Саяси партиялар

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2

1. Саяси партияларды құқықтық тұрғыдан зерттеудің теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
1.1.Саяси партиялардың құқықтық құбылыс ретінде пайда болуының
және дамуының мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

2. Саяси партиялардың түсінігі мен функциялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
2.1. Партиялық жүйелердің мәні мен типологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16
2.2. Қазақстан Республикасындағы саяси партиялардың құқықтық
институт ретінде қалыптасуының конституциялық.құқықтық кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21

3. Саяси партиялардың сайлау процесіне қатысуын құқықтық реттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36

Пайдаланылған қайнар көздердің тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39
Кіріспе

Саяси партиялар Қазақстан Республикасының саяси жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. Елімізде партиялардың жағдайы бірқатар нормативтік-құқықтық актілермен анықталады. Саяси партиялардың құқықтық мәртебесін ғылыми тұрғыдан зерттеу біздің қоғамдағы осы құбылыстың дамуындағы құқықтық және тәжірибелік проблемаларын шешуде зор маңызы бар.
Пайдаланылған қайнар көздердің тізімі:


В.Н. Хропанюк. Теория государства и права. Уч. Пособие. М., 1993.
Н.И. Матузова, А.В. Малько. Теория государства и права. М., 1997.
С.С. Алексеев. Общая теория права. М., 1994.
Мысалға, кейбір жағдайларда партиялар әкімшілік, халықаралық және өзге құқық салаларының ерекше құқық субъектісі ретінде көрінеді. Бұл олардың құқықтық жағдайының ерекшілігімен түсіндіріледі.
К. Дегенхарт. Государственное право. Гейдельберг. 1997,
Кубеев Е.К. Конституционной строй РК. Караганда. 1998.
Назарбаев Н.Ә. Ел Президентінің «Отан» РСП ІV кезектен тыс съезінде сөйлеген сөзінен. Мысль. 2002. №12.
Бэкон Ф. Сочинения в 2-х томах. М., 1978. Т. 2.
Монтеське Ш.А. Рамышления о причинах величмя и падения римлян. Избранные произведения М., 1955.
Бекназар-Юзбашев Т.Б. Партии в буржуазных политико-правовых учениях. М., 1988.
Франклин Б. Изранные произведения. М., 1956
Евдакимов В.Б. Партии в политической системе буржуазного общества. Свердловск. 1990.
Малая энциклопедия конституционного права. Баглай М.В., Туманов В.А. М., 1998.
        
        Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
............................2
1. Саяси партияларды құқықтық тұрғыдан зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... жүйелердің мәні ... ... ... ... партиялардың құқықтық
институт ретінде ... ... ... ... сайлау процесіне ... ... ... ... ... ... ... саяси жүйесінің маңызды бөлігі
болып табылады. Елімізде партиялардың жағдайы бірқатар нормативтік-құқықтық
актілермен анықталады. Саяси ... ... ... ... зерттеу біздің қоғамдағы осы құбылыстың дамуындағы құқықтық және
тәжірибелік проблемаларын шешуде зор ... ... ... ... ... ... ... зерттеудің теориялық
негіздері
1.1. Саяси партиялардың құқықтық құбылыс ретінде пайда болуының және
дамуының мәселелері
Саяси партиялар сияқты ... ... ... ... ... факт – ... рөлі мен мәніне берілетін бағаның
әртүрлілігі. ... ... ... ... және ... ... тән. ... ұзақ тарихы бар, классикалық американдық ... ... ... де ... партиялар туралы ой-пікірлерінде
бірқалыптылықты ұстанбайды. Әсіресе бұл «саяси партиялар –демократия» деген
өзара байланыс қағидасын ... ... анық ... Біреулері
партияларды қоғамның демократиялануының өкілдері ретінде, ... ... ... басқаруын жүзеге асыратын құрал ... ... Дж. ... ... бу ... ... ... Америкадағы
үкімет механизмін қозғалысқа келтіру үшін партиялардың рухы мен күші сондай
қажет» [1]. Кейбіреулері саяси ... ... ... деп тіпті ары кетті. Мысалы, Е. Шатцнейдердің айтуынша «Саяси
партиялардың ... ... ... ... ... ... бірі екендігі даусыз. Партиялар шын ... ... ... ... басты рөл ойнайды. Сондай-ақ біріншіден, ... ... ... ... ... қазіргі демократияны
саяси партияларсыз елестету мүмкін емес» [2]. Бірақ осылармен қатар, саяси
партияларға қажеттілік жоқ немесе олар ... ... ... ... деп ... ... топ бар. Тіпті кейбір зерттеушілер саяси
партиялардың қызметіне тыйым салу ... деп ... ... салған тұлғалар саяси өмірдегі ... ... ... Дж. ... ... ... процесін «топтардың апаты» ... ... ... ... ... ... ... болсақ, мұнда да,
демократия мен саяси партиялар ... деп ... және ... ... ... ... асыра алмайды және оларды жояды деп
есептейтіндер болып екіге бөлінеді. В.Н. ... [4], Н.К. ... ... ... [6], К.Г. ... [7] және басқалары саяси партиялардың
өмір ... ... ... ... ... ... саяси
партияларға сыни көзбен қарайтындардың қатары көбейіп келеді. Олар, саяси
партиялар парламенттік емес бірлестіктермен ... ( ... әр ... әлеуметтік қозғалыстар, қысым көрсету тобы және
т.б.) өзінің маңызын төмендетіп отыр деген ... ... ... ... ... «қос ... ... құлауы» сияқты
саясатттану теориясында кең орын алған. Мұндай теорияны ... ... ... партиялар өз функцияларын тиімді орындай алмай отыр деген
ойға жүгінеді. Сондай-партиялар – бұл ... ... ... жоғалтып бара жатқан институт, оларды алмастыруға қысым көрсету
тобы және бизнес қауымдастығы сияқты әлдеқайда тиімді ... ... ... ... ... де пікірлер бар. Мұндай пікірді ... М. ... [8], А.Н. ... [9] және т.б. ... ... орнауы саяси партиялардың пайда болуы мен дамуына
ықпал етеді деп ... ... ... ... ... партиялар қазіргі
түрінде демократияның әсерінен пайда болған жоқ, ... ... ... ... ... Дәл осы ... пайда болуы мен дамуында фундаментальды рөл ойнады. Партиялар,
қоғамның шындықтары жеке тұлғаға билікке тиімді ... ... ... пайда болады. Қоғам неғұрлым күрделі ұйымдасқан сайын,
мемлекеттің саяси элитасына кіру ... ... қиын ... ... ... ... мүмкіндігі де соғұрлым оңай бола түседі. Қоғам көптеген
ұсақ әлеуметтік ... ... тек ... ... бір ... ғана
формальды түрде мемлекеттік билікті ... ... ... онда ... ... құру ... ғана саяси құқықтарды тиімді түрде қолдануға
болады.
Жоғарыда айтылғандарға сүйенсек, саяси партиялар саяси режим мен басқару
нысанына байланыссыз пайда ... ... ... ... ... саяси партиялардың өмір сүруіне айтарлықтай ықпал ... ... ... мен ... ... ... ... жүргізу сферасында әрқайсысы
өзіне тән ерекше партияны туғызып алады. ... көз ... ... ... ... ... ... болып табылатын
қоғамды елестетсек, мұндай демократиялық емес ... да ... ... мен партиялық жүйе болатынын сенімділікпен айтуға болады. Ал
демократия болса, ... ... ... ... саяси өмірдің
әралуандылығына және барлық азаматтардың саяси құқықтарын қорғауға ең жақсы
жағдай ... ... ... ... ... бекітуге болады,
Афинадағы ежелгі демократия кезінде партиялар мен партиялық жүйелер
болмаған еді, ... бұл ... ... түрде күрделі ұйымдаспаған еді.
Сондай-ақ партияның пайда болуы мен ... ... ... ... XІX ... соңы мен XX ғасырдың басындағы Ресейдегі
жағдайды келтіруге болады. Ол ... ... ... ... ... ... ... алғашқы ресейлік партиялар мемлекет пен қоғамдағы
демократиялық құрылымның жоқ ... ... ... ... ... ... ... күрделі ұйымдасқан қоғамның
қажеттілігінен туындаған және партиялардың одан арғы ... осы ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Сонымен, саяси партияларды зерттеудің бір жолы ол оларды ерекше
әлеуметтік ... ... ... ... табылады.
Саяси партиялардың әлеуметтік құбылыс ретінде ұзақ тарихы бар.
Зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... ... көзқарас бар. Шынында да Аристотельдің ...... ... ... ... қарсы топтар болғандығы жайлы
деректерді кездестіреміз [10]. Сондай-ақ ежелге ... «pars» ... бір ... қолдайтын лауазымды тұлғалардың тобын атаған.
Алайда, саяси ... деп, ... ... бар ... ... саяси партиялар билікпен бірге сонау неолит дәуірінде пайда ... ... ... ... көзқарасы бар басқа адаммен бірігіп әрекет
істеу үшін ұйымдасу тән. Ал егер партиялы пікірлестер тобы ... ... ... ... деп ... онда ... пайда болуы тарихы
мүлдем кейінірек басталады. Қазіргі ... ... ... ... ұйымдар XVІІ-XVІІІ ғасырлардағы ерте буржуазиялық революциялар
кезінде пайда болды. Алғашқы саяси партиялар ... ... ... ... ... пайда болды.
Партиялар саясатқа, оның ішінде сайлау ... ... ... тарту арқылы біртіндеп өзінің қызмет аясын кеңейте берді және саяси
өмірдегі өзінің маңызын арттырды. Егер ... ... ... ... ... ... ретінде өмір сүрсе, XІX ... ... ... ... ... тән ... ие бола ... Бұл өзгеріс
қоғамдық құрылымның күрделенуімен және ... ... ... ... ... ... және ... партиялар осындай күрделі қоғамда өз
орнын табуы үшін өз ... ... ... ... ... мәжбүр болды.
Аталған өзгерістер партиялардың алғашқыда ұстанған элита мүддесін бұқаралық
электораттың ... ... ... Оның үстіне ... мен ... ... ... ... ... осы екі ірі құрылымның арасындағы делдал қызметін саяси партиялар
атқара бастады. Шын мәнінде ... ... ... екі жаққа жеткізуші
қызметін атқарады, яғни, азаматтық қоғамнан ... және ... ... ... қазіргі ұғымдағы партиялық жүйе
мен партияларды қалыптастыру үшін, біздің ... ең аз ... ... ... – күрделі түрде ұйымдасқан социумның, дамыған ... және осы ... ... ... ... ... ... пікірімізше, партиялардың тиімділік дәрежесі, жоғарыда аталған үш
жағдайдың жүзеге асу ... ... ... ... ... ... партиялардың проблемаларын белгілі бір дәрежеде
түсіндіреді.
Қазақстандық партия ... ... мен ... ... ... ... ... Қазақстандағы партиялардың қалыптасуына,
азаматтық қоғамның әлсіздігі ... кері ... ... ... ... басқа маңызды мәселені – қоғам мен саяси элита
арасындағы байланыстың жоқтығын ... ... осы ... ... ... ... емес ... ол әлі толық қалыптаспаған),
саяси элитаның ... ... ... ... ... түсіндіретін келесі бір фактор, ол қоғамдағы әртүрлі ... ... ... ... ... қатынаста қоғамның
өкілі болуы үшін партия қандай мүдделерді білдіру керектігін білуі тиіс.
Біздің ... ... ... ... ... әзірге
инстинктілік сезу сатысында деп ... ... ... ... ... партияларды күшті қару ретінде пайдалану мүмкін
болмай ... ... ... ... ... ... ... саясаттанушылармен және тарихшылармен жеткілікті
зерттелді деп айтуға ... Ал ... ... конституциялық
құқығы ғылымы тұрғысынан бұлай деп айта алмаймыз.
Саяси партияларды зерттеудің тағы бір ... ол ... ... ... ... болып табылатынын атап өту қажет.
Қазақстандық ғалымдардан Баймаханов М. Т., Зиманов С. З., Сартаев С. С.,
Өзбекұлы С., Сапарғалиев Ғ. С., ... Ө. Қ., ... Қ. К, ... ... ... А. Н., Дьяченко С. А., Машанов М. С. және т. б. ... атап өту ... ... ... ... ... ... және саяси құбылыс ретінде қарайды Тек біршама бөлігі ғана саяси
партияны құқықтық құбылыс ретінде қарастырады. Мұндай жағдайды ... ... ... партияларды құқықтық реттейтін нормалар тобының шашылып
жүруімен және ... ... ... ... құқықта жүйелі және бірізді
бекітуді қамтамасыз етілмегендігімен түсіндіруге болады. Тек ... ғана ... ... ... ... біртіндеп
Қазақстанның құқықтық кеңістігінде жеке орынға ие ... ... ... ... аталған процесс Қазақстанның конституциялық
құқығы саласында саяси ... ... ... ... орнын
анықтаумен байланысты проблемалардың туындауына негіз береді. Оның үстіне,
саяси партиялардың мәртебесін бекітетін құқықтық нормалардың ... ... ... Олар тек қана ... қызметі сферасындағы
конституциялық-құқықтық қатынастарды реттейтін нормаларды ғана емес, сондай-
ақ құқықтың өзге ... ... ... ... да қамтиды. Мысалы, саяси партияларды мемлекеттік тіркеуді
реттейтін ... ... ... ... ал саяси партияларды
мемлекеттік қаржыландыруды заңдық ... ... ... ... ... нормаларының енгені туралы айтуға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... теоретикалық және ғылыми зерттеуге
мұқтаж құқықтық құбылыс ретінде айтуға мүмкіндік туды.
Саяси ... ... ... ... бір ... оларды құқықтық
реттеу объектісі ретінде зерттеу, олардың институционализациялану процесін
зерттеу болып табылады. Жоғарыда айтылғандай, қазақстандық партиялардың ... ... ... ... зерттелмеген және осы жұмыста негізгі көңіл
осы мәселеге бөлінді.
Конституциялық құқық саласының реттеу объектісі ретінде саяси партиялар
салыстырмалы ... ... ... ... ... ... сипатталады. Саяси
партиялардың жағдайы құқық нормаларымен тек XX ғасырдың ортасында ғана
реттеле бастады. ... ... үш ... бар – ... ... ... саяси партиялардың қоғам мен мемлекет өміріндегі рөлінің артуы,
мемлекеттегі жеке тұлғаның рөлінің, оның ... мен ... ... ол, ... рөлінің кеңеюі, саяси партияларды құқықтық
реттеу кеңістігіне кіргізді. Бұған саяси партиялардың сайлау кампаниясына
тікелей ... ... ... ... жергілікті өзін-өзі
басқарудағы қызметін реттеу кірді. ... ... ... ... ... ... жүрді.
Саяси партиялардың құқықтық институт ретінде ... ... ... ... Конституция нормаларымен бекітілуі табылды.
Мемлекет белгілі бір нормаларды ... ... ... саяси жүйедегі
партяның орны мен рөлін анықтауға тырысты. ... ... ... ... еді. ... туралы баптардың негізгі ... ... ... жүйенің элементі ретінде конституциялық деңгейден
танылуын білдіреді», - деп атап өтеді швед зерттеушісі Л. ... ... ... ... ... ... мен ... байланысты болған өзгерістер жағдайында жүргізілді. ІІ
Дүниежүзілік соғыстан кейін ... ... шет ... ... ... ... Испания және т.б.) белгілі
бір дәрежеде партиялардың мәселесі ... Оның ... ... ... ... баптар санының көбею ағымы байқалуда.
Мысал ретінде ... (1974), ... (1975), ... (1976), ... Конституцияларын келтіре аламыз. Партиялар жайлы бір-екі баппен
шектелген итальян және француз ... ... ... ... төрт бап, ... Конституциясында он бап арналған.
Партияларға арналған арнайы баптардан бөлек Португалия ... ... мен ... ... саяси билікті
ұйымдастыру (117-бап), Парламент ... (154, 179, 183 ... ... 197 ... ... ... басқару (246-бап) сияқты бөлімдерде
және өтпелі және қорытынды ... ... ... ... [19]. ... ... партия қызметі туралы жүйеленген ... ... ... ... ... келесі кезеңі болып, саяси ... ... ... ... ... саналады. Саяси партиялар туралы арнайы
заң - құқық шығармашылығының жас түрі болып есептеледі. Оның қалыптасуы ... 60-70 ... ... ... ... ... оның тек ... бейімделуінде және оның қызметінде ғана емес, сонымен бірге
ұйымның өзін де ... еді. ... ... заң ... ... ... ... нормаларды қамтиды. Уақыт өте келе
заң шеңберінде партия қызметін қаржыландыру сұрақтарына ... ... ... ... ... ... және ... демократиялық қоғам мен құқықтық мемлекеттің міндетті атрибуты
ретінде идеологиялық және саяси әралуандылықтың конституциялық деңгейде
танылуы, ... ... ... ... және ... жедел дамуына жағдай туғызды. Оның ішінде, тек саяси партиялар
ғана халықтың көңіл-күйін анықтаудың сенімді «құралы» ... ... ... демократиялық мемлекеттердегі ... ... ... органдарының қалыптасуына және олардың жұмыс ... ... ... ... ... ... оны жүзеге асыру үшін тиісті
ресурстарды табу, тиісті шешімдер қабылдау бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... немесе халық билігі дегеніміздің өзі
қоғамдық ұйымдардың дәл осы ... ... ... яғни, олардың
сайлаушылардың даусы үшін, ... және ... ... үшін ... ... олар ... отырған саяси бағыттар мен бағдарламалардың
плюрализмі, олардың бірін-бірі сынауы және т.б. [4. 150 бет].
Елбасы Н. Ә. ... бұл ... ... деген: «Күллі әлемде билік,
саяси процестердің катализаторы ретінде жаңа саяси бастамаларды ұсынатын
және оларды ... ... ... ... ... ... ... [31].
Осыған орай, партияларды мемлекеттік-саяси жүйенің элементі ретінде
зерттеу Қазақстан Республикасының конституциялық құқығы ... үшін ... ... ... Оның ... ... және ... зерттелетін
мәселелердің бірі ретінде саяси партиялардың түсінігін және ... ... ... конституциялық құқық ғылымында саяси партиялардың мәнін
және рөлін ... ... де ... ... жоқ. Заңгерлер мен
саясаттанушылардың көзқарастары қоғамның экономикалық және саяси ... ... ... ... ... ... ... бөлік
сөзінен) қазіргі күнгі ұғымының мазмұны адамзат қоғамының дамуымен ... ... ... ... ... ... ... көне замандарға кетеді деп ... ... ... саяси ұйымдар мен клубтар ретінде олар сонау Ежелгі
Грецияның өзінде өмір сүрді және билік үшін немесе ... ... ... үшін
бір-бірімен бәсекелес болды.
Партиялар (шартты түрде осылай атайық) әр түрлі ... ... ... және ... ... ѕәм ... ... грек пәлсапашысы Платон полистің тұрақтылығын сақтау ... ... ... ... сәл де болса араласу қажеттілігін түсінген.
Екінші бір ... ... ... ... көңілді қоғамның
тұрақтылығының шешуші факторы ... ... мен ... ... өзара қатынастарына (билік үшін күрес және оған қатынасу) бөлген.
Платон да, Аристотель де және Ежелгі Грецияның өзге де ... ... ... мен ... ... қоғамды үлкен өзгерістерге алып
келетінін мойындаған, сондықтан да олар ұсынылған тәртіпті қабылдап, ... ... ... «идеалды мемлекет» жобаларын жасады.
Орта ғасырдағы саяси құқық концепциялар бірегей ғаламдық мемлекет туралы
теологиялық идеяның маңайына топтасты және ... ... ... ... факторларға мұнда орын болмады. Мәңгі бірлік және татулық
туралы ... ... ... ... ... ... Қасиетті Августин (354-430 ж.ж.) мен Фома ... ... ... ... ... қазіргі мағынада пайда болуын, XVІІ-XVІІІ ғасырлардағы
Еуропадағы буржуазиялық ... мен ... ... ... ... Жаңа ... олар бұрынғы аристократиялық ұйымдардан
өзінің әлеуметтік жағдайымен ғана емес, ... ... ... тұрақтылығымен, мықты ұйымдасуымен, қоғамдық жұмысының
әлдеқайда кең ... ... ... ... ... ... ... жеңісі,
жаңа экономикалық және саяси қатынастардың дамуына жағдай туғызды және
осының нәтижесінде әлдеқайда прогрессивті ... ... ... ... ... ... ... өзгелерден бұрын протопартиялардың
(«тори» және «виги») қалыптасуына ... ... Бұл ... ... мен концепциясын жасауға Ф. Бэкон, Т. Гоббс, Д. Юм сияқты ағылшын
пәлсапашылары көп үлес қосты.
Англияда ... ... ... сол ... ... ... ... қайнар көзі деп
есептеді.
Ф. Бэкон ... ж.ж.) ... әр ... ... ... билік
үшін жүргізген күресінің жемісі деп есептелген. Алайда, ол партияларды
толық ... және ... деп ... ... ... едік. Ф. Бэконның
пайымдауынша: «Көтерілістерге себеп және ... ... ... ... оятуы, халықты ортақ іске ұйымдастыруы және ... [32]. ... ... да, оны ... ... ... төзімділігі
ерекшелендіреді. Ол партияларға ... ... ... ... ... ұсынды.
Жалпы алғанда, Англияның құқықтық доктринасында буржуазиялық қоғамның
саяси өміріндегі партияның рөлі мен маңызын мойындау ағымы байқалады.
Саяси ... ... ... Ш. ... және Ж.Ж. ... ... ағартушылары үлкен үлес қосты.
Буржуазия идеологы Ш. Монтескьенің ... ... ... ... ... ... болу заңдылықтарын
мойындағаны айтылады. Оның үстіне, Монтескьенің пікірі бойынша партия
құрылымдарының ... ... ... ... ... Бұрынғы
пікірлерге қарағанда, оның концепциясы ... ... ... ... ... ... ... мен демократиялық мемлекеттің атрибуты деп
есептей отырып, «партия» ұғымына прогрессивті-позитивті мазмұн ... Ш. ... ... «Біз ... өзін ... деп ... әр түрлі саяси қағидалар мен топтардың күресі жоқ екендігін
байқасақ, онда ол ... ... жоқ ... ... ... [33]. ... бірге, ол, тым шексіз ... оның ... ... де ... өзін жоққа шығаруға алып келеді.
Сондықтан да партия ... ... ... ... ... ... еді деп
пайымдайды.
Екінші бір француз ойшылы Ж. Ж. ... ... ... ... ... ... өміріндегі мәнін және қызметін анықтаудағы ... ... ... пікірді алып жүруші, қоғамның әр түрлі
бөлігінің мүдделерін мемлекеттік деңгейде білдіруші ретінде қарастыруы ... ... ... ... мүдделер мен қайшылықтарды реттейді, ал
партиялардың күресі – ол әр түрлі мүдделердің шартты ... ... ... үшін ... ... деп ... ... бірге
«жеке мүдделер» жалпы мүддеден үстем болып ... ... ... ... ... ... отырып, ол мемлекеттегі олардың пайдалылығын және
әкелуі мүмкін оң өзгерісін танудан алшақтау болған. Бірақ, ... ... ... ... жалғыз ортақ ассоциацияның
болуына қарсы шыққан [34].
Сөйтіп, француз ойшылдары партияның рөліне әлдеқайда ... ... ... және өз мемлекетіндегі партиялық жүйенің жұмыс жасау тәжірибесін
теориялық ... ... ... ... да ... ... ... көзқарастың қалыптасуы
өзінше жүрді. Тәуелсіздік үшін болған соғыстың алдында, АҚШ ... ... ... ... ... ... қалыпты құбылыс ретінде қаралды.
Сонымен бірге саяси ... ... ... сыни ... ... олар алғашында эгоистік топтардың ... еді. ... орай ... ... ... ... ... бөліну заңдылығын сезіне отырып, Д. Мэдисон
партия аралық мүдделерді мемлекеттік реттеу ... деп ... ... ол ... ... ... ... да мойындаған.
Келесі бір америкалық демократ Б. Франклин ... ... ...... ... ... ... және олар «оған жетудің әр
түрлі тәсілдеріне» байланысты ажыратылады деп есептеді. [35].
Сөйтіп, антика дәуірінен ... ... ... ... ... ... саяси партиялар теориясының эволюциясы
қоғамның саяси құрылымындағы партияның рөлі мен мәніне әр түрлі және қарама-
қайшы қатынасты ... ... XІX ... соңы мен XX ... басында
либералды-демократиялық концепциялардың дамуына байланысты партия феноменін
қоғамды ... алып ... ... ретінде негативті қабылдау
толығымен жойылды. Енді ... ... ... жұмыстағы ортақ
көзқарастар мен ұмтылыстарды біріктіретін қоғамдық топ ретінде ... Г. ... ... ... ... ... және пікірлерін
қорғау және таратудың мемлекеттік органдары мен қоғамға ықпал жүргізуге
күресу және оны ... ... ... ... М. ... саяси
партияларды «азаматтарды өз қатарына ерікті ... ... ... ... билікке жеткізуді және белсенді мүшелеріне белгілі бір
пайда немесе артықшылықтар беретін тиісті ... ... ... ... ... ... Хасбахтың пікірі бойынша, партия дегеніміз бірыңғай саяси
көзқарастары және ... бар, жеке ... ... ... үшін ... ... алуға ұмтылатын адамдар одағы [36]. Сөйтіп, саясаттанушылар
мен заңгерлердің партияға ... ... ... ... ... ... маңызды институтқа айналғандығын көрсетеді.
Саяси партиялардың қазіргі күні де көптеген анықтамалары бар.
Әдетте, ... ... ... ... түсінігін анықтаудан
қашқақтап, оның қызметінің тек бір жағына ғана ... ... ... мен ... ... партиялардың
қызметіндегі негізгі фактор болып, олардың «сайлау» функциялары, ... ... және осы ... ... билікке жету ... ... әсер ету ... деп ... (Дж. Джеймс, Т.
Лауи, П. Меркл, Дж. ... Ф. ... Бұл ... ... ... бақылау жүргізу үшін, сайлау кезінде жеңіске ... ... ... ретінде сипатталады.
Алайда, саяси партияларды бұлай сипаттау олардың мәнін ашпайды және
партия қызметінің өзге ... ... Оның ... ... тек
«сайлау функциясына» көңіл ... ... ... ... ... ... ... топтардың саяси және
идеологиялық ұйымдары ретінде сипатын ескермеу ғылыми ... ... ... ... ... ... екінші бір топ, оның
қызметінің құрылымдық, ұйымдастырушылық жағына көңіл ... (М. ... ... М. ... Бұл ... ... партия дегеніміз
мемлекеттің барлық аумағын қамтитын ерекше құрылымға ие, өз ... ... ұзақ ... ... азаматтардың бірлестігі. Бұл
позицияны жақтаушылардың бірі ... ... ... М. ... ... ... ... ол ерекше құрылымға ие, ерекше ұйым.
Бұл концепцияның кемшілігі, партияны өзге ... ... оның ... механизмдегі қызметі ашып көрсетілмеген.
Саяси партияларды зерттеудегі үшінші ... ол ... ... ... ... жақтаушылар (К. Маркс, Ф. Энгельс, В. Ленин). Яғни, ... ... бір ... немесе әлеуметтік топтың саяси және
идеологиялық ұйымы.
Алайда, бұл ... ... ... ... яғни, тұлғаның
белгілі бір тапқа жатуы, оның партяны таңдауына үнемі сәйкес келе бермейді.
Саяси-құқықтық ғылымда партияның мәні мен түсінігін ... өзге ... бар: ... бихевиористік, әлеуметтік және т.б. ... ... ... үшін саяси партиялардың құқықтық анықтамасы
маңызды ... ... ... Кіші ... ... ... ... саяси өміріне сайлау арқылы қатысып, мемлекеттік ... ... ... және сол ... өз ... ... ұмтылатын,
өздерінің саяси көзқарастары мен мүдделері бойынша ұйымдасқан азаматтардың
бірлестігі», - деп анықтаған [37].
Қазақстандық ... Т. ... ... ... ұғымына жан-жақты
талқылау жүргізуге тырысқан. Оның ... ... ... ... ... мәртебеге ие, ерекше қоғамдық ұйым ... ... ... құжаттарында формальды түрде көрініс табатын саяси
көзқарастарының ... ... ... ... ... Олар ... ... сүйеніп және белгілі бір мүдделерді білдіру арқылы мемлекеттік
және қоғамдық-саяси өмірде белсенді болуға ұмтылатын, ... ... және оны ... мақсаты бар, сол арқылы тиісті қоғамдық ... ... ... жүзеге асырады» [38]. Бұл анықтамаға тым артық
мұқияттылық және ауқымдылық тән.
Саяси партияның қысқаша құқықтық анықтамасын конституционалист Юдин Ю.
жасаған ... Ол ... ... деп ... билікке конституциялық
жолдармен жету және оны ... ... ... ... ... үшін
құрылған, тұрақты негізде жұмыс істейтін және саяси ... ... ... ... [17. 50 бет]. Тек қана ... ғана ... ... қазіргі күнгі заңнамада да «саяси партияның» бірегей
анықтамасы жоқ. Бұл ... ... шығу ... ... ... ... бойынша мемлекеттік құқықтық категориядан гөрі,
қоғамдық-саяси категория болуына байланысты.
Әрине, мемлекеттерде ... ... ... ... ... ... рөлі туралы ой-пікірлер әрқилы. Бұған себеп болып, ... ... ... ... даму ережесі және т. б. табылады.
Қазақстан заңнамасында «саяси партия» терминіне анықтама берілген ... ... ... даму ... ... Яғни:
«Азаматтардың, әр түрлі әлеуметтік топтардың ... ... ... және ... жергілікті өзін-өзі басқару органдарында
білдіру және оларды қалыптастыру ісіне қатысу мақсатында ... ... ... Қазақстан Республикасы азаматтарының ерікті бірлестігі
саяси партия деп танылады». Партияның құқықтық ... ... ... ... ашу үшін және оны қоғамдық ... ... ... алу ... ерекше конституциялық-құқықтық институт
ретінде партияға ғана тән белгілерді қарастырсақ.
Саяси партия – мақсаты ... ... ... ... ... ... қоғамдық бірлестігі.
Бұл партиялардың мәнін ашатын және оны қоғамның өзге ... ең ... ... ... ... Партияның басты мақсаты -
өзінің бағдарламалық міндеттерін орындау үшін ... ... ... ... ... ... мемлекеттік механизмді пайдалану.
Ал, кәсіпкерліктің, кәсіби одақтардың, лоббистік топтардың алға қойған
міндеттері – ол, өз мүшелерінің жеке ... ... ... ... болып табылады.
Бұл басты белгі, 2002 жылы 15 шілдеде қабылданған «Саяси партиялар
туралы» ... ... ... 1-бабында көрініс тапқан [39].
Алайда, егер ... ... ... ... деп ... ... жүзеге
асыру үшін олардың саяси еркін білдіруге көмектесетін ... ... [40], жаңа ... ... ... деп ... әлеуметтік топтардың мүдделерін мемлекеттік биліктің ... ... ... өзін-өзі басқару органдарында білдіру және оларды
қалыптастыру ісіне ... ... ... ... ... ... Республикасы азаматтарының ерікті бірлестігін» түсініледі.
Жоғарыда келтірілген екі анықтама да партияның мәнін, олардың ... ... ... мемлекеттік органдарды қалыптастыру және
олардың жұмысына қатысу ... ... ... ... ... еркін
білдіреді.
Саяси партия – бұл азаматтарды ... ... мен ... ... ... ... Ол ... мен мүдделер
партияның бағдарламасында көрініс табады және ... ... ... ... партияның маңызды белгілерінің бірі оның барлық әрекеттері мен
бастамаларын ... ... ...... ... ... Өзге қоғамдық ұйымдардың партиядан ерекшеліктері, ... ... ... ... емес.
Бағдарламада әдетте, партияның негізгі стратегиялық мақсаттары және оған
жету тәсілдері ... ... ... ... тактикасы, болуы мүмкін
одақтастармен ... ... ... ... ... экономикалық,
әлеуметтік, халықаралық бағыттар және партия мемлекеттік билік басына
келген ... ... ... ... ... Қысқаша
айтқанда, бағдарлама дегеніміз ол партияның «бет-жүзі».
Атап өту қажет, қазақстандық ... ... ... ... ... ... ... міндетті шарт болып табылады.
Саяси партия- бұл тұрақты негізде жұмыс істейтін және ерекше ұйымдық
құрылымға ие ... ... ... ... ... ... де, оған ... беріледі.
Саяси партиялар ұйымдасуы жағынан ... ... ... ... ... аумағы бойынша жақсы ұйымдастырылған
аумақтық бөлімшелерге ие ... Оның ... бұл ... ... ... ... де ... жатады. Тіркеуге алынатын мүшелік бұл жерде жоқ [41].
Бірақ ... ... ... ... ... ... мәртебесі
реттелмегендіктен, оларды партиялардан құқықтық шектеудің мағынасы жоқ.
Сонымен ... ... ... ... ... ... сәтіне дейін
немесе елдің саяси сахнасынан жойылу ... ... өмір сүре ... ... ұйым ... партияны сайлау өткізу кезеңінде ғана саяси өмірде
уақытша жұмыс істейтін ... ... ... ... ... партияларға ұйымның белгілі бір ... ... ... ... қызметкерлердің болуын талап етеді. Себебі,
онсыз тұрақты ұйымның болуы мүмкін емес.
Саяси ... ... ... ... олардың мәнін
суреттейді, сонымен ... ... өзге ... ... ... мемлекеттегі ерекше құқықтық мәртебесін орнатады.
Партиялардың бұл ... ... ... ... ... заң ... ... спецификалық конституциялық-құқықтық
институт ретінде анықтайды.
Жоғарыдағы тұжырымдарды ... ... ... партия дегеніміз
демократиялық жолмен, мемлекеттік ... ... ... ... және ... ... ... немесе соған қатынасатын, халықтың белгілі бір
бөлігінің саяси еркін білдіретін, қоғамдық мемлекеттік процестерге ... ... ... ... ... құрылған, ерікті,
тәуелсіз, қоғамдық бірлестігі.
Саяси партиялардың қоғам мен мемлекеттегі жалпы рөлі мен ... ... ... ... функцияларын талдау арқылы алуға болады.
Мысалы, Ф. ... ... деп ... «Саяси партиялардың толық
портретін жасау ... тек қана оны ... ... ... және ... ... ... құрамын зерттеу ғана емес,
сонымен бірге партиялардың қоғамның саяси жүйесінде орындайтын ... да білу ... ... күні саяси партиялардың функцияларының анықтамасына байланысты
бірыңғай ... жоқ. ... ... ... ... ... өте ... қарама-қайшы пікірлер бар. Мысалы, Бандурин А., Власов В. партиялардың
функцияларын былай деп бөледі:
оның таппен, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... және оның жекелеген ... ... ... функциясы, яғни, партияның өзінің жеке проблемаларына
қатысты функциялар [43].
Баглай М. В. ... – он бір [4. 159-163 бб.], ... және ... З. – ... [44], Нысанбаев Ә. – үш [45] функциясы
бар деген пікір білдіреді.
Осы мәселеде қазақстандық зерттеуші ... Қ. Қ. ... ... екі ... ... олардың функциясын да негізгі екі топқа
бөледі.
Функцияларының бірінші тобы олардың қоғамдық ұйым ... ... ... ... бұл ... ... функцияларды атқарады:
Жеке тұлғаның саяси өзін-өзі идентификациялану, олардың өзінің саяси
еркін партияларға бірігуі ... ... ... ... қамтамасыз
етеді, яғни саяси көзқарастар мен идеялардың ұқсастығы негізінде, азаматтар
әр түрлі ... ... ... жатады. Сөйтіп, азаматтар өздерінің
идеясы үшін күресте сенімді құралға ие болады.
Мемлекеттің ... және ... ... ... басым
бағыттарды анықтауға ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі саяси идеялар мен
концепциялардың күресінде, дәл сол уақытқа ... ... ... Осы ... концепциялар сайлауда жеңген партия құратын үкіметтің
қызметінің негізінде алынады. Халықтың көпшілігінің ... ... ... ... осылай туындайды.
Дағдарысты жағдайдан шығудың баламалы нысаны мен тәсілдерін қамтамасыз
етеді. Партиялар арасындағы күрес саяси ... ... ... ... ... отырғанына да босаңдауға мүмкіндік бермейді және
оларды үнемі өзінің бағытын ѕәм оған жету тәсілдерін жетілдіруге ... Егер ... және ... ... ... ... партия өзінің маңызын жоғалтса, онда партиялық жүйе бірінші
рөлге, кешегі оппозицияны әкеп ... ... ... ... ... ең маңызды міндеті – ол биліктің вакуумына жол бермеу.
Қоғамда үлкен ... ие, ... бар ... билікке жылжыту
арқылы, мемлекеттің басқару құрылымдарына кадрлық потенциал дайындау.
Бұқаралық қоғамдық ұйымдармен және ... ... ... ... ... ... ... партиялар өз адамдарын барлық бағыттар бойынша
алға жылжытады. Басқаша айтқанда, олар билік элитасы ... ... ... ... екінші тобы мемлекеттік биліктің
әртүрлі ... ... ... ... Бұл ... партия
мемлекеттік механизмнің органикалық бөлігі ретінде сипатталады. ... ... ... ие ... да, ... басты міндеттерінің
бірі болып мемлекеттік билікке жету, өздері қорғайтын әлеуметтік мүдделер
мен ... ... ... үшін ... аппаратына иелік ету табылады. Бұл
жерде келесі функцияларды атап ... ... ... ... ... ... және өткізуді
қамтамасыз етеді. Яғни, саяси ... кең ... ... ... ... алдындағы шығындардың бір бөлігін қаржыландырады,
сайлау ... ... ... ... беру процесін
қадағалайды, өзінің кандидаттарын «жарнамалайды».
Партияның фракцияларды ұйымдастыру және ... ... ... ... жұмысын қамтамасыз етеді. ... ... және ... ... ... ... ... қай
партияға жататындығы есептеледі. Заң шығару процесінің негізгі ... – ол, ... ... Дауыс беру кезінде партиялық тәртіпті
ескере отырып, саяси партиялар шын мәнінде заңның әлеуметтік-саяси ... ... ... ... ... ... саяси партиялар
маңызды рөл ойнайды. Президент ... ... ... ... ... ... ... танылатын болса да, оның бұл ... ... ... келгенін ұмытпау керек.
Жергілікті басқару және өзін-өзі басқару органдарының қызметіне ... ... ... ... ... шын ... ... кезінде жергілікті атқарушы биліктің ... ... ... ... ... ... өзге де лауазымдық тұлғаларын
анықтайды. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... нақты мазмұнын және әлеуметтік бағытын анықтайды
[46].
Саяси партиялардың жоғарыда аталған функциялары табиғи болып ... ... ... ... ... түрі ... сипаттайды. Және
бұл жерде, дамыған елдердің ... ... ... ... ... ... деген тұжырыммен келіспеуге болмайды [47].
2.1. Партиялық жүйелердің мәні және ... ... ... рөлі мен ... өсуі конституциялық
құқық ғылымында партиялық жүйелерді зерттеуді өзекті мәселеге айналдырып
жіберді.
Әдетте, ... ... ... деп ... systema – ... ... бір-бірімен байланыста болатын және белгілі бір тұтастықты
құрайтын элементтердің белгілі бір ... ... ... ... ... жүйенің» барлығы мойындаған анықтамасы жоқ.
Америкалық зерттеуші Дж. Лапаламбараның пайымдауынша, партиялық жүйе
дегеніміз «екі және одан да көп ... ... ашық және ... ... ... жүргізу жағдайы». Бұл жерде ... ... ... элементтерді көрсетуге болады: 1) партиялардың белгілі
бір санының болуы; 2) сайлаудағы олардың бәсекелестігі [36. 47 бет]. ... ... ... ... жүйе жоқ деп ... ... де ... қателік деп бағалайды.
С. Ньюмен партиялық жүйені «Өзінің жеке басқару ... ... ... деп ... Бұл ... екі ... ... бірлігі
туралы сұрақ туады: партиялық жүйе және басқару жүйесі [36. 48 ... ... Ф. ... ... ... ... кеңірек
анықтама береді. Оның айтуынша: «Көптеген ... ... ... ... бүтінді құрайды; бұл бірегей бүтінді конституциялық
немесе ... ... оның ... өзі өмір ... ... қоғаммен
араластыруға болмайды. Оны құрайтын элементтер берік және ... ... ... кезде ғана, партиялық жүйе туралы сөз қозғауға болады.
Партиялар мен партиялық коалициялардың саны ... ... ... ... себебі оларға тән күш пен ... ... ... немесе
ақырындап дамуы тиіс» [36. 48 бет].
Партиялық жүйені француз зерттеушісі М. Дюверже өзгеше түсіндіреді. Ол
партиялық ... өзге ... ... ... ... және ... ... және жұмсақ емес),
олардың көлемі, саяси өмірдегі үлесі және т.б.» қарастырады. М. ... ... жүйе осы ... арасындағы қатынастарға
байланысты анықталады» [36. 50 бет].
Кеңестік ғалымдардың еңбектерінде партиялық жүйені талқылайтын ... ... ... көппартиялық феномені демократиялық мемлекеттің
маңызды белгісі болып табылады.
Зерттеуші Л. Энтин «партиялық жүйені партиялардың қызметі және ... ... ... ... ... ... жүйенің өзге
элементтерімен, оның ішінде, мемлекеттік механизммен қатынасының негізгі
бастаулары мен ... ... ... ... ... және ... ... ретінде қарастырады» [49].
В. Туманов партиялық жүйенің негізгі элементі ретінде «жалпыұлттық
масштабта жетекші ... ... ... ... ие болуға мүмкіндігі бар
партияны» атайды [50].
Көппартиялық ... ... ... ... ... шын мәнінде
плюралистік мемлекеттердің өмірінде орын алып отыр. Көппартиялылық – бұл
ортақ ... ... ... дамуының бастауы, сонымен бірге бұл фактор
саяси дәстүрдің қырқысуына, қоғамдық моральдық ... да алып ... ... ... ... ... пікірімізше, саяси партиялардың бір-
бірімен және мемлекетпен ... ... ... ... ... ... ... көппартиялық жүйенің бірнеше түрін жасап шығарды,
енді соларға тоқталсақ.
Жетекші партиясы жоқ ... ... Бұл, ... ... ... билік үшін күресетін классикалық ... ... ... ... ... өзі ... соғады. Бірде бір партия
Парламентте көп орын ала ... және ... ... қалыптастыру
кезінде одақтар мен келісімдерге жүгінеді. Үкімет ... ... ... ... ... ... ... болады және белгісіз
мерзімге созылуы мүмкін. ... ... ... ... өте ... Мысалы, Франциядағы Төртінші республиканың партиялық жүйесі (12
жылда 26 ... ... ... қалыптастыру айларға созылды;
Италияда соғыстан кейінгі жылдардағы бір де бір үкімет ... ... ... ... ... және т.б.
Жетекші партиясы бар көппартиялық жүйе.
Бұл варианттың ерекшелігі, партиялардың бірі қалғандарынан айтарлықтай
басымдыққа ие болады. Жетекші позицияға ие бола ... ол жеке өзі ... бір ... партиямен бірігіп, парламент көпшілігін құрайды және
тиісінше, бірпартиялы үкіметті қалыптастырады. Мұндай ... ... ... ... ... ... Бұл ... көппартиялылықтың
әлсіз тұсын – сайлаудағы бәсекелестің формальдығын сақтай отырып, ... анық ... ... ... ... ... және үкімет
тұрақтылығына кепілдік беріледі. Мысалы, Жапонияның 1993 жылға ... ... (38 жыл бойы ... партия жетекшілік
жасап келді) немесе Мексиканы (Институционалды-революциялық партия басым
рөлге ие) айтуға ... ... де ... ... қоғамдық және мемлекеттік
дамудың мүлдем өзге модельдері мүмкін болады.
Бірпартиялық жүйе. Мемлекетте үкіметті қалыптастыруға монополиялық құқық
берілген жалғыз, ... ... ... ... ... ... Мұндай
жүйе, әдетте, өзге партиялардың қызметіне құқықтық тұрғыдан тыйым салынған,
авторитарлы және тоталитарлы режимі бар ... орын ... ... жүйелер фашистік ... мен ... ... өмір сүрген. Қазіргі күні бұл жүйе Қытайда, КХДР-нда, Кубада
және тағы бірқатар мемлекеттерде сақталып отыр.
Бірпартиялық жүйенің ерекшеліктерін мынадан ... және ... ... ... ... партиялардың болмауына ... ... ... ... ... жоққа шығаратын, жалғыз партияның идеологиясын
мемлекеттік тану және мемлекеттік қолдау көрсету;
адамның ... ... мен ... ... ... ... тұлғалар мүддесінен басым болуы;
заңдылықтың болмауы, яғни, биліктің партияның саяси еркін ... ... ашық ... өзін ... үстем қоюы.
Ол партиялық жүйелерді төрт типке бөледі: 1) буржуазды-демократиялық, 2)
фашистік, 3) авторитарлы, 4) социалистік [53].
Аталған типологияның артықшылығы, мемлекеттік және ... ... ... жеке ... және ... ... құқықтық
жағдайының ерекшеліктерін есептеуден тұрады. Сонымен бірге, автор мұндай
классификацияның негізіне, біруақытта қоғамдық-экономикалық ... ... ... де ... Оның ... авторитарлы партиялық жүйелерді
капиталистік және социалистік деп екіге бөлуі негізсіз болып ... ... ... ... жүйелерді бинарлы типологиялау, яғни
бәсекелесе алатын ... және ... ... ... Бұл ... ... ... партиялар «саяси нарықта» еркін
бәсекелесе алады ма деген ... ... ... саяси партиялар пайда болғаннан кейінгі бірнеше ... ... ... ... ... жүйе ... ... сұрақ өзекті болды. Зерттеушілердің басым көпшілігінің пікірі бойынша
Қазақстандағы көппартиялылықтың қалыптасу процесі жаңа ... ... ... ... ... ... ... өткен
ғасырдың 90-жылдарының ортасында әлі ертерек ... ... ... ... ... ... дамуын неғұрлым кең тараған
классификациялау түріне – бірпартиялық, қоспартиялық, ... ... ... ұмтылыстар сол кезде жасалынған болатын.
Әсіресе, ... ... дау ... ... ... қай ... дамиды:
көппартиялық жолмен бе, жоқ әлде, қоспартиялық жолмен бе? ... ... ... сарапшылар институты өзінің әлеуметтік зерттеулерінің бірін
жүргізу кезінде қазақстандық сайлаушыларға, «Бізге қандай ... ... ... ... ... болатын.
Кесте №1
|Партиялық ... ... ... ... типі ... | |
| | |18-30 |31-45 |46-60 |61+ ... |16,0 |15,5 |15,2 |16,5 |18,0 ... |8,9 |7,3 |8,6 |10,7 |9,8 ... |9,3 |9,0 |8,1 |10,7 |11,4 ... және одан |6,7 |8,4 |6,5 |5,6 |5,3 ... | | | | | ... |14,4 |18,2 |14,5 |13,2 |8,6 ... | | | | | ... |11,9 |10,5 |13,3 |11,5 |11,8 ... жоқ | | | | | ... ... |32,8 |31,1 |33,8 |31,8 |35,1 ... | | | | | ... |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 ... ... дәлірек айтсақ, үштен бірі (32,8%)
өздеріне қандай партиялық жүйе ыңғайлы ... ... ... ... ... 16% жауап берген және негізінен бұл типке
жасы 61 және одан ... ... ... білдірген.
Ал көппартиялық жүйені қолдағандар негізінен ең жас азаматтар болған.
Олардың жауабының пайыздық мөлшері 14,4%.
18-30 жас ... ... 20% ... қоғамда партиялар
санының неғұрлым көп болғандығын ... ... 8,9% ... 9,3% ... және
6,7% төрт және одан да көп партиялық жүйені ... ... ... ... ... ... жүйе
өзіне қажет екендігін, әлі де болса анықталмағандығын көреміз.
Сонымен бірге, біз тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында үлкен қолдауға ... ... ... ... ... келе жатқанын байқаймыз.
Қазіргі уақытта ... ... ... ... ретінде
қабылданбайды. Азаматтар партиялардың саны әлеуметтік ... ... ... ... ... ықпал етпейтіндігін біліп келе жатыр.
Демократиялық қоғам, партиялардың санының ... ... ... өмір ... біз ... атап ... де, ... сәттегі қазақстандық қоғамның саяси дамуының нәтижесі
болып, демократиялық мемлекеттің ... ... ... ... ... профессор Е.К. Кубеевтің ... ... ... ... бар ... ... ... туралы айту әлі ертерек
болып табылады. Тұрақты партиялық-саяси құрылым жоқ, ... ... мен ... ... әлеуметтік базаға ие емес. Ал шын мәніндегі
көппартиялық жүйеде, саяси партиялар әр ... ... ... ... ... сарапшылар институтының жүргізген әлеуметтік зерттеулерінің
нәтижесі жоғарыда келтірілген деректі ... ... ... ең ... ... ... ... 32,8%
халықтың мұқтаждықтарына толық назар аудармауды атаған.
Одан ... ... ... ... ... жасалынған
бағдарламалардың болмауын атаған. Сондай-ақ жастардың болмауын ... атап ... ... осы ... ... ... ... күрес
жүргізуді үйренбеген. Насихат жұмысы да ... ... ... ... ... 13,2% және 13,3% атап өткен.
Кесте №2. Саяси партиялардың дамуының өзекті мәселелері
|Мәселе |% ... ... ... назар аудармау |32,8 ... ... ... ... |24,1 ... ... амбициясы |17,0 ... ... ... болуы |15,0 ... ... |14,1 ... насихаттық жұмыс |13,3 ... ... ... ... ... ... |13,2 ... белгілі бір топтың мүддесін көздеу |11,2 ... ... |9,5 ... ... көрсетуге бағытталу |9,0 ... ... |8,9 ... аз ... |7,1 ... ... отандық партиялардың кемшіліктері ретінде адам санының аз
болуын, ақпараттың әлсіздігін, билікті қолдауға бағытталуын және қаржының
жетіспеуін бәрінен де аз ... ... ... ... ... өзекті мәселелері көптеген отандық
партияларға тән. Біздің пікірімізше партиялық жүйенің әлсіз дамуын өтпелі
кезеңмен ... ... ... ... ... ... институттар жетілген кезде біздің қоғамда да мықты, дамыған
партиялар ... ... ... Республикасындағы саяси партиялардың құқықтық институт
ретінде қалыптасу кезеңдері
Соңғы жылдары жүргізілген түбірлі экономикалық және ... ... ... саяси әралуандығына алып келді. Мемлекеттегі саяси
партиялар рөлінің өсуі олардың ... ... ... ... жол
ашты. Қазақстан азаматтары саяси партиялардың толыққанды ... ... ... ... ... ... ғылымда бұл құқықтық ... ... бар. ... ... барлығы бір-бірінен біршама ерекше
болғанымен мәні бойынша ұқсас болып келеді, ... ... ... ... тану ... ерекше құқықтық мәртебесін бекіту және т.б.
В. Евдокимовтың пікірі ... ... ... ... ... ... ... ретінде
қалыптасуының және оның қызметінің регламентін білдіреді» [36. 42 бет].
В. Даниленко партиялардың құқықтық институционализациясы, бұл ... және ... ... ... ... ... ... олардың ішкі ұйымдасуы мен қаржыландыруы сұрақтары шешілетін,
партия ... ... және ... ... ... ... пікір айтады [55].
Қазақстандық партияның құқықтық институционализациялануы ... Б. ... ... ... «Институционализациялану, өзара байланысты
екі бағытта, ... ... ... негізгі ережелерін
Конституцияға енгізу арқылы және ... ... ... ... ... ... дамиды» [56].
Саяси партиялардың конституциялық-құқықтық институт ретінде қалыптасу
процесіне хронологиялық зерттеу жүргізгендердің қатарында Кубеев Е. ... Г. Т., ... Б., ... Қ., ... Р. С., ... С. ... т. б. белгілі заңгер ғалымдар мен саясаттанушыларды атауға болады.
Жалпы ... ... ... жаңа ... ... ... фактор ретінде оң баға береді.
Қазақстандық зерттеуші Мусин Қ.Қ. өзінің ... ... ... және ... институционализациялану кезеңдерін былай
бөлген:
Бірінші кезең. Қазақстанда саяси партиялар саяси-әлеуметтік құбылыс
ретінде ... ... XX ... ... пайда болды және Ресеймен тығыз
байланыста өрбіді. Сондықтан саяси партиялардың ресейлік ... ... ... ... ... ... еді. В. П. Любиннің айтуынша,
XX ғасырдың алғашқы ширегі Ресей ... ... ... ... ... ... [57]. Бұған құқықтық негіз болған 1905 жылы 17
қазанда шыққан, халыққа ... ... ... және ... ... ... - Мемлекеттік Думаны құруға мүмкіндік берген
император жарлығы еді.
Бұл кезеңге тән белгі, ол ... ... ... мен қозғалыстардың
қалыптасуы және қызмет етуі. 1917 жылдың өзінде елде жүзден астам саяси
партиялар мен ... ... ... ... төрт ... аса) ... ... ақпан буржуаз-демократиялық революциясы Қазақстанда саяси
қозғалыстардың жаңа ... ... Сол ... ... ... ... және ... мүдделерін білдірген алғашқы қазақстандық
партиялар қалыптасты. 1917 жылы 21-26 ... ... ... бүкіл
қазақтық съезде «Алаш» ұлттық ... ... ... ... деп айтуға
болады. Съездің шешімінде: ... ... құру ... ... ... өз ... ... мұсылман кеңесінде осы партияның
бағдарламасын жасап ... ... ... ... ... ... Федеративті Парламенттік Республика құру ... ... ... ... ... ... Ж. Ақбаев, А.
Байтұрсынов және өзге де қазақ интелгенциясының буржуаз-демократиялық
бағыттағы ... ... ... ... демократиялық мемлекеттің
Алаш-Орда үкіметі екі жыл өмір ... ... ... ... тағы бір ... ұйым - ... ... социалистік партиясы» деп атаған «Үш жүз» партиясы құрылды.
Бұл партия пробольшевиктік бағытты ұстанды және Қазақстандағы ... ... ... сұрақтары бойынша «Алаш» партиясының басты қарсыласы
болды.
Бұлардан басқа 1917-1919 жылдарда Қазақстан территориясында ... ... ... ... жұмыс істеді [59]. Жалпы ... ... ... ... ... ... ... қызметін
атқарды.
Екінші кезең. (1917-1986 ж.ж.) Бұл кезең өз бастамасын 1917 жылғы Қазан
революциясының жеңісінен алады. Бұл ... ... ... биліктегі
монополиясымен және осы партия жариялаған тоталитарлы мемлекеттің дамуымен
сипатталады.
Кеңестер Одағының саяси жүйесіне бірпартиялы режимнің қызметі тән ... ... ... ... ... ... партия жетекшілерінің қолында
болды. Жалғыз партия заңды билікке ... ... ал онан ... ... ... ... ... болып табылды. 1927 жылы КСРО туралы Н. Бухарин
былай ... ... «Бір ... - ... ал ... ... [60].
Мемлекеттік өмірдегі коммунистік партияның ерекше рөлі туралы 1978 ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты
әрі анық жазылған: «Кеңестік қоғамның жетекші және бағыттаушы күші, оның
саяси ... ... және ... ... ... ... ... Коммунистік партясы табылады. Кеңестер Одағының Коммунистік
партиясы халық үшін дүниеге келген және халыққа ... ... ... ... сәйкес, қоғамды қатал орталықтандыру арқылы басқаруды
енгізу көзделді. Бұл басқаруды жұмысшы тап атынан партиялық – ... ... ... Оның ... Конституцияда баянды етілген дамыған
социалистік, одан кейін коммунистік құрылыс орнату идеясы ішкі ресурстарды,
елдің ... ... ... ... ... ... мәселелерді шешуді талап етті. Бұл мақсатқа жету саяси
режимді, экономиканы басқаруды қаталдандыру, ... ... ... ... ... ... ... мемлекет пен қоғам арасындағы байланысты жойған
бірпартиялық жүйенің тұрақсыз екенін дәлелдеді. Көп ... ... ... ... ... ... ... уақыты
келді.
Үшінші кезең. (1986-1991 ж.ж.) 80-жылдардың соңы ... ... ... ... болатын ұйымдар мен тұлғалардың ... ... ... ... ... ... жағдайындағы көппартиялылық пен
саяси полюрализмнің қайта қалпына келуімен ... Бұл ... ... ... ... артуына алып келді.
Қазақстанда бірлестіктердің құрылуына түрткі болған 1986 ... ... еді. ... Орталықтың диктатына қарсы шығуы қазақстандықтардың
саяси санасына түбірлі өзгерістер ... 1989 ... 22 ... ... ... ... өзгерістер мен толықтырулар енгізілді,
оған сәйкес, Жоғары Кеңеске сайлау кезінде, ... ... ... ... ұйымдардан – Қазақстан Компартиясынан, ... ... ... ... және өзге де ... құралды [62].
1989 жылдың қарашасынан 1990 жылдың наурызына дейін ... ... ... ... ... ... қоғамдық бірлестіктер
өмір сүрді. Бұларға «Форум» қоғамы, «Әділет» және «Мемориал» ... ... ... ... ... жастар ұйымдарын және
басқаларды жатқызуға болады.
Алғашқы бұқаралық, жалпы ... ұйым ... ... ... мақсатында құрылған «Невада-Семей» антиядролық қозғалысын атауға
болады. 1989 жылдың ... ... ... ... ... құрылды. Оған Демократиялық одақ пен Мемориалдың филиалдары,
Невада-Семей, Доверие, Зеленый фронт, Инициатива, ... ... және ... ... [63].
Протопартиялық құрылымдардың қалыптасуының бастауы 1990-91 жылдарға
келеді. Дәл осы ... ... ... ... рөл ... ... қалыптасуына алғышарттар жасалынды. 1990 жылғы КСРО халық
депутаттарының ІІ съездінде КОКП-ның кеңестік ... ... ... КСРО ... ... ... жойылуы партиялардың
құқықтық институт ретінде қалыптасуына жол ашты.
Қазақстандағы көппартиялылықтың қалыптасуына конституциялық-құқықтық
алғышарт ... 1990 жылы 25 ... ... ... ... ... ... ССР-нің мемлекеттік егемендігі туралы» Декларациясы еді.
Аталған құжат Қазақ ССР-нің ... ... ... ... және діни ... мемлекет пен қоғам өміріне араласу
үшін теңдей ... ... ... ... ... жылы 27 маусымда «Қазақ ССР-індегі қоғамдық бірлестіктер ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы көппартиялық жүйенің даму ерекшеліктері
болып, жоғарыдан басталған саяси және әлеуметтік-экономикалық ... ... ... оның ... ... табуы еді. Тағы
бір сол кезеңге тән белгі, ол ұлттық мемлекеттілік идеясының пайда болуына
байланысты халықтың ... ... ... ... ... ұлттық мәдениет пен тілді қалпына келтіруді өзіне ... ... ... ... ... жағынан, Қазақстандағы өзге
халықтардың құқығын қорғау үшін құрылған ұйымдар дүниеге ... ... ... ... ... ... қозғалысы, «Единство» және т.б. дәл осы
кезеңде қалыптасқан ... ... ... 1991 жылы 16 ... ... ... ... туралы» Конституциялық Заңға
сәйкес Қазақстанның ... ... ... ... ... жаңа
кезеңі басталады [66].
1993 жылы 28 қаңтарда Қазақстан Республикасы Жоғары Кеңесінің ... ... ... ... ... Конституциясы жас
мемлекеттің плюралистік демократияны ... ... ... ... заңның 10-тарауы ... ... ... ... ... бекітті. Оның
ішінде, 56-бап қазақстандық саяси партиялардың құрылуының, оның қызметінің
және қызметінің тоқтауының ... ... ... заңның қабылдануын
қарастырады.
1994 жылдың өзінде Орталық сайлау комиссиясының деректері бойынша Жоғары
Кеңестің 13 шақырылымының 176 депутатының 75-і ... ... және ... ... сайланды [63. 14 бет].
1995 жылы Қазақстан саяси жүйені одан әрі либералдандырды. Осы жылы 30
тамызда ... жаңа ... ... ... ... одан ... [67].
Негізгі заңның 5-бабында тұңғыш рет саяси ... ... ... ... ... ережелер бекітілді. Профессор Ғ.
Сапарғалиев оларды былайша жіктеді:
1. Идеологиялық және ... ... ... ... ... арқы сүйейтін, түрлі саяси партиялардың ... ... ... негіз орнату. Бұл, өзінің қызметін конституциялық негізде
жүргізетін саяси партиялар легитимді болып табылады дегенді білдіреді.
2. Саяси ... ... жеке ... ұйымдар болып табылады. Яғни,
олар мемлекеттік органдармен бірікпейді және ... ... ... ... мен ... ... кетуіне жол бермеу мақсатында,
Конституция ... ... ... ... ... ... Конституция барлық саяси партиялар заң алдында бірдей деп бекітеді.
Бұл ... бір ... ... ... ... да бір ... ... ие бола алмайды дегенді білдіреді.
4. Конституция саяси партиялардың ісіне мемлекет органдарының заңсыз
араласуына тыйым ... Бұл ... ... ... деп саяси партиялардың
Конституцияда, саяси партиялар туралы заңда бекітілген және ... ... ... ... қажет.
5. Конституция мемлекеттік органдардың функцияларын саяси партияларға
жүктеуге тыйым салады.Мемлекеттік органдар өзіне жүктелген міндеттерді өзі
атқаруы тиіс.
6. ... ... ... ... қаржыландыруға тыйым
салады. Олар өз қаржыларына, Қазақстан ... ... мен ... бөлген қаржыға өмір сүруі мүмкін. Саяси партиялар шетелдік заңды
тұлғалар мен азаматтардан, шет мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардан ... тиіс ... ... ... норма саясатқа, мемлекеттің қызметіне
сыртқы фактордың араласуына жол бермеу мақсатында ... ... ... мен ... ... конституциялық құрылысын
күшпен өзгертуге, ... ... ... мемлекеттің
қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, діни, тектік-
топтық араздықты ... ... ... ... ... ... ... салады.
8. Конституция саяси партиялардың діни негіздегі қызметіне тыйым салады.
Бұл конституциялық ережені екі мағынада түсінуге болады: 1) діни ... алып ... ... ... ... 2) ... және тіркелген
саяси партиялар өз қызметін діни идеологияға сүйеніп жүргізуге құқығы жоқ.
9. ... ... ... өзге мемлекеттердің саяси
партияларының ... ... ... ... ... салу ... егемендігін қамтамасыз ету қажеттілігінен туындайды.
Жоғарыда келтірілгендерден түйетініміз Қазақстан ... ... ... ... мен қызметі үшін кең
конституциялық негіз берген [68].
Сондай-ақ, 1995 жылғы Конституция ... ... ... ... ... (1996. 07. 02.), ... ... туралы»
(1996. 07. 02.), «Сайлау туралы» (1995. 09. 28.), «Қазақстан Республикасы
Парламенті және оның ... ... ... (1995. 10. 16.)
Конституциялық Заң күші бар ... ... ... ... т.б. ... актілер одан әрі жетілдіруге өз үлестерін қосты.
«Қазақстан – 2030» бағдарламасын жүзеге асыру мақсатында 2001 жылдың ... ... ... ... ... 2010 ... дейінгі
дамуының стратегиялық жоспарында партия туралы заңды одан әрі ... ... ... ... ... ... онда көппартиялық жүйеге жағдай туғызу қажеттілігі
көрсетілген, яғни:
- аяси партиялар шын мәніндегі беделге, ... ... ие ... және ... ... ... ... болуы керек;
- қазіргі саяси партиялар мен олардың парламенттік фракциялары қоғамның
барлық бөлігінің мүдделерінің ... ... ... ... үшін алғашқы жағдайларды туғызуға міндетті;
- партиялар қоғамдық пікірді дауыс беру ... ... ... ... мен ... ... арасында тұрақты байланысты жүзеге
асыруы тиіс. Партиялық қызметтің негізінде саяси элитаны таңдау ... ... ... кадрларын дайындауды жүзеге асыруы тиіс;
- мемлекеттегі көппартиялылықтың өмір ... ... ... мол ... ... ... қажетті жағдайлардың бірі
ретінде болуы тиіс;
Парламенттегі партиялық фракциялардың рөлін арттыру үшін, Парламенттегі
партиялық фракциялардың ... ету ... ... ... ... ... ... 15 шілдедегі жаңа «Саяси партиялар туралы» Қазақстан
Республикасының Заңы қабылданды [39]. Онда ... ... ... және мүшелерінің саны, партиялар жарғысының қажетті ақпараттық
минимумы, олардың ... ... ... мен мерзімдері айтарлықтай
өзгеріске ұшырады.
Партияларға жаңа заңның талаптарына байланысты ... ... ... ... ... ... партия жүйесіне әсер етті.
Егер 2002 жылдың маусымында Қазақстанда «Қазақстанның Халық Конгресі»
партиясы, «Алаш» ұлттық ... ... ... ... ... ... ... партия,
Қазақстанның қайта өрлеу партиясы, Қазақстанның Республикалық Еңбек саяси
партиясы, ... ... ... ... ... халықтық
партия, Аграрлық партия, «Азамат» Қазақстанның демократиялық партиясы,
Қазақстан әйелдерінің демократиялық партиясы, Шаруалардың ... ... ... ... ... ... ... елі»
ұлттық бірлесу партиясы, «Ақ жол» ... ... Орыс ... ... ... ... сынды 19 партия өмір сүрсе, жаңа заңның
талабына сәйкес қайта тіркеуден мына партиялар өте алды: ... ... ... ... ... Коммунистік партия, Аграрлық партия,
Шаруалардың «Ауыл» социал-демократиялық партиясы, Қазақстан патриоттарының
партиясы, «Ақ жол» ... ... 4 ... яғни, «Алаш» ұлттық партиясына, Орыс партиясына,
Қазақстан әйелдерінің демократиялық партиясына, ... ... ... ... ... тіркеуден өтуі үшін қажетті мүшелер ... ... ... ... ... ... ... емес ұйымдар туралы», ... ... ... ... ... ... ... байланысты
тіркеуден өткізуден бас тартылды.
Еңбектің республикалық саяси партиясы мен ... ... ... ... ... ... енді.
Қалған 6 партия, яғни, «Қазақстанның Халық Конгресі» ... ... ... ... ... Әділеттік партиясы,
«Азамат» Қазақстанның демократиялық партиясы, «Қазақ елі» ұлттық бірлесу
партиясы жаңа заңның талаптарына ... ... ... санын жинай
алмағындықтан қайта тіркеуден өтуге бас тартты.
Саяси процестердің ... ... ... тағы ... әртүрлі
бағыттағы партиялар пайда болды. Атап өтер ... ... ... ... партиясы (бүгінгі күнде аталған партия
Конституцияға қайшы әрекеттер жүргізгендіктен, заңға ... сот ... ... ... ... Қазақстан коммунистерінің халықтық
партиясы, «Руханият» партиясы және ... ... ... №3. ... ... Әділет министрлігінде тіркелген
партиялар тізімі
| |Партия ... ... ... |Мүшелер |Тіркелген |
| | ... мен ... ... ... |
| | ... | | ... |
| | ... | | ... |
|1 |« Ақ жол » |№580р ... ... ... |
| ... |12.12.2002ж|Мұхамедияұы |57406* ... |
| ... |. | | | |
| ... | | | | |
|2 ... |№15р ... Азат |63458* ... |
| ... партиясы |10.01.2003ж|Тұрлыбекұлы | ... |
|3 ... ... |Назарбаев |111123* |барлық |
| ... ... ... | ... |
| | | ... | | |
|4 ... |№97р |Мадинов ... |52567* ... |
| ... ... ... | ... |
|5 ... |№125р |Қасымов Ғани |51188* ... |
| ... ... |21.03.2003ж|Есенгелдіұлы | |облыстарда |
|6 |Қазақстанның ... ... |52246* ... |
| |коммунистік партиясы|20.03.2003ж|Серікболсын | ... |
| | | ... | | |
|7 ... ... ... ... Ғани |61043* |барлық |
| ... | ... |
| ... | | | | |
|8 ... ... |№ ... | |барлық |
| ... ... | ... |
| | | ... | | |
|9 ... ... |Назарбаева | ... |
| ... ... ... | ... |
| | | ... | | ... ... |№ ... | ... |
| ... |21.06.2004ж|Владислав | |облыстарда |
| ... ... | ... | | ... ... |№ ... | ... |
| ... ... | |облыстарда |
| ... | ... | | |
*- ... кездегі саны
Партиялар туралы заңды реформалауға қарамастан, елдегі саяси жағдайға
байланысты жаңа саяси партиялар пайда бола бермек.
Қазақстан ... ... ... құқықтық
институционализациялануының негізгі кезеңдерін қарастырудың ... ... ... ... бірігуге конституциялық құқығын
жүзеге асыру, ... және ... ... даму ... одан ... түседі.
3. Саяси партиялардың сайлау процесіне қатысуын құқықтық реттеу
Сайлау институты демократиялық, құқықтық ... ... ... ... жүзеге асыратын шынайы механизмге айналады. Нақ
осы жерде әртүрлі саяси ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттердегі ... ... мен ... ... ... ... ... мыналар:
мүмкіндіктер теңдігі – барлық кандидаттарға сайлауға, теле-радио уақытқа
және өзге де ... ... ... үшін ... ... ... ... бейтараптығы – атқарушы органдардың ... ... ... ... тұлғалар сайлау кампаниялары
кезінде өзінің абырой-беделін не ... ... бір ... ... ... не ... пайдаланбауы тиіс.
Бұл қағидаларды Қазақстанда жүзеге асыру сөз жоқ, елімізде демократиялық
сайлауды орнықтыруға өз септігін ... ... ... ... ... ... ... аударатын болсақ, біз алға жылжу жоқ деп біржақты айта алмаймыз. ... ... ... ... мемлекетіміздің үлкен демократиялық
қадамдарға баруы, саяси ... ... мен ... ... партиялар туралы заң нормативтік тәртіппен, ... ... ... ... мәслихаттағы өз өкілдері
арқылы Сенатқа кандидатуралар ұсыну мүмкіндігін белгілеген (15 б. 3 ... ... заң ... нысанда партиялардан өздерінің сайлау
функцияларын ... ... ... ... Олай болмаған жағдайда, мысалы,
Парламент Мәжілісінің депутаттарын сайлауға қатарынан екі ... ... ... әкеп ... ... ... сатысы болып, ол ... ... ... ... Нақ осы ... Президент, депутат, сенатор
және өзге де ... ... ... кімдердің қатарынан болатыны
анықталады.
«Сайлау туралы» Конституциялық Заңның 55-бабының 3-бөлігіне сәйкес,
Президенттікке ... ... ... ... ... ... ... Президенттікке кандидат ұсыну туралы шешім республикалық-
қоғамдық бірлестіктің жоғары органы мүшелерінің ... ... ... қабылданады да хаттамадан үзінді жасалады. Атап өту крек, заң
қоғамдық бірлестікке өзіне мүше ... ... ... ... ... салмайды.
Қоғамдық бірлестіктердің Парламент Мәжілісі депутаттығына кандидаттарды
ұсынуы Президенттікке кандидаттарды ... ... ... ... ... бар. ... ... Мәжілісі депутаттығына
кандидаттарды тек республикалық емес, ... ... ... қоғамдық
бірлестіктер де ұсына алады.
1999 жылғы 6 көкектегі ... ... ... ... туралы заң
Парламент Мәжілісі депутаттарын сайлау үшін ... ... ... толықты. Тұлғаларды партиялық тізімге енгізу ... ... ... ... заң кандидаттың бір уақытта аумақтық сайлау
округі бойынша ... ... ... тізімдегі тұлғаларды орналастыру тәртібін партия дербес
белгілейді және оны ... ... ... ... жоғары органының
хаттамасының үзіндісімен қосып, Орталық сайлау ... ... ... қалыптастырудың мұндай процедурасы сайлау ... ... ... деп ... ... ... ... жалпы
тізімге дауыс береді не мүлдем дауыс бермейді. Оның партия ұсынған тізімге
қандай да бір ... ... ... жоқ. ... елдерде «жұмсақ тізім»
жүйесі кең тараған. Оған ... ... ... бір кандидаттарға
артықшылықтар беру арқылы партия ... ... ... мүмкіндігі
беріледі. Сөйтіп, сайлаушылар еркі партия ... ... ... ... ... ... себебі, партиялар тізіміндегі
кандидаттардың орны сайлаушылардың ... ... ... Бұл ... ... елде жоғары саяси рейтингке ие ... ғана ... ... ... алғанда, әртүрлі сайланбалы мемлекеттік лауазымдарға кандидаттарды
ұсыну сатысы еліміздің сайлау туралы заңымен мұқият реттелген.
Президенттікке, Мәжіліс және ... ... ... ... ... ... ... Аумақтық сайлау комиссиясына
тіркелу үшін депутаттыққа кандидаттардың кез келген саны ұсынылады, ... ... олар ... құжаттар мұқият тексеріледі. Саяси
партиялардың бір ... ... ... ... кандидатты ұсыну
кезінде оларды тіркеу төмендегідей құжаттар болған кезде жүргізіледі:
1) саяси ... ... ... ... осы ... партияның әділет
органдарында тіркелгені туралы құжаттың көшірмесі қоса тіркелген тиісті
сайлау ... ... ... ұсыну жөніндегі хаттама үзіндісінен көшірме;
2) азаматтың өзін ұсынған саяси ... осы ... ... ... ... ... дауысқа түсуге келісімі туралы өтініш;
3) кандидат туралы өмірбаяндық деректер;
4) кандидаттың сайлау жарнасын енгізгенін растайтын құжат;
5) кандидаттың өзін ұсынған ... ... ... ... ... ... денсаулық жағдайы туралы медициналық анықтама.
Аумақтық сайлау комиссиясы кандидаттың заңға сәйкестігін тексеріп, ол
туралы Мәжіліс ... ... ... ... ... ... 15 күннің ішінде Орталық және тиісті аумақтық сайлау комиссияларына
жіберіледі. Мұнан ... ... ... ... жеті ... ... сайлау комиссиясы туралы мәліметті жариялайды,
тіркеу кезінде ... ... ... ... бас ... туралы не
тіркеудің күшін жою туралы шешім ... ... ... ... ... ... да ... округ бойынша партиялық тізімге енген тұлғаларды ... ... ... ... ... мен ... ... тіркеп,
оларға тиісті куәлік беріп, олар тіркелген сәттен бастап он күн ... ... ... ... Тіркеуден бас тарту немесе
тіркеуді жою ... ... жеті ... ... ... ... сотқа шағым беруге болады.
Партиялық тізімдерді ресми тіркеу ... соң ... ... ... ... ... ... дауыс беру үшін бюллетендерді
дайындау мүмкін болады. Сайлау бюллетенінде ... ... ... ... ... сайлау комиссиясның қаулысымен бекітілген
«Сайлау бюллетеніне саяси ... ... ... туралы жеребе өткізу
ережелеріне» сәйкес жүргізіледі (13. 07. 1999. № 15/214) [78].
Аталған ереженің 1-бөліміне сәйкес ... ... ... ... ... ... партия өкілдерінің қатысуымен өткізіледі. Сайлау
бюллетендерін жасаудың мұндай процедурасы ... ... ... және ең ... ... ... қызметіндегі бейтараптықты
білдіреді. Әйтсе де атап өту қажет, ... ... ... ... ... сайлау нәтижесі өзгермейтіні белгілі.
Қоғамда шын мәнінде абырой-беделге ие саяси ... өз ... ... орын алғанына қарамастан сайлауда оң нәтижеге үміт арта ... ... және ... депутаттығына кандидаттарды тіркеген
сәттен, сайлаушылар арасында өз үміткерлерін қолдауға ... ... ... ... ... ... қарамастан, ең аз құқықтық
реттеуге ұшырауы тиіс. Бұл жерде саяси партияларға өздігінен жұмыс ... кең ... ... ... заң, ... ... қызметінің құқықтық негіздерін де анықтап берген, себебі,
қажетті ... ... ... ... ... мен өткізудің
кепілі болып табылады.
Мысалы, «Сайлау туралы» Заңның 27-бабына ... ... ... ... ... ... арқылы;
- жариялы түрдегі сайлауалды шараларын, кандидаттардың, олардың ... ... топ ... ... ... ... ... аудиовизуалды және өзге де насихатту материалдарды ... ... ... ... өту ... ... ... бірлестіктерге (саяси партияларға)
белгілі бір кандидатты жақтап не оған қарсы ... ... ... ... ... мемлекет олардың насихат жұмыстарына ... бір ... ... бір ... ... округі бойынша түсетін саяси
партиялардың кандидаттарына өздерінің бағдарламаларымен мемлекеттік ақпарат
құралдарында шығуға ... ... ... теңдігі қағидасына
сәйкес, барлық кандидаттар тең дәрежеде мемлекеттік телевидения бойынша бір
мәрте он бес минут, мемлекеттік радио бойынша бір ... он ... ... ОСК ... ... ... баспасөз беттерінде екі ... ... бар. Оның ... не ... не ... ... өзі
айқындайды. Мемлекеттік аппараттың бейтараптығы қағидасын ... ... ... кандидаттардың сөзін үзуге немесе қандай да
бір түсініктемелер беруге тыйым ... ... ... ... ... өткізу үшін бір мандатты
сайлау округінен түсетін партиялық кандидаттарға бірдей ... ... ... ... ... мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-
өзі басқару органдары кандидаттарға сайлауалды шараларды ұйымдастыру мен
өткізуге жағдай туғызуға міндетті. ... ... ... ... ... беру және өзге де ... туғызу туралы өтінішті жергілікті
әкімшілік ол берілген күннен бастап үш күн ішінде қарастыруға міндетті. Бұл
жерде ... ... және ... ... ... және ... материалдық объектілер кандадаттарға сайлау комиссиясы бекіткен уақытқа
ақысыз негізде беріледі.
Плакаттар, үнпарақтар, лозунгтер және өзге де ... ... ... үшін ... ... комиссиялары кандидаттарға бірдей
сомадағы ақша ... ... ... ... ... ... баспа
материалдарында оларды шығарушы ұйым, баспаның мекені және тиражы, оларды
шығаруға жауапты тұлғалар жайлы мәліметтер ... ... Осы ... заң
анонимді насихат материалдарының таралуына тыйым салады.
Насихат материалдарын кез келген үй-жай, ... және өзге ... ... ... ... келісімімен іле беруге
болады.
Жоғарыда аталған жеңілдіктер, саяси партиялардың Президент, жоғары және
жергілікті өкілді органдарды ... ... ... ... ... ... бірге, партиялық тізім бойынша түсетін кандидаттардың
насихаттық қызметіне ... ... ... тыйым салу даулы мәселе
болып табылады. Сайлау процесінің барлық субъектілері қолданылатын сайлау
жүйесіне ... тең ... мен ... ие ... керек.
Кандидаттардың сайлауалды бағдарламаларына белгілі бір ... ... онда ... да бір ... ... артықшылыққа жол
берілмеуі керек. Мұндай кемшіліктердің орын алуы ... ... ... еркі ... ... бастамашыл тобы құрылуы мүмкін.
Оның құрамын және санын партияның кеңесі бойынша кандидаттың өзі анықтайды.
Бастамашыл топ ... ... ... ... ... ... ... айналысады.
Сайлау процесінің келесі бір маңызды сатысы дауыс беру болып табылады,
себебі, дәл осы жерде халықтың өз ... ... ... асырылады және
соның нәтижесінде саяси партиялардың бір бөлігі сайланған мекемелерден ... Бұл саты да, ... заң ... жол ... мақсатында сайлау
туралы заңмен мұқият реттелінген.
Дауыс беру бір күн бойы жергілікті уақыт бойынша таңғы сағат ... ... ... ... ал кейбір жағдайда жмырма екіге дейін созылуы
мүмкін. ... күні ... ... ... ... беру ... бір ... бұрын дайындыққа кірісуі керек.
Сайлау учаскесіне келген сайлаушы сайлау комиссиясының ... ... ... ... көрсету арқылы бюллетенді алады. Бюллетенді
сайлаушы арнайы кабинада толтырады.
Сайлау ... ... ... ... ... мен ... өкілдері бақылаушылар ретінде қатыса алады. Олардың дауыс беру
учаскелерінің ... ... ... күні дауыс беруге арналған сайлау
учаскесінде болуға, дауыстарды санауды, сайлау учаскесінде ... ... ... ... ... бар.
Алайда, аталған құқықтар дауыс беру процесіне тиіміді бақылауды
қамтамсыз етеді деп ... айта ... ... ... ... ... ... санау және сайлау
нәтижелерін анықтау табылады. Дәл осы сатыда сайланбалы органдардың нақты
құрамы белгілі болады.
Сондай-ақ, ... беру ... ... сайлау жүйесіне де тығыз
байланысты. Бұл институт сайлаудың құқықтық құрылымына ғана емес, сонымен
бірге, елдегі ... ... де әсер ... күні ... ... жүйесінің екі түрі бар – мажоритарлы және
пропорцианалды. ... ... ... көпшілігі қағидасында құрылса,
екіншісі – берілген ... мен ... ... ... ... негізделеді. Екеуін де біріктіру, дауыс берудің
аралас жүйесін ... ... ... қос жүйе де ... ... ... ие. ... мажоритарлы жүйеде сайлауда дауыстың көпшілігін
алған кандидат жеңді деп есептеледі және ... саны ... ... ... ... Себебі, сайлауда сәл ғана басымдықпен жеңген
партия Парламенттегі орынның көпшілігін иеленуі ... және бұл ... ... ... ... органдарда мүлдем орын алмауы мүмкін.
Пропорционалды жүйенің артықшылығы оның әділеттілігінде, яғни, әртүрлі
саяси партиялардың сайлауда алған орындары оларды ... ... ... Оның ... ... ... ... қоғамның атынан пікір
білдіретін монополиялық партияның болуы да мүмкін емес. Алайда, бұл ... ... тән ... бар. ... айтсақ, бұл жүйе ... ... және ... саяси күштердің бөлінуін күшейте
түседі. Себебі, пропорционалды жүйе ... тым кіші ... ... мүмкіндігін ұлғайтады. Ал, бұл Үкіметті қалыптастыруда, оның одан ... қиын да ... ... ... ... ... ... Парламент Мәжілісіне сайлау
кезінде Қазақстан үшін ең қолайлысы аралас жүйе ... ... Бұл ... бір ... сайлау округі және партиялық тізім бойынша
сайлауға мүмкіндік береді. 1999 жылы елімізде енгізілген бұл жүйе ... деп ... ... ... және оның ... ... Конституциялық заңның 4-бабына сәйкес, Мәжілістің 67 ... ... ... ... ... яғни ... ал ... 10 депутат
партиялық тізім ... ... ... ... ... саяси
партиялар 7% кедергіден өте алса).
Атап өту қажет, сайлау жүйесінің ... ... ... ... ... ... ... ықпал жасады.
Кейбір ғалымдар партиялық тізім үшін ... ... он ... ... партияларға заң шығару ісіне араласуға мүмкіндік берді ... ... ... ... жүйе ... беріліп отырған мандаттар саны,
еліміздегі саяси жағдайдың шындығына сәйкес ... яғни өте аз ... ... ... ... ... ... едәуір
бөлігі Парламентте өз өкілдерін көре алмай отыр [63. 87 бет].
Осы жерде С. Самалдыкованың ұсынысын ескеру ... ... Оның ... ... санын 100-ге көтеру арқылы, партиялық тізім бойынша
сайланатын депутаттарға соның жартысын, яғни 50 ... бөлу ... ... ... ... екі түрлі сайлау жүйесімен сайланған депутаттар
үйлесімді әрі тиімді жұмыс үстей алады [80].
Біздің пікірімізше, бұл ... ... ... ... ... және ... ... көрініс табуы тиіс.
Сондай-ақ, маңызды мәселе болып депутаттық мандатты пропорционалды ... ... 7% ... ... ... ... партиялар үшін, оның
шын мәніндегі «кедергі» екендігін, Парламенттің төменгі ... ... ... ... 2004 ... ... өткен бұл сайлауда «Отан» - 7,
«Ақ жол» - 1, ... - 1, ... - 1 ... өткізе алды. Көріп
отырғанымыздай сайлауға қатысқан 12 партияның тек 4-і ғана ... ... ... ... Бұл ... ... ... әлсіз дегенді білдірмесе
керек.
Атап өту керек, шетел тәжірибесінде бұл ... ... ... ... ... ... ... құрамының тең
жартысы партиялық тізім бойынша 5% ... ... ... ... [52. 378 бет].
Шетелдік тәжірибені ескере отырып, мен қазақстандық зерттеуші Мусин ... 2% ... 3% ... ... ... деп ... Бұл елімізде
көппартиялылықтың дамуына және олардың сайлау күресіне белсенді араласуына
ықпал етер еді.
Қорытындылай келгенде, сайлаудағы саяси ... ... ... ... ... сайлау заңын одан әрі жетілдіру қажет деп
ойлаймыз. Оның ішінде саяси ... ... ... сайлау
процесінің жалғыз ұжымдық субъектісі ретінде тану; олардың насихаттық
жұмысына ... ... ... Мәжілісі құрамының 50% партиялық
тізім бойынша ... ... ... пропорцианалды бөлу үшін
белгіленген сайлау ... ... ... ... дауыс беру
және оның қорытындысын шығару кезіндегі бақылаушылардың ... ... ... енгізілуі тиіс бұл өзгертулер мен толықтырулар
тұрақтандырғыш ... ... ... және ... ... өміріне саяси
плюрализм мен дамыған демократияның әртүрлі нысандарын тезірек ... ... ... ... ... ... ... тиімді жұмысы, саяси
партиялардың қоғамдық және мемлекеттік өмірге араласуынсыз мүмкін емес.
Олар әлеуметтік ... ... ... ... және азаматтық қоғам
мен құқықтық ... ... ... байланыстыратын ең қолайлы
өркениетті құрал болып табылады.
Партиялар әртүрлі әлеуметтік топтардың мүдделерін анықтау, негіздеу және
білдіруді ... ... қана ... ... бірге, осы мүдделерді
біріктіру арқылы қоғамның жалпыұлттық ... жол ... ... мемлекеттегі демократиялық даму деңгейін нақ осы ... ... ... ... ғылыми зерттеу қандай да бір құбылысты, өзі маңызды деп
есептейтін қырынан қарастырады. ... ... ... ... бір
ғылыми еңбектің шеңберінде мүмкін ... Осы ... ... ... құқықтық қырынан ... ... ... Егер ... ... партиялардың институционализациясы XX ғасырдың
ортасынан басталса, бізде бұл процесс XX ғасырдың ... ... қана ... Осы ... ... партиялар құқықтық құбылыс белгілеріне ие ... ... ... қажет ете бастады.
Саяси партиялардың қазіргі күнгі ... да ... ... ... ... ерекшеліктерін және шет
мемлекеттердің құқықтық тәжірибесін ... ... ... ... бұл
құқықтық институтқа жеке анықтамамызды бердік. Сонымен саяси ... ... ... ... ... ... ... жетуге
және оны жүзеге асыруға ... ... ... ... ... бір ... саяси еркін білдіретін, қоғамдық мемлекеттік
процестерге ықпал ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық бірлестігі.
Саяси партиялардың конституциялық құқықтық мәртебесін зерттеу ... ... ... ... ... ... ... яғни саяси партияның құқықтық мәртебесін зерттеу
кезінде, қоғам мен ... ... ... ... және ... институттар тобын қамтитын кешенді сипатқа ие екендігі
анықталды. Партиялардың құқықтық ... ... ... ... ... мен міндеттер, құқықтық кепілдіктер және
құқықтық жауапкершілік құрайды;
2. партиялардың ... ... оны ... ... құқықтық
нормалардың ішкі бірлігімен және ... ... ... өзге ... өзара байланыста ... ... ... ... құқығының жеке бір
құбылысын білдіреді. Партиялардың құқықтық мәртебесін жеке бір ... ... ... ... ... түрі ... ... құқықтық жағдайын реттеу проблемасын шешу қажеттігінен туындаған.
Аталған проблеманы ... ... ... шешу ... ... да ... ... жеке бір институт ретінде бөліп алу бүгінгі
күннің қажеттілігі;
3. партиялардың ... ... біз ... ... ... ... ... бір түрі ретінде және қоғамдық
бірлестіктердің құқықтық мәртебесінің бір түрі ретінде қарастырдық;
4. ... ... ... ... ... ... ... мен
орны, олардың өз құқықтарын жүзеге асыруының қағидалары мен ... ... ... ... жасайтын қоғамдық бірлестіктер
институты табылады.
Сонымен, партиялардың конституциялық құқықтық мәртебесі конституциялық
құқықтың жеке бір саласы ... ... ... және оның ... арнайы заңның көмегімен анықталады.
Осыған орай, бітіру жұмысында республиканың егемендік алу кезеңіндегі
саяси ... ... ... даму ... және ... ... белгілейтін құқықтық реформалардың одан арғы
кезеңдері мұқият зерттелінді. «Қазақстан Республикасының ... ... ... ... «Қазақстан Республикасының
Мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Конституциялық Заңының ... ... 1993 және 1995 ... ... рөлі және ... бірлестіктер туралы» (31.05.1996), «Саяси
партиялар ... ... ... ... туралы»
(28.09.1995), «Қазақстан Республикасының Парламенті және ... ... ... ... Қазақстан Республикасы
Заңдарының маңыздылығы атап өтілді. Саяси партиялардың конституциялық
құқықтық институты нақ осы ... ... ... тапты.
Бітіру жұмысында саяси партиялардың Қазақстанда құқықтық институт
ретінде қалыптасуының кезеңдері де ... ... ... ... екінші бөлімінде саяси партиялардың ұйымдасуы мен
қызметінің әртүрлі аспектілерін реттейтін заңдық база ... ... ... ... Шет мемлекеттердің заңдық тәжірибесі салыстырмалы
құқықтық талдау шеңберінде пайдаланылды, сондай-ақ партиялық заңнаманы одан
әрі жетілдіру мәселелері ... ... және шет ... заңгерлер мен
саясаттанушылардың тәжірибелік ұсыныстары ѕәм сыни ескертпелері зерттелді.
Қазақстан саяси партиялардың құрылу еркіндігін құқықтық реттеуді жүзеге
асыра отырып, аталған ... ... ... ... ... жағдайын ескере
отырып шешеді. Саяси партияны құрудағы азаматтық мәселесі, партияларға
әскери қызметшілер мен ... ... ... ... ... салу ... ... мақсаттары немесе іс-әрекеттері
Қазақстан Республикасының конституциялық ... ... ... ... ... ... нұқсан келтіруге, әлеуметтік,
нәсілдік, ұлттық, діни, тектік-топтық және рулық ... ... ... ... ... ... салу мәселесі және т.б. осы
ғылыми еңбекте талқыланды.
Сондай-ақ ғылыми еңбекте саяси партияларды заңдастыру ... ... ... аударылды. Саяси партияларды құрудың әлемде қолданылатын
түрлеріне Қазақстан үшін қолайлысы және демократия талаптарына сай ... ... ... ... ... ... ... тоқтатудың бітіру жұмысында қарастырылған
негіздері партияның заңсыз қызметіне тыйым салуға және ... ... ... ... бағытталуы тиіс. Осыған орай ... ... ... ... қатарынан екі мәрте қатыспау
партияны таратуға алып келеді деген негіздің күшін жою ... ... ... ... ... ... ... партияның кез
келген сайлауға қатысуы ерікті болып табылады және ешкім де ... ... ... ... ... ... процесі әлі аяқталған жоқ және ... ... ... ... институтын мұқият құқықтық
регламенттеу олардың ... ... ... ... олардың
бірлесу еркіндігін қамтамасыз ету және ... ... ... ... ѕәм өзге де ... институттардың заңсыз
араласуына жол бермеу мақсатын ... да, ... мен ... ... Елбасымыз
Н. Ә. Назарбаев атап өткендей: « ... ... ... және ... ие, ... және ... ... партиялардың болуына
қолайлы жағдай туғызу. Бұл мемлекеттің стратегиялық ... ... ... ... ... ... Теория государства и права. Уч. Пособие. М., 1993.
Н.И. Матузова, А.В. Малько. Теория государства и права. М., 1997.
С.С. Алексеев. ... ... ... М., ... ... ... ... әкімшілік, халықаралық және ... ... ... ... ... ... ... Бұл олардың
құқықтық жағдайының ерекшілігімен түсіндіріледі.
К. Дегенхарт. Государственное право. Гейдельберг. ... Е.К. ... ... РК. Караганда. 1998.
Назарбаев Н.Ә. Ел Президентінің «Отан» РСП ІV кезектен тыс ... ... ... 2002. №12.
Бэкон Ф. Сочинения в 2-х томах. М., 1978. Т. ... Ш.А. ... о ... ... и ... римлян. Избранные
произведения М., 1955.
Бекназар-Юзбашев Т.Б. Партии в буржуазных политико-правовых учениях. М.,
1988.
Франклин Б. ... ... М., ... В.Б. ... в ... ... ... общества.
Свердловск. 1990.
Малая энциклопедия конституционного права. ... М.В., ... В.А. ...

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1917 жылғы саяси партиялар мен ағымдар7 бет
1991-2002 жж аралығындағы Қазақстандағы саяси партиялар50 бет
Ақпан төңкерісі. саяси партиялар мен ағымдар22 бет
Испания мемлекетінің саяси партиялары4 бет
Мемлекет және саяси партиялар24 бет
Саяси партиялар жайлы8 бет
Саяси партиялар мен қоғамдық саяси қозғалыстар24 бет
Саяси партиялар мен қоғамдық қозғалыстар10 бет
Саяси партиялар мен қоғамдық-саяси қозғалыстар8 бет
Саяси партиялар туралы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь