылдарда А.В.Иванов ашқан, 1998 жылы ҚазМу-
дiң экспедициясы жобасын ... ... ... жүргiзiлген қазба
жұмыстары барысында оның түбiндегi көлемi 5,6х6 м ... ... ... ... 3,1 м. Мұнара жалпақ ... Х-ХI ғғ. ... ... ... ... Жасөркен ауылынан 1 км солтүстiк-батыста, Талас
өзенiнiң оң жағалық ... ... ... ... 30-35 м. ... қамал құландысының енi 6-7 м, биiктiгi 0,8-1 м. ... ... ... ... ... оның қазiргi аумағы 20 м, биiктiгi 4
м. Төрткүлдiң есiгi оңтүстiк-шығыс қабырғада, бұрыштағы ... ... Бұл ... 1978 ж. ... ... ... ... ашқан [10], 1998 ж. оны ҚазМУ-дiң ... ... Х-ХII ғғ. ... өмiр ... ... ... 1, ... 2 қарауыл мұнараларында
жүргiзiлген қазба жұмыстары ... ... ... ... мен ... уақыттары белгiлi болды.
Кiшiбұрыл және Ботамойнақ тауларының ең биiк жерiнде ... ... тек ... ... ... ғана ... тiптi ... өңiрiндегi
бiрқатар (ондаған) ортағасырлық қалалардың қорғаныс жүйесiне ортақ болған
және ... дер ... ... келе ... ... ... ... келгенде, ортағасырлық Тараз қаласы мен оның қала ... ... ... ... және өз ... ... ... талаптарына
сай етiп ұйымдастырылған.
АТАМЕКЕН: ЕЖЕЛГI ҚАЛАЛАР
ТАРАЗ АЙМАҒЫ
Тарихқа жүгiнсек, ертедегi Қазақстан ... ... ... ... көремiз. Бұған дәлел Қазақстан жерiнде өмiр сүрген ерте
замандағы көптеген қалалардың орны мен ... ... ... ... ертеде Сырдария өңiрiнде, Қаратау, Жетiсу өлкелерiнде яғни, Iле, Шу,
Талас, Арыс өзендерiнiң аймағында, ... ... және ... (Сам, ... қала, Везир, Құмкент, Адақ, Шақпақ Ата т.б.) ескi
қалалар ертедегi ... ... озық ... мен қала
мәдениетiнiң қарыштап дамығанын көрсетедi.
Өте ертедегi Қазақстан қалалары сақ, үйсiн, ... хун ... ... Одан ... ... түрiк, қарлұқ, оғыз, қыпшақ
қағанаттарының саяси өрлеуiне байланысты. Мiне осы ... ... ... яғни ... 2 мың жылдан астам уақыттағы тiрi куәсi ... Қала ... қол ... ... ... ауыл ... ... қарыштап дамыды.
Сондай-ақ бұл өлке ертедегi түркi жазуларын көптеп сақтаған жер. Еуропа
ғалымдарының түркi жазуларын зерттеуiне ... өңiрi көп ... ... Е.С.Маловтың “Памятники древнетюркской писменности” атты кiтабында
мынадай деректер бар: “... В 1896-97 г. в ... ... ... г. Аулие
Ата теперь г. Джамбул, В.А.Каллауром и ... ... ... ... пять ... с рунами (V-VI в)”. Переведены и изданы В.В.Радловым,
П.И.Мелиоранским, А.Гейкелом, Ю.Неметом и С.Маловым.
В Венгрии 1799 г. в селении ... ... был ... ... золотых сосудов с руническими надписями. Буквы надписей в ... были ... с ... таласских памятников. Надписи на золотых
сосудах прочитал Ю.Немет. Он ... эту ... ... ... ... ескерткiштерге қарап қай ғасырда болғанын
дәл айту қиын.
Мұндай тарихи ескерткiштер Х ғасырда ... V ... ... сақ, ... ... ... тарихта өшпестей орны
қалған қалалары ... ... ... ... ... ... I
ғасыр).
Одан кейiн, яғни бiздiң эрамыздың VI ғасырына дейiн, Сырдария ... ... ... ... ... Суяб т.б. ... қалалар өсiп
жетiлдi. Ал VII –Х ғасырларда бұл өлкелерде Барысхан, Талхир, ... ... ... ... Шаш, ... ... Шарғар, Сауран, Сығанақ,
Жент, Жанкент, тағы басқа көптеген мәдени және ... ... ... iрi
қалалар пайда болды. Әйгiлi Жiбек жолы осы қалалар үстiнен өткен...
Қысқасын айтқанда, ... ... ... ескi ... бетiн
ашсақ, бiздiң өлкемiздiң ... ... ... орын ... ... көре ... ... ата-бабамыз екi мәдениет өкiлi. Бiрiншiсi –
мал шаруашылығымен айналысқан ... ... ... – жер ... еккен отырықшылар мәдениетi. Әрине, көшпендiлер өмiрiнде бұл ... ... ... ... табын жер ендi” поэмасында:
Рим,Тараз,Не қалды мәндi кезден. Арулар құтылмайды тауды кезген.
Қылыш қол кездестi ме, Сат-сұрт болып.
Қарадың дүниеге қанды көзбен.
Гунн,Моңғол,Қыпшақтар мен Қызылбастар, Жүз жылдық соғысының жүзiн бастар.
Ежелгi мәдениет туы құлап, Надандық ... оның iзiн ... ... шумақтарды көруге болады. Демек, осындай әйгiлi поэмалардың тарихқа
арналған беттерiнен ... ... ... ... ... ... надандық басқанына куә боламыз.
Тарихқа көз салсақ, Жетiсу өлкесiнiң өте ертедегi мәдениет орталығы ... ... Сол ... ... ... атымен бұл қаланы Шу деп
атаған. Кейiнiрек қала атымен жанынан ағатын өзен де ... ... ... ... ... (кейiнгi Тараз), Баласағұн қалалары ... ... ... 356-323 ... жер ... Орта Азия ... ат ... Самарқандты алған соң, Жетiсудағы
Түрiк тайпаларын бағындыру үшiн Шу ... ... ... ... ... бұл ... ... шыққан жоқ.
Ата-бабамыз батырлықты, ерлiктi сүйген. Ел қорғаған ердi ... Ел ... ... ... ... атқа ... ... дейiнгi VI ғасырда сақ тайпалары Парсы патшасы Кирдiң
жойқын ... ... ... Кир әскерi түгелдей сақтардан жеңiлiс
тапты. Оның өзi де сақ ... ... қаза ... өлген соң, оның iсiн Дарий 1 (б.э.дейiнгi 521-486 жж) ... бұл ... да сақ ... бағындыру үшiн үлкен жорықтар
ұйымдастырды. Бiрақ бiздiң ата-бабамыз – ... ... да ... ... Грек ... ... қалдырған мына бiр оқиғаны еске түсiрейiк:
сақтардың Ширақ дейтiн бiр жiгiтi тамаша ... ... ... ... ... өзi ... парсыларға қашып барады. Оларға өз ... ... және ... кек ... келетiнiн айтады. Ол парсы
әскерiне қызмет етiп жүрiп, үлкен сенiмге ие болады. Сақ ... ... деп ол ... ... сусыз шөлге апарып қырады...
Сол сияқты А.Македонский өзiнiң жер қайысқан әскерiмен бiздiң сақтарды тiзе
бүктiре алған жоқ...
Ата мекенiмiз ... ... ... ... ... жоқ. Ата-бабамыз
келешек ұрпағына батырлық пен ... ... ... ... ... бас имеген. Өлiмнен қорықпаған, бiрақ құлдықтан қорыққан.
Шу мен Талас қалалары – ежелгi Жетiсу өлкесiндегi үлкен мәдени орталықтар
болып ... Бұл екi iрi қала ... ... ... 36 жылы ... ... күйреп, тек үйiндiлерi ғана қалған болатын.
Шу мен Талас қалалары сол замандағы сақ, ... ... хун ... ... сол ... ... үстемдiк жүргiздi. Талас қаласын
салғызған хун тайпасының ... әрi ... ... едi. Бұл ... Шу
қаласы хундар келмес бұрын өте ертеде пайда ... ... ... ... ... ... ... ойластырған болатын.
Бiздiң эрамызға дейiнгi 72 жылы осы мақсатпен Қытайдың көп әскерi ... баса ... ... ... сақ, ... ... хун тайпаларының
бiрiккен әскерiнен мықтап жеңiлген соң ... ... ... ... ... ... ... Шу қаласында болды.
Дегенмен, ол хун мемлекетi үшiн жаңа астана салуға бұйрық бердi. Ол ... ... осы ... ... қала ... ... ... Талас
қаласы тез өсiп көркейдi.
Әрине астананың тез өсуi, Хун мемлекетiнiң күшеюiмен саяси
жағдайына ... Хун ... ... ... ... Ордаға сол
замандағы көптеген тайпалар бiрiктi.
Талас қаласының үстiмен Жiбек жолы ... ... ... ... ... ... ... Хундардың батыстағы сауда жолы Рим
империясына дейiн барды. Хун ... ... ... Юрий Цезарь
(б.э.дейiнгi 100-44 жж) заманында Рим ... ... ... Хун ... ... Таласта Рим империясының, яғни Марк
Красс ... ... ... ... ... күшейгенiн көрген Қытай басшылары саса бастайды,
Чжичже ордасы Қытайдың ... ... ... ... ғана емес,
империяның өзiне қауiп төндiре бастайды.
Айлакер Қытай басшылары Жетiсудағы Хун мемлекетiн қайткен ... ... ... көптеген елшiлерiн аттандырды. Олар ... ... ... ... ... ... қарсы қойды. Тiптi, үйсiн
тайпасының өзi ордаға ... ... ... шықты. Осындай
жағдайлар Хун мемлекетiн әлсiрете бастайды.
Орасан зор орда iшiнде алауыздық туғызған соң Хун мемлекетiнiң
әлсiрей бастағанын пайдаланып, Қытай ... көп ... ... ... ... ... 36 жылы болған жағдай едi. ... ... мен ... ... ... үшiн шығарған көп әскерiне Чентан мен
Ганяньшу сияқты ... ... ... еттi.
Жолда кезiккеннiң бәрiн қырып-жойған Қытайдың көп әскерi Хун мемлекетiнiң
астанасы Таласқа жақындап ... Осы ... ... ... ... ... Талас қоршауда қалады.
Талас – сол замандағы ең сұлу қала. Қалада ... ... көп ... ... ... алыстан көз тартады екен. Қала қорғаны да биiк етiп
құрылған...
Қала халқы мен хун әскерi өз астанасын жан аямай қорғаған. ... ... ... ... әскерiне оқ атқан.
Ұзақ уақыт қоршауда тұрған қалаға Қытай басқыншылары ... ... ... ... соң, ... қырып-жойып, әсем ғимараттарды қиратады.
Хун көсемi Чжичже сарайының күлiн көкке ұшырып, оның басын императорға
табыс ету үшiн ... алып ... ... ең сұлу қала ... ... ... болды. Әлi күнге дейiн
Қытай мұражайында ... ... ... ... ... және Чентан әскерiнiң
қалаға жасаған шабуылын бейнелейтiн суреттер сақтаулы...
Бiздiң дәуiрiмiзге дейiнгi 36 жылы Қытай ... ... ... қаласы
қирады. Осы басқыншылардың әсерiнен Оңтүстiк Қазақстан халқы және оның озық
мәдениетi көп зардап шектi. Түрiк тайпаларының ... ... ... қаласы түгелдей өмiр сүруден қалған жоқ. Мықтап
қираған қала ұзақ ... ... яғни VI ... ... ... үлкейе
бастады. Әрине, қираған қаланың жаңадан жандануы сол ... ... ... ... ... көрсетедi. Бұрынғы сұлу қала
Талас бұл кезде Тараз – деп атала бастады. Тараздың қайта ... ... сол ... яғни VI ... ... болып, қанатын кең жая бастаған
Түрiк қағанатының нығаюына байланысты... Қайта құрылып, ... ... ... мемлекетiнiң ... және ... көз ... Тараз аймағын ерте заманда түрiк тайпалары
(үйсiн, сақ, қаңлы, кейiнiрек ... ... ... қарлұқтар және
түргештер үстемдiк жүргiздi.
VII -VIII ғасырларда бұл қала Батыс Түрiк қағанатының үлкен
орталығының бiрiне ... ... VIII ... бұл өлкеге аса қауiптi екi
апат екi жақтан келе жатты. Бұл, ... сол ... ... қағанаты үшiн
ерекше ауыр жылдар болды.
Бiздiң дәуiрiмiзге дейiнгi I ... Шу, ... ... ... Қытай империясының араны бұл өлкеге VII ғасырда қайта ашылды. ... Орта ... ... бағындырып әмiрiн жүргiзе бастаған араб
халифасы да бұл ... көз ... ... мұндай қауiптi жағдайдың тууына жалғыз себеп ... ... ... ... Түрiк қағанаты күшейiп тұрған кезде Орта Азияға ... кiрiп ... ... араб ... да, ... Қытай империясы
да Түрiк тайпалары бiрлестiгiнiң ... ... ... ... әлсiрегенiн пайдаланып араб қолбасшыларының бiрi
Насыр ибн Сейяр 737-749 ... Орта Азия мен ... ... ... рет ... ... ... сияқты Шығыстан Қытайдың жер қайысқан көп ... баса ... ... Бұл ... ... ... ... арабтармен одақтасуға мәжбүр
еттi. Шығыс Түркiстан мен Жетiсу ... ... ... ... ... қиратқан қытай әскерi 751 жылы Таразға жақындап келдi. Арабтар
мен түрiк әскерлерiнiң бiрiккен ... ... ... ... ... аймағына қарасты Атлақ атты қаланың түбiнде қытайлармен үлкен шайқас
болды. Шайқас 5-6 ... ... ... ... құрамында ерiксiз
кiргiзiлген түрiк (қарлұқ) жауынгерлерi өз бауырластары жағына шығып кету
нәтижесiнде ... ... ... Түрк пен араб ... ... әскерi
мықтап жеңiлiп, кейiн қашты.
Қытайларды қуған соң бұл өлкенiң ... ендi ... ... қарсы
күрестi.
766 жылдан бастап Тараз түрiк-қарлұқтар ... ... Осы ... ... ... қарсы күрестi қарлұқ басшылары басқарды.
VIII ғасырдың ақырына дейiн бұл өлкедегi түрiк тайпалары арабтарға әлденеше
рет соққы ... ... дiнiн ... бас тартты. Арабтар бұл
аймақтан түгелдей үмiтiн үздi...
Алайда IХ ... ... ... ... ... ... ... Испиджаб қаласына 840 жылы саманилер шабуыл жасағанда қарлұқ
мемлекетiнiң басшысы Бiлге Күл Қадырхан қаза табады. Оның қазасынан ... ... екi ұлы ... ... ұлы ... Арысланхан Баласағұн (Шу
өзенiнiң бойындағы қала) аймағын биледi, ал екiншi ұлы ... ... ... ... жылы ... ... ... ибн Ахмед Таразға қарсы соғыс ашты. Соғыс
ұзаққа созылды. Тараз аймағы оларға күштi қарсылық көрсеттi, бiрақ ... ... ... ... ... ... ... Исмаил ибн Ахмед қарлұқ
астанасы Таразды және мемлекет патшасының ... ... ... ... 10000 ... ... түсiрген. Тараз аймағындағы елдiң малының
көптiгi сонша, тiптi санап шығу ... ... Қала ... және аймақтағы
қалың ел ислам дiнiн осы кезден бастап қабылдады. Қала ортасындағы ... ... ... айналды...
Тараз патшасы Оғұлшақ саманилерден жеңiлген соң Қашғарға қашуға
мәжбүр болды. Ол сонда жүрiп көп әскер ... соң 904 жылы ... ... ... ... ұйымдастырып бүйiдей тидi.
Қысқаша айтқанда, 893 жылдан бастап Тараз самани мемлекетiнiң ... ... ... бағынышты болған жоқ. Бiрнеше жылдан соң саманилер
қол астынан босанып шықты.
Бұдан кейiн Тараз Қарахан мемлекетiнiң құрамына кiрдi.
ХIII ... ... ... ... ... ... көп ... шабуылына ұшырады. Шапқыншылар қаланы мықтап қиратты, алайда өмiр
сүруiн тоқтата алған жоқ. Сол ... ... ... ... да көп ... Тараз мықтап күйредi. Көп ғасырлық ... ... ... ... тағы да ... иелiгiнде болды. Одан
кейiнгi заманда қазақ хандығы құрамындағы iрi қалалардың бiрi болды. ХVIII
- ғасырдан бастап әйгiлi ... ... ... – Ата ... ... ... Әулие – Ата аймағы Қоқан хандығының шабуылына ұшырады. Қаланың
және бұл аймақтың ... ... ... ... ... жылы осы өлкенi Қоқан ... ... ... ... генерал Черняев және қазақтың тұғыш демократы, ғалым Шоқан
Уәлиханов ... ... ... ...... ... хандығының езгiсiнен
босатты. Осы қақтығыстар кезiнде де ... ... ... ... ... алғаш рет болған Шоқан қала туралы көп мәлiметтер ... ... ... бұл ... ... халық ақыны және композиторы Жаяу Мұса
да болды. Жаяу Мұса Байжанұлы генерал Черняевтiң отрядын ... ... ... ... ... келген. Ал, Әулие – Атаға келген соң тiлмаштық
қызметiн атқарған. Осы оқиғадан кейiн Әулие – Ата ... ... ... ... жылғы есеп бойынша Әулие – Ата қаласында халық саны – 12 мың болған.
Ал, ... ... қала осы ... ... ... ... қаласының саяси тарихы осындай. Ендi мәдени тарихына көз
салайық.
Тарихқа көз ... ... ... ... ... жер
өңдеу мәдениетi қарыштап дамыды. Соның негiзгi орталықтарының бiрi Тараз
аймағы. Фахраддин ... ... ... ... ... ерте
заманда бұл өлкеде бау-бақша өсiрген. Жемiс ағаштарының негiзi – жүзiм. Ал,
жүзiм шырынан шарап ... ... ... ... ... VI-Х ғасырларда бұл өлкеде өрiк, шие, жүзiм және қауын-қарбыз
өсiрiлгенiн көрсетедi. Бұл ... араб ... ... ... ... ерте ... бергi түрiк тайпаларының сауда және ... ... өсiп ... Ұлы ... ... әсерi көп болған.
Қытайдан шыққан Жiбек ... ... ... ... Жол, ...... қалаларын басып Аспараға келетiн болған. Аспарадан Мерке, Құлан
(қазiргi Луговой қаласы) арқылы ... ... ... ... келедi.
Одан ары Испиджаб, Отырар барған...
Тараздың үлкен сауда және мәдени орталық болғанын әр ... ... ... ... көрсетедi. Тараздан шыққан күмiс теңгелер басқа ... ... ... ... үшiн ... VIII ... ... түрiк
мемлекетiнiң яғни түргеш басшыларының Таразда шығартқан теңгелерi осы күнге
дейiн сақталған. Бұл теңгелердiң бiр жағында ... ... ... ал ... ... ... теңгесi” деп жазылған.
Теңге сарайы ХIII- ХIV ғасырларда да жұмыс iстедi. ... ... ... ... ... басылып тұрған...
Тараз ертедегi өте сұлу қалалардың бiрi болды. Оның ... ... ... ... мен ... ... сол замандағы ... ... ... ... ... ... арқылы келiп тұрған. Осындай
құбырлар ... су ... ... мен қоғамдық ғимараттарға да келiп ... ... ... ... ... – тас ... орнатылды.
Пайдаланылған су әдейi қазылған құдықтарға сiңетiн болды...
Тараз көп ... мен ... ... ... ... ... оның әсем
ғимараттарының көпшiлiгi бiздiң заманға жетпей қалды. Бiздiң заманымыздың
өзiнде да қала ғимараттары суық ... ... ... түсiп
жатты. Мысал үшiн айтсақ Қарахан мавзолейi осы ғасырдың ... ... ... ... кезде адамдар оның кiрпiшiн талап алып, басқа
құрылыстарға пайдаланған...
Ертедегi ... iрi ... ...... ... ... жерiн сонау ерте заманнан берi түрiк тайпалары ... ... ... мемлекеттер мен өскелең мәдениет түрiк
тайпаларының атымен ... ... ... қай ... өкiлi ... аты да сол ... ... аталады. Мысал үшiн айтсақ, ата бабамыз
тарихында мынандай мемлекеттер өмiр сүрдi: Үйсiн, Қаңлы, Сақ, Хун, ... ... ... ... ... Қимақ, Қыпшақ, Найман, Керей, Қазақ т.б.
Журналымыздың өткен сандарында баяндағанымыздай Түрiк қағанатының ... ... ... ... ... мәдени орталыққа айналды. Сол дәуiрде Тараз
аймағында ... ... ... ... ... ... бiрi Таразға жақын
орналасқан Құлан және Мерке қалалары болатын.
Араб және парсы тiлiнде жазылған тарихи мәлiметтерге қарағанда
Құлан мен ... ... VII ... пайда болып, күннен күнге гүлдене
бастаған. Көп ұзамай iрi мәдени орталыққа айналған.
VIII ғасырдан ... бұл ... ... ... Түргеш-түрiктердiң
қолына өттi. Түргеш мемлекетi тұсында (702-756 ... бұл ... ... және iрi ... ... айналды. Кейiн мемлекет билiгiн Қарлуқ-
түрiктер алды. Құлан және Мерке ... ... ... ... ... (756-940 жылдар) саяси жағдайымен байланысты.
Парсы тiлiнде жазылған “Худуд әл-алам” кiтабының деректерiне ... мен ... ... және сол ... ... қарлұқтардың үш
тайпасы: бистан, хим, бириштер (берiш) мекендеген.
756 жылы түргештер билiгiн тайдырып, барлық мемлекет билiгiн өз ... ... ... ... ... Осы ... байланысты Құлан,
Мерке қалалары да гүлдене бердi...
Сол замандағы әскери маңызы ... ... ... ... мен Мерке өте
шапшаң өркендей бастады. Түрiктердiң iрi-iрi әскери топтары тұрған ... 751 жылы ... ... ... ... жағдай емес-тi. Осы
сияқты деректемелерге қарағанда Құлан мен Мерке аса маңызды ... ... көп ... бойы араб ... ... Араб ... ... берiп Жетiсу жерiн ұзақ уақыт исламнан
сақтады, сол сияқты ... ... да ... жеңiп, Жетiсуға
жолатпады. Кейiн Саманилер Жетiсуға баса-көктеп кiргенде, ... ... ... ... ... Алайда, 940 жылы Жетiсу жерiндегi қарлұқтар
бiрлестiгi құлады. Оған себеп – араб және ... ... ... Қытай
империясы да емес, тек ... ... ... ... ... ... байланысты Құлан және Мерке
қалалары на иесiз қалды. Х- ғасырдың ақырында өмiр сүрген араб ... деп ... ... биiк ... ... ... зәулiм мешiтi және
мединесi бар, бiрақ, қала қазiр иесiз, бос ... ... ... ... мен ... ... тарих бетiнен өшкен болатын.
Алайда, кейiнгi кездерi ертеде үлкен мәдениет орны болған бұл ... ... бұл ... ... ... мен ... көз салайық...
“Худуд әл-аламның” тарихи деректемелерiне қарағанда қарлұқтар тұрған
аймақтар Түрiк ... ... ... ... ... халық
неғұрлым жиi қоныстанған және ең бай ... ... ... ... ... ... көп ... Деректемелер бойынша қарлұқтар елiнде 25 қала
мен қоныстар болғандығы анық. ... ... ... Мерке, Атлақ, Тұзұн,
Балығ, Барсхан, Секәл, ... ... ... және ... ... ... ... ерекше сұлу және үлкен болғандығы туралы әл-
Идириси өзiнiң “Нузхат ... атты ... ... жазған.
Ауыл шаруашылығы, яғни төрт түлiк мал өсiрумен бiрге жер ... ... ... ... ... ... жерiнде өте жоғары дәрежеде
дамығаны туралы тағы да айтпақшымыз. ... ... ... ... ... ... ... да қарыштап дамыды. Кейбiр ... ... ... ... қорғаған.
Тарихи деректерге қарасақ; Талас аңғарында VI- VIII - ... ... ... тары егiлген. Сол сияқты көп жерлерге жүзiм егiлiп, жүзiм
шырынынан шарап ашытқан...
Жүзiм сабағын, анардың гүлi мен жемiсiн ... ... ... ... ... бұл өлкеде бау-бақша мен жүзiм шаруашылығы негiзгi
кәсiптiң бiрi болған. Мысал үшiн айтсақ, ... ... ... бейнеленген
ыдыс қақпағы табылды.
VIII - ғасырдың шарап ... ... ... ... ... ... ұзын және тар үйде жасалған. Үйдiң батыс жақ бөлiгiнде жүзiм шырынын
айыратын үш алаң бар, ... қыш ... ... ... ... ... ... сонда келiп құйылады.
Жоғарыда айтқанымыздай, Қазақстанның ертедегi және орта ғасырлардағы
қалаларының экономикасының негiзi ауыл ... мал мен егiн ... ... сол сияқты қолөнер мен сауда болды.
Гүлденiп тұрған өз замандарында Құлан мен Меркеде қол өнер қарыштап дамыды.
Қолөнердiң жетекшi ... ... ... шыны ... ... ... және ... кәсiптер болды. Сол сияқты ауыл шаруашылық
шикi ... ... iске ... кең өрiс алды. Олар тоқымашылық, терi илеу,
кiлем, алаша, басқұр тоқу және сүйек ою ... ... ... ... ... документтер көптеп мәлiметтер бере алмайды.
Бұлар туралы археологиялық қазбалар ... ... өте ... ...... ... жасау Қазақстан жерiнде биiк деңгейге
жеттi. Керамика өнерiнiң әсем үлгiлерi Отырар мен ... (VII- ... ... ... ... Сол ... мұндай керамикадан жасалған
тамаша бұйымдар ... мен ... ... да ... ... қоғамның дамуында сауданың орасан зор маңызы бар.
Қазақстанның ертедегi және орта ғасырдағы ... ... ... ... Жетiсу өлкесiндегi қалалардың өркендеуiне Орта Азияның Шығыс
мемлекеттерiмен транзиттiк сауда қатынасы ... роль ... Сол ... ... ... ... қалалар шапшаң қалыптасып дами бастады.
Оңтүстiк Қазақстан мен Жетiсу қалаларының Византиямен, ... ... ... ... ... Шығыс Түркiстанмен ... ... ... ... керуен Испиджабқа келедi, одан ... ... ... ... ... ... қарай бiр жол
кетедi. Үлкен Жiбек жолы ... ... ... одан ары ... пен ... басып Құланға, сонсоң Меркеге және ... ... Одан ары ... ... ... ... ... Хорран-Жуан,
Жол, Сарығ, Суяб, Жоғарғы Барсхан) Шығыс Түркiстанға және Қытайға барады...
Құлан қаласының орны Жамбыл қаласының шығысында 120 ... ... ... бұл қала ... деп аталады.
Мерке қаласының орнында қазiр өзi аттас елдi мекен бар.

ТАРАЗ ЖӘНЕ ОБЛЫС ӨҢІРІНДЕГІ ЖАРҒАБАҚ
ТАСЫНДАҒЫ ТАҢБАЛАР
Тараз және облыс өңiрiнде қазақ ... ... ... ... өнерiн, тарихын ғылыми тұрғыда дәлелдейтiн көптеген
ежелгi тарихи-мәдени мұралар сақталған. Олардың қойнауын ... ... ... ... ... мәдениетке қомақты үлес
қосқан ... ел ... ... ... ... ... ... бабалар аманатын республикамыздың тәуелсiздiгiн алғаннан ... ... ... оның мұрагерi, қазақ халқы екендiгiн көптеген
археологиялық қазба ... ... ... ... ... Сол ... ... ғасырлар кезеңiнен бiзге жеткен мұраларда осы өлкенi
қожалық етiп ұрпақ өрбiткен ... ... мұра ... ... сөз жоқ, ... ... бар қазыналар. Солардың бiрi сонау
қола, Сақ, Үйсiн, Қаңлы одан берi Түркi дәуiрлерiнiң сан-қилы ... ... ... ... ... ... ... бетiндегi таңбалар
сыры. Олар әсiресе Тараз, Хантау, Қаратау, ... мен ... ... тастарда көп кездеседi.
Облыс көлемiндегi қолда бар жинақталған материалдарды iрiктеп келсек, оның
тарихтарын ... келе ... ... топқа бөлуге болады.
Бiрақ, осы уақытқа дейiн бұл ескерткiштер белгiлi жүйеге ... ... жоқ. ... деректерге сүйенетiн болсақ 1970 жылы белгiлi
ғалымдар Қыдырбаев М.К. пен Марьяшевтердiң «Қаратау қыраттарындағы таңбала
суреттер» /Алматы. 1977ж., 95 ... ... ... ... бiздiң
өлкемiздегi Тараз қаласының батысында 50-60 шақырымдайдағы Қойбағыр деген
жерден тұңғыш рет ат пен түйе ... ... ... ... көрсетiлген.
Сол жылдары осы Қаратаудың тағы бiр қойнауынан ... ... ... ... түйе ... аса ... ... кездестiрген. Кең дала
мен шөлдiң ең мұқтаж көлiгiнiң көрсету сөз жоқ ... ... ... болуы кездейсоқ емес. Өйткенi түйе ерте кезден-ақ көшпелi халықтың
бiрден-бiр күнкөрiс көлiгi ... ... Осы ... ... ... ... ... оңтүстiк аудандарында бiздiң заманымыздың VIII-
IХ ғасырларында ислам дiнiнiң енуiмен қатар пайда ... деп ... ... ... және ... ... жерлерiндегi
археологиялық ғылыми зерттеу барысында табылған деректер бұл байламды жоққа
шыққанын, қос өркештi түйелер ... ... ... үш мың ... ... ... қойнауының жұмбақтары. Лениншiл ... 1979ж. ... ... яғни қола ... ... ... айналғандығын дәлелдейдi, сонымен бiрге осы тастағы суреттер
бiздiң заманымызға дейiнгi бiрiншi мың жылдықта маманданған ... ... ... арбалар болғанын айқын дәлелдеп отыр. Ал, сол жылдары Қазақстан
Ұлттық ... ... ... институтының археологы Зейнолла
Самашев бастаған экспедиция Тараз қаласы жанындағы тау шатқалындағы сурет
галлериясында көптеген осы ... ... ... ... Мұның өзi Тараз
төңiрегiнде тұрғындар мал шаруашылығымен араласқан және Ұлы Жiбек жолындағы
сауда орталығы болған ... ... ... ... ... ... алып
шаруашылық құрғандарының дәлелi.
Өлке жерiндегi әлiде зерттеле қоймаған Шу ауданындағы өзiнiң бастауын сонау
Шу-Iле тауынан алған аяғы Белбасар аулымен аяқталатын Үңгiрлi ... ... ... ... биiк ... ... тас жарғабақтастарда әлi де
есепке алынбаған көптеген суреттер баршылық. Бiздiң ... ... ... ... ... төменгi етегiнде ... ... ... растайтын екi -үш қатар тастан ... орны ... ... тұр. ... ... құрлыстың орны
алдымен жерден ор қазып қабырғалары жалпақ ... ... үй мен ... орны ... сақталған. Осы мекен-жайдың қарама-қарсы биiктiгiнде
бiрнеше метр келетiн ... ... ... ... көзiмiзге бiрден
түсетiн, бiрнеше екi мүйiздерi құйрығына дейiн иiрiлiп жасалған ... ... ... ... ... тау ... ... Сақ өнерiнiң желiсiмен жасалғандығын Шығыс Қазақстандағы Ертiс
өзенiнiң жоғарғы жағындағы Мойнақ ... ... ... ... ... Алматы ., 171стр.).
Осы тастарда тағы бiр кездесетiн суреттердiң бiрi ... ... ... ең адам қолы жетпейтiн биiкте орналасқан мүйiзi алға қарай
ұзаңқырап созылған ... ... бар, оның ... ... бұқаны
қайтаруға атқа мiнген, шауып баратқан адам бейнесi белгiленген».
Сонымен қатар бiзге тас бетiнде ... ... ... ... ... де бұғы ... ... қасиетiн бiлу сырымен көп ғалымдар
айналысқан. Мәселен, тарихтан ... ... сақ ... ... бұғы ... ... ... («Волков, 1981г. Ст. ... Ал ... ... ... бiздiң эрамызға дейiнгi
VII-III ғасырлардағы Қаратаудағы Арпаөзен сайында және Мойынқұм ... ... ... ... ... ... мен ... тастағы
салынған бейнелер, сақ дәуiрiндегi Iле ... ... ... ... өнерiне ұқсас, сол дәуiрдiң қол таңбасында бар екенiн
байқайсың. Үңгiрлi мен Қарасай ... ... ... ... ... өзiне тән ерекшелiктерi бар. Мәселен Үңгiрлiдегi бұғы өз
алдында жеке ... ... ... ... ... өз ... ... етiп
көрсетуi оған табынудың нышаны болуы керек. Ал Қарасайдағы бүғының жалпы
денесiн салуда ұқсастық болғанымен ... ... ... ... ... ... бұғы ... салынған тастарды Тұрар Рысқұлов ауданындағы
бүрынғы ... ... тау ... ... ... ... ... дейiнгi Үйсiн дәуiрiнде Тараз қаласының
шығыс жағындағы тау шатқалдарындағы жайылымда өмiр сүргендiгi жөнiнде ... ... көне ... көзi ... ... ... замандағы осы өңiрдi мекен етiп үрпақ өрбiткен тайпалардың
өмiрiнен азды-көптi хабар беретiн тас бетiндегi билеп ... ... Бұл ... ... ... бойынша негiзiнен көне
тайпалардың салт-дәстүрi, дiни ... ... пен ... iсiне
байланысты шыққан туындылар. Алғашы рет қола дәуiрiнiң ... ... ... ... шатқалындағы сурет галлериясында басында ... бас киiм ... ... он екi адам да ... жүргендiгiн ғалымдар
зерттей келе мүмкiн 12 айды яғни аспан тәңiрiн бағыштап құлшылық етiп ... ... ... Тараз қаласының төңiрегiндегi Жамбыл, ... ... ... ... ... ... айналасын қадалған таспен бiрнеше қатар дөңгелек етiп ... ... ... ... ... табыну жорамалдарына байланысты
тұрғызылған екендiлiгi ... бiр ... ... ... аулына
жақын Ақтоғай елдi мекенiне жетпей пионер лагерiне баратын жолдың бойындағы
«Түймеш талы» деген ... ... ... ... ... ... жүрген
адамдардың суреттерi табылды. Сурет салынған тастың ұзындығы 14 м, ... ... ... ... 40-қа жуық ... бар. Көне ... ... адам төменқаратып қолын екi жаққа созып билеп жүрсе, ендi бiреулерi екi
қолын аспандағы ... етiп ... айға ... ... Ең
алғашқы суретте адамды мойнына көтерiп алған болса, келесi адам аяғына
төртбұрышты ... киiп алып ... жүр. Ал ... ... ... басы ... тағы бiреуiнде отырып алып қолын екi жаққа созған.
Мұндағы бейнеленген ... ... ... өзiне тән салт-сананы
орындап отырғанын байқауға болатын тайпалардың өмiр тiршiлiгi. ... ... ... ... би өнерiнiң тууы туралы әлi ... ... ... ... ... көп ... ... тiршiлiк
көзi болғандықтан солардың аман –есен болуына байланысты жиындар өткiзiлiп
тiлеуiн тiлейдi. Тiптi кейде ... ... ... мен ... ... киiп, ... тәңiрiне жалбарынушылар да кездеседi. Осы
таңбалы тастардың ... ... ... ... ... бар тарихи
мұралардың бiрi –Ру таңбалары. Әдетте олар өз ... оқып ... ... ... ... ... ... де маңызы бар.
Мәселен, Тұрар Рысқұлов атындағы ауданның тау етектерiнде бұдан бiрнеше
ғасыр бұрын ... ... ... ... ру ... бар. Бұл таңбаларды 1889
жылы Ташкент қаласында басылып шыққан. /Н.И. ... ... ... 1898г., ... ... кiтабындағы берiлген ру
таңбалары мен салыстырғанымызда Дулат руынан тараған Ботпай руының таңбасы
екендiгi анықталды. Сонымен бiрге Шу ... ... ... ... жердегi, сурет галлериясында Ботпай руынан ... ... ... ... ... тауының «Қаражартас» деген сайдағы тас бетiнде
Сiргелiнiң таңбасын Ботамойнақ ... ... ... ... ... ... ... болады. Бұл тастағы таңбалар, әрине,
әрбiр рудың көшiп-қону кезiндегi маусымдық мал жайылымдарын, ... пен ... ... ... ... ... тиым салатын
арнаулы рулық белгiлерi.
Осындай тағыда ру таңбаларын Талас ауданы Ильич аулының батыс ... ... ... ... тастың бетiнен табылған. Оның тақтайдай
жалпақ беттерiнде бес рудың таңбасы бар. Бiрақ ... жай ... ... ... да басы ... ... ... таңбасынан рулардың
таңбасы, Тас бетiнде тағы бiр назар ... ... ... суретi мен
бiрге бiрнеше тоғыз құмалақ ұялары да бар. Тау шатқалындағы ... ... ру ... қайсiбiреуiн алсаңда жануарлар
дүниесiмен тiкелей байлансты көрсетiлген. Жалпы, тас бетiне ... ... мал ... мен ... ... ... ... да бiздiң
назарымызды тарихи көне заманға ... ... ... ... көп ... берi ... ... жүрген
археолог-ғалым М.К.Қыдырбаев Қаратаудың түстiк жағындағы Қойбағыр деген
жерден тұңғыш рет ат пен түйе ... ... ... суретiн тапқан.
Тарихи деректерге жүгiнетiн сақтар өмiрлерiн алты-сегiз ... ... ... ... ... жауынгер халық болған. Осындай обалар
суретiн ... ... ... ... Сарыбұлақ сайынан кездескен.
Ежелгi көшпендiлердiң бейнелеу өнерiнiң iшiндегi мiнсе көлiк жесе тамақ,
шөлдесе ... ... ... ... бiрi- жылқылар. Сондықтан болар
қайсыбiр тас ... ... ... ... ... ... берiледi,
себебi көшпендiлердiң өмiрiнен берiк орын алған, олар туралы халық ауыз
әдебиетiнде халық батырының жан ... ... қиын ... ... ... ... қыл ... иелерi, кейбiр жерлерде жылқы ... ... ... ендi бiр ... басқа түлiк малдарды қуып
қайтаруға әрекет еткенiн, тiптi әлде бiр таңбалы ... ... ... бара ... ... туы бар ... айғырлардың суреттерiн
кездестiремiз. Бiз ... ... ... ... ... ... ендi ... мығым денелi, биiк арғымақтарды бейнелеген.
Мәселен, Қордай ауданы «Ой жайлау» деген мал жайылымдағы таңбалы ... ... Г. ... ... на ... 1979г./ көне түрiктердiң даңқты туын
желбiреткен атты жаунгердiң суретi ... ... ... ... ... ... ... Талас станциясының жанындағы Қырғыз Алатауының жалғасы
болып табылатын тау етегiнде Қарасай деген шатқалдағы ... ... ... ... ... ... ... түстiктен терiстiкке
қарай өрбiп бiраз жүрген соң ... ... қара ... ... ... ... Тастардың көпшiлiгi дүлей табиғаттың күшiнiң әсерiнен мүжiлiп
көбi төмен ... ... ... күнделiктi алдымызға салып бағып жүрген
малдарымызға ұқсайтын, қолмен шекiп салған, көне ... ... ... тау ... ... ... мол. Бiразы жартылай
сынғандықтан, екiншi бөлiгiндегi кескiн суреттердi айыру ... ... ... кiре ... сол ... күнгей бетiнде үлкен бiр қара таста
сол қолымен семсер ... ... ... осы өлкенiң қожасы ретiнде
бейнеленгенiн бiлiнiп тұр.
Шатқалмен ... ... соң ... биiк жар болып келген қара жартастары
кездестiрдiк. Бұл қара жартастың ... ... ... бiрнеше метрге
созылған. Осы биiк тастардың жалпақ бетiнде көне замандағы тайпалардың өмiр
салтын бейнелейтiн өнер туындылары мол ақ.
Бiздiң ... ... ... ... қосөркештi бураның бейнесi болды.
Шудасы ... ... ... ... реалистiк тұрғыда салынғандығы
аңғарылып-ақ тұр. Түйенiң жоғарғы жағында қолындағы садағын өзiне ... ... ... ... ... бейнеленген, осы таңбалы тастың ең
биiк жерiнде тау ... ... ... Бұл ... жергiлiктi
көшпендiлердiң төтемдiк сиынуы үшiн салынған зияхат ету ... ... ... ... ... ... жалпақ таста белгiлi бiр бағытқа бет алып бара
жатқан мүйiздi дәу бұқалардың үш ... ... Оның ... ... - ұйқыш сызылғандығына қарағанда, жануардың түсi шұбарлау
болуы мүмкiн, одан сәл төмен осы бұқалардың соңынан басын ... ... ... ... ... бар.
Осы жарғабақ тастардағы бiз үшiн аса құндысы бiр топ жылқыларды бейнесi
болып табылады. ... ... ... тас ... ... ... тек сызық арқылы бейнеленсе, ал мұндағы жылқы суреттерi нағыз
өзiмiз көрiп жүрген жылқылардан ... ... ... ... ... екi ... өз ... қорғау үшiн бiр-бiрiмен шабысып-шайнасып
жатқан ... ... ... ... ... ... жеңiлгенiн
шайнап құлатып жатқан кезiн өмiрдегiдей дәл бейнелептi. Осы ... ... ... бiздiң облысымызда алғаш рет табылып отыр. ... бүл ... ... қаласын алғашқы мекемдеушiлердiң аңшылыққа
барғанда салған суреттерi болу керек. Шын мәнiнде ғасырлар тереңiнен ... ... ... ... ... ... ұрпақтарына
қалдырған аманат. Бiр өкiнiштiсi, сонау ғажайып мұрағаттар жыл өткен сайын
күннiң көзi, желдiң ... ... тас ... бейнелер
көмескелене түсуде, оның үстiне онда болып қайтқан сейiл- серуен құрушылар
да ... ... есте ... үшiн суреттердiң бетiне аты- жөндерiн жазып
қалдыруды әдетке айландыруда. Менiң ... ... ... етiп,
елiмiздi, жерiмiздi, сақтап қалған бабаларымыздың тұрмыс- тiршiлiгiнен көп
мағлұматтар беретiн ... ... ... қорғау шаралары ... Оған ... осы ... ... ... ... тексерiп, оны
келешек ұрпаққа «Ежелгi Тараз» ғылыми ... ... ... ... ... бiрiгiп келешекте мәңгi мұра етiп қалдыру үшiн,
жан-жақты ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргiзедi деген сенiмдемiз.
Мұндағы бейнеленген ... ... ... ... ... ... бара ... кейбiр жерлерде тым-тырақай безiп барады,
әрине айналасы ат шаптырым жердегi ... ... ... ... ... ... ... келмеген, не болса белгiлi тайпалардың бiр ... ... оның ... үзiлмей келе жатқан ... ... тау ... ... ... ... бейнелеу өнерiнiң көне белгiлерi адамзаттың баяғы мәдениетiнiң
көрiнiстерiн елестетiп, сол кездегi ... жан ... көз ... ... танымын, өнерiн, айналадағы өмiрге көзқарасын, эстетикалық
түсiнiгiн тануымызға болады. Демек ғалымдарымыз тарихқа берерi мол ... ... ... ... ... деп, ... ... тиянақты
бiр ғылыми тұжырым жасауға септiгiн тигiзетiнi де сөзсiз. Бұл ... ... ... ... бойы ... бiрге жасасып келе жатқан
көненiң көзi деп бiлуiмiз керек.
Қорытынды
Қорыта келгенде, ортағасырлық Тараз ... мен оның қала ... ... ... ... және өз заманының соғыс өнерi
талаптарына сай етiп ұйымдастырылған.
«Ежелгi ... ... ... орталығы Ш.Валиханов атындағы
архнологиялық институтымен бiрiгiп келешекте мәңгi мұра етiп қалдыру үшiн,
жан-жақты ғылыми ... ... ... ... сенiмдемiз.
Мұндағы бейнеленген суретшiлердiң көпшiлiгi бiрiнiң артынан ... ... бара ... ... ... тым-тырақай безiп барады,
әрине айналасы ат шаптырым жердегi ... ... ... ... ... iшiнде дүниеге келмеген, не болса белгiлi тайпалардың бiр ғана
қолынан ... оның ... ... келе ... ... ... 2000 жылын тойлаудың темiрқазығы болуы абзал.
Тараздың және осы ... бай ... ... ... ұтымды көрсете
бiлсек, көне ұлттар қатарына, оның қазақ ... ... ... ... үлесiн, тигiзген жетiстiктерiн әлемге паш етемiз. Ал, ендеше
iске сәт «Ежелгi, Тараз»- қазақ мәдениетiнiң алтын бесiгi.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Елеуов М. Шу-Талас ... ... ... мен ... ... ғ. басы): тарих ғылымдарының докторы, дисс.: 07.00.06 – Алматы,
1999 – 107 ... ... Т.Н. ... ... ... ... 1972-с.44
3. Сенигова Т.Н. Средневековый Тараз. С. 65, 133, 135
4. Елеуов М., ... С. ... ... ... ... // ... Тарих сериясы. – 1999-№12 – 77 б.
5. Сенигова Т.Н. ... ... – с.82 – ... IV, 3
6. Кожемяко П.Н. Раннесредневековые города и поселения Чуйской ... ... VI, ... ... М.А. Средневековые поселения Актобе 1 у с.Орловки//ИАН Кирг
ССР. Серия общественных наук – 1959 – ... 1-с.138 – рис. 9, ... ... Мадияр. Шу-Талас өңiрлерiнiң ортағасырлық ... ... ... ғ. ... ... ... - 207 ... Попов А. Сигнальные башни Таразской округи// Знамя труда – 1981 17
августа. Свод ... – с. ... Свод ... ... ... / ... ... – Джамбул, 1982 – с. 50
11. Нершахи ... ... ... Пер. ... ... Байпақов К. М., Горячева В.Д. Исследования городища Красная ... ... 1979 год. М., 1980, с. ... ... В. А. Варахша. М., 1963, с.175
14. А.Мусльманский ренессанс М., 1966 367-бет.
15. Сеингова Т.Н. Средневековый Тараз., 1972 ... ... ... историй” А., 1939 № 4 176-бет.
17. Толстов С.П. Топрак-қала “Известия АН Каз ССР” А., 1944 №47
18. Бартольд В.В. Отчет о ... в ... Азию с ... ... ... СП.б , 1897. С ... ... древней историй” А., 1939 № 4 176-бет.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Исламияттың Түркістанда таралуы және Иран мәдениеті29 бет
Тараз – ежелгi ислам мәдениетi орталығы17 бет
Мәдениетаралық қарым-қатынас80 бет
Технология сабағында қолөнер бұйымдарын әзірлеу53 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Тараз - саудагерлер қаласы3 бет
Тараз қаласының тарихы4 бет
Тараз қаласының қысқаша тарихы9 бет
Іле өңірінің ортағасырлық қалаларының заттай мәдениеті36 бет
Батыс Еуропадағы ортағасырлық философия9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь