Төлеген Тәжібаевтың қоғамдық - саяси қызметі және ғылыми мұрасы

Мазмұны

I Кіріспе

1.1 Мәселенің өзектілігі
1.2 Мәселәнің зерттелу деңгейі
1.3 Зерттеу жұмысының мақсаты
мен міндеттері
1.4 Зерттеу жұмысының деректік негізі
1.5 Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы
1.6 Зерттеу жұмысының методологиялық негізі

II тарау
2.1 Т.Тәжібаевтың ғалым және мемлекет қайраткері ретінде
қалыптасуы
2.2 Қазақстандағы ғылыми.педагогикалық саланың және
сыртқы саясат ісінің дамуына қосқан үлесі
2.3 Т.Тәжібаевтың халық ағарту тарихына арналған мұрасы
2.4 Ұлы тұлға ұмытылмайды

III тарау Қорытынды

IV тарау Пайдаланылған деректер
Мәселенің өзектілігі.
Қазақстанның әлем қауымдастығы қатарынан егемен ел ретінде өз орнын тауып, тәуелсіздік туын тіккен осы бір өзгерістер заманында еліміздің кешегі тарихына деген көзқарас та мүлдем жаңа сипатқа ие болды. Оның бір көрінісі осы уақытқа дейін бұрмаланып, ақиқаты айтылмаған немесе бір жақты қаралған тарихи құбылыстарды ой елегінен өткізіп, оларға объективті баға беруге деген талпыныс. Еліміздің дамуында тарих ғылымының алдында зор міндеттер тұрғаны жайында Республикамыздың Президенті Н.Ә.Назарбаев «Тарих толқынында» атты еңбегінде былай деп жазғанды: «Қазақтың сана-сезімі өткендегі, қазіргі және болашақтағы — тарихтың толқынында өзінің ұлттық «Мен» дегізерлік қасиетін түсінуге тұнғыш рет енді ғана мүмкіндік алып отыр. Бірақ бұл мүмкіндік қана, ол шыңдықка, тек казақтардың ғана емес, барлық қазақстаңдықтардың жаппай санасына орныққан фактіге айналуы қажет. Ал осы міндет біздің алдымызға тек қана, бір ғана ұлы мүмкіндік түрінде емес, қатал қажеттілік түрінде де қойылып отыр. Оны шешсек, біз тарихтың өзімізге шақталған мезгіліне сәйкес боламыз, тарихи болымсыздықтың бос қуысында босқа қарманып жүрмейміз» [1].
«Қазақстан Республикасында тарихи сана калыптасуының тұжырымдамасында» отандық тарих ғылымы алдында тарихи білімнің үзіктілігі мен біржақтылығынан мүмкіндігінше арыла отырып, өткен тарихымыздың шынайы бейнесін жасау қажеттігі баса айтылған [2]. Осыған орай тарих сахнасында өзіндік із қалдырған, өз мүддесін ұлт мүддесімен ұштастыруымен ерекшеленген қайраткердің, ұлт зиялыларының, ғалымдардың өмір жолын шынайы тұрғыда зерттеуге де мән беруіміз керек. Бұл жөнінде елімізде көрнекті тарихшы-ғалым ретінде танылған академик М.Қозыбаев отандық тарих ғылымында ең зәрулі проблема — оны тарихи қайраткерлермен тұлғалау екенін баса көрсете отырып: «Күні кешеге дейін жеке адам мен халықтың қатынасы толық ашылмай келді. «Қайраткерлер» ұғымы қызметкерлер, мансап иесі дәрежесіне төмендетілді. Қайраткер — жасампаз адам, жоқтан бар жасаушы, өз мүддесін халық мүддесімен қабыстырып, өз халқын өркениет көгінде жарастырушы болса керек. Ендеше, Отан тарихынан кейбір кездейсоқ адамдарды аластап, тарихи тұлғаларды өз тұғырьна қондыру керек», [3] — деп жазған еді.
Кеңестік дәуірде қазақ зиялыларынан шыққан ел қайраткерлері мен ғалымдарының атқарған қоғамдық — саяси қызметі аракідік зерттелді. Көбіне ондай зерттеулер Қазан төңкерісіне, революцияларға атсалысқандарға арналды. Басқаша айтқанда, жалпы зиялылардың, оның ішінде қазақ зиялыларының тарихын зерттеуге негізгі бөгет болған кедергі коммунистік идеологияға негізделген методологиялық ұстаным екендігі бұл күні айқындалуда.
Маркстік-лениндік методология ұстанымдарының нәтижесінде ұлт зиялыларының рөлі жасаңды түрде төмендетіліп кейінгі орынға ығыстырылып отырды. Көптеген талантты ғалымдар, мәдениет және қоғам қайраткерлері кеңестік жүйе тарапынан қысымшылық көрді. Кезінде кеңестік билік қазақ ұлтының бетіне шыққан оқығандарын, зиялыларын, қаламгерлері мен санаткерлерін сылып алып тастап, бірнеше буынның төбесіне қорқыныш пен үрейді төндірді де тұрды. Бұл ұлт ой-санасының жетілуі мен дәстүр сабақтастығына өз зиянын тигізбей қоймады. Ұлт дамуының күретамыры - рухани салада «ақтаңдақ» беттер көбейді. Осы қиянат ұзақ жылдарға созылып, 80-жылдардың соңына қарай ғана тарихтағы өздеріне тиесілі бағасын ала бастады. Мұндай қарқын еліміз егемендік алғаннан кейін күрт арта түскендігіне бүгінгі таңда куә болып отырмыз.
Қазақстанның аса көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, ғалым, академик Төлеген Тәжібайүлы Тәжібаевтың (1910-1964 жж.) тұлғасына көзқарас осындай күрделі мәселелердің қиылысында тұрған тақырып болып табылады. Кеңестік Қазақстанда 1940-1950 жылдары Т.Тәжібаевтың Халық ағарту комиссариатының басшысы ретінде атқарған қызметі, қазақ жоғары оку орындарының қара шаңырағы болып табылатын - қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің (Бүрынғы С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті) ректоры қызметінде жоғары білімді дамытуға қоскан үлесі және Қазақ ССР Сыртқы істер Халық комиссариатының (Министрлігінің) алғашқы халық комиссары-министрі болып тағайындалып, бұл саланың аяғынан нық түруы жолында сіңірген еңбегі, соңдай-ақ XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың бас кезіндегі Қазақстанда педагогикалық ой-пікірдің дамуы мен халық ағарту ісі тарихына арналған еңбектері отандық тарих ғылымында арнайы зерттеу объектісі ретінде қарастырыла қойған жоқ.
Халық ағарту ісінің тарихына қатысты тың зерттеулер жүргізіп, тұжырымдар жасауда Т.Тәжібаев еңбектерінің орны зор. Қазақстан тарихындагы халық ағарту ісі мәселелерін талдап, саралап, мәні мен маңызын көпшілік қауымға жеткізе білуде көп еңбек сіңірген ғалымның мемлекеттік, ғылыми-ұйымдастырушылық қызметіне талдау жасап, баға беру, құнды жақтарын көрсету тақырыптың маңыздылығын арпыра түседі. Төлеген Тәжібайұлы тек Қазақстанның ғана емес, бұрынғы одақтас республикалардың да тарихнамасында халық ағарту ісі тарихын зерттеу ісіне тың ойлар айтып, талдаулар жасады, мәдениеттің кейінгі дамуын ілгеріден келе жатқан үрдістерімен, тарихымен байланыстыра, сабақтастыра қарауды дұрыс деп санады.
Көрнекті ғалым, Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі, педагогика ғалымдарының докторы, профессор Төлеген Тәжібайұлы Тәжібаевтың мемлекеттік, қоғамдық-саяси қызметіне және халық ағарту ісі тарихына арналған мол мұрасына объективті ғылыми баға беру қайраткер өмір сүрген дәуірдің кыр-сырын терең түсінуге өз септігін тигізері сөзсіз. Сонымен қатар мұндай бағыттағы зерттеу жүмысының нәтижелерін көпшілік қауымга ұсына отырып, өскелең жас ұрпакгы
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕКТЕР ТІЗІМІ
1. Назарбаев Н. Тарих толқынында. — Алматы: Атамұра, 1999. — 296 б. /293 б./
2. Қазақстан Республикасында тарихи сана калыптасуының тұжырымдамасы. — Алматы: Қазақстан, 1995. - 32 б.
3. Қозыбаев М.К, Өркениет және ұлт. - Алматы: Сөздік - Словарь, 2001 - 369 б. /366 б./.
4. Балакаев М. Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері Алматы, 1965. - 60 б.; Бержанов Қ. Қадірменді азамат // Қазақстан мектебі. 1964. № 8. 21-26 б.; Жарықбаев Қ.Б. Бағалы еңбек // Қазақ әдебиеті. 1965. 1 октябрь: Жарықбаев Қ.Б. Дарынды ғалым // Оңтүстік Қазақстан. 1996. 12 октябрь; Бержанов К.Б. Русско -казахское содружество в развитии просвещения (старино-педа-гогическое исследование) - Алма-Ата: Казахстан, 1965. С.13,124, 333; Будилова Е.А. Борьба материализма и идеализма в русской психологической науке (вторая половина XIX - начало XX в.). -М. : Изд. Ан СССР, 1960. С. 279; Колмаков А.Т. Высшее педагогическое образование в Казахстане (1926-1957). Автореф. Дис.канд.пед. наук. М. : 1958. С.16; Баишев С. Слово о Тажибаеве // Тажибаев Т.Т. Развитие педагогической мысли в Казахстане во второй половине XIX века. Алма-Ата: Казахстан, 1965. С.3-5; Жарыкбаев К.Б. Развитие психологической мысли в Казахстане (со второй половины XIX века до наших дней). — Алма-Ата: Казахстан, 1968. С.Ң, 60, 125, 144.
5. Жарыкбаев К.Б. Ученый, дипломат, деятель (о профессоре Т.Тажибаеве) // Южный Казахстан. 1967. 1 августа.
6. Лемберг Р.Г. К истории педагогической науки в Казахстане // Развитие народного образования и педагогическая наука в Казахстане за 40 лет. Алма-Ата, - 1962. - 107 с.
7. Мырзахметов М. Об исследовании литературного наследия Абая Кунанбаева. Автореф. дисс. канд. филол. наук. — Алма-Ата, 1964.
- 28 с. /с.12/.
8. Жарикбаев К.Б., Шабелъников В.К. Развитие психологической науки в Казахской ССР // Вопросы психологии. 1967. - № 4. С.6.; Монтаев К.М., Айгабылов Н.А Косеубаев А.Т. Книга о психоло-гической мысли казахского народа // Вопросы психологии. 1970.
- № 4. С.149-157; Муканов Н.М., Развитие психологической науки в союзных реслубликах // Вопросы психологии. 1972. № 5. С.47-55.
9. Рахимбеков К.Р. Психологияеская концепция К.Д.Ушинского в оценке профессора Т.Тажибаева // Проблемы истории психологии в Казахстане. — Алма-Ата, 1986. - С. 87-93.
10. Уманов Г.А. История создания и тенденции развития профессионалъно-технического образования в Казахстане. Автореф. ... докт. пед. наук. - Алма-Ата, 1970. - 46 с; Сегизбаев О.А. Традиции свободомыслия и атеизма в духовной культуре казахского народа. - Алма-Ата; Наука, 1972 - 107 с. /С.ЮЗ/.; Уразбеков А. Этические воззрения Ибрая Алтынсарина. — Алма-Ата: Наука, 1974. — 128с. /с.4/.; Илъясова А.Н. История становления и развития педагогической науки Казахстана (1917-1988). — Авто-реф... канд. пед. наук. — Алма-Ата, 1989. - 24с. /С.4/.; Шаимерденова К. Педагогические взгляды Абая Кунанбаева. Автореф. канд. пед. наук. — Алма-Ата, 1987. — 22с. /С.4/. 11. Жарикбаев К.Б. Проблемы обучения и воспитания в произведениях казахских просветителей. - Алма-Ата; С.3,9,14.
12. Храпченков Г.М. Научно- педагогаческие вопросы народного образования в Казахстане. — Алма-Ата: Мектеп, 1976. С.3,73.; Храпченков Г.М. Становление и развитие русско-национальных школ Средней Азии и Казахстана в конце 19 ~ начале 20 вв. Автореф... докт.пед. наук. М., 1989. — С.6.
13. Дулатова Д.И. Историграфия дореволюционного Казахстана (1861-1917 гг.) .- Алма-Ата: Наука, 1984-272с. /с.215/.
14. Дулатова Д.И. Изучение социально-экономической, политической и культурной истории дореволюционного Казахстана (сере-дина 30-50-х гг.) // Историческая наука Советского Казахстана (1917-1960 гг.) Очерки становления и развития — Алма-Ата: Ғылым, 1990. - 272 с. /С.152/.
15. Сағынтаев Ы. Абзал азамат // Казақстан мұғалімі. 1985. 22 февраль.; Қүлымбетов Е., Ысқақов Ж. Көрнекті ғалым, педагог қайраткер // Оңтүстік Казақстан. 1985 21 февраль.; Сүйіншәлиев X. Есімі ел есінде // Өркен. 1990. 17 наурыз; Рысбеков Қ. Ғалым, дипломат, ірі мемлекет қайраткері // Оңтүстік Қазақстан. 1990. Бердібай Р., Уманов Г., Серікбаев М. Ұлағатты есім ұмытылмауға тиіс // Қазақ. 1997. 19 қыркүйек;
16. Бердібай Р. Ғалымның хаты өлмейді // Егемен Қазақстан. 1997. 6 қыркүйек; Түрікпенұлы Ж. Ғибратты ғалым, көрнекгі қайраткер // Қазақстан жоғары мектебі. 1996. N2 3. 86-90 б.; Калиев С. Т.Тәжібаев және халық педагогикасы // Ұлт тағлымы. 2000. № 2. 19-20 б.; Тетеева Г. Т.Тәжібаевтың халық ағарту хақындағы зерттеулері // Қазақстан мектебі. 1999. № 9. 76-78 б.
17. Түрікпенұлы Ж. Академик Төлеген Төжібайұлы. - қазақтың көрнекті психолог-педагогы. — Алматы: КР Білім министрлігінің Баспа кабинеті, 1993. 88 б.; Академик Төлеген Тәжібайұлы // Ұлағат. 1995. Х« 2. 62-64 б.; Көрнекті ғалым, педагог, мемлекет қайраткері // Ұлт тағлымы. 2000. №2. 14-18 б.; Педагогика тарихы және академик Т.Тәжібаев // Ұлағат. 1997. № 1-2.
18. Түрікпенүлы Ж. Академик Т.Тәжібаев . — Алматы: Қазақ университеті, 2002. - 377 б.
19. Ахметова М.К. Педагогическое наследие Т.Т.Тажибаева (1910-1964). Автореф. дисс. ... канд. пед. наук. - Тараз, 1999. - 35с; Кулжабаева М.Ж. Историко-педагогическое наследие Тулегена Тажибаева и его использование в воспитании молодежи. Авто-реф. дисс. канд. пед. наук. — Алматы, 2002. — 29 с.
20. Гаипов З.С. Личность в командного-административной системе:
Т.Т.Тажибаев - педагог, ученый, политик. Автореф. дисс.... каңд. полит. наук. — Алматы, 2000. — 28с.
21. Ильясова А.Н. Проблемы развития педагогической теории Казахстана (1900-1960). Автореф. дисс. ... докт. пед. наук. — Алматы, 1997; Халитова И.Р. Абай Құнанбаев мұрасын оқу-тәрбие процесіне енгізу тарихы (1960-1995 жж.) Пед. ғылымд. док. ... дисс. авторефераты. — Алматы, 1998. - 48 б.
22. Жолеейтова М.Ә. Қазақстандағы халық ағарту ісінің қалыптасуы мен дамуы (Тарихи аспект. XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басы. Жетісу мәліметгері бойынша). Тарих ғылымдарының канд. ... дисс. авторефераты. — Алматы, 1999. — 286.; Амерханова Ж.Б. Политика царизма в области народного образования в Казахстане (вторая половина XIX — начале XX вв.). Автореф. ...канд.ист.наук. — Алматы, 1995. - 23 б.; Мырзалиева Э.Қ. Қазақстандағы мұсылман ағартушылығының мәселелері (XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басы. Сырдария облысы қазақ уездерінің мәліметтері бойынша. Тарих аспект). Тарих ғыл. канд.... авторефераты. - Алматы, 2001. -29 6.
23. Омарбеков Т. XX ғасырдағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері. — Алматы: Қазақпарат, 2001. 404 б. Козыбаев И.М. Историография Казахстана: уроки истории. - Алма-Ата: Рауан, 1990. - 36 с.
25. Гуревич Л.Я. Тоталитаризм против ингеллегенции (Из истории политики тоталитарного государства в отношении ингелигенции Казахстана). — Алма-Ата: Караван, 1992 — 145 с.
26. Кунаев Д. О моем времени. - Алма-Ата: Дәуір — Ынтымақ, 1992. - 312 с. /с.258/.
27. Қозыбаев М. Жұлдызым менің. — Алматы: "Арыс" баспасы, 2001. - 240 б. /95 б:/.
28. Исиналиев М. Он был первым и единственным Наркомом иностранных дел Казахстана (Т.Тажибаев — первый казахстанский дилломат) // Казахстанская правда. 1998. 22 января.; Записки дипломата. — Алматы, Атамұра, 1998. — 220 с.
29. Ыдырысов Ә. Төлеген Тәжібаев рухына тағзым // Ақиқат. 2002. 39-44 б.; Кыдырбекулы Д. Исторические истоки нашей дипломатии. // Мысль. 1996. - № 1. С.13-17.
30. Ахметова Л. Патриотизм в ракурсе истории. - Алматы: Санат,
1996, - 224 с.
31. Актуальные вопросы педагогики и психологии. Сборник статей.
- Алматы. Қазақ университеті, 1990. 4.1-3. 132 с.
32. Казақстан Республикасы орталық мемлкеттік мұрағаты (ҚРОММ).
1137-қ., 6-т., 803-іс, 193-п.
33. ҚРОММ. 1137-қ., 6-т., 803-іс, 193-п.
34. ҚРОММ. 1692-қ., 1-т., 206-іс, 152-п.
35. Т. Тәжібаев «Жалпы психология» Алматы 1993 ж. 7 - б
36. Қазақстан Республикасы Президентінің мүрағаты (ҚРПМ). 708-қ., 14-т., 1640-іс, 14-15 пп.
37. ҚРОММ. 1352-қ., 2-т., 337-іс, 71-73 іш.
38. ҚРПМ. 708-қ., 15-т., 220-іс, 23-п.
39. Правда. 1952. 22 ноября.
40. Ыдырысов Е. Өмірі өнегелі дипломат // Егемен Қазақстан. 2000, 23 ақпан.
41 Т. Тәжібаев «Жалпы психология» Алматы 1993 жыл 7-8 б
42 Қазақстан мектебі 1999 ж №9 76 –б
43 Қ. Жарықбаев «Қазақ псхологиясының тарихы» Алматы Қазақстан 1996 ж 135б
44 Т. Тәжібаев «Жалпы психология» Алматы 1993 ж 9-б
        
        Төлеген Тәжібаевтың  қоғамдық – саяси қызметі                       ... ...        ...    Мәселенің өзектілігі
1.2 Мәселәнің зерттелу ... ... ... мақсаты
мен міндеттері
4. Зерттеу жұмысының деректік негізі
5. Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы
6. Зерттеу жұмысының методологиялық негізі
II тарау
2.1 Т.Тәжібаевтың ғалым және ... ... ... ... ... ... және
сыртқы саясат ісінің дамуына қосқан үлесі
2.3 Т.Тәжібаевтың халық ағарту тарихына арналған мұрасы
2.4 Ұлы ... ... ... Қорытынды
IV тарау Пайдаланылған деректер
Мәселенің өзектілігі.
Қазақстанның әлем қауымдастығы қатарынан егемен ел ретінде өз ... ... туын ... осы бір ... ... ... ... деген көзқарас та мүлдем жаңа сипатқа ие болды. Оның ... осы ... ... ... ақиқаты айтылмаған немесе бір жақты
қаралған тарихи құбылыстарды ой елегінен ... ... ... ... ... ... ... дамуында тарих ғылымының алдында зор
міндеттер тұрғаны жайында Республикамыздың Президенті Н.Ә.Назарбаев «Тарих
толқынында» атты ... ... деп ... ... ... ... және ... — тарихтың толқынында өзінің ұлттық
«Мен» дегізерлік қасиетін түсінуге тұнғыш рет енді ғана ... ... ... бұл ... ... ол ... тек казақтардың ғана емес,
барлық қазақстаңдықтардың жаппай санасына орныққан ... ... ... осы ... біздің алдымызға тек қана, бір ғана ұлы ... ... ... ... ... де ... отыр. Оны шешсек, біз тарихтың
өзімізге шақталған мезгіліне сәйкес боламыз, ... ... ... ... ... ... ... Республикасында тарихи сана калыптасуының тұжырымдамасында»
отандық тарих ғылымы алдында тарихи білімнің ... мен ... ... отырып, өткен тарихымыздың шынайы бейнесін ... баса ... [2]. ... орай ... ... ... із
қалдырған, өз мүддесін ұлт ... ... ... ұлт ... ... өмір ... шынайы тұрғыда
зерттеуге де мән беруіміз керек. Бұл ... ... ... ... ... ... академик М.Қозыбаев отандық ... ... ... ... — оны тарихи қайраткерлермен тұлғалау екенін баса көрсете
отырып: «Күні кешеге дейін жеке адам мен ... ... ... ... ... ... қызметкерлер, мансап иесі дәрежесіне
төмендетілді. Қайраткер — жасампаз адам, жоқтан бар ... өз ... ... ... өз халқын өркениет көгінде жарастырушы болса
керек. Ендеше, Отан тарихынан кейбір ... ... ... ... өз ... ... керек», [3] — деп жазған еді.
Кеңестік дәуірде қазақ зиялыларынан шыққан ел ... ... ... ...... ... аракідік зерттелді. Көбіне
ондай зерттеулер Қазан төңкерісіне, революцияларға атсалысқандарға арналды.
Басқаша ... ... ... оның ... қазақ зиялыларының тарихын
зерттеуге негізгі бөгет болған кедергі коммунистік идеологияға негізделген
методологиялық ұстаным екендігі бұл күні ... ... ... ... ... рөлі ... ... төмендетіліп кейінгі орынға ығыстырылып
отырды. Көптеген талантты ... ... және ... ... жүйе ... ... ... Кезінде кеңестік билік қазақ
ұлтының бетіне шыққан оқығандарын, ... ... ... ... алып ... ... буынның төбесіне қорқыныш пен
үрейді төндірді де ... Бұл ұлт ... ... мен дәстүр
сабақтастығына өз зиянын ... ... Ұлт ... ... - ... ... ... көбейді. Осы қиянат ұзақ жылдарға ... ... ... ... ғана тарихтағы өздеріне тиесілі бағасын ала бастады.
Мұндай ... ... ... ... ... күрт арта ... ... куә болып отырмыз.
Қазақстанның аса көрнекті мемлекет және ... ... ... Төлеген Тәжібайүлы Тәжібаевтың (1910-1964 жж.) тұлғасына көзқарас
осындай күрделі мәселелердің ... ... ... ... ... Қазақстанда 1940-1950 жылдары Т.Тәжібаевтың Халық ағарту
комиссариатының басшысы ... ... ... ... ... оку
орындарының қара шаңырағы болып табылатын - қазіргі ... ... ... университетінің (Бүрынғы С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік
университеті) ректоры ... ... ... ... ... үлесі және
Қазақ ССР Сыртқы істер Халық комиссариатының (Министрлігінің) алғашқы халық
комиссары-министрі болып тағайындалып, бұл ... ... нық ... ... ... соңдай-ақ XIX ғасырдың екінші жартысы мен ... бас ... ... ... ... ... мен
халық ағарту ісі тарихына арналған еңбектері ... ... ... ... ... ... қарастырыла қойған жоқ.
Халық ағарту ісінің ... ... тың ... ... ... ... еңбектерінің орны зор. Қазақстан тарихындагы
халық ағарту ісі ... ... ... мәні мен ... ... ... білуде көп еңбек сіңірген ғалымның мемлекеттік, ... ... ... ... баға ... ... жақтарын көрсету
тақырыптың маңыздылығын арпыра түседі. Төлеген ... тек ... ... ... ... ... да ... халық ағарту
ісі тарихын зерттеу ісіне тың ойлар айтып, талдаулар жасады, мәдениеттің
кейінгі дамуын ... келе ... ... ... ... қарауды дұрыс деп санады.
Көрнекті ғалым, Қазақ КСР Ғылым ... ... ... ... ... ... Тәжібайұлы Тәжібаевтың мемлекеттік,
қоғамдық-саяси қызметіне және халық ағарту ісі тарихына арналған ... ... ... баға беру ... өмір ... дәуірдің кыр-
сырын терең түсінуге өз септігін тигізері сөзсіз. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ұсына отырып,
өскелең жас ұрпакгы отаншылдық рухта тәрбиелеуге игі ықпал ... ... біз ... ... ... ... және практикалық
сұраныстарға ие мәселеге арналған деп нық ... ... ... зерттелу деңгейі. Т.Тәжібаевтың өмір жолы, қоғамдық-саяси,
мемлекеттік қызметі және оның ғылыми ... ... ... ... ... ... жартысынан бастау алады. Олардың алғашқылары қатарына
Т.Тәжібаевтың ғылыми ... ... ... ... ... А.Т. ... және ... секілді белгілі
зерттеуші - ғалымдар тарапынан білдірілген пікірлерді [4] жатқызуға ... ... ... ... пікірлерінде Т.Тәжібаевтың еңбектеріне
жоғары ғылыми баға беріліп, оның ... ... ... ... ... ... ... ерекше аталып көрсетілген. Сонымен қатар бұл
пікірлерде Т.Тәжібаевтың халық ағарту ісі тарихына ... ... осы ... ... ... ... зерттеу жасауға жол аша
түсетіндігі де айтылған болатын.
Т.Тәжібаевтың ғылым саласында ғана ... ... ... ... ісіне қатысты алғаш пікір білдіруші К,Б.Жарықбаев болды. Оның 1967
жылы «Южный Казахстан» газетінде жарияланған мақаласында [5] ... ... ... қатар алып жүрген қайраткер ретінде
көрсетілген.
Қазақстанда педагогикалық ғылымның дамуына байланысты ... жылы ... ... [6] бұл ... ... сіңірген
еңбегіне жан-жақты талдау жасалынған. Онда Р.Г.Лемберг сол дәуірдегі ... ... ... ... еңбектерін кеңестік педагогика
талаптарына сай бағалаған болатын. Дегенмен кеңестік ... ... ... ... ... ... халқының мәдени,
рухани мұраларын зерттеуге өзіндік игі ықпалын тигізетіндiгiн атап көрсетіп
жатты. Мәселен, белгілі филолог — ... ... Абай ... ... ... ... ... қорғаған кандидаттық
диссертациясында [7] Т.Төжібаевтың абайтану ... ... ... ... рухани қазынасын жаңа қырынан қарауға итермелейді деген ... ... ... астарынан қазақ халқының рухани мәдениетін
ұлттық мүдде тұрғысынан зерттеу ... ... еді ... пікір туындайды.
Қазақстанда психология ғылымының дамуы мәселесіне ... ... ... ... Н.А.
Айғабылов, А.Т.Көсеубаев секілді зерттеушілердің 1960-1970 жылдары ... ... [8] ... ... бұл ... ... тығыз
байланыстырылған. Бұл авторларлар ... ... ... қазақ ағартушыларының философиялық, психологиялық және
педагогакалық көзқарастарын зерттеуге алғашқы із ... ... ... ... К.Р. ... мақаласында [9] ... ... К.Д. ... психологиялық концепциясының
Т.Тәжібаев еңбектерінде талдануы қарастырылып, ғалымның бұл мәселені
таңдауындағы әдісі айқындалған. ... ... ... ... ... ... ағартушыларының
көзқарасымен үйлесім тапқан тұстарына алғаш ... ... ... ісі мен педагогакалық ой-пікірдің дамуы мәселесіне
қатысты 1970-1980 жылдары қазақстандық зерттеушілердің қаламынан ... [10] ... ... ... барлығында дерлік Т.Тәжібаевтың бүл
салаға қосқан ... ... ... аталынып өтілді. ... ... ... ... ой-әрлерін зерттеуде
Т.Төжібаев еңбектерін айналып өтуге әсте ... ... ... Г.М.Храпченковтың халық ағарту ісі тарихына байланысты жазылған
еңбектерінде [12] Т.Тәжі-баевтың бұл саладағы ... ... ... ... ... Т.Тәжібаевтың XIX ғасырдың екінші жартысы мен ... бас ... ... ... ... ісі тарихын зерттеуде
көптеген мұрағат құжаттарын ... ... ... ... ... ... ағарту ісінің ерекшеліктерін жан-жақты ашып көрсетуге
алғашқы қадам жасағанын айтқан.
Т.Тәжібаевтың ғылыми мүралары отандық тарих ғылымында 1980 ... ... ... ... ... Бұл ретте Д.И.Дулатованың есімін ерекше
атап көрсетуге болады. Оның революцияга ... ... ... еңбегінде [13] Т.Тәжібаевтың XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың бас
кезіндегі қазақ ағартушыларының педагогикалық ой-пікірлері мен халық ... ... ... ... ... ... ... түскен. Автордың
пікірінше Т.Тәжібаев Қазақстанда ... ... ... ... және А. Құнанбаев есімдерімен байланыстыра
отырып, халық ... ... ... ... өкімеі ұстанған реакциялық
саясаттың зардаптарын дәл ашып көрсеткен. Мұндай пікірді ... жылы ... ... мақаласынан да [14] кездестіруге болады.
Академик Т.Тәжібаевтың мемлекеттік қызметте және педагог-ғалымдарды
тәрбиелеп қалыптастыруда атқарған өнегелі ... ... ... ... ... жарық көрді. Ғалымның мерейтойларына орай жазылған
Ы.Сағынтаев, Е.Құлымбетов, Қ.Рысбеков, ... ... ... ... ... [15] біз ... отырған
мәселеге қатысты пікірлер білдірілген. Бұл мақалаларда Т.Тәжібаевтың қазақ
ғалымдарына көрсеткен ... ... ... берілген.
Дегенмен, кеңестік дәуірдегі ғылыми еңбектерде және көпшілікке
арналған басылымдарда Т.Тәжібаевқа ... жүйе ... ... ... ешқандай да пiкiр білдірілмеді. Бұл негізінен сол
дәуірдің идеологиясының әсеріне байланысты еді. ... ... ... ... ... ... ... еліміз егемендік алғаннан кейінгі
кезеңде біршама болса да жариялана бастады. Мұндай мәліметтерді Р.Бердібай,
Г.Уманов, М.Серікбаев, ... ... ... секілді автордың
мақалаларынан [16] кездестіруге болады.
Осы аталған авторлардың ішінде Ж.Түрікпенұлының Т.Тәжібаевтың өмір
жолын, ... және ... ... ... ... іс ... ... ерекше атап өтуге болады. ... ... ... ... он жыл ... ... ... мақалалар мен еңбектер [17]
жариялап, қайраткердің қоғамдық-саяси кызметіне және ... ... ... ... ... ... назарына ұсынды. Оның ... ... ... атты ... [18] ... көрді. Бұл еңбегінде
Т.Тәжібаевтың өмір жолы мен ұстаздық қызметіне шолу жасалынып, қайраткер-
ұстаз жайлы ... ... ... ... ... ... педагогика ғылымы
саласында диссертациялық деңгейде зерттеліне бастады. Бүған М.К.Ахметованың
және М.Ж.Құлжабаеваның диссертациялық ... [19] ... бола ... Бұл
диссертациялық жұмыстарда Т.Тәжібаевтың ғылыми мұралары педагогика
ғылымының талаптарына сай талданып, оны ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмысында Т.Тәжібаевтың
атқарған қызметінің астарлары каралмай ... ... ... ... да ... диссертациялық
деңгейде зерттеу объектісіне алынған. З.С.Гаиповтың саясаттану ғылымдарының
кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертациялык жұмысында
[20] ... ... ... тұлғалық ерекшелігі
сараланған. Саясаттану ... ... ... аталмыш жұмыста
Т.Тәжібаев өмір сүрген тарихи ... ... ... және ... ... қатысты барынша мол деректі қамту мақсат
етілмеген.
Т.Тәжібаевтың ғылыми мұраларының еліміздің ... ... орны мен ... баға беру бүгінгі таңда да өз жалғасын ... ... ... ... ... А.Н.Ілиясованың және
И.Р.Халитованың докторлық жұмыстарында [21] Т.Тәжiбаевтың еңбектерінің
педагогикалық зерттеулердегі рөлі ... ... ... ... саласы бойынша қорғалып жатқан диссертациялық
жұмыстарда да Т.Тәжібаев еңбектеріне тарихнамалық талдау ... ... көп ... XIX ... соңы мен XX ... бас ... ... ісі тарихының мәселелеріне қатысты ... ... ... ... ... ... ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған
М.Ә.Жолсейітованың, Ж.Б.Әмірханованың және ... ... [22] ... ... ... ғылымының қазіргі кездегі
жетістігі ... ... Осы ... ... ... ... ... өзге авторлардың еңбектерімен салыстыра
қарастырумен ерекшеленеді. М.Ә.Жолсейітова Қазақстандағы халық ағарту ісі
тарихын жазған ... ... т.б. орыс ... тарихи
шындықты бұрмалағанын ашық мәлімдеген бірден-бір ғалым Т.Тәжібаев болғанын
баса көрсетеді. Бұған дейін Н.П.Остроумов Түркістан ... ... ... ... ... оның ... әрекеті айтылмай келген еді.
Т.Тәжібаевқа кеңестік ... ... ... ... бірі 1951
жылы Е. Бекмаханов, Б.Сүлейменов және ... ... ... ғалымдарының
ісіне байланысты жүргізілгенді. Отандық тарих ... бұл ... ... ... ... ... [23] нақтылы көрініс тапқан.
Сондай-ақ сол тарихи кезеңдегі ... ... ... ... ... ... ... де [24] белгілі дәрежеде өз ... ... ... [25] Т.Тәжібаевтың тоталитарлық режим
жағдайында атқарған қоғамдық — ... ... ... ... ... ... ... Т.Тәжібаевтың қазақ зиялыларына көрсеткен
қамқорлықтарына да тоқталған.
Көрнекті мемлекет қайраткері ... ... ... ... қатысты оң пікір білдірілгенін осы жерде айта ... жөн. ... бұл ... ... ... былай деп жазған: «Тәжібаевпен мен
ол халық ағарту халкомы ... ... етіп ... ... ... ... тағдыр тоғыстырып, бірге Халық комиссариаты кеңесі төрағасының
орынбасарлары болып қызмет еттік. Бұл Ұлы Отан ... ... еді. ... ... ... ... министрі болды, біраз уақыт Қазақ
мемлекеттік университетінің ректоры болып қызмет етті. 1954 жылы Мен ... ... ... ол ... ... ... толық
мүшесі болып сайланды. Ол республика ғылымы мен мәдениетінің дамуына және
білікті мамандар даярлау ісіне елеулі үлес ... [26]. Д.А. ... ... ... бұл ... өзі ... ... еш күмән
тудырмайды. Т.Тәжібаев туралы мұндай жылы лебізді академик М. ... ... атты ... де [27] ... ... Ол ... білім алу барысында Т.Тәжібаевтан дәріс ... ... ... ... КСР-нің 1981-1989 жылдар аралығында Сыртқы істер министрі болған
М.Исиналиевтің еңбегінде және жарияланған мақаласында [28] ... ... оның ... ... қатысты тың ой-пікірлер
білдірілген. М.Исиналиев ... ... ... шолу ... оны ... сыртқы байланыстарының негізін қалаушы ретінде
орынды бағалайды. Т.Тәжібаевтың дипломатиялық ... баға ... және ... ... [29] орын ... Бұл
авторлардың Т.Тәжібаевтың дипломатиялық қызметі жайында айтқан пікірлері
М.Исиналиевтің пікірімен үндестік тапқан.
Л.Ахметовтың еңбегінде [30] Т.Тәжібаевтың қызметіне ... ... Онда ... ... ... ... өкілдеріне
танытқан қамқорлығын отаншылдық рухтың кеңестік дәуір кезеңінде бой
көрсетуінің ... ... ... ... ... Т.Тәжібаевтың мемлекеттік және ғылыми қызметі
өзіндік маңызға ие екендігін атап көрсетуде. Бұған ... 2000 ... орай ... атындағы Қазақ Ұлттық университетінде
«Педагогика мен психологияның өзекті мәселелері» атты ... ... ... бола ... Бұл ... ... М.Қ.Қозыбаев және
Қ.Жарыкбаев секілді т.б. ... ... ... жоғарғы оқу
орыңдарының дамуына қосқан үлесіне және ... ... ... ... ... ... ... баға берді. Сондай-ақ
ғалымдар қатарында Т.Тәжібаевтың патша ... ... ... ... ... ... ... даму ерекшеліктерін ашып көрсетуге
қосқан үлесін тарих ғылымының бүгінгі ... ... ... да ... [31]. Осы аталмыш конференцияны ... және ... ... онан әрі ... ... ... ... береді деп те ұйғаруға болады.
Т.Тәжібаевтың мемлекеттік, қоғамдық-саяси және ғылыми ... және ... ... баяндалу тарихына шолу жасау арқылы
бұл мәселенің әлі де зерттеле ... ... көз ... ... ... өскен, білім алған ортасына және атқарған қызметіне қатысты
мол ... ... ... ... ... ісінің тарихына
арналған ғылыми мұрасын ... ... ... зерттеу жұмысын жүргізу өте
қажет.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері.
Жұмыстың басты мақсаты — ... ... мен ... ... ... рет
енгізіліп отырған мұрағат материалдарын сараптай келе Т.Тәжібаевтың ... ... ... ... ... ... ашып ... Сол
арқылы оның мемлекеттік тұлғасы мен ғалымдық келбетін айқындау ... ... ... болып табылады. Зерттеу жұмысында Т.Тәжібаевтың халық
алдындағы еңбегіне және ғылыми мұрасына сүйене ... оның өмір ... ашып ... мақсат еттік. Осыған орай зерттеу жұмысының алдына
мынадай нақтылы міндеттер қойылды:
Т.Тәжібаевтың ... және ... ... ... ... оның ... ... ретінде қалыптасуына тигізген әсерін көрсету;
Кеңестік дәуірде қайраткерлік дәрежедегі ірі тұлға ... ... ... ... ... ... ... ауқымды еңбегін қоршаған ... ... ... Т.Т.Тәжібаевтың республикада жоғары білім беру саласына қосқан
үлесін оның қазіргі Әл-Фараби ... ... ... ... ... ... қызметін саралау арқылы баяндау;
- Казақ КСР Халком төрағасының орынбасары ретінде және Сыртқы істер
комиссариатының ... ... ... ... ... Т.Тәжібаевтың
атқарған қажырлы еңбегіне тиесілі ғылыми баға беру;
- ... жүйе ... ... ... кеңес өкіметінің ұлт саясатымен ұштасып жатқандығын дәлелді
деректік мәліметтермен негіздеу;
- Т.Т.Тәжібаевтың Қазақстандағы қоғамдық, педагогикалық ... ... ... ... ... ... ғылымының бүгінгі таңдағы
жетістігі тұрғысынан саралау;
- Қазақстандағы халық ағарту ... ... ... Т.Т.Тәжібаевтың
соңына қалдырған ғылыми мұраларының маңыздылығын айқындау.
Зерттеу жұмысының деректік негізі.
Жұмыстың дерек көзі ... ... ... ... мерзімді баспасөз
материалдары, ғылыми еңбектердің мәліметтері сұрыпталып пайдаланылды.
Зерттеу жұмысы барысында Қазақстан Республикасының ... ... және ... ... ... ... алынған кұжаттар ғылыми айналымға кеңінен ... ... ... бөлігі алғаш рет осы ... ... ... ... атап көрсетуге болады.
Қазақстан Республикасының орталық ... ... ... ... ... ... Р-1352 ... Қызыл Ту орденді
С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті), Р-1955 (ҚазақКСР Сыртқы
істер министрлігі), Р-1692 ... ... ... министрлігі), Р-
1137 (Қазақ КСР Халық комиссарлары кеңесі), Р-7888 ... ... ... ... ... Р-2070 (Ы. Алтынсарин атындағы
педагогика ғылымдарының ғылыми зерттеу институты).
Осы аталған қорларда ... ... ... ... ... ... ... кұжаттардың басым көпшілігі
Т.Тәжібаевтың кезінде ... ... ... ... ... ... Мәселен, Р-1955 қорда Т.Тәжібаев негізін қалаған Қазақ ССР Сыртқы
істер министрлігінің ... ... ... ... ... ... молынан кездеседі. Бұл қордағы алғашқы құжаттардың
барлығы дерлік ... ... ... ... ... ... ... бұл қорда Т.Тәжібаевтың Сыртқы істер ... ... ... ... ғана ... ... ... де байланысты құжаттар
жинақталған.
Т.Тәжібаевтың қазіргі Қазақ Ұлттық университетіне ректор болып ... ... ... ... Р-1352 қордан алынды. Бұл қорда
Т.Тәжібаевтың басшылығымен өткен университеттік ... ... ... ... Олардың ішінде университетте оқу ісі мен ғылыми
жұмысты жетілдіру, студенттер ... ... ... ... секілді
істерге Т.Тәжібаевтың жіті көңіл бөлгендігі ... сыр ... ... екендігін айта кеткен жөн.
Қайраткердің Қазақ КСР Халық ағарту комиссариатын басқарған кезіндегі
кызметіне ... ... Р-1692 ... ... Ол ... ... халық ағарту саласына жетекшілік еткен кезде, халық мүддесін
жоғары койғандығына және ұлттык ... беру ... ... көз ... қызметтен өзге ғылым және ... ... ... ... ... ... Р-2070, Р-1137, ... молынан ұшырасады. Ол ... ... ... жүйе ... қысымшылық көргені жайында мәліметтер де бой
көрсетеді. Мұндай мәліметтерді Қазақстан ... ... ... ... да ... ... ... Президенті мұрағатында XX ғасырдың 50
жылдары тоталитарлық жүйе тарапынан қазақ ... ... ... ... ... ... барлығы көпшілік ғылыми
қауымға аян. Сондай ... бір шеті ... да ... ... ... ... ... қызметін атқара жүріп, қазақ
ғалымдарына көп камқорлық ... Оның ... ... қатарында
М.Әуезов, Е.Бекмаханов және т.б. болды. Оның ... ... жүйе ... ... ретінде бағалап, түрлі қысымшылық
көрсетті. Бұл жайлы құжаттар Қазақстан Республикасы Президенті мұрағатында
соңғы он ... ғана ... ... өмір ... ... қызметіне қатысты мәліметтер
мерзімді басылымдарда да ... ... ... Қазақ ұлттық
университетінің 1940- жылдардағы ... ... ... «За ... ... ... ... беттерінде университеттің күнделікті өмір-тынысына
қатысты материалдар жарияланған. Ондай ... ... ... қызметіне қатысты мәліметтер де бар.
«Правда», «Социалистік Қазақстан», «Казахстанская правда» ... ... ... ... и психология», «Вестник Академии
Наук Казахской ССР» атты журналдарда да Т.Тәжібаевтың сол тұстағы ... ... ... Ол ... ... ғылыми
қызметіне қатысты баға берілген. ... ... ... ... ... ... да ... қалады. Соңдықтан да
баспасөз мәліметтері мұрағат құжаттарымен және соңғы жылдары ... ... ... ... пікірлермен салыстырыла отырып пайдаланылды.
Қолданыс тапқан дерек көздерін мұқият талдауға, ... ... ... мән бердік. Деректерді сұрыптау барысында ... ... ... ... ... жаңалығы. Жұмыста көрнекті мемлекет, қоғам
қайраткері және белгілі ғалым, академик Т.Тәжібаевтың өмір жолы ... ... ... еңбегі тарих ғылымы тұрғысынан тұңғыш рет ашылып
көрсетіліп, оның өз соңында ... ... ... ... заман
талабына сай талдау жасалды. Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ғалым, мемлекет қайраткері ... әсер ... ... алғаш рет көрсетілген;
- Республикалық халық ағарту саласына Т.Т.Тәжібаев жетекшілік еткен
кезде ұлттық мүддені биік ... ... ... ... оқу ... қара шаңырағы саналатын қазіргі Әл-
Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің дамуына Т.Т.Тәжібаевтың елеулі
үлес қосқандығы баяндалған;
Қазақстанның болашағы ... жас ... ... ... ... ... екендігін ескерген Т.Т.Тәжібаевтың ғылыми-
педагогикалық кадрларды ... ... мән ... ... ... ... істер министрлігінің қалыптасуы мен ... ... ... ... тығыз байланысты екендігі дәлелденген;
Тоталитарлық жүйе жағдайында Т.Т.Тәжібаевтың ... ... ... Қазақстанда ағарту ісі тарихы жөніндегі ғылыми
мұралары отандық қоғамдық ғылымдардың, ... ... ... ... ... ... ... оның ғылыми еңбектерінің құнды
тұстары айқындалған.
Зерттеу жұмысының методологиялық негізі. Зерттеу ... ... ... және тағы басқа методологиялық принциптерге
негізделген, тарихи салыстырмалық, диалектикалық және ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан өркениеттік
ұстанымға басты назар аударылды. Кез келген жеке ... баға ... ... қосқан үлесі бірінші кезекке қойылуы және оның өмірі мен қызметі
сол кездегі тарихи кезең ... ... ... ... ... ... ... жасалған тұжырымдар мен айтылған пікірлердің өзара
логикалық үйлесімділікте болуына да ерекше мән берілді.
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ ... ... ... ... ... ... ... жұмыстың мақсаты мен міндеттері, деректік ... ... ... беріледі.
«Т.Тәжібаевтың ғалым және мемлекет қайраткері ретінде калыптасуы» деп
аталатын бірінші ... ... ... ... ... ортасы және Қазақ
КСР Халық ағарту комиссариатының халық комиссары ... ... XX ... ... қамын жеген көптеген қайраткерлер тарих
сахнасына көтерілді. Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Шоқай ... ... ... ... мұрат-мақсаттары кейінгі толқындағы
ұлт зиялыларының да басты ... ... ... ... ... ... қоюмен ерекшеленген, өз соңында мол ғылыми мұра қалдырған
қайраткерлердің бірі Төлеген Тәжібайұлы Тәжібаев болды.
Төлеген ... 1910 жылы 23 ... ... ... ... Сырдария облысының Черняев уезінің Қарааспан
болыстығындағы № 9 ауылда (қазіргі ... ... ... ... маңы) дүниеге келді. Оның жастық шағы қазақ қоғамы үшін ... ... ... Ол ... кезеңде Түркістан өлкесін өз отарына
айналдырған патшалық Ресей империясы ұлттық ... және ... ... ... ... ... ... болашағына үлкен қауіп
төнген еді. Қалыптасқан осындай жағдайда отарлық ... ... ... ... ... күрес қазақ қоғамы арасында өрістей ... ... ... пен оны ... кезінде қисапсыз көп зардап шеккен
көшпелі малшы қауымдары өздерінің аса қатты ... ... ... ... ... 1917 жылы ... ... ашаршылыққа
алғашқылардың бірі болып ілікті. Сыр өңірін сұрапыл аштық жайлады. Күн
көрудің барлық ... ... ... ... түсе ... ... Т.Тәжібаев жастайынан ата-анасынан ... ... ерте ... ... ... Арыс ... ... И.Ф.Кабановтың отбасында тәрбиеленді.
Т.Тәжібаев мектеп табалдырығын 1918 жылы аттады. И.Ф.Кабановтың
ұйғарымымен Арыстағы балалар ... ... ... ... орыс
мектебінен білім алды. Арыстағы балалар үйі қазіргі кезде де өз жұмысын
жалғастыруда. ... ол үй ... ... ... Балалар үйі
жанындағы орыс мектебі көп ұзамай қазақ-орыс ... деп ... ... ... де білім алуға қол жеткізді.
1922 жылы Төлеген Арыстағы жеті жылдық мектепті үздік бітірді. ... ... ... ... ... ... үздік деген бағалар
көрсетілген. Мұндай жақсы ... ... ... зор ... аңғарған И.Ф. Кабанов оны ... ... ... ... ... Сол ... Шымкенттегі ең беделді деген оқу
орны педагогикалық техникум болатын. Негізінен ... ... ... ... бұл оқу ... негізі 1920 жылы
қаланған еді.
Педагогикалық техникумда оқу ... ... ... ... деп те ... болады. Ол мұнда өзінің халық ағарту саласында
атқарылуы тиіс ауқымды жұмысқа күш-жігерін бағыттау ... ... ... ... 1927 жылы ... ... ... үздік бітіріп,
осы оку орнында оқытушылық қызметке қалдырылды.
Т.Тәжібаевтың дарындылығы сол тұста техникум директоры болған ... ... ... ... ... ... Жүсіпбек
Аймауытовтың назарынан тыс қалмағандығы айқын анғарылады. Жүсіпбек
Аймауытов ... ... ... ... ... де ... Алаш
қозғалысы қайраткерлерімен астыртын байланыста бола отырып, ... ... ... ... ... ... жылдары әйгілі «Ақжол»
газетінің редакторы қызметін атқарып, 1926 жылы Шымкенттегі педагогикалық
техникумға директор болып тағайындалған еді. Ол бұл ... 1929 ... ... атқарды. Директорлық қызметті одан әрі атқаруына Ж.Аймауытовқа
кеңестік қуғын-сүргін саясаты жол бермеді. 1929 жылы ... ... ... ... жабылды.
Тәжібаев өз естеліктерінде «менің ұлы оқытушым, тәлімгерім» деген
сөздерді жиі қолданады. Бірақ онда оқытушысы, ... ... ... ... себебі бар екендігі белгілі. Кеңестік идеология үстемдік құрып
тұрған шақта ЖАймауытов есімін ашық айту мүмкін еместін.
ЖАймауытов ... ... ... ... ... екі ... мұғалім болып қызмет етті. Ол онда география пәнінен
дәріс берді. Т.Тәжібаев өз дәрістері ... ... ... ... ... саласының бастауында тұрғанын насихаттады.
Сондай-ақ ол Ж.Аймауытов еңбектерінде жасалған тұжырымдардың ... ... өз ... ... Төлеген Тәжібаев өлкелік Лениндік жастар
одағының ұйғаруы бойынша 1931 жылы тамызда Мәскеу қаласындағы Н.К.Крупская
атындағы Коммунистік тәрбие ... ... ... ... ... академиясының қабырғасында білімнің
тұңғиығына тереңдеп бой ұрды. Оның білім мен ... ... ... бірден
оқытушы ұстаздарының көзіне түсті. Ол оқумен қатар қоғамдық жұмыстарды да
белсенді ... ... ... ... ... ... ... белсенді қызметімен көзге түскен ол көп ... ... ... ... ... Сол кездегі әкімшіл-әміршіл жүйенің орныға түсуіне
байланысты оппозициялық топтардың әрекеті Академия комсомол ... ... ... ... Академия студенттері елдегі идеологиялық
күреске барынша тартыльш, саяси өмірдің барысынан ... ... ... тәрбие академиясы қабырғасында студенттердің ғылыми
үйірмелерге қатысуына да ерекше ... ... ... Академиядағы
көрнекті психолог-профессорлар А.В. Веденов, М.Н.Шордаков, ... ... ... ... үйірмесінің жұмысына катысып,
өздігімен білімін арттыра түсті.
Т.Тәжібаевтың табиғи ... ... ... ... ... ... оның сол ... психология саласында білімін арттыруына
жол ашты. 1935 жылы ... ... ... ... ... қалдырылды. Ол психология кафедрасының аспиранты болды.
1939 жылы А.М.Герцен атындағы педагогикалық институттың ... ... ... ... педагогикалық психологияның негізін
қалаушы» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады.
Т.Тәжібаевтың Қазақстанға оралған соң ... ... ... ... ... адал ... ... және адамгершілік рухта
тәрбиелеу, ғылым ... ... ... ... ... ғылыми-
педагогикалық қызметі еліміздің тұңғыш жоғары оқу орны, республикамыздағы
педагогикалық ғылымдардың орталығы болған Абай ... ... ... мемлекеттік қызметке кірісуі 1940 жылдан бастау алады.
Осы жылы 30 жасқа енді ғана ... ... ... КСР Халық ағарту
комиссариатына халық комиссарының бірінші ... ... ... ... ... кетті. Ол көп ... ... ... КСР ... ... ... қызметінде болды.
Халық ағарту комиссариатындағы қызметі барысында Т.Тәжібаев аса көңіл
бөлген ... бірі ... ... ... жай-күйі болды. 1940
жылы республикадағы балалар үйінің жалпы саны 126 еді. Онда 15713 ... ... ... ... ... ... киім-кешегі,
білім алу жайы республикада ... ... ... хабардар
болатын. 126 балалар үйінің жартысынан астамы 1940-1941 жылғы оқу жылында
қысқа даярлықсыз ... ... ... ... ... ... ... ісі, яғни ер жеткенде өз беттерінше күн көретіндей қабілетке ие болуы
жайы қолға алынбай жатқандығы да бар еді. ... орай ... ... жұмысын тексеру жөнінде арнайы комиссия құруды қолға алды. Бұл іске
Мемлекеттік бақылау комиссияриатын да ... ... ... ... ... үйіне деп бөлінетін қаржының дұрыс жұмсалмауы, тіпті оның
жымқырылуы салдарынан ондағы тәлім-тәрбие ... ... ... ... ... ... ... барлық балалар үйлеріне толық тексеру
жұмыстарын жүргізу керек деген шешім кабылдады. Ол балалар үйлерінің ... ... ... ... ... ... ... сабақ үлгерімінің төмен болуын және еңбекке ... ... ... үйі ... ... ... ... Соған орай балалар үйінің қаржысын
жымқырып қалған басшылардың ісін сотқа ... жөн ... ... үйінің
басшылары мен қызметкерлері білімді және өнегелі болуын талап етті. Олардың
арнайы педагогикалық білімі болуы керектігін ... ... ... ... ... ... ... оқу орындардан білім алуын
ұйымдастыруды ұсынды [32].
Халық ағарту ... 1940 ... ... ... ... ... байланысты қазақ халқы арасында жаңа әліпбиді ... ... мән ... еді. Бұл істі ... тікелей қадағалау
Т.Тәжібаевқа жүктелді. Соған орай Т.Тәжібаев қазақ әліпбиінің жиі ауысуына
байланысты өзінің наразылығын сыртка ... жаңа ... ... ... ... қолайлы жағдай жасауды қолға алды.
Қазақ әліпбиінің латыншадан кириллицаға көшірілуі мен оны ... ... ... ауыр ... ... Қарағанды, Қостанай,
Павлодар және Шығыс Қазақстан облыстарына қазақтардың жаңа ... ... ... 1941 жылы ... ... ... ағарту
комиссариатының комиссиясы бұл ... ... ... ... айқындаған-ды. Осы комиссия түсірген ... ... ... ... бірде-бір мемлекеттік мекеме
жаңа қазақ ... ... ... ... ... қазақтар
арасында жаңа әліпбиді қолдана отырып, билік ... өз ... ... ... қалған болатын. Тіпті, аталған облыстарда ... ... жазу ... бола ... ... ... бет ... тұрған.
Жаңа әліпбиге көшумен бірге қазақтарға өз ана тілінен айырылып ... ... келе ... ... ... ... Т.Тәжібаев осындай
сәтте республика басшылығына, Қазақ КСР Халық комиссарлары ... ... және ... ... ... ... М.Әбдіхалықовқа мұндай
келеңсіз жайтқа тосқауыл қою керектігі жөнінде мәлімдемелер түсірді [33].
Қазақ ... жаңа ... ... ... ... ана ... қалу ... төнген кезде Т.Тәжібаев туған халқының шын ... ... ... Ол жаңа әліпбидің тезірек меңгерілуі ... ... ... игі ... тигізеді деп санады. Оның мұндай тұжырымы ... ... ... ... те ... Кеңестер Одағында ұлттарды
ұлттық тегі мен рухани қазыналарынан ... ... ... кеңес
халқына» айналдыру саясаты өріс алған ... ... жаңа ... ... ... еді. Кеңестік билік қазақтардың жаңа ... ... ... ... ... деп айту ... Жаңа ... қазақтардың меңгермей қалу қаупі де болмай қалған жоқ. Оның
меңгерілмей қалуы қазақтарды орыстанған ... ... ... ... ... ... ... да сол тұста Халық ағарту комиссариаты
басшылығында Т.Тәжібаевтай ұлтжанды азаматтың ... ... ... орыстана
түсуіне белгілі дәрежеде тосқауыл жасады, халықтың өз ана ... ... ... болмысын сақтап қалуына игі ыкпалын тигізді деп
айтуға ... ... ... ... тез ... ... ұлттық тілдің
өркендеуіне әсер ететіндігін ескерген Т.Тәжібаев ... ... ... ... ... ... жастарының міндетті түрде жаңа
әліпбиді ... ... ... талап қойды. Жаңа әліпбиді ... ... ... ... ... бола ... да, қосымша оқу
курстарын аяқтаулары тиіс болды [34]. ... жаңа ... ... ... жас ... маманы ұлттық мәдениеттің, дәстүрдің қорғаушысына
айналады деп санады. ... ... ... ... Т.Тәжібаев жаңа
әліпбидің меңгерілуімен байланыстырды. Оның мұндай пікірде болуы негізсіз
емес еді. Ол жаңа әліпбиді ... ... онда тез ... орыс ... сол ... сөйлеп кетудің қарсаңында тұрғанын, бұған орыс тілді
басшылардың мүдделі ... сезе ... ... ... ... Отан соғысы жылдары Т.Тәжібаев жетекшілік еткен ... ... ... ... ... ... еңбек сүйгіш
етіп тәрбиелеу жолында қомақты жұмыстар атқарғандығы жұмыста жан-жақты
баяндалған. Т.Тәжібаев ... қиын ... ... жасындағы балалардың
оқудан тыс калмауына баса назар аударды.
«Қазақстандағы ғылыми-педагогикалық саланың және сыртқы саясат ісінің
дамуына Т.Тәжібаевтың ... ... деп ... ... ... ... ректор, Сыртқы істер министрлігінде министр, Қазақ
КСР Министрлер Кеңесінің мүшесі ретіндегі ... ... ... ... ... ... ... кейінгі Қазақстанда білікті мамандарға деген тапшылық ... ... Бұл ... ... ... ... білікті маман кадрларды
даярлау орталығына айналған университетке ерекше мән ... Бұл ... үшін ... бірқатар кафедралардағы оқытушылар тапшылығын,
кафедраларды лабораториялармен жабдықтауды, кітапханаларды оқу құралдарымен
толықтыруды ... алуы ... еді. ... ... оқу ... ... — оқытушылар құрамы 147 адамды құрайтын,
олардың 63-і ... ... ... ... ... ... ... жүретін. Осы оқу жылында барлық факультеттердегі студенттердің ... адам ... ... ... 116 ... ... білім алып жатты.
Материалдық-техникалық базаның әлсіздігі университет ғалымдары мен
оқытушыларының оқытудағы және ... ... ... ... ... ... өткізетін дәрісханалардың аумағы екі кезекте
студенттерді оқытуды көтере алмай жатты. Ғылыми ізденістер мен ... ... ... ... ... қол ... ... Жатақханалардағы орынның тапшылығы салдарынан
студенттердің біраз бөлігі жататын орынмен қамтамасыз етілмейтін. Осындай
жағдайда ... ... ... мен оқу ... ... ... кажеттілігі айқын сезілген еді. Мұндай басшы ретінде
Т.Тәжібаевтың кандидатурасы республикалық ... ... ... ... КСРО Жоғары білім министрлігі тарапынан да қолдауға ие болды.
1948-1954 жылдар арасында Қазақ Мемлекеттік Университетінің ... ... ... ... ... тағайындалысымен университеттің
материалдық-техникалық базасын жетілдіріп, профессор-оқытушылар құрамының
нәтижелі жұмыс жасауларына ... ... және ... тұрмыстық
ахуалына назар аударуды бірінші кезекті мәселе ... ... ... қызметі барысында студенттердің терең білім алуына толық жағдай
жасауды және ұстаз-ғалымдарды ғылыми ізденістер ... ... ... ... ... Осы ... арқасында ұстаздар мен студенттер
қауымы арасында Т.Тәжібаев үлкен ... ие ... ... ... ... жылынан кейін-ақ
университеттің профессор —оқытушылар құрамында елеулі ... ... ... ететін 285 адамның қатарында 18 ғылым докторлары, 58
ғылым кандидаттары ... ... ... ... ... барлық
жағдайлар жасалды. Оған университет аспирантурасында оқитындар ... ... 1950 жылы ... 49 адам ... оның 12-сі ... қорғады. Университеттің 30 оқытушысы кандидаттык, емтихандар
тапсырьш, қорғауға әзірлік үстінде тұрды. Университеттің 10 ... ... ... ... ... Томск қалаларындағы ... ... ... мен ... ... ... КП(б) Орталық комитетінің нұсқауларын орындау сол ... ... ... ... 1948 жылы ... комитеті
республикада жоғары білім берудің сапасын арттыруды ... алу ... ... ... оқу орындарының жұмысын тексеруді жиілете ... ... ... ... ... ... ... сай
жүргізілмеуде» деген шағым түсіп, ол шағым СОКП Орталық комитетіне жеткен
болатын. Көп ұзамай, КСРО ... ... ... университетке арнайы
тексеру комиссиясын жіберіп, «кемшіліктердің орын алып жатқандығын ... жүйе ... ... ғылымдардың маңызды
идеологиялық қаруға айналғанын ескерсек, ҚазМУ басшылығы үшін ... ... ... ... ауыр ... жасаумен бірдей еді. 1949
жылы 28 ақпанда КСРО ... ... беру ... ... «С.М.Киров
атыңдағы Казақ мемлекеттік университеті Қоғамдық ... ... ... ... және оны ... ... туралы» деген
қаулыға қол қойды. Онда табылған кемшіліктер ... ... ... ... жатқызылған: «кейбір оқытушылар коғамдық
ғылымдағы партиялық принципті ескермейді, семинарлар мен ... ... жол ... ... қазақ халқына тигізген
прогрессивті ықпалын бәсеңсітіп ... етек ... ... он ... ... ... ... жоқ, студенттер
арасында идеялық-саяси тәрбие жүргізу ісі төменгі деңгейде».
КСРО Жоғары ... ... ... ... ... ... ... үшін Т.Тәжібаевқа сөгіс жариялай
отырып, ол кемшіліктерді жоюдың жолдарын ұсынды. ... ... ... ... ... ... атап ... Марксизм-
ленинизм, КСРО тарихы және Қазақстан тарихы кафедраларында ... ... ... ... және ... жол бермеу керек болды.
Сондай-ақ онда ... ... ... ... Е.Бекмаханов
лекцияларында «Ресейдің қазақ халқына тигізген ... ... ... айтылуы керектігі де ... ... ... Казақ КСР тарихы бағдарламасы талапқа сай емес деп бағаланып, оны
қайта әзірлеу керектігі министр бұйрығында орын алды [36].
Тоталитарлық идеология ... ... ... ... ұстаздар тобын» жазалауға итермелей алмады. Одақтық Жоғары білім
министрлігі осындай ... ... ... ... ... жүргізеді деген үмітте болды. Бұл жайды министр С.Кафтановтың
Н.Ондасынов ... ... ... білдірген-ді. Ол бұл хатында Т.Тәжібаев
сыннан сабақ алып, өзінің партия алдындағы адалдығын ... үшін ... ... ... бой алдырғандарды қайта тәрбиелеуі
тиіс, немесе олардан университетті бір ... ... ... екендігін
айткан болатын.
Т.Тәжібаев ешкандай «тазарту» жұмыстарын жүргізбестен, бұрын ... ... ... ... ... жолын қарастырды. Ондай жол
ретінде ... яғни ... ... мен ... ... сапасын арттыру жолын таңдап алды. 1949 жылдың күзінен бастап
қоғамдық ғылымдар кафедраларында лекциялар мен ... ... мен ... ... ... олардың сапасын талкылау
мәселесі күшейтіле түсті. Осы оқу жылында қоғамдық ғылымдар ... ... ... ... мен ... ... ... Қоғамдық
ғылымдар кафедралары тарапынан 38 ғылыми мақала, 12 ... ... жою ... бұл ... ... ... тарапынан белгілі
дәрежеде қолдаушылық тапты. ... ... ... ... Т.Тәжібаев атқарып жатқан іс-шараларды дұрыс деп
бағалады.
Т.Тәжібаев университеттің білікті ... мен ... және ... ... ... жеткенше қарсы
тұруға тырысып бақгы. Мәселен, космополитизммен ... ... ... ұстаздарын қорғаштауда да табандылық таныта ... ... ... ... ... ... қаралғанда, партия ұйымы
орталықтың нүскауымен профессор ... ... ... және
оқытушылар Рубинова мен Жовтисті «Отанға қарсы әрекет етуші космополиттік
пиғылдағылар ... ... ... ... өз ... ... ... тағылып отырған кінәнің батыс әдебиетін жетік білулерінен
туындап отырғанын жақсы түсінді. Батыс ... ... ... ... ... сынға алу өзіңдік кері әсерін тигізбей
қоймайтындығын да сезді. Сондықтан жалпы ... ... ... ... ... кеңесіңде тағы да қарап, оларда одан әрі
қуғындалудан сақтап қалудың тиімді жолы ретінде сөгіс ... ... деп ... Ғылыми кеңестің шешіміне сәйкес жалпы ... ... өз ... тез арада жойып, сыннан сабақ
алулары тиіс болды [37].
Университеттің Е.Бекмаханов, Х.Бекхожин, Б.Кенжебаев секілді ғалымдары
негізсіз айыпталып жатқанда ... ... өз ... ... ... ... Соған орай, Т.Тәжібаевқа ... ... ... ... әшкерлеуге кедергі келтірді»,
«университетте саяси тәрбие жұмысын ... ... ... ... «университеттегі профессорлық-оқытушылық құрамды
іріктеуде кемшіліктерге жол берді деген ... ... Оған ... ... ... ... ... жуық арада жоймаса,
ректорлық қызметтен ... да ... ... жүйе ... да ... топ ... ... ие
болуына байланысты өзінің ... көне ... ... ... ... ... бюрократияға сол ... ... ... ... ретінде көрініп, оны қалайда ығына
көндіруге тырысып бақты. Оны дегендеріне көндіру үшін ... ... ... ... ... ... мақалалар жариялауды
қолға алды. Сондай мақалалардың бірі 1952 жылы 22 ... ... ... ... ... сын ... ... атпен жарық көрген Е.Макаровтың мақаласында ... ... ... көрсетіп, оларды сынға алуға жол бермеуде» деп
көрсетілді. Сонымен қатар мақала ... ... ... ... ... ... кафедраларда «кеңестік құрылысқа ... ... ... жол ... отыр деп айыптады, «Правда»
газетінің корреспонденті Е.Макаров Т.Тәжібаевты даттау деген осы екен ... ... ... ... ... жатыр деп те байбалам салған
болатын [39].
Осындай қысымшылықтар көп ... ... ... ... ... ... ... еліміздегі жоғары оқу орындарының қара
шаңырағы саналатын ҚазМУ-дың, яғни ... ... ... Қазақ
Ұлттық университетінің дамуына, көркейіп, білім мен ғылымның ірі орталығына
айналуына елеулі үлес қосқан Т.Тәжібаев ... жүйе ... ... басшылығынан кетті. Алайда, университет басшылығынан
кету Т.Тәжібаевтың беделіне, танымал қайраткер ... ... ... ... әрі ... ... 1944 жылы қаланған Қазақ КСР
Сыртқы істер министрлігінің алғашқы жетекшісі болып ... ... ... ... ... ... ... министрі қызметінде
өзіндік өшпес із қалдырды. Оның сыртқы саясат саласындағы сіңірген еңбегіне
тәуелсіз Қазақстан Республикасының Сыртқы істер ... ... ... деп баға ... ... ... арқасында Қазақстанда шет елдермен
мәдени байланыс ... ... ... ашылды. Қазақстан мен
Қытай, Моңғолия, Үндістан және басқа елдер арасында тығыз мәдени ... ... ... ... ... ... сол ... өзінде
республикамызды толық көлемді тәуелсіз сыртқы саяси қызмет ... ... ... Сыртқы істер министрлігінің алғашқы басшысы
қызметін атқару Т.Тәжібаевтың республикалық үкімет ... ... ... ... 1954 жылы 6 ... ... КСР Жоғарғы
Кеңесінің қаулысына сәйкес Т.Тәжібаевтың Қазақ КСР Министрлер Кеңесі
төрағасының орынбасары ... ... ... бола ... ... КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы Д.А. ... ... ... ... ... ... ... екі
орынбасары — М.Б.Бейсебаев (Көкшетау ... ... ... ... ... пен ... (Қостанай облыстық атқару комитетінің
бұрынғы төрағасы) ауыл шаруашылғы мәселесіне жауап ... ... ... төрағаның орынбасары Р.М.Байғалиевқа, ал құрылыс мәселесі төраға
орынбасары М.И.Горбуновқа (Свердлов ... ... ... ... ... ... ... болса төраға орынбасары ретінде
мәдениет, ғылым, денсаулық және халық, ағарту мәселелері тапсырылды.
Қазақ КСР Министрлер Кеңесі төрағасының ... ... ... ... ... ... білді. Мұны сол уақытта Д.А.Қонаевтың
Т.Тәжібаевты Министрлер Кеңесінде нәтижелі еңбек еткендер ... да ... ... ... ... ұқыптылықпен,
жауапкершілікпен қараған Т.Тәжібаевтың Министрлер Кеңесіңде онан ... ... ... 1958 жылы КСРО ... ... ... ... бөгет болды. Ол Мәскеуге келісімен ... ... ... ... онда елшінің кеңесшісі болатындығы жайлы
хабардар болды.
1955-1958 жылдары Біріккен ... ... ... ... орынбасары, 1956, 1957 жылдары делегация мүшесі, 1957-1961
жылдары ... ... ... КСРО ... ... болды. [42.
«Т.Тәжібаевтың халық ағарту тарихына арналған мұрасы» деп аталатын
үшінші ... ... ... ... білім беру жүйесінің
тарихын зерттеудегі рөлі ... ... ... тартып, терең зерттеу жүргізген ... ... ... ... дәуірлеріндегі қоғамдық ой-пікірдің,
ағартушылықтың, білім беру ... даму ... ... Сондықтан
да ғалымның еңбектері әлі күнге дейін педагогика ... ... ... ... да ... ... оның бұл ... қалдырған
мұралары Қазақстан тарихының ең күрделі кезеңі болып табылатын XIX ғасырдың
екінші жартысы мен XX ... бас ... ... ... ол ... ... ерекше ынта-ықылас туғызатыны даусыз.
Өйткені, ол ... ... ... ... ... ... қазақ
қоғамының болмысына елеулі өзгерістер еніп, тығырықтан ... ... ... еді. ... ... ... көш ... ұлттық
зиялы қауым тұрды. Сол зиялы қауым өкілдерінің қызметі ағартушылық жұмыспен
ұштасып жатты. Өскелең жас ... ... ... сезімін ояту
ісі ... ... бір қыры ... ... Қазақстанның
түрлі өлкелері мен аймақтарындағы оқу-ағарту істерінің жай-жапсарын егжей-
тегжегейлі қамтитын зерттеулері де (1957) ... ... ... ... ... да өскелең ұрпаққа өнеге болғанын,білім ... ... ... сөз ... баяндайды.Осы орайда ол ұлттың, халықтың
қам-қарекетін ойлайтын ұрпақ өсіру қажеттігіне баса мән беріп, ... ... ... әр ... ... ... ... және ... ... ... ... ... ... Т.Тәжібаевтың сол дәуірдегі
педагогикалық ой-пікірді зерттеуге арналған ... өз ... ... ... жоғалта қойған жоқ.
Көшпелі тұрмыс кешкен қазақ халқының ұрпақты тәрбиелеуде өзіндік ... бар ... ... ... зерттеу еңбектерінде негіздей
отырып, қазақтар ... ... ... дәстүр мен әдет-ғүрыптарға
негізделгенін баса ... ... ... ... ... ... қарай көшпелі қазақ отбасыларында
балалар мен жастарды тәрбиелеудің ... ... ... ... ... ... өсіру, табиғат пен жан-жануарларды сүю, үлкенге
құрмет, кішіге ізет т.б.) болғанын Т.Тәжібаев алға тартады.
Қазақтың ... ... ... ... ... түсінген
Т.Тәжібаев халық ағартушылары — Ш.Ш.Уәлиханов, А.Құнанбаев, Ы.Алтынсариннің
педагогикалық көзқарастарын талдағанда да бұл мәселенің білгірі ... ... ... ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаевтардың психологиялық және
педагогикалық ... ... ... ... ... көп ... ... сарыла зерттеген еді. [44].
Ғалымның тұжырымдауынша,Абай тек асқан ойшыл, кемеңгер, ақын ғана емес, ... ... ... шыққан ірі философ, ол психологиялық білімдер
жүйесін туған халқына ... ... ... ... ... ... ... отырып, Абай ұлттық психологиялық ұғымдардың
негізін қалады.Ол – қазақтың жазба әдеби тілінің негізін ... ... ... ... ұлттық философиялық және психологиялық бәләмдер
саласына қатысы бар ұғым ... ... ... ... жағынан
пайымдалуы жолында тер төккен адам.
Абайдың психологиялық көзқарастары жайлы кезінде Тәжібаев жасағандар
түйіндер соңғы кездері ... ... одан ... ... ... ... ... психологиялық психологиялық
ұғымдардың көпшілігі өздерінің ғылыми мәні жағынан қазіргі ... ... ... ... ... ... кетпейтіндігі
байқалады.Т. Тәжібаевтың Абайдың психологиялық ... ... мен ... ... тиянақтылығын кезінде,кешегі Кеңес
Одағының психологтары жақсы бағалаған еді. [45].
Т. Тәжібаев «Жүрегімнің түбіне терең ... ... ... зерттеу
шығармасында былай деп жазады: «Абай арнаулы психологиялық еңбектер жазған
жоқ, бірақ оның шығармаларынан ... ... ... аса ... сас ... пікірлер табамыз.Өзінің психологиялық пікірлері ... ... ... ... сол ... өсиет-өнеге, үлгі
сөздерінде (Ғаклияларында)» айқын көрсетіп ... Абай ... ... ... ... ... белгілі шамада
толық айтып берген ең бірінші қазақ болып табылады. [46].
Белгілі психолог – ... Т. ... ... ... аса ... ... ... өзекті мәселелердің бірі - өскелең ұрпақтың дүние
танымдық көзқарасын қалыптастыру мен ... ... сана ... ... кең көлемді зерттеулері.Оның бұл салада іздестірген
ғылыми көзқарастары халқымыздың еліміздің көкей –кесті іргелі ... ... ... ... әр кезеңдердегі тәлім тәрбиесін,
ұлтымыздың болашағын ойлап, халықтың салт – ... ... ... ... ... ... баса мән беруі.Оларды өмір тәірибесінде
қолданып ... ... мен ... мәніне өз еңбектерінде ерекше мән
берген. [47].
Т. Тәжібаевтың – ұлттық ... бен ... ... ... ... байланысты да қалам тартқан ғалым,
мамандығы ... ... бола тұра ... ... ... ... тарихын зерттеу ісінде өзін аясы кең, ... ... мол ... ... ... [48].
Көрнекті ғалым Т. Тәжібаев Қазақстанда оқу-ағарту ісінің салалары
мен санынан басқа діттеген мақсаты болғанын да атап ... ... ... ... саясаты бұратана халық балаларын бағындырып, оларды
неғұрлым уысынан ... ... ... ... ... беру аясы ... тек ... іс жүргізуге ғана қажеттілігі бар
деп санап терең білім беруге құлықты болмады.Баяндалған жәйттерді ... ... кең ... ... ... ... беру ... Ресей
империясының бұғауынан шыға алмайтын саясат шеңберінен аса алған жоқ.Себебі
бұартана ... үшін ұлы ... ... ... ... ... ... көзделді.Мұндай пікірді кемел зерттеуші Т. ... ... ... –ақ өз еңбегңнде цифрлар мен фактілерді сөйлету
арқылы баяндай отырып, оқу-ағарту ісінің түйінді мәселелерін ... ... ... білді.Сондықтан өнегелі ұстаздың халық ағарту ісі
саласында жүргізген зерттеулері бұдан былайғы ... де ... ... мен ... өнер мен ... ... сипатта дамытуға жетекші
болатындығына ешқандай күмән келтіруге болмайды.
Ұлағатты ұстаздың көлемді де ауқымды ... ... XIX ... II ... оқу ... ... » ... Бұл еңбекте Қазан төңкерісіне дейінгі қазақ даласындағы оқу-ағарту
ісі мен өскелең буынға білім беру жәйттері кеңінен сөз ... ... ... оқу ... ... –тәрбие істерінің қандай бағытта
жүргізілгеніне айрықша мән бере отырып, оның ... ... ... ... ... күрделі мәселенің жай-жапсарын ашып көрсету үшін XIX
ғасырдың II ... кең ... ... ... оқу ... түрліше сипатта болғанына жан-жақты анықтама береді. Сондай-ақ
сол кездегі ... ... ... ... ... ... ... бірге,
өлкемізді мекен еткен өзге халықтың балаларын оқыту ... ... ... ... ... баяндайды. [49]. ... ... ... паш ... тағы бір ... еңбегі
«Қазақстанның ауылдары мен мектептерінде қазақ балаларын тәрбиелеу » ... ... ... ... негіздері » деген
тармақшасында Кеңестік ... ... ... ... ... кездегі
халық педагогикасын арнайы сөз етіп, оған терең мән беруі ... ... әрі ... ... ... он ... он ... ғасырлардағы қазақ тайпаларының
жүзге бөлінуіне, көшпелі ... ... ... ... ... ... (әсіресе ұлттық ойын, батырлық өнер, салт дәстүр үлгісінде ... мән ... ... өзбек, түрікмен, қырғыз елдерінің мәдени-
экономикалық байланысына арнайы көңіл ... ... ... ... ... ... туындауын дәлелді пайымдауы
оқырмандарды қызықтырады.Мәселен, Т. ... ... ... «Манас», қазақтар мен өзбектердің «Алпамыс», ... ... Баян ... «Ер ... , «Ер Қосай », «Орақ Мамай»
жырлаында суреттелетін ат жарыс, жаяу ... ... ... алу, ... ... ... т.б ұлттық ойын ... ... ... ... ... ... ... «Шах-Намә» поэмаларының «Қыз Жібек»,
«Қозы көрпеш Баян сұлу» жырлары мен мазмұндық ... ... ... ... салт ... ... ... қыз айттыру, құда түсу
т.б) ұқсастығынан деп қарайды.»Бұл шығармалардың ... ... ... жырланады.Олардың өткендегі аңсау арманы,
бостандығы мен тәуелсіздігі үшін күресі, қуаныш, думаны мен аза, ... ... мен ... ... бір ... айтқанда, адам баласына ... ... пен ... кең ... орын ... » ,- ... ... қазақ, қырғыз елдеріне тән ауыз әдебиетінің ерекше
жанры айтыс өнерінің мағынасына, қоғамдық – тәлімдік ... ... ... ... ... ... тапқырлығы мен шешендігіне, ... ... ... ... ... ... ... аударған.
Осы еңбегінде ғалым халықтың бай іс- тәжірибесіне негізделіп ой
қорытқан мақал-мәтелдердің тәлімдік мәнін ... зер ... ... мақал-мәтелдер қамтымайтын тақырып кем де кем. ... өз ... адал ... етуге, ерлік пен адалдыққа, шыншылдық пен
парасаттылыққа, достық пен адал махаббатты дәріптеуге ... ... мол ... ... ... келтіре отырып дәлелдеген.
Ғалымның назарынан ұлттық ойындар мен ... ... ... ... ... ... де тыс ... Ғалым
тұрмыстық өлең –жырлардың қазақ халқының өмірімен, ата ... ... ... ... рухани байлықтың материалдық байлықпен
тығыз байланыста дамитыны жайында ой қорытады. Бұл ... ... ... ... ... батыс саяхатшы ғалымдарының ой-пікірлерін
келтіре отырып, қазақ халқының психологиялық ерекшеліктерін ... ... ... сар ... мал ... ат ... болу қазақ балаларын
көрегенділікке , қырағылыққа, шыдамдылыққа ... ... ... есте ... ... ... ... айту, айтыс өнері ой
зеректігіне , тапқырлыққа баулыды... Қонақ күту кәделері, ойын – ... ... ... , өнерлі адамдарды қастерлеуге үйретті ... ... ат ... және жаяу ... ... жастарды күштілікке, шыдамдылыққа, ... ... ... шымырлыққа денелерін шыңдайды, тәуекелшілділікке
тәрбиелейді. Ал бәйге, сайыс, ... ... ... қыз қуу, бүркіт
салу, теңге алу, күрес, жаяу ... ... ... т.б ... ойындары
жастарды жауынгерлік пен ... ... ... ... ... деп ... бағалайды.
Т. Тәжібаев қазақ баласын атқа отырғызудың өзіне үлкен мән
бергендігін, 5 ... ... ... атқа ... ... ... сән-
салтанатпен өткізетініне айрықша көңіл бөлген.Ғалвм « Қазақ баласының ат
құлағында ойнауы, жылқы малын танып,баптап ... «ер ... -- ат » ... ... ел ... ... тең ... көшпелі өмірдің
қажеттігінен, сан ғасырға созылған жаугершілік заман ... ... ... ... деп әділ баға береді. [50].
Казақстандағы ағарту ісі ... ... ... ... ... бар. Оның өзі түрлі кезеңдердегі саяси ахуалдармен тығыз байланысты.
Сондай ... бірі ... ... ... ... ... ... айналған дәуірін ерекше бөле көрсетуге болады. Бұл кезең XIX
ғасырдың екінші жартысына сай ... ... ... ... ... екінші жартысы Қазақстаңдағы мектеп ісі мен ағартушылықтың
дамуында өзіңдік маңызға ие. ... мен Орта ... ... ... ... және 1891 ... жүргізілген әкімшілік реформалар
орыс тұрғындары арасында ғана ... ... ... ... ... ... беру ісінің, мектептердің дамуына елеулі ықпал етті. Егер XIX
ғасырдың 60-жылдарына ... ... ... ... ... ендігі жерде орыс-қазақ мектептері қалыптаса бастады. Сонымен қатар,
патша өкіметінің отаршылдық ... ... ... ... ... ... балаларын мектепке тартуда аса кұлшыныс ... ... ана ... ... ... тосқауыл қою үрдісі етек алды»
[51].
Кеңестік дәуірде қоғамдық ғылымдарда салтанат құрған маркстік-лениндік
методологияға сәйкес ... XIX ... ... ... ағарту ісі
тарихының зерттелу деңгейіне шолу ... ... ... ... ... сынға алады. Оның кеңестік идеология
талаптарынан ауытқымауға ... ... ... ... ... ... шындықты объективті тұрғыда көрсетуде ерекшелігі
болды. Ондай ерекшелік қатарына XIX ғасырдың соңы мен XX ... ... ... ... беру ... ұлы ... сипаттағы,
орысшылдық рухтағы тұжырымдарын өткір сынға алуын ... ... ... ... ... сойылын соғушы ... орыс ... беру ... ... шеткері аймақтарындағы
жергілікті халықгың «көзін аштың деген біржақты ... ... Ол ... ... ... ... ... білім жүйесінің
жергілікті халықты орыстандыру ісімен ұштастырылғандығын, ... ... ... кері ... еткендігін алға тартады. Бұл ... ... орыс ... ... ... мектептер мен медреселердің
халық ағарту саласында елеулі рөл атқарғандығын дәлел ретінде ұсынады.
Патша өкіметінің 1870 жылы 26 ... ... ... ... ... орыс-түзем мектептерінің ашылуы ... ... ... ... Оның ... ... мектептері қазақтар
секілді империяның шеткері аймақтарыңдағы халықтардың ... ... ... рөл атқарды, сондай-ақ бұл мектептер жергілікті халықтарды
орыстандыру бағытындағы шаралардың жүзеге ... ... ... ... ... ... ... жасалған тұжырым
халық ағарту ісінің отарлық дәуірдегі тарихына объективті баға ... ... ... ... ... ... ісін орыс емес
халықтарды орыстандыру, орыс мәдениетіне жақындастыра түсу ... ... еді. ... ... ... ... ... орындарының ұсыныстары ескеріліп, Н.И. ... ... ... ... ... ... ... 1850 жылы құрылған
қазақ мектебінің ... ... ... ... ... Ол ... ... мектептің құрылу алғышарттарына, ... ... ... алған қазақтарға қатысты көптеген деректік материалдар негізінде
патша өкіметінің халық ағарту саласындағы ұстанған саясатын жан-жақты ашып
көрсеткен.
«Патша әкімшілігі, - деп ... ... - ... ... алдына
тек тілмаштар мен іс-кағаздарын жүргізушілерді даярлауды ғана қойды. Билік
орындары мектептің ... ... ... алып, жаратылыстану
ғылымдарынан хабардар болуына мүдделі болмады. Әкімшілік орындары оқу мен
күнделікті өмір ... ... ... ... ... тек
элементарлы білім беру, тілмаштыққа, іс-қағаздарын жүргізуге баулу ғана
жүзеге ... ... ... ... негіздерін мектепке енгізуді
әскерилерден тұратын басшылық қажетсіз деп тапты» [52
Орынбор ... ... ... ... ... ... пікірінше, патша өкіметінің халық ағарту саласындағы ұстанған
саясатының айнасы болып табылатын. Бұл ... де ... ... ... ... ... атқаратындығы барынша сіңіруге күш
салынды. Т.Тәжібаев бұл мектепте де ... лебі ... ... ... ... ... ... мүмкіндік алды деп санайды. Осы
себепті ұлы державалық ... ... ... ... білім
тарататын мұндай оқу орнының болуын қаламады. Сол себепті ... ... ... ... шекаралық комиссиясы жанындағы қазақ
мектебін жабуға күш салды.
XIX ғасырда педагогикалық ой-пікірдің, ағартушылықтың және ... ... ... ... мол ... мұра қалдырған Т.Тәжібаевты
республикамыздағы қоғамдық ... онан әрі ... ... серпін
берген ғалым ретінде қабылдауымыз керек. Оның ғылыми еңбектерінің құндылығы
әлі күнге дейін өз маңызын жоғалтпауда. Тіпті, ... ... ... шешуде өз пайдасын тигізе беретіндігіне күмән ... ... ... ... ... ... Т. ... туралы
жазған естеліктер қарастырылады.
Ғалым, педагог-психолог, жарқын тұлға,мемлекет қайраткері, дипломат
Төлеген Тәжібаев – ... бір туар ... ... Төкеңнің өмірбаяны
көпшілікке белгілі.Ол Оңтүстік Қазақстанда 1910 жылы дүниеге келіп, өзінің
барлық ... ... қиын ... мол ... ... ... өтті.Ол
1928 жылы Шымкент қаласында педагогикалық техникумды үздік аяқтап, сол оқу
орныныда ұстаздық қызметке қалдырылады.Техникумды ... ... ... ... жас маманның ерекше білімі мен ... ... ... ... ... ... ... сол заманғы
аумалы –төкпелі өмірде өз болашағын ғылымға,ұстаздыққа ... ... ... бет ... ... ... өскен жас түлек 1931 жылы ... ... ... ... ... бойынша аспирантурасына түседі.Ол
кезде қазақ баласының орыс ... ... ... болуы таң қаларлық жағдай
екенін айтуға болады.Әрине, ... өз ... ... ... орыс жігіттерінен озып шығуы, Москва профессорларының ... ... ... да Төкеңнің жарқын бейнесін, ақыл парасатының
артықшылығын дәлелдейтіні сөзсіз.Төлеген ... 1931 ... ... ... мектебінің қара шаңырағы Абай атындағы мемлекеттік
педагогикалық ... ... және ... ... ... ... институтта қызмет атқара жүріп
1939 жылы бүкілодақтық ... бар «К. Д. ... - ... ... ... қалаушы » деген тақырыпта
кандидаттық диссертация қорғайды.1939 жылы ғылым кандидаты болу өте ... ... ... ... өзі жас ... ... ... мәселені қозғап, осы салада жан-жақты талдау жасай отырып, өте зор
еңбек атқарғанының кепілі.Талабы мол өте ... ... ... ... тұлға республика басшыларының назарын аударып, Төлеген Тәжібаев
Қазақ ССР ... ... ... онан соң Нарком қызметіне
тағайындалады.30 ... ... ... ... да ... ... педагогика психология ... ... ... ... дипломаттық ерекшеліктері ол кісінің Қазақстандағы
тұңғыш сыртқы істер ... ... ... ... ... ... ... республиканың дипломатиялық
ұйымын басқарды.Осы қызметінің нәтижесінде Төкең Біріккен Ұлттар Ұйымының
бесінші сессиясында Совет делегациясының ... ... ... ... ресми барып қайтқан алғашқы қазақ азаматы болғаны ... ... 1948 жылы ... ... ... ... ... жылы оған рпофессор атағы берілді. ... 1949 ... ... ... ... ... білуші едім.Әсіресе
ректор болған кезінде және Қаз ... ... және ... ... ... жиі ... кісінің маңғаздығы,
ерекше бір байыптылық,өзіне тән ... ... ... аса ... кішіпейіл адамгершілік қасиеттері қазір еске түседі.Төлеген
Тәжібайұлы ректор, прфессор, ғылым ... ... ... ... ... дипломант бола тұра студент, аспирант, ... ... ... әке ретіндеқызмет атқарды.Мен
аспирантурада оқып жүргенде,кейіннен ... ... ... ... ... аралап, әрбір бөлмеде студенттермен кездесіп, ақыл –
кеңес берген кездерін көрген едім. Ол кісі ... ... ... ... бір ерекшелігі бар еді. Үлкен кабинетке 40-50
баланы кіргізіп әрқайсысының мұң ... ... ... ... ... беріп көмегін көрсететін.Төкең үлкен адам бола тұрып өзіне тән
ерекше мәдениетін, өте ... ... ... ... ... ... үлгісін қалдырған азамат. Төлеген Тәжібайұлы қазіргі
жастарға, болашақ ұрпаққа ізгі жол сілтеген халықтың мақтаулы ұлы ... есте қала ... ... (академик))
1961 жылдың қараша айының соңы, желтоқсанның соңы болса керек.ҚазГУ-
дің үлкен залында партия комитетінің есеп беру ... ... ... Баяндама аяқталып,коммунистер жарыс сөзге шығып,енді ... жаңа ... ... ... ... ... да ... кезде кескін келбеті келісті,кең маңдайлы, қалың қасты, өткір
көзді,қара шаштарының етегін қырау шалған, бидай өңді, ... ... ... ... : ... ... жолдастар! Мен сіздерді өте сыйлаймын.
Мен Ленин партиясының ... ... ... де, ... бас тартқан
емеспін.Биыл жазда ғана Үндістаннан оралдым.Мен ... ... ... ... атақты бердіңіздер.Сол таақты ақтау үшін
жазып жүрген монографиямды ... Соны ... ... ... ... де, мен орындауға дайынмын, қазірше мені сайламай қоя
тұрыңыздар» , - деп ... ... бұл 1962 ... ... « XIX ... ... ... оқу ағарту ісі мен мектеп» деген көлемді 11250 дана ... ... ... ... екен.Т. Тәжібаевтың өзіміздің өлкемізде,
Арыс ауданында туғанын кейін ... екі күн ... ... ... ... ... кабинетіне партиялық жарна төлеуге
келсем, секретарымыз А. Першин, оның ... ... ... ... Б. ... Т. Нұртазин, Т. Тәжібаев отыр екен. Төкең маған
қарап : « О , ... жаңа ... ... ... сен ... бе? Мен ... екен ... ,филфактан екенсің ғой. Құттықтаймын. » деп қолымды
қысты.
Университет студенттерінің ... ... бір ... ... ... ... ... оңтүстік қазақстандықтар немесе бір ... ... ... ... ... ... ... жоғары курс студенттері өздері
ұйымдастыратын.Осы жылғы ұйымдастыру кезегі ... тиді ме, мен ... кісі ... педагогика және психология кафедрасының меңгерушісі
болатын.
Кейінірек КазГУ-ді бітірушілермен суретке түсуге шақырдық, онда да,
бізбен бірге ... Ол 1963 ... жазы ... ... ... ... : «Қарағым, мынау бір жақсы естелік болды-ау» - деп, маған
ризашылықпен ... ... ... оның ... ... ... етіп,қанат байлап шыққандай болдым.
СССР-дің Біріккен Ұлттар Ұйымына делегацияның мүшесі ретінде 1950-57-
61 жылдары АҚШ-тың президенті Ф. Рузвельт, Англияның ... ... ... ... Жавахарлал неру, Вьетнамның
президенті Хо-ШИ-Мин және тағы ... ... ... ... ... кездескендерін естігінде таң-тамаша ... зор ... ... ... ... ... Ыбырайдың,
Абайдың философиялық, педагогикалық, психологиялық тәрбиелік маңызы зор
еңбектерін зерттеп, халық ағарту, моральдық ... ... ... ... да, Отан ... еңбегі үшін Қызыл Ту, «Құрмет белгісі»
ордендерімен, бірнеше медальмен наградталғанын да сол жолы ... ... ... ... ... көрдім.Балалар үйінің
директоры Қондыбай Тасқынбаев музейді аралатып,онда ... ... ... ... ... ... өкіл ... Кабановтың
семьясынан кімдер бар деп сұрағанымда:
- Шымкентте бір қызы ... ... ... де ... дегендей, ақыры сексен үш жасқа келген, қарт ... ... ... да жолықтым.Ол Төлеген Тәжібаевтың атын ... ... жас ... ... ... ... ... «Мынау Төлеген ғой, мынау Азиза,мынау Ерлік, қой»,-деп
суретті көкірегіне басып, ... ... ... жылымасы бар
ма.Онан соң Төлегеннің балалық шағын суреттеп берді.Төлегенді әкем ... ... ағам Петр ... ... ... еді.Петя қазақша судай
білетін.
- Мен: «Мария Ивановна, сіздер Төкеңді қалай ... Ой, ... ... ... кез өте ауыр еді ғой,- ... ... ... бастады: ол кез жаңа мен ескінің, ақ пен қызылдың
айқасы мен ... еді ... бір ... ... ... жерге шөп шықпай
тақыршылық ашаршылыққа ұласты.Тек темір жолда жұмыс ... ғана ... емес пе. Олар нан жеп тірі ... мал мен егін ... қазақтар көп қырылды.Ол кезде Арыс станциясының күн ... ... ... тұратынбыз.Әкем Иван Төлегенді шала-жансар болып
жатқан жерінен үйге әкелді. «Үш күндей аздап-аздап сүт, нан ... ... ,- деп ... ... ... ... мен он жаста едім.Әкем
оны ... ... ... алды.Өзімізге лайық уақ мал мен
сиырларымыз болатын.Петяның қасынан қалмай ... ... ... ... ... бойында тұратын қазақ тамырларына бағып бер деп беріп
жіберді.Әкем де анам да ... ... жас ... ... ... ... ... болатын.Әкем Төлегенді «Толик» деп ... қою, ... ... ... ... Әкем қыркүйек айы болса
керек, Петя мен ... ... ... деп алып ... 1920 ... ... үйіне апарса, Петяны алмай Төлегенді ... ... ... да, ... күндері үйге келіп, балалармен ойнап,
мауқын басып кетуші ... ... ең ... әрі ... ... ... айипайтын,не тапсырса да аяғына жеткізбей тынбайтын
Төлегеннің алғырлығы мен ... әкем ... ... сол қолы ... ... ... хабар алайыншы», -
деп барып,мұғалім-бастықтарынан : -Біздің баланың оқуы қалай? – деп сұраса,
ондағылар: «Сізге дән ... ... ... ... ... ... ... лезде жаттап,жадында сақтап ала
қояды,өзінің ойын, оқып ... ... ... де түсіндіре алады» -дейді
екен.
Әкем үйге келіп, тек ... ... тірі ... ... ... ... отырушы еді.
Арыстағы балалар үйінің жанындағы жеті жылдық мектепті өте
жақсы бітірген ... ... ... ... оқыды.Жамбыл
қаласында мұғалім болып істеді.Бізбен жиі хат жазысып,қатынасып тұратын.
Алматыдан Москваға, Америкаға ... ... ... ... бір ретте Төлегенді танымай қалдым. «Уақыт аз,барып- шығуға
мүмкіндігім жоқ,вокзалдан келемін келе ғой » - ... бара ... ... қарасам,үстінде көк сұр, генерал формасы бар
екен.Кейін ... елші ... ... ... ... ... рет хат жазды.Соңғы хатында «жазылып қайтармын,келем
демей-ақ қой, аты жаман ауру дейді,дәрігерлер.Қайдам » - деп ... ... 1964 жылы ... хаты еді,- деп ... ... ... ... ғой деп,көңілін босатып алды.Кешікпей-ақ, қайтыс болды деген суық
хабар жетті.
Клавдия Ивановна «Шіркін,Төлеген жүзден жүйрік, мыңнан ... ... ... ... ... ... кісінің кісісі,-
деді.Көңілі көктем, жаны жаз, ... ... еді ... ... адал
еді.(Қ. Рысбеков (доцент)) 53
Төлеген Тәжібаев қазақтың белгілі ... ... ... ... ... ... ... кеңесіне қызметке ауысып келген тұста
таныстым.Кейін қызметтес болдық.Соғыстың күйіп тұрған уақыты, мұрнымыздан
шаншылып ... ... ... ел ... ... болашағы, оның
ертеңгі ұрпағыжайындағы ортақ ... ... еді. ... ... ... ... ... Сыртқы істер министрі, ол ... бойы ... ... университетін басқарып, оның қалыптасып,
қанат жаюна зор үлес қосты.
Мен Ғылым академиясында ... ... ... ұмытпасам 1954 жылы
Қазақ ССР Ғылым академиясының ... ... ... Тәжібаев қоғамдық,
мемлекеттік қызметті зор ғылыми-зерттеу жұмыстарымен ұштастыра білген
оқымысты.Психология ... ... ... ... осы ... оның ... ... игі ықпалы тиді.54
Төкең қазақ ... ... ... мәдениетімен,
парасаттылығымен, сүйкімділігімен, білімділігімен бүкіл ... ... ... ... ... ... ... бірдей қарауы, таланттарды байқап, бағалай білуі және
қамқоршылдығы үшін Төлеген Тәжібаевты Жүсіпбек ... ... ... кезінде (1926 жылдары) оны техникумның комсомол
ұйымының бірінші хатшысы етіп бекітеді.
Төлеген ... - ... ... ... ... көретін
ректоры болды.Студенттерге мазмұнды, көлемді баяндаманы жиі ... ... ... ... студенттер түгел
қатысатын.
Төлеген Тәжібаев басқа атақты кісілер сияқты 1948-1954 жылдары қазақстандық
ішкі репрессияға да ... ... ... ССР ... істер Министрі
болады.1955 жылы В:М:Молотовпен бірге Біріккен Ұлттар ... ... ... ... комитетін бсақарды. Үлкен баяндама жасайды.Бірде
Біріккен ... ... ... кейін Қазақтың мемлекеттік
университетінде кездесу болды.Ол баяндамасында ... ... ... ... ... ... ... Американың жан-жақты
жетістігін екі сағаттай әңгімелеп берді. ... ... ... мен ... ... тұрып, ду қол шапалақтап, оны үлкен
құрметпен шығарып салды.
Өкінішке орай, Төлеген Тәжібаевтың аты көп ... ... ... ... 34 жылдан кейін ол тұрған үйге мемориалдық тақтай
әкеліп ... ... ... ... ... ... ... сынды елімізге еңбегі сіңген көрнекті тұлғалардың бірі
еді.(Серікбаев ... ... ... 1951 ... бас ... ... ... Ұйымының бесінші сессиясының жұмысынан оралып, ... соң ... ... студенттері мен ұжымына арналған Жаңа
жылдық жиын өткізді.Жиын сол ... ... ... ... ең ... көрікті ғимарат Абай атындағы Опера және ... ... ... театр ғимаратын университет ректораты жаңа жылдық мерекені
өткізу үшін әдейі ... ... ... ... ... ... екі сағат бойы
қарапайым әңгіме ... ... ... Ол ... Төкең Қазақ
университетінің ректоры, ... ... ... ... ... министр
қызметін қоса атқаратын. Бұл кезең Төкеңнің ССРО-ның ... ... ... делегация құрамында болып,сессиядан келген кезі
болатын.ТөлегенТәжібайұлы әңгіме-баяндамасында Америка ... ... ... ай бойы ... ... ... ассамблеясы туралы
әлемнің түпкір-түпкірігдегі орасан мол, ... ... сан ... ... бай ... ... ... шұрайлы тілмен,
дипломаттық біліктілікпен баяндап берді. Біз ол ... ...... ... курс студенттері болатынбыз.Сөзге шебер, дипломат, білгір
ұстаз – ректорымыз Төкеңнің сөзінен ... ... ... ... ... жайында қолмен жазса бірнеше томдық еңбек ... ... нәр ... ... ... сөзінен көңіліміз тасып,
жиыннан шығысынан кемеңгер адамның, біздің ректорымыз екеніне мақтанып,
мерейіміз ... ... ... ... өмір ... Сол кезде Төлеген Тәжібайұлы әлемге аты мәшһүр болған дипломат,
министр, университет ректоры қылшылдаған қырық жаста екен ... ... ... ... жетістіктері жұмыстың
мазмұнынан туындайтын тұжырымдар жасалынады.
Азамат жайлы ең әділ баға беретін — тарих, уақыт. ... ... ... ... ... ... ... өз орнына қояды. Кез келген дәуірдің
ерекшелігі де, мәні де жеке тұлғалар арқылы ... ... ... ... даму заңдылықтарына сәйкес ауқымды мақсаттарды заманның
біртуар азаматтары, нақты тұлғалар жүзеге асыратыны белгілі.
Еліміздің тарихында өзіндік терең із ... ... ... ... қайраткері, әйгілі ғалым, академик, педагогика ғылымдарының
докторы Төлеген Тәжібаевтың өмір ... ... және ... ... ... қызметі, соңында калдырған мол ... ... ... ... ... қоймайтындығының өзіндік себептері бар. Ондай
себептер қатарына: біріншіден - Т.Тәжібаевтың кеңестік ... ... ... ... ... ... ... істер ведомствосына және
жоғарғы оқу орындардың қара шаңырағы ... ... ... ... ... Ұлттық университетіне жетекшілік етіп, ұлттық мүддені жоғары
ұстай білгендігін, екіншіден, ғалым ретінде елімізде ... ... ... ... ісі тарихының өзекті мәселелерін зерттеп мол мұра
қалдыруын жатқызуға болады.
XIX ... ... ... ағартушылыктың және білім беру
жүйесінің тарихына қатысты мол ... мұра ... ... ... ... онан әрі ... өзіндік серпін
берген ғалым ретінде қабылдауымыз керек. Оның ғылыми еңбектерінің ... ... ... өз ... ... Тіпті, қоғамдық ғылымдардағы өзекті
мәселелерді шешуде өз пайдасын ... ... ... ... ... ... Т.Тәжібаевты уакыт алыстаған сайын аскақтайтын
тұлғалар қатарына қосуға болады. Сондықтан Т.Тәжібаевты еңбегіне сай еске
алып тұрудың маңызы зор деп ... Осы ... ... ... ... ... ісін ... алу керек деп есептейміз. Сонымен
бірге еліміздегі ... оқу ... ... ... ... ... жеткенін де ескеруіміз керек.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕКТЕР ТІЗІМІ
1. Назарбаев Н. Тарих толқынында. — Алматы: Атамұра, 1999. — 296 ... ... ... ... ... сана ... тұжырымдамасы.
— Алматы: Қазақстан, 1995. - 32 б.
3. Қозыбаев М.К, Өркениет және ұлт. - ... ... - ... - 369 б. /366 б./.
4. ... М. ... тілі ... ... Алматы, 1965. - 60
б.; Бержанов Қ. ... ... // ... ... 1964. № 8. 21-26
б.; Жарықбаев Қ.Б. ... ... // ... ... 1965. 1 ... Қ.Б. Дарынды ғалым // Оңтүстік Қазақстан. 1996. 12 ... К.Б. ... ... ... в ... ... ... исследование) - Алма-Ата: Казахстан, 1965. С.13,124, 333;
Будилова Е.А. Борьба материализма и ... в ... ... ... ... XIX - начало XX в.). -М. : Изд. Ан СССР, 1960. ... ... А.Т. ... ... ... в ... ... Автореф. Дис.канд.пед. наук. М. : 1958. С.16; ... С. ... ... // ... Т.Т. Развитие педагогической мысли в ... ... ... XIX века. Алма-Ата: Казахстан, 1965. С.3-5; Жарыкбаев К.Б.
Развитие психологической мысли в Казахстане (со второй половины XIX века ... ...... Казахстан, 1968. С.Ң, 60, 125, 144.
5. Жарыкбаев К.Б. ... ... ...... // ... ... 1967. 1 августа.
6. Лемберг Р.Г. К ... ... ... в ... ... ... образования и педагогическая наука в Казахстане за ... ... - 1962. - 107 ... ... М. Об исследовании литературного ... ... ... дисс. канд. филол. наук. — Алма-Ата, 1964.
- 28 с. ... ... К.Б., ... В.К. ... ... науки в
Казахской ССР // Вопросы психологии. 1967. - № 4. С.6.; ... ... Н.А ... А.Т. ... о ... ... казахского
народа // Вопросы психологии. 1970.
- № 4. С.149-157; Муканов Н.М., Развитие ... ... в ... // ... ... 1972. № 5. ... Рахимбеков К.Р. Психологияеская концепция К.Д.Ушинского в ... ... // ... истории психологии в Казахстане. — Алма-
Ата, 1986. - С. ... ... Г.А. ... ... и ... ... профессионалъно-
технического образования в Казахстане. Автореф. ... докт. пед. наук. ... 1970. - 46 с; ... О.А. ... свободомыслия и атеизма в
духовной культуре казахского народа. - Алма-Ата; Наука, 1972 - 107 ... ... А. ... воззрения Ибрая Алтынсарина. — Алма-Ата:
Наука, 1974. — 128с. /с.4/.; Илъясова А.Н. ... ... и ... науки Казахстана (1917-1988). — Авто-реф... канд. ...... 1989. - 24с. /С.4/.; ... К. ... Абая ... ... ... пед. наук. — Алма-Ата, 1987. — 22с.
/С.4/. 11. Жарикбаев К.Б. Проблемы обучения и ... в ... ... - ... ... Храпченков Г.М. Научно- педагогаческие вопросы народного образования
в Казахстане. — Алма-Ата: Мектеп, 1976. ... ... ... и ... ... школ ... Азии и Казахстана
в конце 19 ~ ... 20 вв. ... ... ... М., 1989. — ... Дулатова Д.И. Историграфия дореволюционного Казахстана (1861-1917 гг.)
.- Алма-Ата: ... ... ... ... Д.И. ... ... политической и
культурной истории дореволюционного Казахстана (сере-дина 30-50-х гг.) //
Историческая наука Советского Казахстана ... гг.) ... ... развития — Алма-Ата: Ғылым, 1990. - 272 с. /С.152/.
15. Сағынтаев Ы. Абзал азамат // Казақстан мұғалімі. 1985. 22 ... Е., ... Ж. ... ғалым, педагог қайраткер // Оңтүстік
Казақстан. 1985 21 февраль.; Сүйіншәлиев X. Есімі ел есінде // Өркен. ... ... ... Қ. ... ... ірі ... ... // Оңтүстік
Қазақстан. 1990. Бердібай Р., Уманов Г., Серікбаев М. ... ... тиіс // ... 1997. 19 ... ... Р. ... хаты өлмейді // ... ... 1997. ... ... Ж. ... ... көрнекгі қайраткер // ... ... 1996. N2 3. 86-90 б.; ... С. ... және ... // Ұлт тағлымы. 2000. № 2. 19-20 б.; ... ... ... ағарту хақындағы зерттеулері // Қазақстан мектебі.
1999. № 9. 76-78 ... ... Ж. ... ... ... - қазақтың көрнекті
психолог-педагогы. — Алматы: КР Білім министрлігінің ... ... ... б.; ... Төлеген Тәжібайұлы // Ұлағат. 1995. Х« 2. 62-64 ... ... ... мемлекет қайраткері // Ұлт тағлымы. 2000. №2. 14-
18 б.; ... ... және ... ... // ... 1997. № ... ... Ж. Академик Т.Тәжібаев . — Алматы: ... ... - 377 ... ... М.К. Педагогическое наследие Т.Т.Тажибаева (1910-1964).
Автореф. дисс. ... канд. пед. наук. - ... 1999. - 35с; ... ... ... ... ... и его использование в
воспитании молодежи. Авто-реф. дисс. канд. пед. ...... 2002. — ... ... З.С. Личность в командного-административной системе:
Т.Т.Тажибаев - педагог, ученый, политик. Автореф. ... ... ... — Алматы, 2000. — 28с.
21. Ильясова А.Н. Проблемы развития педагогической теории Казахстана (1900-
1960). Автореф. ... ... ... пед. ...... 1997; Халитова И.Р.
Абай Құнанбаев мұрасын оқу-тәрбие процесіне енгізу тарихы (1960-1995 жж.)
Пед. ғылымд. док. ... ... ...... 1998. - 48 ... ... М.Ә. ... ... ағарту ісінің қалыптасуы мен дамуы
(Тарихи аспект. XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың ... ... ... Тарих ғылымдарының канд. ... дисс. авторефераты. ... 1999. — 286.; ... Ж.Б. ... ... в ... народного
образования в Казахстане (вторая половина XIX — начале XX вв.). ...... 1995. - 23 б.; ... Э.Қ. ... ағартушылығының мәселелері (XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX
ғасырдың басы. Сырдария ... ... ... ... ... ... ... ғыл. канд.... авторефераты. - Алматы, 2001. -29 6.
23. Омарбеков Т. XX ғасырдағы ... ... ... мәселелері. —
Алматы: Қазақпарат, 2001. 404 б. Козыбаев И.М. ... ... ... - Алма-Ата: Рауан, 1990. - 36 с.
25. Гуревич Л.Я. Тоталитаризм ... ... (Из ... ... государства в отношении ингелигенции Казахстана). — Алма-Ата:
Караван, 1992 — 145 с.
26. Кунаев Д. О моем ... - ... ...... 1992. - ... ... Қозыбаев М. Жұлдызым менің. — Алматы: "Арыс" баспасы, 2001. - 240 б.
/95 б:/.
28. Исиналиев М. Он был ... и ... ... ... дел
Казахстана (Т.Тажибаев — первый казахстанский ... // ... 1998. 22 ... ... ...... ... 1998. — 220
с.
29. Ыдырысов Ә. Төлеген Тәжібаев рухына тағзым // Ақиқат. 2002. 39-44 б.;
Кыдырбекулы Д. Исторические ... ... ... // Мысль. 1996. - № 1.
С.13-17.
30. Ахметова Л. Патриотизм в ракурсе истории. - ... ... - 224 ... ... ... педагогики и психологии. Сборник статей.
- Алматы. Қазақ университеті, 1990. 4.1-3. 132 с.
32. Казақстан ... ... ... ... (ҚРОММ).
1137-қ., 6-т., 803-іс, 193-п.
33. ... ... 6-т., ... 193-п.
34. ҚРОММ. 1692-қ., 1-т., 206-іс, 152-п.
35. Т. Тәжібаев «Жалпы психология» Алматы 1993 ж. 7 - ... ... ... ... ... (ҚРПМ). 708-қ., 14-
т., 1640-іс, 14-15 пп.
37. ҚРОММ. 1352-қ., 2-т., 337-іс, 71-73 ... ... 708-қ., 15-т., ... 23-п.
39. Правда. 1952. 22 ноября.
40. Ыдырысов Е. Өмірі өнегелі дипломат // ... ... 2000, ... Т. ... ... ... Алматы 1993 жыл 7-8 б
42 ... ... 1999 ж №9 76 ... Қ. Жарықбаев «Қазақ псхологиясының тарихы» Алматы Қазақстан 1996 ж
135б
44 Т. ... ... ... ... 1993 ж ... Ұлт тағлымы
46 Қазақстан мектебі 1999ж №9 96-б
47 «Т. ... ... » ... ... ... баспа 2000ж 7-
б
48 Қазақстан мектебі 1999ж №9 76-78б
49 Ұлт ... ... ... 3-т., ... 164-п.
51 Тажибаев Т.Т. Просвещение и школы Казахстана во второй половине ... ... ... ... 1962, 507 с. (С.З.).
52 Тажибаев Т.Т. Казахская школа при Оренбургской пограничной ... ... 1959. ... Ж. ... ... ... Алматы
54 «Ақиқаттан аттауға болмайды»Алматы; Санат 1994 ж 416-417 ... Ж. ... ... ... ... ... бойынша жарияланган еңбектер тізімі:
1. Т.Төжібаевтың ... ... ... ... // ... 2005. № ... ... және оның ғылыми ... // ... ... хабаршысы, 2000. № 2 (6). 39-6.
3. Төлеген Тәжібаев ҚазМУ-дың ректоры (әкімшілік қызметін ... ... // ... ... Тарих сериясы. 2004. № 3/34. 164-6.
3. Ұлт ... ана ... ... ... Т.Тәжібаев еңбектерінде
көрініс табу // ҚазМҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. 2004 №4 (35)7 194-б
4. Төлеген Тәжібаев — ... ... ісі ... ірі
зерттеушісі. // Білім жүйесін реформалау жағдайындағы этно-педагогика. ... ... ... ... колледжінің 35 жылдығына арналған
Халықаралық ғылыми-практикалық конференция. 13-14 қараша 2000 ж. Жетісай.
111-6.
5. ... ... ... мен ... ... // 1993 ... 27-29
мамырындағы Ордабасы тауында өткен Ұлы ... 10 ... ... ... ... 2003. 285 ... ... өкіметінің халық ағарту саласындағы реакциялық саясатының
Т.Тәжібаев еңбектерінде көрініс табуы // ... ... 18-19 ... Алматы, 2003. 238-243 бб.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Нарықтық экономикадағы инновация13 бет
Ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізудің дайындық кезеңі5 бет
Ғылыми таным3 бет
Қазақ әдеби тілі функционалдық стильдер жүйесі29 бет
Қазақстан Республикасындағы білім мен ғылым интеграция үрдістері43 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
Абай мұрасының зерттелуіне шолу23 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Абайдың әдеби мұрасы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь