Сырым Датұлы басқарған Кіші жүз қазақтарының көтерілісі


1.17 XVIII ғ. Кіші жүздегі шаруалар көтерілісіне Сырым Датұлы басшылық етті.
1783.1797 жылдардағы көтеріліс Кіші жуз территориясын қамтыды.
3.15. Сырым Датұлы бастаған көтеріліс 14 жылға созылды.
1783-1797 ж.ж. арасын қамтыған Кіші жүздегі ең ірі көтерілістің басты мақсаты: 1) патша үкіметі тартып алған атамекенін қайтарып алу; 2) отарлық басқыншылықты тоқтату; 3) хан әулетінің озбырлығын шектеу; 4) Жайық бойында қазақ әскерлерінің озбырлығын тоқтау.
Кіші жүзде хандық биліктің әлсіреуі. Ақсүйектердің бір бөлігінің патша үкіметінің саясатын қолдамауы. Ресей үкіметінің Кіші жүзді әкімшілік басқаруда өзгерістер енгізіп, Кіші және Орта жүздің кейбір өңірлерінің Симбирск, Уфа басқармасына бағындырылуы. (1744ж. құрылған Орынбор губерниясы таратылды).
- Орыс помещиктері мен Жайық қазақ әскерінің қазақтарға зомбылығынын күшеюі.
1782-1783 жылдарда жұт әсерінен малдың шығын болуын қазақ әскерлері жергілікті халыққа қысым көрсету үшін пайдаланды.
1782 жылғы 27 желтоқсан – патша үкіметінің 1775 жылғы 7 қарашадағы жарлығы өзгертілді. Жаңа жарлық бойынша:
- Су көздері жанынан қыста мал айдауға ол жерлерді жалға алғанда ғана рұқсат етілді.
- Қазақтар жерлерінің қазақтарға жалға берілуіне тыйым салынды.
- Жлға алатын жер үшін қазақтар ақы төлеумен бірге, аманат қалдыруға тиіс болды. Көтерілістің басты қозғаушы күші карапайым көшпенділер. Патша үкіметінің қысымына қарсы би, старшын, батырлар да көтеріліске қатысты.
Көтеріліс аумағы: Еділ - Арал тенізі. Көтерілісшілердің басты мақсаты:
• Ғасырлар бойы қалыптасқан жерді пайдалану жүйесін қалпына келтіру.
• Орал қазақ әскерлерінің қазақ жерлерін басып алуын тоқтату.
• Нұралы хан мен оның сыбайластарынын озбырлығына шек қою.
Көтеріліс басшысы — Байбақты руының старшыны, батыр және шешен Сырым Датұлы (1742-1802ж.ж.). Ол 1775 жылы Пугачевтің әскерінде қазақ жасағын басқарған. Қолбасшы А.Суворов граф Панинге жазған хатында (1775 ж. 22 маусым): "Сырым бастаған қарулы топтар тосыннан келіп шабуылдайды, тез арада жоқ болады. Оның артынан қуғанмен ешкім жете алмайды" деп батыр сарбаздарын жоғары бағалаған.
1. Х.К. Ермұханова «Қазақстан тарихы». Алматы, 2008.
2. С. Смағүлов «Қазақстан тарихы». Алматы, 2007.
3. Е.Аққошқаров «Қазақстан тарихынан».
Алматы, 1997.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 8 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Сырым Датұлы басқарған Кіші жүз
қазақтарының көтерілісі
1-17 XVIII ғ. Кіші жүздегі шаруалар көтерілісіне Сырым Датұлы басшылық
етті.
1783-1797 жылдардағы көтеріліс Кіші жуз территориясын
қамтыды.
3-15. Сырым Датұлы бастаған көтеріліс 14 жылға созылды.
С. Датұлы старшын болған ру: Байбақты руы.
1783-1797 ж.ж. арасын қамтыған Кіші жүздегі ең ірі көтерілістің басты
мақсаты: 1) патша үкіметі тартып алған атамекенін қайтарып алу; 2) отарлық
басқыншылықты тоқтату; 3) хан әулетінің озбырлығын шектеу; 4) Жайық бойында
қазақ әскерлерінің озбырлығын тоқтау.
Кіші жүзде хандық биліктің әлсіреуі. Ақсүйектердің бір бөлігінің
патша үкіметінің саясатын қолдамауы. Ресей үкіметінің Кіші жүзді
әкімшілік басқаруда өзгерістер енгізіп, Кіші және Орта жүздің кейбір
өңірлерінің Симбирск, Уфа басқармасына бағындырылуы. (1744ж.
құрылған Орынбор губерниясы таратылды).
- Орыс помещиктері мен Жайық қазақ әскерінің қазақтарға
зомбылығынын күшеюі.
1782-1783 жылдарда жұт әсерінен малдың шығын болуын қазақ әскерлері
жергілікті халыққа қысым көрсету үшін пайдаланды.
1782 жылғы 27 желтоқсан – патша үкіметінің 1775 жылғы 7 қарашадағы
жарлығы өзгертілді. Жаңа жарлық бойынша:
- Су көздері жанынан қыста мал айдауға ол жерлерді жалға алғанда ғана
рұқсат етілді.
- Қазақтар жерлерінің қазақтарға жалға берілуіне тыйым салынды.
- Жлға алатын жер үшін қазақтар ақы төлеумен бірге, аманат қалдыруға
тиіс болды. Көтерілістің басты қозғаушы күші карапайым
көшпенділер. Патша үкіметінің қысымына қарсы би, старшын, батырлар да
көтеріліске қатысты.
Көтеріліс аумағы: Еділ - Арал тенізі. Көтерілісшілердің басты мақсаты:
• Ғасырлар бойы қалыптасқан жерді пайдалану жүйесін қалпына келтіру.
• Орал қазақ әскерлерінің қазақ жерлерін басып алуын тоқтату.
• Нұралы хан мен оның сыбайластарынын озбырлығына шек қою.
Көтеріліс басшысы — Байбақты руының старшыны, батыр және шешен Сырым
Датұлы (1742-1802ж.ж.). Ол 1775 жылы Пугачевтің әскерінде қазақ жасағын
басқарған. Қолбасшы А.Суворов граф Панинге жазған хатында (1775 ж. 22
маусым): "Сырым бастаған қарулы топтар тосыннан келіп шабуылдайды, тез
арада жоқ болады. Оның артынан қуғанмен ешкім жете алмайды" деп батыр
сарбаздарын жоғары бағалаған.
• 1778жыл - Орал қазақтарымен қақтығыста Сырымның балалары қайтыс
болды.
• 1783 жылдың күзі - батырдың Орал қазақ әскерімен ашық түрде
кең арпалыс жолына түсуі басталды.
• 1783 жылғы желтоқсан - Сырымды оралдық қазақтар тұтқынға алды.
Сырымның қарындасына үйленген Нұралы хан 1784 жылы көктемде оны
тұтқыннан босаттырды.
• 1784 жылғы маусым-Сырымның Орал қазақ әскерімен кескілескен
күресі басталды.
Қазақ жасақтары төменгі Жайық шебі мен Ор бекінісі төңірегінде
шайқасты.
• 1784 жылғы қараша - Сағыз өзені бойында Сырым тобы 1000 адамға
жетті.
Патша өкіметімен бірлескен Нұралы ханның көтерілісшілерге қарсылығы
оның Сырыммен ара қатынасын суытты.
• 1785 жылғы 17 ақпан - көтерілісті басу үшін генерал-майор Смирновтың
тобы жіберілді. (300 қазақ, 2000 башқұрт)
Кіші жүздің далалық аймактарына терендей ене алмаған
жазалаушылар қазақ ауылдарын шабуылдап, 66 қазақты тұтқынға әкетті.
• 1785 жылғы 15 наурыз - көтірілісшілерге қарсы 1250 қазақ тобымен
старшина Колпаков және Пономарев аттанды. Бұл кезде Жем өзені бойында
шоғырланған көтерілісшілер саны 7 мыңға жетті. Сырым сарбаздары шөлейтті,
тақыр жерлерге шегінді. Жем бойына барудан жүрексінген Колпаковтың тобы
Беріш және Адай руларын ойрандап, кері қайтты. Жазалаушылар мақсаттарына
жете алмады. Премьер-майор Назаровтың басқаруымен Орал қазақтары 1785
жылдың наурызында Табын руына шабуылдады.
Сырым тобы Сахарная бекінісін алуға ұмтылып, зеңбіректерге қарсы келе
алмай кейін шегінді. Сұлтан Айшуақтың баласы Атақ шайқаста қаза болып,
сұлтан Айшуақтың өзі Орал қаласында тұтқындалды. Жазалаушылардың Нұралы
ханның туыстарына қол көтеруі көтеріліс сипатын өзгертті.
Нұралы ханның ашық түрде патша өкіметін жақтауы феодалдық топтар
арасында жік туғызды.
Нұралыны хандықтан тайдыру көтерілісшілердің ендігі басты
мақсаттарының бірі.
• 1785 жыл - Кіші жүз старшындарының съезі Нұралыны хандықтан
тайдыру жөнінде шешім қабылдады. 1785 жылы күзде қазақ билерінің (20 ру
өкілдері) мәжілісі болып патша үкіметіне Нұралы тұқымдарын хан тағына
жолатпау талаптарын қойды. Жүзді үш ордаға (бөлікке) бөлу
ұсынылды:
- Байұлы
- Жетіру
- Әлімұлы
Сырым үш орданың кеңесшісі болып сайланды. Осымен Кіші жүздегі
отаршылдыққа және феодалдыққа қарсы қозғалыстың бірінші кезені
аяқталды.
Нұралы 1786 жылы көктемде Орал әскери шебіне қашып, паналады.
• 1790 жыл - Уфаға жер аударылып, сонда қайтыс болды.
Сырымның мақсаты - хандық билікті жойып, билердің билігін орнату.
Билердің көпшілігі жалпы хандық билікті түбірінен жоюға қарсы болып, сұлтан
Батырдың баласы Қайыпты Кіші жүз хандығына дайындады.
• 1786 жыл ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
ХҮІІІ – ХІХ ғасырлардағы ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҰЛТ-АЗАТТЫҚ ҚОЗҒАЛЫСТАРЫ
Сырым Датұлы бастаған ұлт- азаттық көтеріліс
Көтерілістің қозғаушы күштері
Қазақтардың Орынборды қоршауға қатысуы
Қазақ халқының патша үкіметінің отаршылдық саясатына қарсы азаттық күресі
Көтерілістің 1774 жылы қазақ жүздерінде дамуын теориялық зерделеу
Сырым Датұлы баскдрған Кіші жүз қазақтарынын, көтерілісі
Ресейдің қазақ жерлерін басып көшуі
ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы ұлт-азаттық қозғалыс белестері
Ұлт-азаттық қозғалысының шығу себебі және оның алғашқы кезеңі. Барон Игельстромның реформалары және Кіші жүзде хан билігін жою әрекеттері
Пәндер