Қазан төңкерісі қарсаңында Оңтүстік Қазақстандағы саяси - қоғамдық ұйымдар

Мазмұны:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..2.7

І.тарау. Ақпан төңкерісінен кейінгі Оңтүстік Қазақстанда демократиялық өзгерістер және қоғамдық.саяси ұйымдардың құрылуы
1.1. Қоғамдық.саяси ұйымдардың құрылуының алғы.шарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8.26
1.2. Ақпан төңкерісінен кейінгі қоғамдық белсенділіктің артуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27.37

ІІ.тарау. Уақытша үкімет тұсында Оңтүстік Қазақстанда қоғамдық.саяси ұйымдардың ұстанымдары, іс.әрекеттері
2.1. Қоғамдық.саяси ұйымдарға қатысты Уақытша үкіметтің жүргізген бағыты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...38.43
2.2. Қоғамдық.саяси ұйымдардың арақатынасы және олардың қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...44.52

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53.54

Сілтемелер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...57.61

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 55.56
Кіріспе

Бұрынғы Ресей империясының құрамындағы халықтар тарихына үлкен өзгерістер мен қоғамдық сілкіністер жылы ретінде енген 1917-1918 жылдардың ХХ ғасыр тарихында алар орындары ерекше. «Қазақ» газетінің айтуынша: «1917 жыл Россия мемлекеті үшін зор өзгерістер, зор уақиғалар, зор бүліншілік жылы болып өтті... Жылдың басы қуаныш, ағы ренішпен өтті» .
Шындығында да, Россия 1917 жылы жалпы адамзат тарихында сирек кездесетін қоғамдық құбылыстарды басынан өткерді. Сол жылдың ақпан және қазан айларында болған мемлекеттік төңкерістер, елдің тарихын да, тағдырын да түбегейлі өзгерістерге ұшыратты. Дегенмен, өзінің ауқымдылығы жағынан да, салдары жағынан да аса маңызды оқиғалар қатарына жататын ақпан төңкерісінің де, қазан төңкерісінің де тарихы мен маңызы әлі объективті зерттелініп, өздерінің тиісті бағаларын алған жоқ.
Егер Ресей халықтарына өркениеттілікке бағыт алып, елде демократиялық өзгерістер жасауға мүмкіндік туғызған біріншісінің маңызы, қоғамдық ғылымдарда ұзақ жылдар бойы шексіз үстемдік жүргізген кеңестік тарихнамада саналы түрде төмендетілді. Керісінше, Ресейді адамзаттың жалпы даму жолынан тайдырып алып кетіп, оның халықтарына өлшеусіз қайғы-қасірет әкелген, екіншісінің «маңызы» негізсіз дәріптелді .
Ақпан төңкерісінің демократиялық сипатын толық жоққа шығара алмағанымен, кеңестік тарихшылар оған таптық тұрғыдан қарап, «буржуазиялық революция» деген тар шеңбердегі бағасын берді. Ал, ол төңкерістің және одан кейін де елде, соғыс жағдайында атқарылған істердің бір ғана таптың мүддесі тұрғысынан бағалауға келмейтін, күрделі құбылыс болғандығын байқау қиын емес.
Жалпы, 1917 жылдың ақпаны мен қазаны аралығы уақыт өлшемі жағынан қарасақ, небәрі 8 айға созылғанымен, жүргізілген өзгерістердің маңызы жағынан келгенде Ресей халықтарының келешегіне жол ашып, үлкен үміт арттырған ерекше бір тарихи кезең болды. Сондықтан, тарих ғылымының алдында тұрған міндеттің бірі, кезінде сыңаршақ жазылған 1917 жылдың тарихын қайта зерттеу болып табылады.
Кейбір ғылыми еңбектерде жергілікті саяси-қоғамдық ұйымдарды басқа ұйымдармен шатастыру, сондай-ақ, жергілікті саяси-қоғамдық ұйымдар мен «Алаш» партиясы комитеттерінің жігін ажыратпай, екеуін бір ұйым деп ұғушылық кездеседі .
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Жергілікті саяси-қоғамдық ұйымдардың халқымыздың қоғамдық-саяси даму жолындағы алатын орны және қазақ қоғамының саяси белсенділігін арттырудағы рөлін көрсете отырып, оның әлеуметтік-саяси сипатын жаңа тарихи көзқарас тұрғысынан бағалау – зерттеу жұмысының басты мақсаты болып табылады. Осыған байланысты зерттеу жұмысының алдына мынадай міндеттер қойылды:
• Ақпан төңкерісі жеңісінен кейінгі кезеңде өмірге келген жергілікті саяси-қоғамдық ұйымдардың пайда болуының алғышарттарын анықтау;
• жергілікті саяси-қоғамдық ұйымдардың ұлттық қоғамдық ұйымдар ретінде атқарған қызметтерінің мазмұнын, қоғамдық-саяси қатынастар жүйесінде алатын орнын айқындау;
• жергілікті саяси-қоғамдық ұйымдардың басқа басқарушы орындармен, қоғамдық ұйымдармен, саяси партиялармен ара қатынасын көрсету.
Ақпаннан кейінгі оқиғалар ұлттық қозғалыстың ішінде айтарлықтай идеялық келіспеушіліктердің болғандығын көрсетті, олардан арылу жалпыұлттық аса маңызды аспектісінің бірі – жалпыресейлік партиялардың филиалдарының ұлттық қозғалысқа және ұлттық мәселеге қатынасы.
Өлкенің жалпыресейлік партияларының негізгі бағдарламалық ережелерін талдау ұлттық мәселені демократиялық шешу жолын ұстанатындығына үнемі сендіруіне қарамастан, олардың анық, негізделген, көлемді және шынайы ұлттық бағдарламасының болмағандығын көрсетті.
Өлкелік кадеттердің, эсерлердің, радикал-демократтардың және басқаларының империялық нұсқауларға негізделген ұлттық бағдарламасы, әлбетте, өлкенің мұсылман халқына түсінікті бола алмады және де қабыл алынбады.
Қалай болғанда да, өлкенің болашағы және оның мемлекеттік құрылысы туралы мәселеде қарама-қайшылықтар қаншалықты терең болғанымен, екі жақтан да демократтар, әйтсе-де, диалогқа жол салуға әрекеттенді.
Бірақ өлкеде кейінгі драмалық оқиғаларда өзінің басты рөлін ойнау жазылған большевиктер тұрпатындағы жаңа күш біртіндеп жетіле бастады.
Мәселенің маңыздылығы. Қазақ халқының әлем қауымдастығы қатарынан егемен ел ретінде өз орнын тауып, тәуелсіздік туын тіккен осы бір өзгерістер заманында еліміздің
1. Қозыбаев И.М. Историография Казахстана. Уроки истории. Алма-Ата, 1990.
2. Алаш-Орда. Сборник документов. Алма-Ата, 1992.
3. Нұрпейісов К. Алашорда тарихының зерттелуі хақында. // Қазақ тарихы. 1994, №1.
4. Установление Советской власти в областях Казахстана (1917-1918 г.г.). Сб. статей. Алма-Ата, 1957.
5. Покровский С.Н. Победа Советской власти в Семиречье. Алма-Ата, 1961.
6. Нұрпейісов К. Советы Казахстана в борьбе за упрочение власти рабочих и крестьян. Алма-Ата, 1968.
7. Пахмурный П.М., Григорьев В.К. Октябрь в Казахстане. Алма-Ата, 1978.
8. Григорьев В.К. Противостояние (большевики и непролетарские партии в Казахстане 1917-1920 г.г). Алма-Ата, 1972.
9. Маликов Ф. Февральская буржуазно-демократическая революция в Казахстане. Алма-Ата, 1972.
10. Әбдіманов Ө. «Қазақ» газеті. Алматы, 1993.
11. Шоқай М. 1917 жыл естеліктерінен үзінділер // Түркістанның қилы тағдыры. // Құрастырған Б.Серікбайұлы. Алматы, 1992.
12. Қойгелдиев М. Алаш өткен жол. // Ақиқат. 1994.
13. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Алматы. «Санат», 1995.
14. Богачев. Алаш-Орда. В кн. Г.Сафаров. Колониальная революция (Опыт Туркестана). Алматы. «Жалын», 1996.
15. Турсунбаев А.Б. Казахский аул в трех революциях. Алматы, 1967.
16. Аманжолова Д.А. Партия Алаш: история и историография. 1993.
17. Чокеев М. Туркестан под властью Советов. Алма-Ата, 1993.
18. Сафаров Г. Колониальная революция. Алматы, 1996.
19. Ахмедов Ғ. Ахаңның өмір кезеңдері. // Жұлдыз. 1989, №6.
20. Юсупов И. Дунгане в борьбе за власть Советов в Туркестане. 1967.
21. Бейсенбиев К.Б. Идейно-политические течения в Казахстане конца ХІХ – начала ХХ века. Алма-Ата, 1961 г.
22. Кабдиев Д.К. Развитие экономической мысли в Казахстане (конец ХІХ – начало ХХ века), 1978 г.
23. Дулатова Д.И. Историография дореволюционного Казахстана (1861-1917 гг.), Алма-Ата, 1984 г.
24. Ахмедов Ғ. Алаш «Алаш» болғанда. Алматы, 1996 ж.
25. Өзбекұлы С. Арыстары алаштың. Алматы, 1998 ж.
26. Нұрпейісов К. Становление Советов в Казахстане (март 1917 – июнь 1918 г.) Алма-Ата, 1987 г.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ
«Қазақстан тарихы» кафедрасы
Дипломдық жұмыс
Тақырыбы: «Қазан төңкерісі қарсаңында Оңтүстік Қазақстандағы саяси-қоғамдық
ұйымдар»
Орындаған:
Қабылдаған:
Мазмұны:
Кіріспе.....................................................................
.............................2-7
І-тарау. Ақпан төңкерісінен кейінгі ... ... ... және ... ... құрылуы
1. Қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... ... ... белсенділіктің
артуы...................................................................
........................27-37
ІІ-тарау. Уақытша үкімет ... ... ... ... ұстанымдары, іс-әрекеттері
1. Қоғамдық-саяси ұйымдарға қатысты Уақытша ... ... ... ұйымдардың ... және ... ... ... ... құрамындағы халықтар тарихына үлкен
өзгерістер мен қоғамдық сілкіністер жылы ретінде енген ... ... ... ... алар ... ерекше. «Қазақ» газетінің айтуынша: «1917
жыл Россия мемлекеті үшін зор ... зор ... зор ... ... ... ... басы қуаныш, ағы ренішпен өтті»[i].
Шындығында да, Россия 1917 жылы жалпы ... ... ... қоғамдық құбылыстарды басынан өткерді. Сол жылдың ақпан және
қазан айларында болған мемлекеттік төңкерістер, ... ... да, ... түбегейлі өзгерістерге ұшыратты. Дегенмен, өзінің ауқымдылығы жағынан
да, салдары жағынан да аса ... ... ... жататын ақпан
төңкерісінің де, қазан төңкерісінің де ... мен ... әлі ... ... ... ... ... жоқ.
Егер Ресей халықтарына өркениеттілікке бағыт алып, елде демократиялық
өзгерістер жасауға мүмкіндік ... ... ... ... ұзақ ... бойы шексіз үстемдік жүргізген кеңестік тарихнамада
саналы түрде төмендетілді. Керісінше, Ресейді адамзаттың жалпы даму жолынан
тайдырып алып ... оның ... ... қайғы-қасірет әкелген,
екіншісінің «маңызы» негізсіз дәріптелді[ii].
Ақпан төңкерісінің демократиялық ... ... ... шығара
алмағанымен, кеңестік тарихшылар оған таптық тұрғыдан ... ... ... тар ... ... берді. Ал, ол төңкерістің және одан
кейін де елде, ... ... ... ... бір ғана ... ... бағалауға келмейтін, күрделі құбылыс болғандығын байқау қиын
емес.
Жалпы, 1917 жылдың ақпаны мен ... ... ... ... ... ... 8 айға созылғанымен, жүргізілген өзгерістердің маңызы
жағынан келгенде ... ... ... жол ... ... ... ... бір тарихи кезең болды. Сондықтан, тарих ғылымының алдында
тұрған міндеттің бірі, кезінде сыңаршақ жазылған 1917 ... ... ... ... табылады.
Кейбір ғылыми еңбектерде жергілікті саяси-қоғамдық ұйымдарды басқа
ұйымдармен шатастыру, сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... ... ажыратпай, екеуін бір ұйым ... ... ... мен ... Жергілікті саяси-қоғамдық ұйымдардың
халқымыздың қоғамдық-саяси даму жолындағы алатын орны және ... ... ... ... ... ... отырып, оның әлеуметтік-саяси
сипатын жаңа тарихи көзқарас тұрғысынан бағалау – ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмысының алдына мынадай
міндеттер қойылды:
... ... ... ... ... ... ... саяси-қоғамдық ұйымдардың пайда болуының
алғышарттарын ... ... ... ... ... қоғамдық ұйымдар
ретінде атқарған қызметтерінің мазмұнын, ... ... ... орнын айқындау;
• жергілікті саяси-қоғамдық ұйымдардың басқа басқарушы орындармен,
қоғамдық ұйымдармен, саяси партиялармен ара қатынасын көрсету.
Ақпаннан кейінгі ... ... ... ... ... ... болғандығын көрсетті, олардан арылу жалпыұлттық
аса маңызды аспектісінің бірі – жалпыресейлік партиялардың филиалдарының
ұлттық ... және ... ... қатынасы.
Өлкенің жалпыресейлік партияларының негізгі бағдарламалық ережелерін
талдау ұлттық мәселені демократиялық шешу жолын ұстанатындығына ... ... ... ... ... ... және ... бағдарламасының болмағандығын көрсетті.
Өлкелік кадеттердің, ... ... ... ... ... ... ... бағдарламасы,
әлбетте, өлкенің мұсылман халқына түсінікті бола ... және де ... ... да, ... болашағы және оның мемлекеттік құрылысы
туралы ... ... ... ... ... екі ... ... әйтсе-де, диалогқа жол салуға әрекеттенді.
Бірақ өлкеде кейінгі драмалық оқиғаларда өзінің басты рөлін ... ... ... жаңа күш ... жетіле бастады.
Мәселенің маңыздылығы. Қазақ халқының әлем қауымдастығы ... ел ... өз ... ... ... туын ... осы ... заманында еліміздің кешегі тарихына деген көзқарас та мүлдем
жаңа сипатқа ие болды. Оның бір ... осы ... ... бұрмаланып,
ақиқаты айтылмаған немесе бір жақты қаралған тарихи құбылыстарды қайта ой
елегінен өткізіп, ... ... баға ... ... ... Қазақ
елінің саяси даму ... ... орны бар ... ... да ... ... ... тарихи шындық тұрғысынан зерттелмей, көп
бұрмалаушылыққа ұшыраған тақырып болып табылады.
1917 жылы Ақпан төңкерісі патша өкіметін құлатып, Ресейде ... ... ... Орталықта қос өкімет – Уақытша үкімет пен ... ... ... ... сан ... ... мен ... дүниеге әкелді. Заман өзгерісі алға тосқан жаңа міндеттерді шешу
қажеттілігі ұлттық қоғамдық ұйымдарды да осы ... ... алып ... ... ... – Уақытша үкіметтің саяси жүйесінде
қазақ елінің ұлттық мүддесін білдіру және қорғау мақсатында пайда болған
демократиялық бағыттағы ... ... ... ... ... болу негіздері мен құрылымдық сипаты, алға қойған міндеттері мен ... іске ... ... ... ... алар орны ... ... етеді, сондай-ақ бұл зерттеу қазақ ... сол ... ... ... ... қырлары мен сырларын терең түсінуге
мүмкіндік береді.
Кеңестік тарихтану ... ... ... ұйымдар сияқты
ұлттық қоғамдық ұйымдарға біржақты, яғни Уақытша үкіметтің «қолшоқпары»
болды ... баға ... ... Ақпан төңкерісінен кейін Ресейдің барлық
ұлттық аймақтарында бой көтерген украин, башқұрт, түрікмен, ... т.б. ... ... ... бір ... ... ... ұйымдар ұлттық азаттыққа, дербестікке қол созып, отарлық
езгіден құтылып, өз ұлтын ... ... ... ... ... ... қызмет етті. Өлкедегі саяси-қоғамдық ұйымдардың басы-қасында болып,
оның жұмысының ... ... ... ... ... ... ... қазақ
оқығандары, ұлт зиялылары еді. Олардың жергілікті саяси-қоғамдық ұйымдар
құрамындағы қызметі елді феодалдық мешеулік пен ... ... ... ... ... әлеуметтік күштің қазақ қоғамында ... жылы ... ... ... ... ... ... болған ең
беделді саяси-қоғамдық ... ... ... ... ... ашып ... уақыт жетті.
Жетісу халқының, соның ішінде дүнгендердің Ақпан төңкерісінен кейінгі
тарихын зерттеуші ғалым Юсупов: «...облыстың ... ... ... комитеттер бірнешеу болды: қазақтың – «Алаш», өзбектің – «Шуро-
Исламы», ұйғырдың – ... ...... ... комитеттері және басқалар. Осы ұйымдардың бәрі еңбекші халықты жеке
қанау құқына ие болу үшін күресті, әрі өзара ... ... ... ... – деп ... жол береді. Қазіргі тарихнама ... ... ... ... халықтардың қарым-қатынасы аса жемісті ... ... ... ... ... ұйымдардың құрылған
кезеңі мен жойылған уақытын, яғни 1917 жылдың наурыз ... 1917 ... ... ... ... 1917 жылдың наурыз айынан бастап жер-жерде
бой ... ... ... ... 1917 ... күз ... Кеңестердің өкімет билігін алғанынан ... ... ... ... ... ... контрреволюциялық ұйым ретінде
таратыла бастады.
Территориялық ... ... ... саяси-қоғамдық ұйымдар
құрылған Оңтүстік өлкесін қамтиды. Сол саяси-қоғамдық ұйымдардың ... ашып ... ... сол ... ... ... Жетісу облысы аудандары да қамтылды.
І-тарау
Ақпан төңкерісінен кейінгі Оңтүстік Қазақстанда демократиялық өзгерістер
және қоғамдық-саяси ұйымдардың құрылуы
1.1. Қоғамдық-саяси ұйымдардың құрылуының алғышарттары
Оңтүстік Қазақстан ... ХХ ... ... ... ... ... ... қатарында болды. Жаңа капиталистік нарықтық қатынастар отарлық
тәуелділік жағдайында қалыптасу ... өлке ... ... ... ... ... көрініс берді.
Өлкеде бұл кезеңде тым қасіретті жағдай көрініс бере ... ... ... ... ... бидай, күріш, жеміс, көкөніс,
жүзімдердің ... ... бере ... ... құнарлы алқап, аса бай
табиғи қазбалар қоры өте ұқыпсыз, олақтықпен ... Сол ... ... ... ... ... ығыстыра отырып, біртіндеп жергілікті
халықты құлдыққа түсіру құралына ... ... ... ... ... салынып жатқан темір жолдар, барлық инфрақұрылым,
Оңтүстікті оны ... ... ... тастады. Бұл инфрақұрылымға
ашықтан-ашық тек экономикалық қана ... және ... ... ... ... ... сипатының нығая түсуіне
баса артықшылық берілді[vi].
Ғасыр басындағы арзан Ресей тауарлары ағынының қаптап келуі ... ... ... ... ... ... ... жаңа
капиталистік нарықтық қатынастардың қалыптасуы Оңтүстікте ұзақ ... ... ... ... ... ескі ... көбіне жойылып, ал жаңасы пайда болмаған тұстағы
тарихи ахуал ... ... ... және ұлттық толқуларға жағдай
туғызды. Ресей империясы отарлық істерді жүргізуде өз ... ... ... ал ... ... «бөліп ал да билей бер» ... ... ... тағы бір маңызды принципі жергілікті қоғамның кері
тартпа күштеріне саналы арқа ... ... Тек ... ... ғана ... ... тиімді және ауыртпалықсыз басқару ... ... бұл ... өзін ... ғана ақтады. Жыл өткен сайын кво-
мәртебесін сақтап қалу қиындай түсті.
Бірқатар айқын отаршылдыққа қарсы көтерілістерді басқаннан ... ... ... ... байланысты сәл-пәл
өзгертіп, өңірге өзінің ... ... қоса алып ... ... одан кейін облыстық губернаторлар, төменде –
уезд бастықтары. Ресейдегідей мұнда да патша өкіметі жеке дара ... ... Бұл үшін ... ... ... «Жергілікті
өзін-өзі басқаруға» ең төменгі сатыларда ... ... ... мен ... қалдырды. Орыстың сауда және мақта-мата
капиталы жергілікті байларды өздерінің өктемдігін ... үшін ... ... ... орыс ... мен әскери қызметшілерінің резервтегі
бюрократиялық тобы ағылып ... ... ... ... ... істеді,
зорлық-зомбылықта шек болмады, пара алды, тонады[ix].
Зорлық-зомбылық пен тағдыр тәлкегіне ... ... ... ... ... ... болуға, «екінші сорттылық» ауыр ... ... ... ... Өлкедегі қоғамның тереңінде жаңа бір күш пісіп жетіле
бастады. Ғасырдың басында өлкенің қоғамдық-саяси ... ... ... ... оның ... ... Бұл күш, ... қозғалысы ретінде
танылды. Қоғамның жоғарғы интеллектуалды бөлігін топтастырды. Олар ... және ... дін ... еді. ... европалық білім
алған. Прогресшіл жәдидтер білімсіздік және төзімсіздік ... ... күту ... ... ... ... XIX ғасырдың аяғындағы
көтерілістердің сабақтары ұлттық күштерді сапалық жағынан ... ... ... көрсетті[x]. Өз іс-әрекеттерінің алғашқы кезеңінде
жәдидтер негізінен ағартушылық жұмыстарын жүргізді. Мұсылман ... ... ... ... ... кезеңдер бойы мұсылман бірлігі идеясы қоғамдық-саяси күштерді
біріктірушілік фундаменті ретінде ... ... XX ... ... ... ... жаулап алған территорияларға және ондағы жергілікті халыққа
қарсы ондаған ... бойы ... ... жеткен замана шындығына
жуымайтын ұлттық саясат жүргізді. Осы кезеңде мұсылман бірлігі концепциясы
жаңадан бір ... ала ... ... ... ... ... жалпыресейлік мұсылмандық
одақ құру жөнінде шешім қабылдады. («Иттифак-Эль-Муслимин») Одақтың уставы
1906 жылы қаңтарда ... ... ... ... ... ... мұсылмандар мекендейтін Ресей губернияларынан 16 ауданды
ерекше ... ... ... құру ... «1) Кавказ ауданында –
Баку; 2) Қырымда – Севастополь; 3) Москва және ... ... ... 4) ... ...... 5) ... Еділ бойында – Астрахань;
6) Жоғары Еділ бойында – Казань; 7) Уфа ... – Уфа; 8) ...... 9) ...... 10) Сібірде – Иркутск; 11)
Далалық өлкеде – Орал; 12) Омск ...... 13) ... ...
Семей; 14) Жетісуда – Верный; 15) Ақмола ауданында – Петропавловск және 16)
Каспий өңірінде – ... Осы ... ... ... ... ... шақырылады. Бұл жиындар жалпы жиында сайланған құрылтайшыларды
бекітеді»[xi].
Бұл ... ... ... ... адам оның ... ... бағынуға міндеттілігі уставта ерекше көрсетілді. Олар өздеріне
ұйымның уставы және бағдарламаларындағы талап-тілектердің орындалуын жүзеге
асыру барысындағы еңбекті ... ... ... Сол 1906 жылы ... ... Думаның мұсылман фракциясының ... ... ... ... ... ... ... «Иттифак»
бағдарламасы жасалды және қабылданды. Съезде ... ... ... ... ...... газетінің қызметкері,
конституциялық демократиялық партияның орталық ... ... ... былай деді: «Біздің мақсатымыз, ... ... ... саяси партия құру, орыс партиялары және үкімет алдында күшін,
ықпалын және беделін көтеру, ... ... ... ... ... ... және ... құқықтарымыздан айырылмауымыз керек»[xii].
Съезд 17 тамыздағы отырысында президиумның мұсылман партиясын құру
туралы ұсынысын қабылдады. Сайланған ... ... ... ... бағдарламасын қарады. Ол 75 пункттен тұрды. ... ... ... ... ... ... болды. Оның негізгі ережелерінің кейбірі мынадай: «1) Партия өзінің
алдына бірқатар саяси, ... ... діни және ... ... ету үшін ... ... ... азаматтарын,
өздерінің саяси көзқарастары ... ... ... ... ... ... мақсат етіп қояды. 2) Азаматтық ... ... ... ... және ... ... мен жалпы
құрылымдық жаңаруларға ұмтыла отырып, партия бұл ... ... ... ... ... мұсылман азаматтарына адам және ... бере ... ... ... басқару формасын мемлекеттік
конституциялық принциптер бойынша іс жүзінде халықтардың ... ... заң ... ... оның ... ... ... құрылымдық өзгертулер жүргізгенде қол жеткізуге болады ... ... ... ... кең көлемді автономиялық
басқару, дін істерінде толық автономия қажеттілігі жөнінде айтылды. Сөзсіз,
бұл ... ... ... бірігуге шақыратын шешімдері империяның
барлық мұсылмандық региондарында ... ... ... ... ... ... осы кезеңдегі ұлт-азаттық қозғалыстардың
дамуына әсер етпей ... ... ... ... интеграциялық процестердің күшеюімен
қатар біртіндеп ... ... да ... ... ... ... ахуалдың, Үндістанда отаршылдыққа
қарсы революциямен (1905-1908 ж.ж.), Иранда конституциялық қозғалыспен
(1905-1911 ж.ж.), ... (1908) және ... ... ж.ж.)
революциямен аяқталуы мұсылман әлемінде ... және діни ... даму ... ... ... оянуы», әрине, патшалы Ресейдің ресми топтарын селсоқ
қалдырмады, өлкеде «зиянды», ... ... ену ... ... ... және ... ... Шығыста болып жатқан оқиғаларға
байланысты алаңдаушылық білдірді. Оған барлық дерлік ірі орыс газет ... ... ... жіберілуі дәлел болады.
Бірақ – патша ... ... ... ... мен ... Оңтүстік Қазақстанды толық оқшаулай алмады. ... ... ... ... туралы хабарлар келіп жатты. Ол Оңтүстік
өлкесінің ішкі жағдайына ықпалын тигізбей ... ... ... ... негіз жасады және ... ... ... дем ... ... ... ... цензура садағына қарамастан ... ... ... ұдайы әртүрлі газет-журналдар алып отырды. Ондаған жәдидтер
осы әдебиеттерді ... алып ... ... ... ... ... және үй жиындарында оқыды. Бұл ... ... ... ... ... заманғы ғылымдар, философия,
саяси экономия, халықаралық құқық туралы мынадай институттар, қалалық өзін-
өзі басқару: ационерлік қоғамдар, ... мәні ... және т.б. ... ... Оқырмандардың өткендегі көптеген беймәлім құбылыстарды
түсінуіне және адамзат прогресінің сипаты ... ... ... институттардың түрлері және мазмұны туралы мәселелер жөнінде ой
қозғауына ... ... ... бұл ... ... ... ... туындаған мақалалар айрықша қызығушылық тудырды.
Мақалаларда, авторлар бір кездегі қуатты Шығыс мемлекеттерін ... ... алып ... ... қалу ... ... келіп, өз халқын ұзақ
ұйқыдан оянуға және жаңа, тәуелсіз болашақ үшін күреске шақырды. ... ... ... ... ... ... көңіл-күйіне зор ықпалы патша аналитиктерінің назарына
ілікпей қалмады[xvi].
Алдыңғы қатарлы шығыстық ой-санамен танысу сонымен ... ... және ... ... дем ... Олар ... ... мерзімде оқу және жазуға үйренуге мүмкіндік
беретін ... ... ... жаңа ... мектептер құрудың бастаушылары
болды. Ал ескі әріп құрастырушылық әдісі бойынша конфессионалдық мектеп аса
ұзағырақ уақытты керек етті.
Өзгертулер жаңа ... ... ... ... ... ... оған тарих, арифметика, география, ана тілі және басқа пәндер
енгізілді. Жаңа ... ... ... ... ... орындарының
реакциясын тудырды. Жаңа мектептердің қалыптасуы Өлкеде азаттық идеяларының
кіруі кезеңімен тұстас ... Бұл ... ... жаңа әдісті
мектептердің қызметін қырағы қадағалауға мәжбүр етті. Мүмкіншілік болса
оларды ... ... ... ... ... ... училищелердің бірінің инспекторы И. Беляев былай деп ... ... ... ... ... ... ләзім: жаңа әдісті
мектептер орыс-түзем мектептеріне таралу сатысы болуы және ... ... ... олар ... орыс ... жетекшісіне оппозицияда да бола
алады...»[xvii].
Еркін мәдени дамуға халықтың табиғи құқығы емес, метрополия ... ... ... өлкедегі мәдени істердің ахуалы шын мәнінде,
жер-жерлерде империялық сипатта болды. Білім және ... ... ... бағытталған, жергілікті прогресшіл жәдидтердің ресми
билікпен келісілмеген кез-келген әрекеті қарсылыққа ұшырады. ... ... ... ... ... былай көрсетілді: «Полиция
департаментінің мәліметтеріне ... ... ... ... он төрт ... аса мұсылман халқының бүкіл ... ... ... ... ... және сол халықтардың өмірінде
өзгеріске қамдану ... ... ... ... ... жаңа ... лептің жақтаушылары өз шығармаларында Ресейдің татар (түркі)
халықтарының, ... және бай болу үшін ... ... және ... ... ... арттыруға, шет тілдерді оқып үйренуге
шақырды. ... ... өз ... бірыңғай жалпы білім беретін
мектептерге, сол орыс гимназиялары және жоғары оқу ... ... ... ... ... ... жоғары даналықтың ерекше
татарлық оқу орындарына шақырды. Олар ... ескі ... ... түсініктерінен тазартып ұғыну және өз халықтығын әдеби, ғылыми
және діни салада ана тілінің ... ... ... отырып нығайту және
тіпті прогресс жолында ... және ... ... ... ... ... Прогресшілдер өз талпыныстарында жоғарыда көрсетілген
мақсаттарымен шектеле ме, ... ескі ... ... ... бара ма, ... ... алдын-ала анықтау мүмкін емес, сол сияқты
орыс мемлекеттілігінің ... ... ... ... ... мүмкіндік жоқ...»[xix].
«Оянып келе жатқан» Азиядан түрлі әдебиеттердің жаппай ағылып келуі
прогресшілдерге жергілікті ... ... ... және ... берді. Өлкеде басылымдардың редакторларының және белсенді
қызметкерлерінің арасында ... аса ... ... болды: Мұстафа
Шоқай, Көлбай Тоғысов, Кәрім Нарбеков, Төлеген ... және ... ... ... бұл газет-журналдарды жабу үшін ... ... ... баспасөз ең зор ерік-жігермен сақталынды.
Тиым салынған басылымдардың орнына басқалары пайда болды.
Өлкедегі саяси өмірдің белсенділігінің артуына ... ... ... ... ... ғана ... XX ... алғашқы онжылдығында
жәдидтердің Шығыс елдеріндегі революциялық, ұлт-азаттық қозғалыстардың
қайраткерлерімен тікелей байланысы ... кең ... ... ... өз ... ең ... ... сипаттағы міндеттерді қойды.
Әлеуметтік-экономикалық және рухани өмірді жан-жақты қайта ұйымдастырудың
құралы ағартушылық деп ... ... ... және ... елдерден
оралғаннан кейін жас прогресшілдер белсенді үгіт-насихат қызметін ... ... ... ... жаңа ... ... Олар ... және ұйымдарды құрды, «Көмек», «Үміт», «Қайрат» және басқалар[xx].
Мұндай қоғамдардың саны әсіресе бірінші дүниежүзілік соғыс жылдары ... және ... ... процестер кең қанат ... ... ... ... ... ... ұлттық ұйымдары,
әлі өздерінің жан-жақты қарастырылған, ақыл-ой елегінен өткен уставы және
бағдарламалық құжаттары болмады. ... ... ... тәжірибе, ал кейде
және қажетті кәсіпқойлық та ... ... бұл ... шектес әлеммен
белсенді байланыстардың болуымен, сонымен бірге жалпыресейлік мұсылмандық
форумдардың бағдарлары және ұсыныстарымен таныс ... ... ... және ... ... іс жүзіне асырыла бастады.
Жәдидтердің ағартушылық ізденістерімен, ... ... ... шекара жойыла бастады. Жергілікті прогресшілдер құрған қоғамдар
және ұйымдар өзінің өмір сүруінің алғашқы күндерінен бастап ... ... ... аудандық қорғау бөлімінің тыңшылары үшін ... ... оны ... ... ... ... ... аса күрделі жағдайға
байланысты қосымша шаралар ... ... ... жиі-жиі естіле
бастады.
Осындай ұсыныстардың бірінде, 1914 жылы 26 майда ... ... ... ... ... ... ... Өлкеде
Ресейдегі Губерниялық құқықта ... ... құру ... ... ... табылады. Ол шендегілер Өлкенің Бас ... ... ... ... қол қою, ... ... ... күдікті адамдарды
уақытша ұстау және басқа ұсақ ... ... ... ... ... заңдарды пайдалана отырып, өз бетінше, қылмысты іздестіру
іс-әрекетінен басқа мемлекеттік қылмыстарды зерттеумен ... ... ... ... орын алғандай, аудандық қорғау бөлімінің мүшелеріне
мұндай құқықтар берілмеген. Оған ... ... ... ... ... ... ... күмәнсіз жергілікті халықтың және
қылмыстық элементтердің іс-әрекеттерін бақылауды күшейтеді. ... ... ... ... ... ... уездік әкімшілікті, оларға
онша таныс емес саяси ... ... ... ... ... босатады»[xxii].
Бұл және басқа ұсыныстар көңіл аударусыз қалмады және шара қолданылуы
себепті (сонымен бірге оған ... ... ... ... ... және ... және т.б. қосымша қаржы бөлінді) қорғау
бөлімі өлкедегі саяси ахуал жөнінде ... ... ... өз ... отырды. Қорғау бөлімі қысқа мерзім ішінде жергілікті ұлт өкілдерінің
қатарынан өз ... ... алды және ... мұсылмандық ортаға
енгізді. Ал Ақпан оқиғаларынан кейін, қорғау бөлімі ісін ... ... ... ... құпия қызметкерлердің аттары және бүркеме
аттары (олардың іс-әрекеттеріне байланысты ... ... ... ... әшкереленді[xxiii]. Олардың арасында «Ахмет»,
«Фролов», «Случайный», «Бала», «Қара», «Беркут», «Красивый», «Белобородый»
бүркеме ... ... аса ... ... ... болды.
Қорғау бөлімі дәл солардың жеткізіп отырған ақпарының арқасында өне-бойы
дерлік, жергілікті халықтың көңіл-күйлеріндегі, ... ... ... келе жатқан жас ұлттық қоғамдар және ұйымдардың іс-
әрекеттеріндегі болып ... ... ... ... хабардар
болды.
Саяси тіміскілеуде негізгі жұмысты филерлер (тыңшылар) ... ... ... ... үлкен көңіл бөлді. Олардың мәліметтері
ерекше жоғары бағаланды. Олар революционерлер және «саяси сенімсіз»[xxiv]
адамдарға тек ... ... ғана ... бүкіл Ресей аумағында ... ... ... ... ... ... алу үшін филерлер
Персияға және Ауғаныстанға іс-сапарларға жіберілді. Қорғау ... ... ... бөлек «кездейсоқ мәлімдеушілерді» де өзіне тартты,
олар жеткізген ақпарының маңыздылығына ... ... ... ... ... ... департаментіне жеткізілген ақпарында
(21.12.1911) берілді: ... ... ... ... ... мұсылман
сарттардың үйірмесі құрылды. Бұл үйірменің өз ... ... ... ... ақша ... жүргізетін қазынашысы бар. Бұл үйірме
Ташкенттегі мұсылмандық қауымдастықтың бөлімі ... ғана ... ... ... ... ... ... да қалаларында осы іспеттес
мұсылмандар үйірмелерін құру ... ... ... Исмаил Жабеков,
Рахымқұл Әбдірахманов, Ғапыржан Мақсұмов үйірменің ұйымдастырушылары және
басқарушылары ... ... ... ... ... деп аталынатын мұсылман үйірмелері бар.
Верныйда мұндай үйірмелердің саны онға жетеді, 17-20 ... ... ... ... ... ... бағынады, ақшалай айып 50 тиыннан 10 сомға
дейін белгіленген, апта сайын мүшелік жарна 20 ... ... ... бас ... ... Түркішіл қырғыз (қазақ) Сыртанов Верный
қаласының татарларымен миллионер ... ... ... ... және ол ... ... және ... көмек көрсетіп
тұрады»[xxvi].
Ал, қорғау ... ... ... атын ... ... 1913 жылғы 13 қаңтардағы хабарламасында ... ... ... 1910 жылы ... ... деп белгіленді (пункті
белгісіз), бірақ ағылшын үкіметі оның іске ... ... ... ... ... тарап кетті. Келгендердің ішінде ... ... ... белгілі: 1. Исмаил Гаспралы, Қырымда басып
шығарылатын «Тәржіман» газетінің редакторы; 2. ... ... ... ... ол әскери қызметте бола тұра оған ... ... ... бөлімі бастығының 1916 жылы 19 желтоқсанда Түркістан
генерал-губернаторының атына жазылған хатында, Сырдария облысының ... ... ... сол ... 16 шілдесінде Түркістан
Өлкесінде қазақ ... ... ... ... атты ... ... ... берілгені айта келе, сол атпен Ташкентте құрылған ... және ... ... ... жазылды: «Алаш» – «Қырғыз» ... ... ... ... ұран ... білдіреді. Осы «Алаш» атымен
қазақтардың тұтас тайпасы белгілі және Ташкентте прогресшіл ... ... ... өмір ... оған ... жылына кемі 25
сом ақша төлейтін адамдар қабылданады. Бұл ұйымның құрылтайшысы ... ері ... ... ... ... ... ... Тоғысұлы
Тоғысов, соның өзі Төленғұтов, 32 жаста»[xxvii].
Қорғау бөлімінің бастығы хатта К. ... бар өмір ... ... ... оның барлық істері бойынша айта ... ... ... ... К. ... іс жүзінде «Алаш» газетінің
редакторы және шығарушысы болып табылады, сонымен бірге және осы ... ... ... ... дем берушісі»[xxviii].
«Алаш» қоғамының өз алдына баспа органын шығарып, қазақтар арасында
қазақ тілінде баспа өнімдерін: газет, ... ... ... ... ... қалың ұйқыдан ояту, ғылымға, білімге, мәдени өмірге тарту, барлық
қазақтарды ұлт ... ... ... ... ... ... шаралардың
түпкі мақсаты қазақтарға жеке ұлт ретінде автономия ... ... ... ... ... ... ... саны 9 миллионға жуық
және ақырғы нәтижесінде тіпті жеке ұлт ... ... қол ... ... ... жұмысқа және бірігуге ояту қажетті болып көрінеді»[xxix].
Оңтүстік Қазақстан өлкесінің барлық ... ... ... ... ... ... ... және басқалар газетке
басу үшін мақала жазып қана ... ... ... ... ... ... ... ісінің және барлық қазақтардың ... ... тиіс ... ... ... ... өзінің игі
мақсаттарына қол жеткізуге ұмтылудағы іс-әрекетін қатаң бақылау жағдайында
ашық, айқын ... ... орыс ... ... ... идеялық ағымдар
ресейлік мұсылмандардың қарсыласу ... ... ... ... ... ... ете алды, олар өзінен нені көрсетті?
Бұл үшін бәрінен ... еске ... ... XIX ... 70
жылдары Танзимат кезеңінде пайда болды. ... ... ... ... ... бірігуін өзінің алдына мақсат етіп қойған ілім ретінде
көрінді. Түркішілдіктің алғашқы идеологтарының ... ... ... ... ... Мирза Фаттах Гали және басқалар болды[xxx].
Алғашқы «түркішілдер» айқын бағдарламаның ... ... ... ... көрсете алмады. Олардың тобына ... әр ... ... ... ... жоқ, ... өкілдері кірді. Және алғашқы кезде олардың идеялары Түркияның
өзінде де кең қолданыс таба алмады. Бұл ... ... ... ... алдында соншалық жалпытүркілік емес, ұлттық-түріктік
міндеттері тұрды және ... бұл ... ... ... ... XX ... ... қоғамдық сананың ... ... ... ... ... ... ... беретін
ашықтан-ашық ынталандырушы себепкер шарт Осман империясы ... ... ... ... ... ... Бұл ... империяның аз
ұлттары арасында «османизм» идеологиясы жолымен қалай да бәсеңдету әрекеті
оң нәтиже бермеді[xxxi].
Балқан ... ... ... емес ... одан әрі ... деп ... ешбір қаламайтындығын және тек толық тәуелсіздікке
ұмтылатындығын көрсетті.
Осындай нақты-тарихи жағдайларда «түркішілдік», оның ... ... ... ... қозу және ... ... ... жаңа
идеяның төңірегінде топтастыра алады деп есептеді.
Ұлттық саясаттың дағдарысымен байланысты, кейбір мәні ... ... ... ... ... да орын ала ... оқиғалар татар, әзербайжан және түркістандық «түркішілдердің»
түрік халықтарымен байланыстарының жандануына түрткі болды.
Ресей ... ... ... ... ... ... идеяларды тарату болды. Өз іс-әрекеттерінде олар саяси және
мәдени күресте түркі халықтарының ... ... ... ... «түркішілдікті» шығыс халықтарының ... ... туы ... ... ... ... және нақты тарихи ахуалға
әділ ... беру ... ... ... да ... ... ... бір атаумен атап және де бұл әртекті элементтерді сол бір ғана
ережелермен, заңдармен ... ... ... де тартымды, бірақ
көлгірсіген алдарқатушылық. Тіпті, ... ... ... қамтуы
міндетті біртұтас мемлекет құру идеясы да орындалмайтын арман ғана.
Бірнеше ... бойы ... ... өте ащы ... ... ... ... Исламшылдық және тұраншылдық саяси құрылымының жетістікпен
ойдағыдай қолданылуын көрсететін ... ... не ... тарих бізге
берген жоқ»[xxxiii].
Сонымен, саяси ой-пікірдің даму ... ... ... түрікшілдік жаңа ұстанымы, көптеген түркі халықтарының өзара
тығыз экономикалық және мәдени байланыстарды ұстанған, бірқатар тәуелсіз,
ұлттық ... ... ... ғасырлар бойғы үміт-арманын
көрсеткендігін байқаймыз.
«Дәстүршіл түркішілер» ... ... ... ұстанымдарын
жоғалта бастады (әсіресе, 1917 жылдан кейін) және ... ... жаңа ... ... ... ... өлке ... жалпытүркілік мемлекеттің құрамдас бөлігі ... ... ... барлық халықтардың ұлттық-мәдени өзін-өзі анықтау
бастамаларында құрылған жеке ... ... ... ... ... ... ... тиіс болды.
Түркішілдік жөнінде айта отырып, біз исламшылдық ілімінің маңызы және
рөлі жөнінде де ... кете ... ол да, ... ... ... елдерден (Ауғаныстан, Иран, Түркия) келіп кірді[xxxiv].
Мұсылмандарды ортақ жауға – ... ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалыстың дамыған кезеңінде пайда
болған жаңа ілімнің, сонымен бірге, осы идеологияның мұсылман ... ... ... екі ... ... ескеруге тиіспіз.
Жалпы мұсылмандық бауырластық және әлемдік демократиялық теократия –
«Имамат» идеясы, жалпы ... ... ... ... сүйіспеншілігін тудырған жоқ[xxxv]. Дегенмен, өздері ... ашық ... ... және ... көбіне қатар
жүрді.
Көрнекті Ресей мұсылмандарының ... ... ... ... ... басқа да кейбір мәселелерге көңіл
аударды. Оларды есепке алмай және ... ... ... және ... қол ... ... басты стратегиялық мақсаттарды іске асыру
мүмкін емес деп болжамдады.
Өлкеде ... ... ... ... ... елдерде революциялық қозғалыстардың күшеюіне қарай жергілікті
прогресшілдердің көзқарастары саясаттандырылды. Олар тек ... және ... жою; ... үкімет құру және парламентті
(мәжілісті) шақыру; мәдениетті, ғылымды ... және ... ... ... ... ... қамтамасыз ету және ... ... ... ... ғана қоғамды болашақта құру және
ұлттық қайта өрлеу міндеттерін шешу мүмкін ... ... ... ... қарсыласу қозғалысының басшылығында болуға қабілетті,
жаңа сапалы ұлттық-саяси ұйымдарды құрмайынша қойылып отырған проблемаларды
шешу мүмкін емес ... анық ... ... ... ... ... қоғамдық белсенділіктің артуы
Ресейдегі 1917 жылғы Ақпан революциясы тудырған жаңа тарихи нақтылы
жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... бере отырып, аса зор ықпал етті. 1917 жылы наурыздың бас
кезінде патшаның тақтан ... ... ... ... ... телеграф арқылы тез тарала бастады – «алғашқы жеделхаттар
тартыспен ... Бұл ... ... белсенділіктің қуатты
толқынын тудырды. Барлық болып жатқан оқиғалар өлкенің тіпті аса бейқам
бөліктерінің ... ... ... ... сан ... адамдар
жиналған митингтер және шерулер өтті.
Ақпан революциясын тек орыс либералдары ғана емес, жергілікті халықтың
алдыңғы ... ... ... Олардың көкейтесті мәселелерді жедел және
нақты шешуге үміті пайда болды. Олардың ... ... ... ескі ... ... ... ... өздерінің міндеті етіп
қойған, арнайы комитеттер ... ... ... бұл фактіні көрсете отырып, сол күндері жазды:
«...орысша сауатсыз ... тап ... ... партиясының
жастарынан көмек сұрады. Жастар орын алған оқиғалардың барысын түсіндірді
және олардың сөздерін жүздеген адамдар ескі қалаға және оның ... ... ... ... үкімет қазірден бастап бүкіл азат Ресейдің сол
ұлы құқықтарды алғанын жариялаған ... ... ... бұл ... хабардар болады»[xxxviii].
Бірақ өлкеде әлі де патша өкіметінің барлық аппараты сақталынды.
Кәнігі монархист генерал-губернатор Куропаткин ... ... ... ... ... ... жалғастырды. Революциядан кейінгі
алғашқы күндері Куропаткин бәрінен бұрын орыс халқын «түземдіктердің»
тарапынан көтеріліс ... ... деп ... ... оларды «жұбатуға» және
«сауықтыруға» әрекет жасады.
Өлкедегі орыс халқына қарулануды және ... ... ... пайда болды.
Сонымен бірге жергілікті халықтың арасында революциялық көзқарастардың
одан әрі өсуінен қауіптеніп, Куропаткин облыс ... ... 1916 ... ... ... ... ... бойынша жаңа
істерді бастамауды, ал басталған әкімшілік шараларды ... ... ... үшін ... ... ... ... іс
қозғауды міндеттеді[xxxix].
4 наурызда Уақытша үкімет Ресей халықтарының ... ... ... ... ... ... Бірақ, Куропаткин әскери міндеткерлікті
өтемейтін мұсылмандарға қатысты «теңдік принциптерін толық ... ... ... дауыстың көпшілігі түземдіктерде болады және олар ... ... ... ... ал ол ... сенімсіз ғой»[xl].
Бірақ, бәрі-бір өмір өзінің түзетулерін енгізді. Өлкеде көпшілікті
құрайтын мұсылмандар ... ... ... орыс ... ... ... ... әрекеттенді, ол «тарихи
тағылымдармен дәлелденеді және олардың тарапынан қысымшылықтан ... жоқ, ал тек ... ... ... ... ... кейін бүкіл өлкеде бойынша біртіндеп, әрбір қалада,
уезде, болыстықта, ... және ... ... ... қысқартқан патша
әкімшілігінің орнына қоғамдық ұйымдардың атқарушы комитеттері және ... ... ... ... ... ... арасында, соңғы оқиғалардан туындаған іс
жүзіндегі нақтылы саяси шындықтарды ұғынудың ... ... ... жаңа ... ... ... куәгері болды. Өздерінің
мүдделері туралы мүмкіндігінше тезірек ... ... ... ... және ... ... ... процестің ерекшелігі сол, жаңа жалпыресейлік партиялармен (олардың
мүшелері көпшілігінде өлкенің европалық халықтарының өкілдері болды) қатар
жергілікті халықтың қалың ... ... ... және ... жаңартылған бағдарламаларымен өте айқын стратегиялы және тактикалы
жас ұлттық ұйымдар да пайда болды.
Осы уақытта «Тұран» ұйымының іс-әрекетінің белсенділігі ... ... ... ... ... ... олар Абдулла Әріпжанов,
Абдулла Ауланий, Убайдулла Тұрсынқожаұлы, Әбілқасым Әминзада, ... және ... ... сол күндері әрекет етуші ұлттық ұйымдардың ішінде
аса маңыздысы «Исламдық Кеңес» болды (1917 жылы наурыздың ... ... ... ... ... ... ... Атап өту ләзім, аталған
ұйымның пайда болуы, ... ... ... ... ... шынайы
қорғай алатын, күшті және тиімді ұйымдастырушылық құрылымды құру ... ... және ... ... және ... ... толымды әрекеттерінің алғашқыларының бірі болды.
Жаңа ұлттық ұйымның қалыптаса бастауы кездейсоқ құбылыс емес. Ол ... ... ... даму ... ... ... ... Оның бастауларында прогресшіл-жәдидшілдерден ... ... әр ... дүниетанымдық бағыттағы адамдар
тұрды[xliii].
Дегенмен, оларды біріктірген әлдебір ортақ нәрсе ... Бұл ... ... ... және ... аңсау сезімі болды.
Жаңа ұйымның әлеуметтік ... ... ... ... дін ... ұлттық
интеллигенция, атқамінерлер, саудагерлер және кәсіпкерлер өкілдері болды.
«Ислам Кеңесінің» ... ... ... қол ... әр ... ... ... белсенділері жергілікті
халықтың арасында көпшілікке тарату жұмысын ... және ... «Ұлы ... ... ... қарағанда, Ташкентте
алғашқы күндері-ақ «Ислам Кеңесіне» 100-ден астам адам мүше болса, олардың
арасында ... ... ... ... «Ислам Кеңесінің»
ережелерінде өлкенің барлық тұрғылықты жерлерінде жаңа ұйымның жалпы жиынын
сайлау қажеттігі ... ... ... ... ... – ұйымның
Орталық Комитеті болып жарияланды.
Сөзсіз, ... ... ... және ... ... ... ... «Ислам Кеңесі» өзінің іс-әрекетінің басында Отан үшін күрделі
және тынышсыз уақытта, ... ... ... ... идеясы тұрған
әрекеттік бағдарламасын айқын анықтайды.
«Ислам Кеңесі» ұйымының таяудағы мақсаттары және ... ... ... ... Өлке ... ... қазіргі заманғы озық қоғамдық-саяси
және ғылыми көзқарастарды насихаттау;
2. Мұсылмандарды ортақ мақсаттар үшін біріктіру;
3. ...Құрылтай жиналысына дайындық;
4. Өлкенің ... ... ... және ... ... ... ... лекциялар
және саяси ақпараттар оқу;
5. Биліктің ескі өкілдерін жаңалармен алмастыруда ... ... ... күрес және ұлтаралық қақтығыстарды болдырмау;
7. Өлкедегі барлық ұлттармен және олардың ұйымдарымен байланыс
орнату, ... ... ... (өз ... ... ... мақсаттары туралы ақпарлар жеткізу[xlv].
Осындай тарихи сәтте барлық мұсылмандарды ... және ... ... біріктіру және күш-жігерді бірлестіру
қажеттігіне көңіл аударылды. Онсыз ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру мүмкін емес. Бұл міндетті шешуге
және де шыға ... ... ... ... ... ... ... болып Мұстафа Шоқай тағайындалды.
Өлкелік «Ислам Кеңесінің» алдында, кейінірек М.Шоқай еске ... ... ... ... Облыстық филиалдардың
ұйымдастырушылық жұмыстарын жөнге ... ... ... ... үкіметтің
Түркістандық комитетімен және жұмысшы және солдат депутаттарының ... ... ... ... ... ... сайлауға дайындық
жүргізу және т.б.»[xlvi].
Өлкелік «Ислам Кеңесі» және басқа жергілікті ұйымдардың ... ... ... ... жіктерін саяси өмірге ... ... ... орта шенінде өлкенің мұсылман әйелдерінің жағдайы
туралы мәселелер талқыланды. Мұсылман әйелдерге олар үшін ... ... ... ашу ... ... ... ... беру мақсатын алға қойған,
«Оқу-ағарту баспасы» қоғамын құру шешілді. Съезд ... ... ... ... ... ... Қазан қаласында алдағы болатын
мұсылман әйелдердің бүкілресейлік ... екі ... әйел ... ... ұлттық қозғалыстың белсенділері ... ... ... ... ... және ... ... өте тығыз қатынаста болуды қолдауды тоқтатпады.
Ресейдің мұсылман халықтарының арасында интеграциялық ... ... ... ... ... негізгі мақсаты ретінде көретін
арнайы орган құру қажеттігін тудырды.
1917 жылы наурызда IV Мемлекеттік Думаның ... ... ... мұндай орган құрылды. «Ресейлік мұсылмандардың Уақытша
орталық бюросы» атауын алған бұл органға бірінші ... ... ... және ... ... жүктелді[xlviii].
Бірінші бүкілресейлік мұсылмандар съезі 1917 жылы 1-11 ... ... ... ... Бұл ... әр ... ... 900-ге жуық делегат келді, соның ішінде ... ... ... Және онда ... консерваторлардан солшыл радикалдық-
социалистерге дейінгі барлық дерлік саяси ағымдар танылды.
Бірақ ... ... ... ... және ... ... оқиғалар тудырған бәріне ортақ рух ... ... ... ... ... ... ... келісімге
дем берді. Алғашқыларының бірі болып жүріп жатқан ... ... ... ... ... көрсетілді: «Бүкілресейлік мұсылмандар съезі,
Европалық билеуші таптарының империалистік ұмтылысы әлемдік қанды қырғынның
көзі ... ... деп ... ... қайда болса және неде болса да ол
көрініс тапса, онда ... әлем ... ... ... ... ... ... қарсы наразылық білдірді...»[xlix].
Күн тәртібі бойынша келесі әйелдер мәселесі тұрды. Қазан қаласында
өткен мұсылман әйелдері съезі атынан, ... ... ... ... ... ... көпшілік дауыспен қабылданды. Бұл
шешімдердің мәні мынаған ... ... ... тіпті барлық сайлау
органдарына сайлау және сайлану құқығын алуға дейін ... ... ... Көпнекелілікке, ерте күйеуге шығуға, қалың малға
тыйым салу ... ... да ... ... ... ... ... күйеуімен ажырасу құқығына қол ... оны ... ... неке ... ... ... тиіс ... мазмұндалған ережелерге жер-жерлердегі реакция бір мәндес
болмады, бірақ, ... ... ... ... ... жеделдетуге
септігін тигізген осындай беделді форумда ... ... ... ... өзі төтенше маңызы болды.
Съезде жұмыс мәселесі, аграрлық, мәдени-ағартушылық істері және ... ... ... ... қабылданды. Бұл шешімдерде қорытылған
кейбір талаптардың қысқаша мазмұны мынадай жинақталды: 8 сағаттық ... ... ... ... ... ... жергілікті халықты жер
аударуды және далалық ... ... ... ... ... ... ана
тілінде оқитын ұлттық мектептер аясын кеңейту; ... мен ... ... ... және ... ашу; ... бірге орта кәсіптік
мектептер; земскілік қалалық мектептерді басқару үшін ... ... ... ... ... ... құру; мұсылман халқының діни
қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін уақытша діни ... ... ... саяси ұйымдардың іс-әрекетін үйлестіру үшін орталық ... ... оған ... ... ... мұсылмандарға басшылық жасау жүктелді;
ұлттық Кеңес (оның құрамына Исламды мойындайтын ... ... ... қосу ... ... барлық жергілікті ұйымдар
үшін міндетті болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... мазмұндалды; онда көрсетілді:
1. «Мұсылман халықтары тұратын өңірлерде Уақытша үкіметтің
комиссарлары және ... ... ... ... мұсылман
ұйымдарымен, жергілікті мұсылман халқы сенім ... ... ... Жергілікті мұсылман халқының басқа халықтың мүддесіне нұқсан
келтірмейтін барлық талап-тілектері кідіріссіз өміршең болуы
тиіс.
3. ... ... емес ... ... тек ... ... ... қарсы келмейтіндері
өткізілуі тиіс.
4. Мұсылмандық шеткері аймақтар үшін ... ... ... ... ... ... ... өкілдерінің қатысуымен
жасалуы тиіс.
5. Жер мәселелерін шешу Құрылтай ... ... ... ... ал сол уақытқа дейін жарым-жартылай болса да
жер мәселесін кез-келген біржақты шешуге жол берілмейді»[li].
Съезде ... ... ... ... ... ... ... ұсынған
әскери мәселелер блогі бойынша шешім қабылданды. Шешімде айтылды:
1. ... ... ... ... тиіс ... Егер ... да
болмасын милитаризммен күрес мақсатында, сол кезде тұрақты әскер
ұстау ... ... онда ... ұлттық болуы тиіс.
2. Егер соғыс аяқталғаннан кейін де тұрақты әскер ұстау ... онда жеке ... ... ... ... тиіс.
3. Бұл әскери бөлімдердің ... және ... ... ... Бұл ... ... ... жерінде қызмет етуі тиіс.
5. Қазірден бастап майданда жүрген жауынгер-мұсылмандар дивизиялар
бойынша жеке полктер құруы тиіс.
6. ... ... ... ... ... полктерде, полктік
священниктер құқығындай, сайланып қойылған полктік молдалар
болуы тиіс.
7. ... ... ... үшін ... ... ... ... көрсететін, Ресейдің ұлттық-мемлекеттік тұрпаты туралы
мәселе ... ... ... айтыс-тартыстар қыза түсіп, форумның екі үлкен
топқа бөлінуіне әкелді: олардың бірі ... ... ... ... ... ... мұсылмандардың
экстерриториялық мәдени автономиясы үшін, ал кейінгісі Ресей федерациясының
құрамындағы ... ... ... ... үшін сөз ... ... Ахмет Цаликовтың қарары жобасында, ал екіншісі
– М.А. Расул-заденің қарары жобасында мазмұндалды.
Қарқынды және ұзақ ... ... ... ... (446- мақұлдады,
271 қарсы) Расул-заде ұсынған шешім қабылданды. Міне, сол ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін, Ресейдің
мемлекеттік құрылымының түрі ... ... ... ... табылады; еске сала кететін,
белгілі территориясы жоқ ұлттар, ұлттық-мәдени автономияны пайдаланады; б)
Ресейдегі ... ... ... ... ... үшін осы ... бүкіл Ресей үшін заң шығарушылық қызметімен ... ... ... Бұл ... ... құрамы және қызметі
барлық автономиялық бірліктердің өкілдерінің бірінші құрылтайшы съезінде
белгіленді»[liii].
Әлбетте, жергілікті халықтың саяси және ... ... ... ... қоғамдық-саяси ұйымдардың ұстанымының қалыптаса бастауы,
біртіндеп нығаюы, Уақытша үкіметтің өлкелік комитетінің ... ... ... Олардың өлкені шикізат көзі және орыс ... ... ... езгінің ескі ... ... ... ... ... есесіне езгінің аса қауіпті түрі болды»[liv].
ІІ-тарау
Уақытша үкімет тұсында ... ... ... ұйымдардың
ұстанымдары, іс-әрекеттері
2.1. Қоғамдық-саяси ұйымдарға қатысты Уақытша үкіметтің жүргізген бағыты
Уақытша үкіметтің 1917 жылы наурызда ... ... ... ... ... заң ... ... қандай бір
дінтұтынуға, дін ілімінің немесе ұлттың құрамында болумен ... ... ... ... алынып тасталады»[lv] деп
мәлімделді, бұған қарамастан, ... ... іс ... әрі жүрмеді.
Орыс ұлтының, орыс тілінің және православиелік ... ... ... ... берді. Жергілікті халыққа деген сенімсіздікке,
кертартпа күштерге және ... ... арқа ... ... ... ... мәні бойынша өзгермеді.
Сәуірдің соңында Уақытша үкіметтің өлкелік комитеті жанында
Түркістанға ... беру ... ... ... ... өтті. Кеңес өлкеде
толық саяси автономия енгізу мүмкін емес деп ... ... А.Ф. ... де ... 1917 жылы 29 ... өзінің күнделігіне жазды: «Керенский менің ... ... ... борыштық теңсіздікте, түземдіктерге толық құқық берілуі тиіс
емес».
1917 жылы сәуірдің 9-16 аралығында Ташкентте ... ... ... съезінде бұл мәселеге баса назар аударылды, оған өлкеде
әрекет етуші ... ... және ... ... ... ... ... прогресшілдерден қатысушылар:
Махмудхожа Бехбуди, Убайдулла Хожаев, Шаахметов, Серікбай Акаев, ... және ... ... ... тез ... ұлттық өзіндік сананың
және ұлттық бірігудің өсуіне жәрдем берді.
Бірақ, бұл толық бірігуді білдірмеді. ... кету ... жас ... өкілдері өздерінің іс-әрекеттерінің бас кезінде ... ... де және одан ... ... ... ... ... бола ... ... ... ... ... ... іс ... іске асыруы орыс
ұлыдержавашылдарының тарапынан ғана емес, және де ... ... ... ... ... ... ұшырады. Әйтсе
де, 1917 жылдың жазында өлкеде саяси күштердің орналасуы тым ... ... ... ... діни ... тым ... көрсетілді. Ұлттық қозғалыста діни ... ... және ... ... ... ... ... Ресейдің және өлкенің болашақ мемлекеттік-саяси құрылымына;
Уақытша үкіметке және оның жүргізіп жатқан ұлттық ... және тағы ... ... ... ... ... туындаған табиғи
алшақтау процесі тоқталмады[lvi].
Жаңа ұйымның бағдарламалық ережелерінің негізгі авторларының бірі
ташкенттік «Үлемдердің» (Ғұламалар) ... ... ... ... Шоқай атап көрсеткендей, Серәлі Лапиннің «Ислам ... ... ... идеялық келіспеушілік болды[lvii]. Дегенмен,
ол сөзсіз, Түркістандағы ірі саяси тұлға және ұлттық қозғалыстың белсенді
қатысушысы болып ... оның ... ... ... ... ... ... өрісі Түркістанның басқа да аймақтарына ... онда ... ... кету ... ... ... ұйымының идеялық нұсқаулары, сол
«Ислам Кеңесі» сияқты өлке халықтарының саяси өзін-өзі анықтауы қажеттігін
мойындауға ... ... ... исламдық принциптерге және
құндылықтарға ... ... мән ... ... өкілдерінің пікірінше, қоғамды алдағы ... тек ... ... бойынша қатаң орындалуы тиіс болды.
Мәселен, Серәлі Лапиннің жетекшілігімен жазылған ... ... ... ... ... ... «ішкі басқарманың барлық
салалары бойынша жергілікті заң шығарушылық құқығымен таза ... ... ... ... жер ... туралы мәселе Шариғат
бойынша жері аз ... ... және ... жерлерді
пайдалануға көлемді мүмкіншілік берілуі, бірақ, жеке меншікке ... ... ... ... ... тиіс ... ... федерациясының әлеуметтік-экономикалық құрылымы ... ... ... ... еңбегін мөлшерлейтін және жұмысшылардың
тұрмысын ... ... ... заң ережесі Шариғат нұсқаулары
бойынша шығарылуы тиіс болды...»[lviii].
Ақпаннан кейін өлкенің саяси өмірі, мәлім болғандай, ұлттық қозғалыста
екі ағымның ... ... орыс ... ... ... ... ... оқиғалардан шеткері қала алмады.
Олар социалист-революционерлердің, конституциялық демократтардың,
радикал демократтардың, социалист-демократтардың және ... ... ... ... айналасына біртіндеп шоғырланды.
Әлбетте, барлық бұл ұйымдар халықтың қалың бұқарасы тарапынан ... ... ... ... және ... қорған табу үшін
айтарлықтай күш салды.
Ұлттық қозғалыстың басшылары: Убайдулла Хожаев, Нәзір Төреқұлов,
Мұхамеджан ... және ... ... ... ... және бірінші
Бүкілресейлік мұсылмандар съезінің шешімдеріне сәйкес халық ... ... ... ... ... Оның ... көпшілік лекциялар
пайдаланылды. Жиналыстар және митингтер ұйымдастырылды. «Ұлы Түркістан»,
«Ислам Кеңесі» және басқа газеттерде прокламациялар, ... ... ... ... ... ... және де ұлттық-саяси ұйымдардың
бағдарламалық ережелерін түсінікті тілмен халыққа таныстыру мақсат етіп
қойылды. ... ... ... ... қабілетті адамдардың қалалық
думаларға ұсынылуы, жергілікті халықтың ... үшін ... ... Мұның бәрі жергілікті халықтардың саяси және ... ... ... ... етті және ... ... ... жағдайда
оларға белгілі дәрежеде бағдар алуға көмектесті[lix].
Прогресшілдер, дәстүршілдердің қарсылығына қарамастан, ... ... ... ... ... бірге Думаны (орыс
қауымдарының өкілдері ұсынған) ... және орыс ... ... ... ... орыс ... ... осы көкейтесті тақырыпқа арналған
аналитикалық шолулар және мағлұматтарға толы ... Онда ... бұл ... ... ... ... түсіндіруде көптеген
жалпыресейлік партиялардың жеңілісінің европалық ... ... ... білуге әрекеттенеді.
Мұсылман халқы сайлау учаскелеріне, күткендегідей едәуір көп ... ... ... ... ... Осы ... тоғышарлар түрлі
пікірлер айтуда, еске сала ... ... бәрі бір ғана ... ... ... ... және де жалпы орыс мәдениетіне залал
тигізілмес пе екен?
Мұндай күдіктенуді, әлбетте, әлі ертерек деп ... ... ... ... азшылық, төмен мәдениетті көпшілікке жетекшілік етуі мүмкін.
Ал бұл ... ... оңды ... бере ... ... ... ұйымынан 64 мұсылман өкілінің өтуі – жайсыз факт...»[lx].
Сайлау кезіндегі жалпыресейлік ұйымдарға кез ... ... ... ... ... ... елеулі айтыс-тартыстың
болғандығын, жергілікті халық өкілдерінің көпшілігінің аталған ... ... ... ... ... ... ... Ұлы державалық рухпен суарылған бұл
ережелерден Ресейдің және өлкенің болашақ ұлттық мемлекеттік ... ... ... Нақ осы ... ... талпынған жергілікті
халықтық назарын аударды.
Әйтсе де, ұлттық ұйымдардың ... ... ... ... те және орыс ... де жаңа қалалық Думаның қабілетсіздігі
туралы күдігі көбіне расталды.
Думаның әрбір отырысында дерлік «Үлемдер ... тобы және ... ... жиі қолдау көрсеткен ... ... ... ... қызу ... ... Қоғамдық-саяси ұйымдардың арақатынасы және олардың қызметі
Өлкедегі өте ауыр әлеуметтік-экономикалық және саяси ... ... ... шешуге мейлі азық-түлік, дәрігерлік-санитарлық,
тұрғынжай немесе ұйымдастырушылық болсын, қыруар ... ... ... ... ... күтпеген жерден 6 тамызда жаңа ... ... ... отырысы өтті. Думаның асығыс шақырылуына ташкенттік Думадан екі
өкілді москвалық мемлекеттік кеңеске жіберу туралы алынған ... ... ... ... ... ... екі ... – орыстан, біреуін – «түземдіктен» сайлауды ұсынды[lxi].
Ұзаққа ... ... ... социалист-революционерлерден
Я.Миллер, «Үлемнен» молда С.Мухиддинов, біріккен ... ... және ... партиясынан И.Иванов (кейін өз
кандидатурасын алды) кандидат ретінде қойылды.
Олар прогресшілдерді өмірлік тәжірибесі аз, ... ... ... тым ... ... ... қол ... адамдар,
сондықтан да мұсылмандық ортада ықпалы мен беделін пайдалана алмайды ... ... бұл ... ... де ... ... шынында
«Ислам Кеңесі» өзінің қатарына көбіне өлкенің жергілікті халқының элиталық
бөлігін ... ... ... ... 1917 жылғы ақпаннан
кейінгі оқиғалардан туындаған қарқынды процестер ұлттық ... ... ... ... де ... бағдарына және бағдарламалық ережелеріне
қызығушылығын арттыра отырып, халықтың саясаттануына ... ... ... ... ... сол бірінші Бүкілресейлік мұсылмандар
съезінде сайланған Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесі көмек ... ... ... мұсылмандық аймақтарынан 30 өкіл кірді, олар
өз кезегінде өзінің құрамынан 12 ... ... ... ... сайлады. Оның мүшелері танымал қоғамдық-саяси қайраткерлер болды:
А.Цаликов, Д.Мухамедов, ... ... ... ... ... ... және ... әртүрлі мұсылмандық баспаханалар құру үшін де едәуір күш
жұмсалды. Ол үшін түріктік, мысырлық, ... ... ... ... ... науқаны жүргізілді. Бұл жұмыс өз жемісін берді. ... «Ұлы ... ... ... ... ... етілген мұсылмандық
баспахана алу қоғамының алғашқы акционерлері (М.Яушев, М.Тюменов) пайда
болды[lxiii].
Сол күндері Бүкілресейлік ... ... ... ... Ресейдің барлық мұсылмандарына үнделген, ондаған прокламациялар мен
ұрандар басылып шықты. Олардың негізгі мақсаты ... ... ... және ... идеясының аясында біріктіру болды. Бүкілресейлік
мұсылмандар кеңесінің атқарушы комитеті, саяси ... ... ... ... және шаруа депутаттарының ... ... ... ... орнатуға әрекеттенді. Ол үшін жұмысшы және солдат депутаттары
кеңесінің ... ... ... ... ... және ... оның ... қабылдау туралы өтініш білдірді. Бірақ, бұл
үндеулер күштердің ... ... ... ... ... көбінесе назардан тыс қалып отырды.
1917 жылы 21-31 маусымда Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесінің шешімімен
Қазанда (мұсылман дін ... ... және ... әскерлерінің
съездерімен қатарлас) ІІ Бүкілресейлік мұсылмандар съезі өтті.
Форумға барлық мұсылман халықтарынан 260-тан аса делегаттар ... ... ... ұйымның[lxiv] (1917 жылы сәуірде құрылған)
өкілі Сабыржан Юсупов және ... ... ... ол съезд Төралқасына
сайланды. Ол өлкедегі саяси-экономикалық ахуалды талдауға арналған ... Онда ... ... ... көкейтесті мәселелерге жете тоқталды:
мақта мәселесі, Жетісу оқиғалары, ақпан революциясы, жұмысшы және ... ... ... мұсылман халықтары және т.б.[lxv]
Өзінің тұжырымдарында баяндамашы Ақпан революциясынан кейін де ... ... ... ал ... ... ... ... пайда болған жұмысшы және солдат депутаттары ... ... ... татымды өзгермегендігін көрсетті.
Ашық, әсерлі және нақты дәлелдерге негізделген У.Хожаевтың сөзі жанды
жеріне ... оның ... ... көбі ... ... ... ... және түсінікті болды.
Қаралған мәселелердің көпшілігі бойынша делегаттар съезд шешімдерімен
келісті, алайда, атап ... ... ... ... іске ... үміт артылған Құрылтай жиналысына сайлау мерзімі жақындауына
байланысты, сайлауалды науқаны кезеңі тактикасын ... ... ... ... ... ... Құрылтай жиналысына сайлауға бір тізім құрады;
2. басқа социалистік партиялармен блок құруға (қажетті ... ... ... ... құру ... ұлттық Кеңестерге немесе
оларды алмастыратын басқа ұлттық ұйымдарға беріледі;
4. ... ... реті ... беру жолымен
анықталады[lxvi].
Әйелдер фракциясының ұсынысы бойынша, бұл ережелерге толықтырулар
қабылданды, онда ... ... ... ... әйелдер еркектермен
бірлесіп әрекет етуі тиіс, сондықтан да барлық сайлау ... ... үшін орын ... ... ... бірі, әскери-ұйымдастырушылық мәселелерге
қатысты болды. Делегаттар ... ... ... ... ... ... ... Шуро) құру идеясын қолдады ... ... ... ... (1917 жылы 17-24 ... ... ұсыныстардың тұтас пакетін бекітті[lxvii].
Бүкілресейлік мұсылмандық Әскери Кеңес жеке мұсылмандық ... ... ... Ресейдің барлық халықтарының орталық
ұйымдарымен қарым-қатынас жасауға ... егер ... ... ... ... құқығы бар деп көрсетілді.
Жеке Мұсылмандық әскери бөлімдерді ұйымдастыру жөніндегі ... ... ... егер ... ... ... ... және халық
милициясымен алмастырылмаса, онда ұлттық ерекшеліктеріне сай құрылуы тиіс
деген тұжырымға келді. Еске сала ... осы ... шешу ... ... ... ... егер жөнсіз жауап берілсе, шақыру
тәртібімен мұсылмандық бөлімдерді құруға ... ... ... ... ... ... ... арнайы шешім қабылданды. Онда айтылды, «Құрылтай жиналысына сайлауға
мұсылман-әскерлер сөзсіз аса ширақ қатысуы тиіс».
Бұл үшін «майдандар жеке сайлау ... ... ... ... ... қажет деп танылды.
Сонымен бірге, әскери ұйымдастырушылық мәселелерді талдау ... ғана ... ... ... ... мұсылман-әскерлері мұсылман
халқы тұратын қалаларға жиналуы тиіс. Мұсылман әскерлері бар гарнизондарда,
мұсылмандық әскери гарнизондық ... ал ... ...... құрылуы тиіс»[lxix].
Маңызды ұйымдастырушылық мәселелері бойынша жарыссөздер «Әскери Кеңес»
мүшелерін сайлаумен аяқталды. Сайланғандар: прапорщик И.Алкин ... ... ... ... ... ... (төраға
орынбасары), А.Манасыпов, подполковник Кугушев, С.Мамлеев, А.Тагиров,
Губайдуллин, ... ... ... ... ... және
Альмяшев.
Армиядан «Әскери Кеңеске» 13 өкіл сайланды, ... – 9, ... – 1 және ... ... – 1. ... «Әскери Кеңеске» 36 адам
кірді[lxx].
Осы күндері аймақта өткен барлық саяси іс-шараларда «федералистердің»
идеологтары өз ... ... ... және ... туралы тек
айғайлау керек емес, бұл мақсатқа қол жеткізу ... ... және ... күш-жігерін жұмсау қажеттігіне...» аударды[lxxi].
Тамызда өлкеде жергілікті және жалпыаймақтық маңызы болған тағы екі
мұсылмандар ... ... ... ... ... төрағалық етуімен
қазақтардың өлкелік съезі ... ... кету ... осы съезд түркістандық
қазақтар және қырғыздар жиналған бірінші форум болған жоқ. 1917 жылы ... ... ... ... ... онда «Илятия» («Көшпенді») қоғамын
құру шешілді, оның басшылығына кіргендер: Қоңырқожа Қожықов, Кенже ... ... ... ... ... және ... қоғам өзінің алдына келесі міндеттерді қойды:
1. көшпенділерді Ресейдегі жаңа ... ... ... ... жиналысына дайындық;
3. жаңа қоғамдық және сая құрылысқа ... болу үшін ... ... ... ... ... ... орнату;
5. қырғыз, қыпшақ және қазақтардың өздерінің ұлттық және саяси-
экономикалық мүдделерін бірлесіп сақтау үшін бір ... ... ... насихаттау;
6. меншікті газеттер шығару және т.б.[lxxiii]
Ташкенттік форумға ... ... ... және ... ... ... ... қатысты. Күн ... және ... ... 18 ... ... ... бірі ... басқару түрі және Түркістанның болашақ
құрылымы туралы мәселе болды. Ол ... ... ... ... ... тиімді түрі болып табылады, ал ... ... ... федерация алуы тиіс»[lxxiv] деп
таныды.
Жер және келімсектер мәселелері ... ... ... ... ... дейін қазақ жерлерін алып қою дереу
тоқтатылуы тиіс... ... ... ... үшін ... ақы төлететін,
келімсектердің зорлығына шек қойылуы тиіс...»[lxxv]. Одан ... ... ... өмір ... ... ... ... сотын тарату
жөнінде; ана тілінде білім алу және бүкілхалықтық қазақтың «Бірлік ... ... ... ... ... ... партиялардың өлкелік
бөлімдерімен және орыс қауымдарының өкілдерімен жүйелі диалог жүргізуге
әрекеттенді. Бұл ... үшін екі жақ ... ... ... ... өткізді, дегенмен мұндай әрекеттер әрдайым өзінің нәтижесін бере
бермеді.
Ташкенттік солдат және жұмысшы депутаттары Кеңесінің 30 тамызда ... ... ... ... ... ... ... мынаны айтты: «Орыс
мемлекеттілігі қанмен қызарған. Сіздер бұл мемлекеттіліктен биік ... ... ... ... ... ... және ... болады деп
айтуларыңды қалар едім... Енді бұл мемлекеттіліктің биік көтеріліп және
маған Ресей ... ... ... және ... болады деп айтуларыңды
қалар едім... Енді бұл мемлекеттіліктің кепілін мен солдат және ... ... ... ... ... соңғы оқиғалардан
және тұтас алғанда елдегі қоғамдық-саяси ахуалдан шошынған еді.
Жекеленген халықтардың «сепаратизмінен» қауіптену және ... ... ... мәні ... ... ... ... айтыла
бастады.
Осылайша, Ақпан революциясы әртүрлі қоғамдық-саяси күштердің бөліну
процесін жеделдетті және Ресейге көппартиялық жүйенің жұмыс жүргізуі ... ... ... ... және ... ... ... барысында жаңа
жас ұлттық-саяси ұйымдардың пайда болуы өлкенің мұсылман халқының өзіндік
санасы және қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... ... ақпаннан кейінгі оқиғалар ұлттық қозғалыстың ішінде
айтарлықтай идеялық келіспеушіліктердің болғандығын көрсетті, олардан ... аса ... ... бірі – ... ... ... қозғалысқа және ұлттық мәселеге қатынасы.
Өлкенің жалпыресейлік партияларының негізгі бағдарламалық ережелерін
талдау ұлттық мәселені демократиялық шешу ... ... ... қарамастан, олардың анық, негізделген, көлемді және шынайы
ұлттық бағдарламасының ... ... ... ... радикал-демократтардың және
басқаларының империялық ... ... ... ... өлкенің мұсылман халқына түсінікті бола алмады және де қабыл
алынбады.
Қалай болғанда да, өлкенің болашағы және оның ... ... ... ... ... ... ... екі жақтан
да демократтар, әйтсе-де, диалогқа жол салуға әрекеттенді.
Бірақ Түркістанда кейінгі драмалық оқиғаларда өзінің басты рөлін ойнау
жазылған большевиктер ... жаңа күш ... ... ... төңкерістер аралығы кезеңінде Оңтүстік ... ... ... ұйымдар сол тұстағы саяси жүйеде өзіндік орнымен
ерекшеленеді. Сондықтан, қоғамдық-саяси ұйымдар ... ... ... ... ерекшелігі, ұлт жұмысын алып жүрудегі белсенділігі өзге ... ... ... қарастырылды.
Өз өкілдері арқылы біріккен қоғамдық ұйымдардың құрама комитеті,
делегаттар Кеңесі, ... ... ... ... ... ... қазақ халқы атынан қатынасып, ел мүддесінен шығуға тырысады.
Жергілікті ... та ... бар ... осы ... ... ... арқылы іске асыруға үміт артты. Бірақ, қоғамдық-саяси ұйымдардың
қоғамдық ұйым ... ... ... еді. ... қарамастан,
халықтың талап-тілегін, мақсаттарын және міндеттерін дербес шешуге ұмтылды.
Ұлттық күрестің ағымымен құрылған көптеген ... ... ... ... болды. Кез-келген қоғамдық ұйым белгілі бір саяси
партияны жақтап немесе қарсы шығып жатқанда, ең ... ... ... бағдарламасына көңіл қояры ақиқат. Қоғамдық ұйым ... ... ... ... де, ... және ... да
бағдарламасын қуаттамай тастауы, олардың қазақтың жалпыұлттық мүддесіне сай
келмеуіне байланысты еді. Қазақ комитеттері ұлттық мүддеге сай ... ... ... ... ... ... тіпті кей жерлерде оның басшы
құрамын да толықтырып отырды.
Бүкіл халық назарын ... ... ... ... ... орнап,
босаған тізгінді жиып алар күн туып, ... таңы атар деп ... ... ... ... ... ... Қазан төңкерісі
нәтижесінде өкімет басына большевиктер келді. ... ... ... ... ... ... Оның себебі, алғашқыда өзгелермен тең
құқықты қоғамдық ұйым ретінде қарым-қатынаста болған жұмысшы, солдат, шаруа
Кеңестері енді ... жеке ... ... ұлттық құрылымдарға қырын
қарауға көшті. Осындай ... өлке ... ... ... құрылды. Ұлттық бірлікті ту етіп көтерген ... ... ... қолдау көрсетіп ұйытқы болды.
Таптық принципті берік ұстаған Кеңестер қазақ комитеттеріне өз
жолындағы ... ... ... ал ... ... ... ... ете отырып, бір ұлтты жікке бөлуге қарсы болды. ... ... ... ... ... ... жойылуына алып келді.
Ұлттық тәуелсіздік үшін күресте қазақ зиялылары бар білімін, күш-
жігерін аяп қалған жоқ. Олар ... озық ... ... қазақтығын,
еңселі ел екенін қазақ комитеттері арқылы таныта білді.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... И.М. ... Казахстана. Уроки истории. Алма-Ата, 1990.
2. Алаш-Орда. Сборник документов. Алма-Ата, 1992.
3. Нұрпейісов К. Алашорда тарихының зерттелуі хақында. // ... ... ... ... ... ... в областях Казахстана (1917-1918 г.г.).
Сб. статей. Алма-Ата, 1957.
5. Покровский С.Н. Победа Советской власти в ... ... ... Нұрпейісов К. Советы Казахстана в борьбе за упрочение власти рабочих ... ... ... ... П.М., Григорьев В.К. Октябрь в Казахстане. Алма-Ата, 1978.
8. Григорьев В.К. Противостояние (большевики и ... ... ... ... г.г). ... ... ... Ф. Февральская буржуазно-демократическая революция в Казахстане.
Алма-Ата, 1972.
10. Әбдіманов Ө. «Қазақ» газеті. Алматы, 1993.
11. Шоқай М. 1917 жыл ... ... // ... ... // Құрастырған Б.Серікбайұлы. Алматы, 1992.
12. Қойгелдиев М. Алаш ... жол. // ... ... ... М. Алаш ... ... «Санат», 1995.
14. Богачев. Алаш-Орда. В кн. Г.Сафаров. Колониальная ... ... ... ... ... ... А.Б. Казахский аул в трех революциях. Алматы, 1967.
16. Аманжолова Д.А. Партия Алаш: история и ... ... ... М. ... под властью Советов. Алма-Ата, 1993.
18. Сафаров Г. Колониальная революция. ... ... ... Ғ. ... өмір кезеңдері. // Жұлдыз. 1989, №6.
20. Юсупов И. Дунгане в ... за ... ... в ... ... ... К.Б. ... течения в Казахстане конца ХІХ –
начала ХХ века. Алма-Ата, 1961 ... ... Д.К. ... ... мысли в Казахстане (конец ХІХ –
начало ХХ века), 1978 ... ... Д.И. ... дореволюционного Казахстана (1861-1917
гг.), Алма-Ата, 1984 г.
24. Ахмедов Ғ. Алаш «Алаш» болғанда. Алматы, 1996 ж.
25. Өзбекұлы С. Арыстары ... ... 1998 ... ... К. ... ... в ... (март 1917 – июнь 1918
г.) Алма-Ата, 1987 ... ... Ҡ. ... ... Алматы, 1993.
[ii] Нҗрпейісов К. Алашорда тарихының зерттелуі хақында. // Қазақ тарихы.
1994, №1.
[iii] ... К. ... ... зерттелуі хақында. // Қазақ
тарихы. 1994, №1.
[iv] Юсупов И. ... в ... за ... ... в ... 1967, ... Юсупов И. Дунгане в борьбе за ... ... в ... 1967, ... ... Г. ... ... Алматы, 1996, 128 бет.
[vii] Сафаров Г. Колониальная революция. Алматы, 1996, 73 бет.
[viii] ... ... В кн. ... ... ... ... ... «Жалын», 1996, 59 бет.
[ix] Богачев. Алаш-Орда. В кн. Г.Сафаров. Колониальная революция (Опыт
Туркестана). Алматы. «Жалын», 1996, 270 ... ... М. Алаш ... жол. // ... 1994, 170 ... ... М. 1917 жыл ... ҹзінділер // Тҹркістанның қилы
тағдыры. // Қҗрастырған Б.Серікбайҗлы. Алматы, 1992, 15 бет.
[xii] ... М. 1917 жыл ... ... // ... қилы
тағдыры. // Қҗрастырған Б.Серікбайҗлы. Алматы, 1992, 98 бет.
[xiii] ... М. 1917 жыл ... ... // ... ... // ... ... Алматы, 1992, 81 бет.
[xiv] ... ... В кн. ... ... ... Туркестана). Алматы. «Жалын», 1996, 65 бет.
[xv] Богачев. Алаш-Орда. В кн. ... ... ... ... ... «Жалын», 1996, 173 бет.
[xvi] Богачев. Алаш-Орда. В кн. ... ... ... ... ... ... 1996, 135 бет.
[xvii] Сафаров Г. Колониальная революция. Алматы, 1996, 120 ... ... Г. ... революция. Алматы, 1996, 240 бет.
[xix] Шоқай М. 1917 жыл ... ... // ... ... // ... ... Алматы, 1992, 248 бет.
[xx] Әбдіманов Ҡ. «Қазақ» ... ... ... ... Ҡ. ... газеті. Алматы, 1993.
[xxii] Сафаров Г. Колониальная революция. Алматы, 1996, 117 бет.
[xxiii] ... В.К. ... ... и ... в ... ... г.г). ... 1972, 65 бет.
[xxiv] Григорьев В.К. Противостояние (большевики и непролетарские
партии в Казахстане 1917-1920 г.г). Алма-Ата, 1972, 68 ... ... М. ... под ... Советов. Алма-Ата, 1993, 178
бет.
[xxvi] Чокеев М. Туркестан под властью Советов. Алма-Ата, 1993, 95
бет.
[xxvii] ... М. Алаш ... жол. // ... 1994, 140 бет.
[xxviii] Қойгелдиев М. Алаш ҡткен жол. // Ақиқат. 1994, 140 ... ... М. Алаш ... жол. // ... 1994, 140 бет.
[xxx] Чокеев М. Туркестан под властью Советов. Алма-Ата, 1993, 92
бет.
[xxxi] ... М. 1917 жыл ... ... // ... ... // ... ... Алматы, 1992, 42 бет.
[xxxii] ... М. 1917 жыл ... ... // ... ... // ... Б.Серікбайҗлы. Алматы, 1992, 22 бет.
[xxxiii] Шоқай М. 1917 жыл естеліктерінен ... // ... ... // ... ... ... 1992, 39 ... Чокеев М. Туркестан под властью Советов. Алма-Ата, 1993, 320
бет.
[xxxv] ... М. ... под ... Советов. Алма-Ата, 1993, 118
бет.
[xxxvi] Қойгелдиев М. Алаш ҡткен жол. // Ақиқат. ... ... А.Б. ... аул в трех ... ... ... бет.
[xxxviii] Маликов Ф. Февральская буржуазно-демократическая революция в
Казахстане. ... 1972, 288 ... ... И.М. ... ... ... ... Алма-
Ата, 1990, 105 бет.
[xl] Алаш-Орда. Сборник документов. Алма-Ата, 1992.
[xli] Алаш-Орда. Сборник документов. ... ... ... М. Алаш қозғалысы. Алматы. «Санат», 1995, 77 бет.
[xliii] Аманжолова Д.А. Партия Алаш: ... и ... 1993, ... ... Ғ. ... ҡмір ... // ... 1989, №6.
[xlv] Турсунбаев А.Б. Казахский аул в трех революциях. ... ... ... ... М. Алаш ... ... «Санат», 1995, 116 бет.
[xlvii] ... М. Алаш ... ... ... 1995, 121 ... ... Ғ. Ахаңның ҡмір кезеңдері. // Жҗлдыз. 1989, №6.
[xlix] Ахмедов Ғ. ... ҡмір ... // ... 1989, ... ... Д.А. ... ... история и историография. 1993, 144 бет.
[li] ... Д.А. ... ... ... и ... 1993, 144 ... Аманжолова Д.А. Партия Алаш: история и историография. 1993, ... ... Ф. ... ... революция в
Казахстане. Алма-Ата, 1972, 205 бет.
[liv] ... Ф. ... ... революция в
Казахстане. Алма-Ата, 1972, 225 бет.
[lv] Григорьев В.К. Противостояние (большевики и непролетарские партии в
Казахстане 1917-1920 г.г). ... 1972, 275 ... ... К. ... ... ... ... // Қазақ
тарихы. 1994, №1.
[lvii] Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. ... ... 1995, 213 ... ... М. Алаш ... ... ... 1995, 65 бет.
[lix] Турсунбаев А.Б. Казахский аул в трех революциях. Алматы, 1967,
87 бет.
[lx] ... А.Б. ... аул в трех ... ... 1967, ... ... В.К. ... (большевики и непролетарские
партии в Казахстане 1917-1920 г.г). Алма-Ата, 1972, 183 ... ... В.К. ... ... и ... в Казахстане 1917-1920 г.г). Алма-Ата, 1972, 187 ... ... Ҡ. ... ... ... ... ... К. Советы Казахстана в борьбе за упрочение власти
рабочих и крестьян. Алма-Ата, 1968, 135 ... ... К. ... Казахстана в борьбе за упрочение власти
рабочих и крестьян. ... 1968, 139 ... ... П.М., Григорьев В.К. Октябрь в Казахстане. Алма-Ата,
1978, 114 бет.
[lxvii] Пахмурный П.М., Григорьев В.К. Октябрь в ... ... 118 ... ... С.Н. ... ... ... в Семиречье. Алма-Ата,
1961, 13 бет.
[lxix] Установление Советской власти в областях Казахстана (1917-1918
г.г.). Сб. статей. ... ... ... ... власти в областях Казахстана (1917-1918
г.г.). Сб. статей. Алма-Ата, ... ... С.Н. ... ... власти в Семиречье. Алма-Ата,
1961, 18 бет.
[lxxii] Алаш-Орда. Сборник документов. Алма-Ата, 1992.
[lxxiii] Алаш-Орда. ... ... ... ... ... И.М. Историография Казахстана. Уроки истории. Алма-
Ата, 1990, 95 бет.
[lxxv] ... П.М., ... В.К. ... в ... ... 289 ... Қозыбаев И.М. Историография Казахстана. ... ... ... 1990, 94 ... ... И.М. Историография Казахстана. Уроки истории. Алма-
Ата, 1990, 91 бет.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазан төңкерісі қарсаңында Оңтүстік Қазақстандағы саяси-қоғамдық ұйымдар41 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары37 бет
Ақпан төңкерісі. саяси партиялар мен ағымдар22 бет
"Банктік емес кредиттік ұйымдар."16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь