XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

I . ТАРАУ. Археологиялық барлау және зерттелу жолдары ... ... ... .8
1.1. Археологиялық ескерткіштердің зерттелу жолдары ... ... ... ... ... 8
1.2. Археологиялық барлау мен қазба әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ..13

IІ .ТАРАУ. XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары ... ... ... ... ... ... 22
2.1. Оңтүстік Қазақстан территориясындағы Отырар, Шірік . Рабат, Сауран қала жұрты мен қорымдарының археологиялық зерттеулер мен қазба жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 22
2.2. Батыс Қазақстандағы археологиялық қазба жұмыстары және оның нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
2.3. Жетісу облысындағы орналасқан Есік, Шілікті қорымдары мен кешендеріндегі археологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 55

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .58

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60
Кіріспе
Зерттелу жұмысының өзектілігі. Еліміздегі көне тарихи ескерткіштерді зерттеулердің алатын орны ерекше болып саналады.
Өткен күнді тірілтпей көп ұлтты Отанымыз – Қазақстанның бүгінгісін, оның егемендікке қол жеткізуін тану мүмкін емес. Сондықтан да халық тағдырын баян етер тарих пен мәдениетті оқып-үйрену әр адамды отан сүйгіштікке, өз елінің азаматы болуға баулиды.
Алайда тарихымыздың кейбір парақтары әлі күнге дейін ашылмай сан құпияны бауырына басып жатса, кейбірі ашылғанмен де өткенімізбен толық таныса алмайды.
Отанымыздың ұлан ғайыр аумағында әлі де зерттелмеген ескерткіштер- адамзаттың құнсыз ақпарат қоры, оның жоғалмас байлығы болып саналады.
Еліміздегі көне тарихи ескерткіштерді зерттеулердің алатын орыны ерекше болып саналады. Археологиялық ескерткіштер еліміздің тарихындағы бірнеше өзекті мәселелердің басын ашуға, сондай-ақ ежелгі және ортағасырлық кезеңдердегі халқымыздың байлығы мен өркениеті, мәдени мұраларымен толықтырып отырады. Елімізде көне қала мен қоныс орындары, суару жүйелері мен зират кешендері сынды ескерткіштер көптеп кездеседі. Олар топографиялық, хронологиялық және этникалық сипаттары бойынша біркелкі емес, бірақ нақ осы жай олардың зерттелуінің маңыздылығын арттырып отыр. Алуан түрлі әрі бай мәдени мұра өркениеті қоғамның түпқазық белгісі ұлттық және мемлекеттік сана сезімінің ықпалдастырушы құрама бөлігі болып табылады. Археологиялық мәдени мұра осы жәдігерлердің маңызды бөлігін құрайды. Мәдени мұраның заттай бөлігі халықтың материалдық түйсігі. Археологиялық мәдени мұра осының негізі бөлігін құрайды. Ол қорған-қамалдардың қиындылары, жайылып кеткен обалар, көне тұрақтар, қалалар орыны, зәулім ғимараттар мен ғибадатханалар сынды археологиялық ескерткіштерді қамтиды. Елімізде қаншама кәсіпқойлар қазып, зерттеп және мұражайландырылған көне ескерткіштер жиынтығынан өткен ғасырлар мен халықтардың тұрмысы мен тіршілігі жайлы толық мағлұмат алуға мүмкіндік беріп отыр.
Бәрімізге мәлім болып отырған өткеннің ескерткіштерін сақтаумен қатар тарихшының аса маңызды міндеті мен борыштарының бірі – жаңа археологиялық объектілерді табу, қажет болған жағдайда сақтап қалу жұмыстарын жүргізіп, арнаулы экспедиция келгенше ескерткіштерді қорғау болып табылады.
Археологиялық ескерткіштердің ғылыми құндылығы олардың сақталу дәрежесіне, сондай-ақ бұлардың табылу жағдайлары қаншама толық еске алынып, қалайша тіркеліп жазылғандығына байланысты. Қазу жұмысы аяқталғаннан кейін олардың документациясы тарихи түп дерекке айналады да, оның ақиқаттығы көп жағынан археологтың ұқыптылығымен ыждағаттығына байланысты болады. Сақтауға немесе музей экспозициясына түсуден бұрын табылып алынған материал тиісінше өңделуге: шифрлануға, реставрациялануға, тиіс. Археологиялық ескерткіштердің сан алуан түрлерінің ішінен ең жиі ұшырайтыны және ерекше бір түрлері ретінде мекен-жай, жерлеу, әулиелік орындарды бөліп қарауға болады.
Археологиялық материалдар туралы жазылған ғылыми еңбектер мен қазіргі таңдағы соңғы археологиялық зерттеулерді салыстыру, жаңа мәліметтерді толықтыру. Алған мағұлматтарды толық талдау жасау.
Зерттеу жұмысының тарихнамасы.
Зерттеу жұмысының тарихнамасына тоқталатын болсақ, көптеген ғалымдар ХХ ғасырдың басында археология ғылымына өз үлестерін қосты. К. М. Байпақов, Д. А.Воякин, Б.А. Железняковтардың «Археологиялық зерттеулер жайлы есеп» деген еңбегінде Жайық қала жұртындағы қазба жұмыстары жайлы қай жерде орналасқанын, қорған қабырғасының биіктіктерін қөрсеткен [1].
К.А. Акишев, К.М. Байпақов, II - Вестник ДН Каз ССР-де Сауран шаһарындағы кәріздерді үнділік құлдар салғаны, құдықтағы судың деңгейі 150 кез болғандығын, 1969 ж Сауран қаласының үстінен ұшақпен түсіріліп, нәтижесінде қаланың солтүстік батыс шетінен солтүстік шығысқа қарай созылып жатқандығын 1600 м биіктікте байқалғанды жөнінде мол мәліметтер алуға болады [2].
Қаланың алғаш рет тарихи деректерде кездесуі Х ғасыр тұсына тура келеді. Сол кезде өмір сүрген әйгілі араб жағрабшысы Макдиси қала туралы мынадай мағлұмат береді: «Сауран (Савран, Сабран) – бірінен кейін бірі бой көтерген жеті дуалмен қоршалған үлкен қала, онда рабат бар. Бас мешіт ұаланың ішінде орналасқан. Ол оғыздармен және қыпшақтармен шекаралас аймақта орналасқан қамал»
К.М. Байпақов пен Н.О. Алдабергеновтың «Отырар алқабы. Археология, өнер, қолөнер ескерткіштері» атты монографиясында құнды материалдар бар [3]. Онда есімі ғасырлар қойнауынан жеткен Отырар қаласының орны Арыс өзенінің Сырдарияға құятын жерінің маңында жатыр. Ежелгі Отырар қаласына Темір стансасынан батысқа қарай 10 км жерде орын тепкен Отырартөбе археологиялық ескерткіші сәйкес келеді.
Ә.Х. Марғұланды қола дәуірі мен орта ғасырлық археологияның, Қазақстан жерінде мекендеген көне халықтар тарихының, қазақ халқының мәдениет және өнер тарихының, этнографиясы мен археологиясының негізін салушы.
Ә.Х. Марғұланның Қазақстан археология зерттеулері «Марғұлан оқулары - 14» еңбегінде Отырар қаласы жөнінде тың деректер бар [4]. Отырарды біріншіден керуен сарайға, ал екіншіден жартылай қала түріндегі тұрақтарға жаткызады. Ол Орта Азия мен Қазакстан жеріндегі орта ғасырлардағы елдімекендер мен қоғамдық ғимараттарды билеушілер сарайы, саудагерлер мен қолөнершілер мекені, әскери бекіністер, керуен сарайлар, егінші шаруалардың мекені, ақсүйектердің мекені деп көптеген түрлерге бөледі.
ХХ ғасырдың 40 жылдарының аяғында осы арада зерттеу жұмысын жүргізген Ә.Х. Марғұлан үйінділердің өзен бойымен бір жарым шақырымға созылып жатқанын атап көрсеткен. Ол кезден бері жағдай
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. К.М. Байпақов, Д.А. Воякин, Б.А. Железняков. Археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы., 2005 ж, 10 б.
2. К. А. Акишев, К.М. Байпақов. ІІ- Вестник. Дн КазССР. Алматы., 1973 ж, №4, 76-78 б.
3. К.М. Байпақов, Н.О. Алдабергенов. Отырар алқабы, Археология өнер, қолөнер ескеркіштері. Алматы., 2005 ж. 7-14 б.
4. А.Х. Марғұлан – 14. Қазақстан археологиясының зерттелуі, (Ғылыми практикалық конференция еңбектері) Шымкент-Алматы., 2002 ж. 88 б.
5. А.Н. Подушкин. Б.д.д. ІҮ- б.д. ҮІ ғасырдағы Оңтүстік Қазақстандағы мәдениет. Алматы., 1977 ж. 67 б.
6. Труды научно – практической конференции. Маргулановские чтения – 15, Алматы., 2004 ж. 5-10 б.
7. Ә.Х. Марғұлан. Орталық Қазақстандағы Беғазы -Дәндібай мәдениеті. А., 1966 ж 101 б.
8. Ә. Марғұлан. Шоқан туралы естеліктер. Жұлдыз 1989 ж. №1, 6-б.
9. Н.Ә.Назарбаев. В потоке истории. Алматы., 2001 ж. 89 б.
10. Д.А. Авдусин. Археологические разведки и раскопки. Москва., 1959 ж. 177 б.
11. Көрсетілген еңбек 146-210 б.
12. А.Х. Марғұлан. Отчет о работах археологической экспедиции. 1947 ж.// ИАН Каз ССР, СА, 1949 ж, №2.
13. Д.А. Авдусин. Археологические разведки и раскопки. Москва., 1959 ж. 120-133 б.
14. А.С. Амальрик, А.Л. Монгайт. В Пойсках исчезнувших цивилизаций. Москва., 1966 ж. 201-211 б.
15. А. Бейсебаев. Отан журналы №1-саны 2005 ж. 121-127 б.
16. К.М. Байпақов, Ж. К. Таймағанбетов, Г. Жұмағұлов. Қазақстан археологиясы. «Қазақ университеті». Алматы., 2006 ж. 122 б.
17. Көрсетілген еңбек 128 б.
18.К.А. Акишев, К.М. Байпақов, Л.Б. Ерзакович. Поздне-средни Отрар. Алма-ата., 1981 ж. 98 б.
19. Б.Н. Нұрмұханбетов, Г.А. Ахатов, А.Ж. Бермағанбетов. Археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы., 2005 ж. 17-18 б.
20. Археологические исследования в Казахстане. Алма-ата., 1960 ж. 37 б.
21. К.И. Байпақов, А.Н. Подушкин. Памятники земледельческа скотоводческой культуры, (Южно Казахстана), «Наука», Алма-ата.,1989 ж. 91 б.
22. К.М. Байпақов, Н.О. Алдабергенов. Отрар алқабы, Археология өнер, қолөнер ескеркіштері. Алматы., 2005 ж. 7-14 б.
23. Отырар энциклопедиясы. Алматы., 2005 ж. «Арыс баспасы». 26 б.
24. М. Б. Ходжаев. О керамическом пройзводстве Отрара второй половины ХІІІ-ХІҮ ғ. // Маргулановское чтения, Петропавл., 1992 ж. 6 б.
25. Қазақстан ұлттық энциклопедия 6-том. А., 2004 ж. 369 б.
26. К.А. Акишев, К.М. Байпақов, Л.Б. Ерзакович. Древний Отрар. А., 1972 ж. 57 б.
27. К. Байпақов. Қазақстанның ежелгі қалалары. Аруна., 2005ж. 72 б.
28. К.М. Байпақов. Археологические Исследования по программе ЮНЕСКО. Вестник АН Каз ССР, 1991 ж. №12, 17-28б.
29. Көркемсуретті Қазақстан тарихы. І-том. Алматы., 2006 ж. 39 б.
30. Сыр өңірі газеті. №2-28 ақпан, 2006 ж. 4-б.
31. К.М. Байпақов, Е.А.Смағұлов. Ортағасырлық сауран шаһары. «Gredo» баспасы, Алматы., 2005ж 85 б.
32. Х.А.Алпысбаев. Памятники нижнего палеолита Южного Казахстана. А., 1979ж. 3 б.
33. Е.А. Смағұлов, К.М. Байпақов. Ортағасырлық Сауран шаһары. Алматы., 2005 ж. 7-34 б.
34. В.Г. Ломан, В.В. Ворфоломесов. Археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы., 2005 ж. 49-б.
35. Р.К. Шербаков, А.И. Бейсебаев. Исследование городища Саурана. Тезисы докладов научной конференции молодых ученых «Ахинжановские чтение -2004», Алматы., 2004 ж. 81-85 б.
36. Көрсетілген еңбек , 87 б.
37. А. Бейсебаев. Сауран қала жұрты маңындағы әулиелі кешендер, «Отан» журналы, №2 саны, 2005ж. 164-168 б.
38. К.М. Байпақов, Ж. К. Таймағанбетов, Г. Жумагулов. Археология Казахстана. «Республиканский издательский кабинет». Алматы., 1993 ж. 206 б.
39. К.М. Байпақов, Е.А. Смағұлов, Ғ.А. Ахатов. Ортағасырлық Жайық қала жұрты. Алматы., 2005 ж. 31-39 б.
40. И. Таймағанбетов, З. Самашев. Сарайшық. Алматы., 2001 ж. 96 б. 41. Сарайшықтағы тың зерттеулер. «Қазақ тарихы» журналы 2000 ж. №5 саны. 27-б.
42. А.Х. Марғұлан – 14. Қазақстан археологиясының зерттелуі (Ғылыми практикалық конференция еңбектері) Шымкент-Алматы., 2002 ж. 24 б.
43. З. Смашев, Б. Әділгереев. Археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы., 2005 ж. 33-43 б.
44. «Егемен Қазақстан» газеті, 2003 ж, 1 қараша. 9-б.
45. Көркемсуретті Қазақстан тарихы. І-том. Алматы., 2006 ж. 49 б.
46. Ж.Қ. Құрманқұлов, А. Бірмұқанова, Ж. Қалиева. Археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы., 2005 ж, 52-б.
47. Көрсетілген еңбек 57 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе --------------------------------------------------------------------
----------------3
I – ТАРАУ. Археологиялық барлау және зерттелу жолдары -------------8
1.1. Археологиялық ескерткіштердің ... ... ... Археологиялық барлау мен қазба әдістері -----------------------------
-----13
... XX ... ... ... ... мен қазба жұмыстары ------------------------ 22
2.1. Оңтүстік Қазақстан территориясындағы Отырар, Шірік – Рабат, ... ... мен ... археологиялық зерттеулер мен ... ... ... ... Қазақстандағы археологиялық қазба ... және ... ... ... Жетісу облысындағы орналасқан ... ... ... мен
кешендеріндегі археологиялық зерттеулер ------------------------------------
----55
Қорытынды ------------------------------------------------------------------
-----------58
Пайдаланылған әдебиеттер ---------------------------------------------------
----- 60
Кіріспе
Зерттелу жұмысының өзектілігі. ... көне ... ... ... орны ... болып саналады.
Өткен күнді тірілтпей көп ... ...... оның егемендікке қол жеткізуін тану мүмкін емес. Сондықтан
да ... ... баян етер ... пен ... ... ... отан ... өз елінің азаматы болуға баулиды.
Алайда тарихымыздың кейбір парақтары әлі күнге дейін ... ... ... ... ... кейбірі ашылғанмен де өткенімізбен
толық таныса алмайды.
Отанымыздың ұлан ... ... әлі де ... ... құнсыз ақпарат қоры, оның жоғалмас байлығы болып саналады.
Еліміздегі көне тарихи ескерткіштерді зерттеулердің алатын ... ... ... Археологиялық ескерткіштер еліміздің тарихындағы
бірнеше өзекті мәселелердің басын ашуға, ... ... және ... ... ... мен ... мәдени мұраларымен
толықтырып отырады. Елімізде көне қала мен ... ... ... ... ... ... сынды ескерткіштер көптеп кездеседі. ... ... және ... сипаттары бойынша біркелкі
емес, бірақ нақ осы жай ... ... ... ... ... ... әрі бай ... мұра өркениеті қоғамның түпқазық белгісі ұлттық
және ... сана ... ... құрама бөлігі ... ... ... мұра осы ... ... ... ... мұраның заттай бөлігі халықтың материалдық ... ... мұра ... ... ... құрайды. Ол қорған-
қамалдардың қиындылары, жайылып кеткен обалар, көне тұрақтар, ... ... ... мен ... сынды археологиялық
ескерткіштерді қамтиды. Елімізде қаншама кәсіпқойлар қазып, ... ... көне ... ... ... ... мен
халықтардың тұрмысы мен тіршілігі жайлы ... ... ... ... ... мәлім болып отырған өткеннің ескерткіштерін сақтаумен
қатар ... аса ... ... мен ... бірі – жаңа
археологиялық объектілерді табу, қажет ... ... ... қалу
жұмыстарын жүргізіп, арнаулы экспедиция келгенше ескерткіштерді қорғау
болып табылады.
Археологиялық ... ... ... ... ... ... ... табылу жағдайлары қаншама толық еске алынып,
қалайша тіркеліп жазылғандығына байланысты. Қазу ... ... ... ... ... түп ... айналады да, оның ақиқаттығы көп
жағынан археологтың ұқыптылығымен ыждағаттығына байланысты болады. Сақтауға
немесе музей экспозициясына ... ... ... ... ... ... шифрлануға, реставрациялануға, тиіс. ... сан ... ... ... ең жиі ... және ... түрлері ретінде мекен-жай, жерлеу, әулиелік орындарды бөліп қарауға
болады.
Археологиялық материалдар туралы ... ... ... ... ... ... археологиялық зерттеулерді салыстыру, жаңа
мәліметтерді толықтыру. Алған мағұлматтарды ... ... ... жұмысының тарихнамасы.
Зерттеу жұмысының тарихнамасына тоқталатын ... ... ХХ ... ... ... ғылымына өз үлестерін қосты.
К. М. ... Д. ... Б.А. ... ... ... ... ... еңбегінде Жайық қала жұртындағы қазба
жұмыстары жайлы қай жерде орналасқанын, ... ... ... ... Акишев, К.М. Байпақов, II - Вестник ДН Каз ... ... ... ... ... салғаны, құдықтағы судың
деңгейі 150 кез болғандығын, 1969 ж ... ... ... ... ... қаланың солтүстік батыс шетінен ... ... ... ... 1600 м биіктікте байқалғанды жөнінде мол
мәліметтер алуға болады [2].
Қаланың алғаш рет ... ... ... Х ғасыр тұсына
тура келеді. Сол кезде өмір сүрген әйгілі араб ... ... ... ... ... ... «Сауран (Савран, Сабран) – бірінен ... бой ... жеті ... ... ... қала, онда рабат бар. Бас
мешіт ұаланың ішінде орналасқан. Ол ... және ... ... ... ... ... пен Н.О. Алдабергеновтың «Отырар алқабы. Археология,
өнер, қолөнер ескерткіштері» атты монографиясында құнды материалдар бар
[3]. Онда ... ... ... ... ... ... орны Арыс
өзенінің Сырдарияға құятын жерінің маңында жатыр. Ежелгі Отырар ... ... ... ... 10 км ... орын ... ... ескерткіші сәйкес келеді.
Ә.Х. Марғұланды қола дәуірі мен орта ғасырлық археологияның,
Қазақстан ... ... көне ... ... қазақ халқының
мәдениет және өнер тарихының, этнографиясы мен археологиясының ... ... ... ... ... «Марғұлан оқулары
- 14» еңбегінде Отырар қаласы ... тың ... бар [4]. ... ... сарайға, ал екіншіден жартылай қала түріндегі тұрақтарға
жаткызады. Ол Орта Азия мен Қазакстан ... орта ... мен ... ... ... ... ... мен
қолөнершілер мекені, әскери бекіністер, керуен сарайлар, егінші шаруалардың
мекені, ақсүйектердің мекені деп көптеген түрлерге бөледі.
ХХ ғасырдың 40 ... ... осы ... ... ... Ә.Х. ... үйінділердің өзен бойымен бір жарым ... ... атап ... Ол ... бері ... ... ... Жайық өзенінің оң жағасын шайып, қала ... ... суға алып ... ... бір ... ... ... сияқты
қалалармен тең тұрған аса үлкен қаланың қазір тек ... ... ғ. ... ... ... ... ол туралы: «Көркіне көз
сүйсінетін қала, ашық және жазық далада ... Ол ... ... адам ... ... пен қуат беретін жұмсақ, сергек ауасы бар
қала, бүкіл аумағында көз ... ... әсем ... өсіп тұр. Қаланың
өзі биік қамал дуалмен қоршалған, ал оның ... ор ... - ... ж. А.Н. ... ... IV ғ. - б.д. VI ғ. Оңтүстік
Қазақстандағы Арыс мәдениеті тақырыбында ... ... ... [5].
Аталмыш жұмыс зерттеушінің ұзақ жылдары бойы жүргізген ... ... ... ... ... ... мен типологиялық жіктелу жасап, заттай деректерді зерттей отыра
автор Арыс мәдениетін бөліп ... ... Арыс ... ... ... ... ... ғұрыпы мен ескерткіштерді негіз етіп
алу керек» деп есептейді.
Зерттелу жұмысының мақсаты:
ХХ ... ... ... ... жұмысының даму
барысы жайында, оның нәтижесінде жарияланған тарих ғылымын ... ... ... ... жаңа ... ... нәтижесінде, қазақ тарихы мен мәдениетін дамытуға қосқан зор
үлесін ... мен ... ... ... түрлеріне тоқталу
жұмыстың басты мақсаты болып табылады.
Жұмыстың ... ... ... ... ... ХХ ... археологияны дамытудағы ғалымдардың үлесін
атап көрсету.
- ... ... ... ... ... Археологиялық қазба ... ... ... ... құралдарының жаңа ... ... ... ашып ... ... ... мен қазба әдістерінің
зерттелу жолдарына тоқталу.
Археологиялық зерттеулер ... ... ... қойнауын
ақтарып, ежелгі дүниені танып, білу.
Жұмыстың зерттелу ... XX ғ ... ... 2005 ... ... ... сай қазақ археологтарының археология ... ... ... ... ... ... тың ... қамту.
Дипломдық жұмыстың құрылымы: Жұмыс кіріспеден, негізгі екі
тараудан, қорытынды және ... ... мен ... тізімінен
тұрады.
І. Археологиялық барлау және зерттелу жолдары.
1.1. Археологиялық ескерткіштердің зерттелу ... ... ... кабинетінің қаулысымен 1991 ж.
28 тамыз № 496 және ... ... ... ... қаулысымен
1991 жыл 6 қыркүйек № 73 ҚазССР Ғылыми Академиясында, тарих-археология,
этнография институтының археологиялық орталық базасының ... ... ... Оған ... ... қайраткері-археолог, тарихшы,
этнограф, шығыстанушы, әдебиетші, академик А.Х. Марғұлан аты берілді. Бұл
жас ... ... ... ... ... ... 6 бөлім
берілді: алғашқы археология, ... ... жаңа ... ... ескерткіштерін мәлімет, археологиялық технология
және археология ... ... ... 10 ... 6 ... 20-дан астам кандидаттың
диссертациялары қорғалған. [6].
Диссертациялық темаларды жолдауда Қазақстан археологиясын ... ... ... ... Типология және палиолиттік ескерткіштерді
кезеңге бөлуде мәліметтер кеңейтілуде, Орталық, Оңтүстік Қазақстан мустьер
комплекстері өңделуде.
Қазақстан территориясын ... ... және кең ... қазба жұмыстарын жүргізуде – ірі археологиялық экспедициялар
ұйымдастырудың үлкен маңызы бар. ... ... ... ... ... ... өз жұмыстарын жалғастыруда (1946 ж) –
жетекшісі т. ғ. к. Ж.К. ... ... ... ... (1953 ж.) – ... т.ғ.к. З.С.Смашев Оңтүстік Қазақстан
археологиялық экспедициясы (1971 ж. бастап) жетекшісі т.ғ.д К.М. Байпақов,
Жетісу комплексті ... ... (1954 ж. ...... ... Түркістан археологиялық экспедициясының жетекшісі –
Е.А.Смагулов, Солтүстік ... ... ...... М.К. Хабдуллин.
115 ескерткіштерге археологиялық қазба жұмыстары жүргізілген
палеолиттік дәуірге қатысты ... І, ІІ, ІІІ; ... ... ...... ... әсерінен, және техногендік және
антропогендік әсерден ... ... ... және жоғалып
кетуі болады. Осыған байланысты сақтау және тарихи-мәдени мұраны рационалды
қолдануға жалпы мемлекеттік ... мән ... ... ... ... жүргізу
Қазақстан территориясында археологиялық ескерткіштерді есепке алу үшін –
1960 жылы, «Қазақстанның Археологиялық картасы» ... ... 1981 ... Қазақстанда 10 томдық ... ... ... и ... ... ... ... Осы уақыт ішінде 1994 жылы «Свод
памятников Южно-казахстанской области» ... ... ... ... по Жамбылской области», құрастырылды. Бұл свод
археология, тарих, мәдениетті зерттеудің ... және ... ... ғана ... республика территориясында ірі стационарлық
жұмыстарды ... ... өте ... ... ... береді. Ол сонымен қатар қорғау, қайта өңдеу жұмыстарымен бірге,
ескерткіштерді, объектілерді халықаралық, республикалық, жергілікті мәнді
сапаны ... ... ... ... тарихи-мәдени
мұра ретінде пайдалану және қорғау бағытына арналған археологиялық ғылым
саласының ... ... ... жаңа ... ... ... ... тигізді. (СССР мемлекеттік комитетінің ғылыми
және техника жөніндегі қаулысы № 216. 06. 07 1988; АН Каз ССР ... № 424 04.08. 1988 ... ... жаңа ... табу ... археологиялық жұмысты
кеңейтуде үлкен қызмет атқарды. Ескерткіштерді сақтау жөнінде көптеген
инструкциялар ... ... ... ... ... ... ... жүргізілді.
Тарихи-мәдени мұраларды пайдалану және қорғау заңын бұзушы фактілер
бойынша мамандар тез арада жіберіліп отырды. Алдын-ала ... ... ... Сонымен қатар, археологиялық ескерткіштердің техникалық
жағдайын анықтау үшін, инспекторлар табиғи жағдайда немесе адамдардың
бұзуының ... ... ... ... ... ... ... органдарына мемлекеттік тізімнен
шығарылуы туралы қираған ескерткіштер туралы ... ... ... ... қорғау зонасын тексеру, тарихи-мәдени мұра екенін ... ... ... ... айыруы туралы ұсыныстар қарастырылады.
Тарихи мұра ... ... ... көпжылдық жұмыстар
жүргізілді, оның жалпы көлемі анықталды және қорғау зонасы қалыптастырылды,
оның тарихи-мәдени ландшафты зонасына ... ... ... ... және ... ... ... деп, алдыменен инженерлік жоспар
қаралды. Ыссық ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштер адамдар қауымына енуіне мүмкін жағдайда болу
керек. Бұл тарихи-мәдени және тарихи- ландшафт мұражай ... ... үшін ... ... ұлттың дәстүрінің дамуының негізі үшін. Бұл
территорияларда ұлттық дәстүрі салтанатты, әр ... ... ... ... ... ... көкпар шабу, ұлттық күрес, аңшылық
т.б. Өкінішке орай жаңа ... ... ... байланысты (1994
жыл) қорғау ескерткішінің жұмысы, археологиялық ... ... ... ... алу ... зерттеу жұмыстары жөнінде барлық бағыт бойынша көп жылдарғы
еңбек көмектесе алады.
Қазақстан археологиясының басында қажырлы ... ... ... В.В. Бартольд, В.В. Радлов, П. И. Лерх, Ш.Уалиханов.
Одақ кезінде олардың жұмысын жалғастырушылар С.П. Толстов, А.Н.
Бернштам, М.Л. ... О. А. ... Л.Р. ... ... 1946 жылы ... ... ... ашылып оның археология
бөлімін керемет ұлы ғалым Ә.Х. Марғұлан басқарды. Әлкей Марғұлан Қазақстан
археологиясының атасы және қазақ ... ... ... ... 1938 ... ... ... ССР ғылым академиясына қатысты тарих,
археология және этнография ... ... ... ... және ... ... басқарды. Ол өз
зерттеулерінде көп ... ашып ... ... ... Ә.Х.
Марғұланның археология саласындағы ... ең ... ... Беғазы -Дәндібай мәдениеті» атты монографиясы [7]. Мұнда
Ә.Хақанұлы 1947 жылдан бастап ... ... ... ... ... талдаған. Әлкей Хақанұлы 1957-1972 жылдары
Шоқанның 5 ... ең ... ... өз ... шығарды. Ол Шоқан
мұрасын терең зерттеп көлемі 100 баспа табақтан ... ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыдағы көп орта ғасырлық ертедегі
көшпенділер, ... ... ... ... ... жұмыстары зерттелді
[8].
Орталық Қазақстан экспедициясын Ә.Х. Марғұлан ... ... ... мен ... ... ... ... оны зерттеп білу
қызықтырды, яғни Шу, Сарысу, ... және ... ... ... ... ... үнемі қызықтырған қалалар: Отырар, Тараз, ... ... ... Сарайшық. Ол осы қалалар бойынша жаңа ... ... ... өз ... ... және қала ... жайлы
картаға енгізіп оның өркениетін ұсынды.
Археология тарихына аты алтын әріптермен ... ірі ... ... ... есімі Қазақстан Республикасының археологиялық
зерттеу институтына берілді.
Бірінші археологиялық қазба ... ... ... басқарды. Бұл жұмыс осы күнге дейін жалғасуда, 1955-1989 жылдар
аралығында бөлімді К.А.Ақишев басқарды. Ең ... бір ... ... ... ... ... ... археологтарының мектебі қалыптасты. Бұл
мәселе саласында мыңдаған ... ... ... ... ... қоғам дамуының негізгі этаптарын анықтауға мүмкіндік береді.
1998 жылы Ұлттың бірлігі, Ұлттың тарихы жылы болып жарияланды. ... ... № 3790 10. 12. 1997 ж.) 1998 жылы ... бұйрығы
бойынша Қ.Р. № 3854 Мемлекеттік бағдарлама ... «Ұлы ... ... ... жандандыру, түркі тілдес мемлекеттер мәдени мұраларының
дамуына, туризмнің қалыптасуына, оған қосымша түзетулер, 30 тарихи ... ... ... ... ... – 9, ... ... Қазақстанда – 9, Қызылорда- 2, Қарағанды – 2, бұлар Ұлы Жібек
жолының ... ... ... ... ... бөліктері.
ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «В потоке истории» кітабында, былай
деп ... ... ...... ... керемет және көне
деректің бірі болып саналады ... тек, қазір ғана ... ... ... рет ... ... танымын «Мен»-өткеннің, қазірдің, болашақтың -
тарихи ағымын» түсінігін ... ... туып отыр деп ... ... ... ... ғана, ол шындыққа айналу керек, бұл таным ... ғана ... ... Қазақстандықтарға қатысты [9].
1.2. Археологиялық барлау мен қазба әдістері.
Археологиялық барлау мен ... ... ... ... ... сан ... түрлері туралы түсінік болуы,
кейбір ... ... мен ... ... ... ... ... адам қызметінің қалдықтары бар қабатты мәдени қабат ... ... ... ... ... ... әр ... Әр түрлі
дәуірдің қалдықтары кездесетін көп қабатты ескерткіштерде болады. Кейде
бұлардың арасында адам қызметінің ешқандай ... жоқ ... та ... ... қат-қабат деп аталады да, осы мекен-жайдың тарихындағы ... паш ... Бір ... ... қабаттар мен стерильді ... ... ... ... ... Ежелгі
мәдени қабаттың өзінен төмен жатқан және адам ... ... жер ... ... ... деп ... Мәдени қабат
бүркеп қатқан ежелгі қара топырақты қабат ... ... ... ... сан ... ... ішінен ең жиі
ұшырайтыны және ерекше бір түрлері ... ... ... әулиелік
орындарды бөліп қарауға болады.
Мекен-жай орындарына: ашық типті ... ... ... ... ... ескі қаланың орны, тұрақ-жай мен көшіп ... ... Ашық ... ... адамдардың шағын тобының, көбінесе аңшылардың
уақытша тұрақтаған орын ... ... және ... суға ... ... ежелгі жал алқабында орналасады, көптеген жағдайдаларда бұлар
тас ... ... ... ... ... тұрақтардың мәдени қабаты
шағын алаңды алады, көбіне нашар ... ... ... және ... ... өте жұқа әрі әр ... ... болады. От жаққан жерлерде
қабат мейлінше қалың, маңызды ... ... ... келесі түрі – жерлеу ... ... салу ... ... ... топқа – қорған, опырық молалар,
дольмендер, мазарлар деп ... ... үшін ... ... зерттеудің маңызы ерекше зор.
Біріншіден, бұл ... арғы ... ... ... ... ... беретін аздаған ескерткіштердің бірі. Екіншіден, жерлеу
түрі аса маңызды ... ... ... ... да, зертеушінің
археологиялық мәдениетті «жазып шығуына» көмектеседі. Үшіншіден, жерлеуде
құнды ... ... ... ... ... әрі
әлеуметтік жағдайын пайымдауға мүмкіндік беретін жақсы ... ... ... молалар төбешіктерде топ-тобымен және жалғыз жарым болып
түрлі көлемдегі ... ... тас ... ... Ірі және орташа
қорғандарды жергілікті жерге қарап оңай табуға болады, жеке үйінділерден
биіктігі 15-20 ... ... ... Бір ... ... немесе бір
үйіндінің астында бір мола, кейде бірнеше рет үстіне үйінділер қосылып,
күрделі стратиграфиясы ... ... рет олар мыс ... дәуірінде пайда
болады да, жеке территорияларда кейінгі орта ... ... ... ... ... ... жерлерде орналасқан. Ежелгі заманда бұлар
сірә, топырақтан, тастан, ағаштан тұрғызылған жер үсті ... ... ... керек. Қазір бұл белгілер жоқ, әрі моланы табу да ... ... ... ... ... ондаған, бірнеше жүздеген, тіпті
мыңдаған жерлеулер болады, бірақ бұның қорғандардан ... ... дата ... ... мерзімді.
Темір ғасырында жерлеудің бұдан да гөрі көп ... ... ... ... ... әр ... ... жерлеу тағы басқа.
кездеседі.
Археологиялық ескерткіштердің келесі түрі - әулие орындар. Бұларға
– ритуалдық қызмет атқаратын ... ... мен ...... ... дұға ... орындар, киелі саналатын тоғайлар,
бұлақтар, тастар тағы басқа кіреді. ... ... ... ескертпелер
жасай отырып, үңгір және жартас қылқалам ескерткіштерінің көпшілігін де
жатқызуға ... ... ... ... екі ... – далалық және
кабинеттік жұмыс деп бөлуге болады. Тарихи зерттеу үшін бұлардың екеуі ... ... ... ... қорытындылар ескерткіш табылған ... ал ... ... ... жолына нүкте қоя ... ... да ... ... растайтын немесе толықтыра түсетін жаңа
табыстарды күтумен болады.
Дала жұмыстары археологиялық барлаулар мен ... ... ... барлық археологиялық ескерткіштер халық меншігі болып
саналады да, СССР ... ... 1948 ... 14 ... 3898-
нөмірлі қаулысына сәйкес мемлекет қорғауында тұрады. ... ... тура ... жағдайда, мысалы, болашақ теңіздерді, каналдар мен жол
трассаларын салуға қажет болған жағдайларда құрылыс ... ... ... ... ... ... ... шақыруға міндетті.
Қазба жұмысының қандайы болсын арнаулы рұқсатты алғаннан кейін ғана
жасалуы мүмкін. Мұны, егер ... ... ... ... ... Ғылым академиясының Археология институтының Далалық зерттеулер бөлімі
және егер ескерткіш белгілі бір одақтас республиканың шегінде ... сол ... ... ... ... ... төрт категорияға бөлінді. № 4 форма құрылыс аймағында
жер жұмыстарын жүргізгенде бұзылатын ескерткіштерді тексеріп ... ... № 3 ... ... ... жер ... ... қалған материалды
жинауға ғана рұқсат етеді, бірақ жер жұмыстары жүргізілмейді; № 2 форма
белгілі бір учаскені ... жол ... ал № ... ... ... ... жұмысты да жүргізуді көздейді.
Жүргізілген жұмыстардың нәтижелері ... ... ... ... қосып, 1 жыл ішінде СССР Ғылым ... ... ... ... бөліміне өткізіледі. Есеп бекітілгеннен
кейін ғана ескерткіштерді ... ... ... ... ... объектілерді тауып, оны алдын ала
зерттеу құралы болып ... Оның ... ... – осы ... ... жасау. Барлаудың ерекшеліктері жергілікті
жағдайлар мен ... ... ... ... есте
ұстау керек. Барлау алдында үлкен даярлық жұмыстары жүргізіледі. Бұған
зерттеу ауданын іріктеп алу, жүріс-тұрыс ... ... ... ... ... ... кіреді. Негізгі мақсат белгіленіп алынуға тиіс.
Археолог осы аймақ жөніндегі археологиялық және өлке тану ... ... ... және ... танысып шығуы қажет. Жыл мезгілін
таңдап алудың ... зор. ... ... ... ... ең қолайлы
мезгіл – күздің соңы. Бұл уақытқа ішкі ... су ... шөп ... ... ... жаппай жыртылып тасталуы ... ... Күн ... ең ... уақыты – ашық күнгі таңертеңгілік
немесе кешкілік, өйткені бүйірден түскен ... ... ... бір ... ... ... мүмкіндік береді.
Барлау барысында рельеф пен су бассейндері тұрғысынан ... ... ... ... ... Егер табиғат
жағдайлары мүмкіндік берсе, адам өзінің өндірістік қызметін ... ... ... ... (аңшылық ететін жер, шақпақ кен ... мол ... т.б.). Жел мен су ... ... ... аса ... ... ал неғұрлым кейініректегі дәуірлерде ... ... ... ... ... де еске ... ... зерттегенде топырақ қабатының табиғи немесе
жасанды ... бар ... ... көп ... ... дуалдардың беткейлерін, жағалаудың тілімдерін, тайыз жерлерді
үйінділер, сондай-ақ окоптарды, орлар, ... ... ... жерлер, жыртылып тасталған учаскелер т.б. мұқият қаралуы
керек.
Қаралған кезде сүйек сынықтары, қыштар, шақпақ тас ... ... ... ... күл ... ... дақтар, микрорельеф
бөлшектері (ойыстары немесе копсулалар) және басқа белгілер мәдени қабаттың
бар екендігін көрсете алады.
Барлау ... жер ... ... ... ... ... және ... жеріне қарап мұқият фиксациялау жүргізіледі. Бір ... ... жеке ... ... ... ... ... ескерткіштің
тұрған орны, зерттеушінің фамилиясы мен ... рет саны ... ... ... ... күнделігінде осы деректер белгіленеді,
сондай-ақ табылған ескерткіш – оның көлемі, тұрған жері, ... ... ... ... ... ... және ірі ... салынады немесе учаскені көзбен шолып суретке түсіру жүргізіледі.
Материал жинағында ескерткішке алдын ала ... ... баға ... ... жер бетіне қалай шығып қалғанын, олар сол орыннан ... ... ... әкелінген бе, осы жағы ... ... ... ... ... тазалап, беткейді немесе құлама жарды қарау жұмысы
жүргізіледі. Кейде 50х50 см немесе 100х100 см шурф жасалады. ... ... ... ... ... ғана ... ... есте
ұстаған жөн. Мұнда төменде айтылатын археологиялық қазбалардың барлық
ережелерісақталады. Ойластырылмаған шурфтау ескерткіштің ... ... ... ... ... ... ежелгі заман заттары, ... ... ... ... жөн, ... сіз нақ нені ... ... үшін материалдың (керамиканың, шақпақ тастың) үлгілерін
көрсеткен дұрыс болады. Жергілікті мектептердің, үйірмелердің, музейлердің
коллекцияларын, өлке танушылардың ... ... көру және онда ... ... материалдарды есепке алу қажет.
Табылған объектілерді жергілікті орындарға байланыстырғанда тұрған
халықтан елді пунктердің, ... ... атын ... ... ... жөн. ... ... немесе археологтың
зейінсіздігі кейде елеулі қателесуге әкеліп соғады. Егерде табылған нәрсе
елді пункттен ... ... онда ... орны ... орын ... ал ... ... бағдарға (ағаштарға, маяларға,
құрылыстарға т.б.) ... ... ... ... ... археологиялық карта жасалып соған аңыздар ... [10]. ... ... ... ... орны ... алынады, мұнда, ең
алдымен, құрып кетуі ... ... ... ... ... мақсатты орындай отырып, ...... ... үшін пайдалы қазбаларды аттап ... ... ... фольклордың қызықты құбылыстарын атап
көрсетіп, халық арасында тарихи білімдердің насихатшысы ... ... атап ... ... ... үшін қажетті аспаптарды алдын ала даярлаудың зор
маңызы бар. Күректің екі – штыкты, басы үшкір және ... ... түрі ... ... ... күреу үшін бүйірлі күректер жеткілікті болуы
қажет. Қатты немесе тасты топырақтарда киркалар пайдаланылады. ... қазу ... ... тастау үшін носилкалар немесе тачкалар болуы
керек, егерде қазба жүргізіліп жатқан жермен көршілес учаскелерде ... ... ... механизмдер, (транспортер лентасы) мен жер
қазатын машиналарды (бульдозер, скрепер, ... ... ... ... ... ... жеке ... тазалау жөніндегі
жұмыстар скальпельдің, біздердің, үрлеу жұмысы резина грушалардың ... ... үшін мата ... бес, он метрлік рулеткалар, белгі
салынған шкалалы бір және екі метрлік рейка, ... ... ... ... ... және жұмысқа әзір болуға тиіс. Табылған заттарды
орауға арналған материалдар (қалың және жұмсақ қағаздар, ... ... ... т.б.) ... ... және ... уақытша сақтау үшін алдын ала
орын ... ... ... ... ... алып тастау зерттелетін
ескерткіштің нақтылы жағдайларына қарай әр түрлі тәсілдермен жүргізіледі.
Мекен-жайдың ... ... бір ... ... ... ... әр
квадраттан топырақ 25 см-ден бірте-бірте алынады. Қабатта бір материал әр
квадраттың ... ... ... толық жазылады. Егер қабаттан табылып
жатқан ... ... ... ... ... көлденеңінен жатқан болса, онда бүкіл
алаң бойынша ... ... ... да, ... ... ... ... бұрын белгіленген жерде квадраттар арасында қалыңдығы 10-30 см-
лік уақытша топырақ жолы қалдырылады. Бұл зерттелетін учаскенің ... ... ... ... ... ... ... алып тастағаннан кейін
квадрат алаңын мұқият тазалау керек. ... ... ... қабат
сипаты өзгерістері мен бұрынғы құрылыс іздері жақсы көрінеді. Сонымен қатар
қазылып жатқан ... ... ... ... да, ... ... қабат ішінде жеке объектілер ... ... ... ... т.б.) ... ... істеуді тоқтатады,
учаскені пышақпен аршиды. Тазалау прцесіндегі материал енді квадрат бойынша
тартылмайды да, ... ... ... ... ... ... ішіндегіні бірден түгелдей емес,
жартылай шығарып алу ұсынылады, сонда тігінен қарау үшін ... ... ... ... мола ... қабырғаларын күні бұрын бұзып
алмау үшін қабір контурынан ішке қарай алысырақ тұрып біртіндеп алған жөн.
Қабырғада ... ... 3-5 см жұқа ... ... арғы жерде не өзі
опырылып ... не ... ... ... оңай ... ... ішіндегі
заттарды алу оның бүкіл тереңдігін бірден емес жұқа ... ... ... ... ... ... ... немесе басқа
материалдан жабынды кездессе, ол мұқият фиксацияланғаннан кейін ... ... ... ... үшін ... ... аспаптардан басқа
шағын басқыш және мықты арқанға байланған бірнеше шелек болуы ... ... ... ... ... – 4-5 м-ге жетеді де, бұларға түсу, сондай-
ақ жоғарыда аталған ... ... ... алу қиынға соғады [12].
Сүйектер алғаш көрінгенде-ақ (әдетте бұл бас сүйегі болады)
қабірдегі ... жату ... ... ... бүк ... ... ... шалқасынан жатқан т.б.), содан кейін барып ұсақ
аспаптардың ... ... шығу ... ... ... ... ... көрінерліктей етіліп, тазартылады. ... өте ... ғана ... ... жол ... ... орнынан
қозғауға, олардың анатомиялық ретін бұзуға болмайды. Жұмысты қайсібір
белгілі ... ... ... ... аспаптарды сан қайтара
жинастыра бермеу үшін, оны ақыр аяғына дейін тазалап ... ... ... көп ... ... операция кеуде клеткасын тазалау. Бір ... ... ... сүйектері мен заттар қоса тазартылады(бұларды да орнынан
қозғауға болмайды). Әбден тазартылып болған қабір ... ... оны ... ... ... ... ... бар барлық заттар – ыдыстар,
қару, әшекей заттар алынып оралады. ... ... ... ... сақталған сүйектер жиналады әсіресе, бас сүйек маңызды. Паталогиялық
өзгерістері ... және тірі ... ... ... бар сүйектер
сондай-ақ бола қалса хайуанат сүйектері өз алдына бөлек жиналады, ... ... ... оның ... ... қаралып көріледі, содан
кейін 20 см-ге дейін тереңдікте тағы қазылады. Бұл ... ... інге ... ... ... және құпия орынды табуға
көмектеседі. Толық зерттеліп ... соң ... ... ... Өлікті
өртеу салты бойынша жерлеуді зерттеудің өз ерекшеліктері бар [13].
Заттай түп деректерден пайдалы мәліметтерді алу зор және ... ... ... ... ... ... құнсыз археологиялық материалды
одан ары қарай жинаудың мәні жоқ. ... ... ... ... ... ... ... немесе құбылыстармен байланыстырудан,
шыққан тегін, олардың өткендегі атқарған қызметін, ролін анықтаудан және де
көптеген басқа мәселелерден ... дата ... екі ...... және ... ... Бірінші жағдайда біздің жыл ... ... ... санына, айына, жылына, мыңжылдыққа байланыстырылып
қойылады. Дата қою ... ... ... ... ... болу ... анықтайды. Мысалы қола құралын тас және
темір ғасырының арасындағы уақытта құралынан бұрын ... ... ... ... біз қола құралын тас және темір ғасырының ... ... ... дата ... бірақ осы уақыт бөлігінің абсолютті ұзақтығын белгілейміз.
Археологияда көптеген дәуірлердің ескерткіштері относительді ... ... ... ғана абсолютті хронология датасымен байланыстырылады.
Мұнда палеолит, неолит, қола ғасырлары, дәуірлері тағы ... ... ... ... ... болып табылғанына қарамастан, мәдениеттің
әркелкі дамуының арқасында әр ... ... ... ... ... әр ... болатынын еске алу қажет. Заттай ескерткіштерді
даталағанда негізінен екі әдіс - ... және ... ... ... ... принциптерінің көпшілікке арналып
баяндалуы, сондай-ақ ... тану ... ... ... ... тәсілдерін мынадай кітаптан табуға ... ... ... ... ... ... информациялы
келеді, бірақ оның қаншалықты ... ... ... . XX ғ-ғы ... ... ... ... мен
қазба жұмыстары.
2.1. Оңтүстік Қазақстан территориясындағы Отырар, Шірік – ... ... ... мен ... ... ... мен қазба жұмыстары
Оңтүстік Қазақстан өңіріндегі қорымдардың зерттелу тарихы.
Еліміздің ... ... ... ... өлкесінің алатын орны ерекше.
Аталмыш ауданда көне қала мен ... ... ... ... мен ... ... ескерткіштер көптеп кездеседі. Олар ... және ... ... ... ... ... ... нақ осы
жәйт олардың зерттелуінің маңыздылығын арттырып отыр [15].
Оңтүстік Қазақстан қорымдарының зерттелу тарихы, аймақтағы қорым
ескерткіштері зерттелуінің ... ... ... ... бар. 1947 жылы
ҚазССР ҒА тарих, археология және этнография институты мен Заттай ... ... ... ... бірлесе отырып Оңтүстік
Қазақстан ... ... ... құрды. Оған А.Н. Бернштам
жетекшілік етті.
1946-1951 жылдар ... ... ... ... ... ... шурфтар салып ежелгі қалалар мен қорымдардың ... ... ... А.Н. ... ... жарияланған.
Экспедиция 1947 жылғы жұмыстарын Тамды қала жұрты мен соған аттас
қорымдағы қазбадан бастады. «Қазылған жеті ... ... ... бірнеше қызықты олжалар шықты. Жұмыстарды жүргізген Л.Я.
Маловицкая ... ... ... ... ... ... ... III
ғ.- б.д. I ғ. жатқызуға жеткілікті негіз бар деп айтады. Одан әрі автор,
қорымнан шыққан ... ... ... материалымен ұқсастығын
ескерте отырып, Тамды қорымы бұл территорияны б.д.д. ІІІ-І ғғ. мекен ... ... ... ... ... ой ... болады» - дейді. Бұл
ойды бұған дейін ... ... ... ... ... да дәлелдеген.
ОҚАЭ жұмыстары 1948 жылы да жалғасты. Сырдарияның қазіргі сағасынан
4 км жерде, Шегенексайдың (Сырдарияның ... ... ... ... ... бір топ ... қазылды.
Кішігірім обадан шыққан қозғалмалы тілі бар тағаға ... оба б.д. ... ғғ. ... Ғұн ... ... тән ... ... тас
алқаны және шыбықпен жабылған мүрдеге ұқсас қамыс шатырды ескере отырып
обаны бұдан кейінгі уақытқа жатқызу ... ... ... ... ескерткіштерінің материалдары негізінде
Оңтүстік Қазақстанның этно-мәдени тарихына көп көңіл бөлген. ... ... ... ... обаларды б.д. шеніне жатқызып, зерттеуші
оларды көшпелі ...... ... ... тән деп есептейді. Бірақ,
көлеміндегі айырмашылықтары бар үймектердің ... ... ... олар ... ... мен ... басқа
этникалық ортаға жатуы мүмкін. Ташкент алқабындағы осыған ... ... ... ... ... б.д. ... ... қаңлы тайпалар
одағына кірген яксарттарға жатқызу ... ... ... ... сол ... ... с. маңында), Бөріжардағы, сондай – Ақ
Келес бойындағы ... үш тобы мен ... ... ... құдығы
маңындағы обаларда осы «ерте эллиндік» кезеңдегі көшпелілердің қорымына
жатады.
Сырдарияның этникалық ортасы мен қоғамдық ... ... ... А.Н. ... ... б.д. ... ... тұсында қоныстар топографиясы мен көне ескерткіштердің орналасуы
сипатына да ... ... ... ... ... ... ... өзгеріп, қорған тізбектері орнына келген қорған
үйінділерінің ... ... ... ... ... сондай-
ақ көшпелілерге тән қорғандармен қатар отырықшы халыққа тән, бірақ көшпелі
дәстүрмен ұқсастығын сақтап қалған «наус» түріндегі обаларды ... ... ... тұратын қорымдар өзен жағалауларында, бір-бірінен 3-5
км қашықтықта (наус қорғандарының оңтүстік отырарлық және ... ... ... әрі А.Н. ... ... ... шұңқырлардан теріп
алынған материалдарды Сасықбұлақ наус-төбесінің осыған ұқсас материалымен
салыстырғанда, бұл ... VІ-ІХ ғғ. ... ... жататыны
байқалса, қорған архаикалық - түркі кезеңіне (V-VI ғғ.) жататынын көреміз.
Бұл пікірге Шегенексай тобының бір обасынан ... ... ... болып
отыр» - дейді [16].
Зерттеуші қарастырып отырған ... ... ... ... пікірі қызықты. А.Н. Бернштамның пікірінше қытай деректерінде
кездесетін Юени мен Сусе ... ... ... Фуму - тохарлар, Ги -
массагет, Хорезм - алан-массагет типіндегі ... ... ... бұл ... ... ортақ қабылданған деп айта алмаймыз.
Оңтүстік Қазақстанның қорымдарын зерттеудегі келесі бір кезең ... пен Е.И. ... ... байланысты. Г.И. Пацевич
жетекшілігіндегі экспедиция 1940 жылы ... ... ... ... керуен жолында орналасқан ескерткіштерді зерттеп, «керуен жолындағы
заттай мәдениет ескерткіштерін (қала, ... ... ... ... ... ... ... оларды картаға түсіріп, жобаларын сызып,
өлшемдерін алып, ... ... ... түсірді».
1949-1951 жж. Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... Арыс ... ... мен Обручовка
поселкілерінің маңында орын тепкен Бөріжар (Бурджар) ... ... ... бастады. Осы уақыт ішінде қорымда 15 қорған қазылды,
оның қала жұртына қараған жотада орналасқан тоғызынан ... ... ... жоқ, ... ... биіктігі 1,5 м-ге дейін ерекше
қоршаулардан мәйіт қаңқаларының қалдықтары ... ... алты ... үстінде орналасқаңдықтан олардан мүрделер шықпады», сондықтан
оларды кенотаф деп атауға болады. Керамика ... ... ... VIII-X ғғ. ... ... қорымның материалдарын авторлар Шу
аңғары мен Жетісудағы VІ-VІІІ ғғ. түркі обаларынан шыққан материалдармен
ұқсастырады. ... ... бұл ... ... ... ... ... орналасқан ІІ-ІХ ғғ. сармат-алан обаларында да кездеседі.
Сонымен қатар Қандытоғай шатқалындағы қорғанды ... да ... ... ... «үш ... ... Оның біреуі 149 обадан
тұрады... Екінші қорым біріншіден шығысқа қарай 0,6 км жерде ... 42 ... ... ... ... ... ... қарай 0,5 км
жерде орналасқан». Жалпы 9 оба ... ... ... - ... - екі оба ... ... ... мен мәйіттер шықпады, тек
керамиканың ... ... ғана ... Бұл ... ... ... «қорғанды қорым кейбір түркі ... ... ... ... ... ... ... қатарына жатады» деп жорамал
айтқан. Керамикалық ... ... ... ... б.д.VIII-IX ғғ.
жатқызылды.
Сол жылдары Шегенексай қорғанды ... да ... ... Қорымда топырақтан үйілген, диаметрі 8-16 м, биіктігі 0,3-0,6 ... ... бар. ... ... 1,6 м-ге дейінгі шұңқырларға қойылған.
Қазба авторлары ... төрт оба ... ... ... материалды
Жетісудағы түркі керамикасына ұқсас келеді деп атайды [17].
Бабаата ... сол ... ... ... ... қарай
800м жерде орналасқан қорымда да қазба жұмыстары жүргізілді. Мүрделерде
бұйымдардың жоқтығы, сондай-ақ ... ... ... ... үсті
құрылысының барлығы қала тұрғындарының арасында ислам діні ... ... ... ... Бейіт ескерткіштері көлемі 44x22x10 см, 40x20x10
см қам кірпіштерден қаланған, ол ІХ-ХІ ғғ. тән және зерттеушілер бұл ... ... ... ... деп ой ... ... 50-ші жылдары көптеген қорым ескерткіштерін ашып
зерттеген. А.Г. Максимова мен М.С. ... ... ... ... ... ... ... жәйттердің басын ашты.
1957 ж. А.Г. Максимова қоршауы бар екі обаны (2,4) тазалады. ... ... ... көлемдері 1,95x0,7 м мәйіт шұңқырлары шықты.
«Кенсай мен ... ... ... обалар құрылысына
ұқсастығы бұл обаларды б.д.д. ІІІ-І ғғ. жатқызуға мүмкіндік береді» [18].
Кейіннен (1959 ж.) қорым мен оның ... ... ... ... ... тағы үш ... (27, 28, 21) ... Олар,
М.С. Мерщиевтің пікірінше кенотафтар қатарына және б.д. I ғ. ... ... ... мен ... шыққан материалдардың ұқсастығы, бұл
қорымда ежелгі Ақтөбе қонысының тұрғындары жерленгендігін көрсетеді.
А.Г.Максимованың мақаласы бақташы тайпалардың оба ескерткіштеріне
арналған. Аталмыш ... ... 50 оба ... ... III ғ. мен
б.д. III ғ. уақыт аралығына жатады. Қыршыбықты, Тамды, Кеңсай, Берікқара,
Жетішоқы қорымдарынан, ... қала ... ... ... үйсін
кезеңіндегі Жетісудың археологиялық ... ... ... ... ... жерлеу ескерткіштерін зерттеудегі келесі бір
үлкен кезең ... ... ... 1967 ж. ... ... жылы 41 қорған зерттелді. Өзеннің жоғарғы террасасында
орналасқан сегіз қорғаннан бұйымдар табылмады. Мол және ... ... ... ... 33 ... шыққан болатын. «Мәйіттердің кәдімгі
мүрде шұңқырларында емес, осыған арнайы дайындалған ... ... ... ... ... ... Мұндай ерекше алаңқайлар
құрлық деңгейінде ... одан сәл ғана ... ... ... ... өзеннің майда жұмыр тасы аралас саз балшықтан жасалатын» [19].
Б. Нұрмұханбетов «Бөріжар қорымындағы ... ... ... ... ... аймақтарында тұрған қазақ мазарларына ұқсас
келеді» ... ... ... Бұл ... ... Қазақстанның ежелгі
тұрғындарының этникалық тарихының мәселелерінің өзектілігін ... ... ... кейінгі жылдары да өзінің жалғасын ... ж. ... 7 ... ... Оның нәтижесінде:
а) жер бетіндегі 2 жерлеу ескерткіштері;
б) топырақ қабатындағы ... ... ... алаңқайындағы 2
мүрде;
в) топырақ қабаты шұңқырындағы 1 мүрде;
г) катакомбадағы 2 мәйіт тазаланды;
Мүрде шұңқыры мен ... ... ... Бөріжар қорымында
бұған дейін табылмаған. Бөріжар қорымындағы жұмыс нәтижесін қорытындылай
келе Б. Нұрмұханбетов «көптеген ... басы ... ... ... анықтау әлі ертерек. Заттар жиынтығының хронологиясы әлі
жасалмаған. ... ... қай ... ... ... - ... ой ... Кейіннен Бөріжар қорымына тағы да бір
мақала арнай отырып, алдындағы зерттеушілердің аталмыш обалардан заттардың
табылмауына ... ... ... болған деген пікірімен келіспей,
қазба аумағын кеңейтіп, оған қорған маңын да қосады. Осының ... ... ... ... Осы ... автор ескерткіштер
уақытын біздің дәуірімізге дейінгі және ... ... ... ... ... сондай-ақ Ақтөбе қорымындағы ... мен ... ... ... ... 8 және 9 ... ... Демек, олар осы жерде біз зерттеген жерлеу құрылыстардың ең
ертесі болып табылады. ... ... ... ... ... екінші топтағы қорғандағы мүрделер уақытын б.д. ІV-V ғғ. белгіленді».
Бөріжар қорымындағы ... 1996 ж. ... ... 14 және 26 ... ... жерлеулер мен «қоршау»
(25 қорған) ашылды. Қорғандардың ... де б.д. ... ғғ. ... ... ... бар екі ... тұратын 14 қорған аса қызықты. ... (А) төрт ... ... ... (Б) екі мәйіт жатыр. Жоғарғы жік
қабаттағы ... ... ... араласып кеткен Төменгі жік
қабаттағы мәйіттер қозғалмаған, бастары оңтүстік-шығысқа қаратылған.
Келесі жылы бес ... ... ... ... ... ... қам кірпіштен немесе пахсадан соғылған
жерлеу құрылыстары ашылды. Олардың уақыттары әр түрлі, 7 ... - б.д. ... ғғ., 17 ... - б.д. V-VI ғғ., 18 және 19 ... - б.д. VІІ-VIІІ
ғғ. жатады. 17 қорған ... екі ... ... ... ... жағынан өлшегендегі ұзындығы мен ені 7,2x3,6 м
құрылыс» ашылды. Ұжымдық қабірден ... көп ... ... ... жылы 3,11 және 14 қорғандар астынан тура осындай үш сағана ашылды.
Жоғарыда Бөріжар қорымының уақыты жайлы Б.Нұрмұханбетовтың пікірін
айтқанбыз. Бірақ бұл ... ... да ... ... ... Е.И.
Агеева мен Г.И. Пацевич қорымды бастапқыда VІІІ-Х ғғ. жатқызса, кейіннен
көзқарастарын өзгертіп, қорымды VІ-VІІІ ғғ. ... Бұл ... ... Левина да қуаттайды. Ол керамика мен түрлі заттардың аналогияларын
ескере отырып, қазылған қорғандардың басым ... ... ... ... ... болады. Зерттеуші бұл қорымда осы кезеңге тән
ыдыстармен бірге Ташкент алқабындағы кауыншы мәдениетіне және одан ... тән ... де ... атап ... ... ... VІ-VIІ ғғ. ... Бұл пікірге зерттеуші
қорымнан табылған тоғалар мен тағаның аналогияларын ... ... ... Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың қала мәдениетіне ... К.М. ... ... ... анықтамаларды тізбектей келе
қорымды VII ғ. екінші жартысы-VIIІ ғ. жатқызу керек деп есептейді.
Оңтүстік ... ... ... ... ... сол ... Қараспан қала жұртының маңында орналасқан»
Қараспан қорымының да ... зор. Одан ... ... жер ... мен ... ... ... шықты. Б.
Нұрмұханбетовтың пікірінше, біріншісі көбірек кездеседі және ... ... және Шаға ... ... мүрделерді қайталайды.
Бұл құрылыстардың жоғарғы уақыты - б.д. VIII ғ. Қалғандары кейінгі уақытқа
жатады да ... ... ... діннің орын алғандығын көрсетеді. Олар,
оның ... ... ... ... ... ... мүрделерден тұратын және б.д.д. I ғ. мен б.д. II ... ... ... ... да ... археологиясы үшін үлкен
маңызға ие. Қорым, сірә, село ... ... ... ... жер бетіне пахсадан соғылған сағана түріндегі, сақталу
қалпы жақсы үш мүрдені» ... ... ... ... бойынша олардың
уақыты б.д. IV-V ғғ. деп белгіленді. 1974 ж. ... ... ... ... әулеті кезеңіне (б.д.д. 205 ж. - б.д. 9 ж.) жататын жеті ... ж. ... ... зерттеу жұмыстары басталды. Зираттағы
алғашқы жылдағы қазбадан шыққан материалдар ... ... ... және ІІІ-V ғғ. ... (43). ... 1978 жылы ... ... камерасы мен өткіні бар ересек ... ... ... ... ... текше ойығына ұқсас балалардың қабірлері де
табылды. Егер 1975 ж. қорымның уақыты б.д. IV-V ғғ. деп ... ... ж. ... ... ... Б. Нұрмұханбетов қорымның тура уақыты
б.д. ІІІ-V ғғ. деген пікір ... ... ... ... Қазақстанда
бұған дейін кездеспеген қабірдің жаңа түрі ашылды. «Жалпы қарағанда қабір
құрылысы бұған дейін ... ... ... кіре ... ... бар катакомба құрылысына ұқсас. Көкмардан құрылыстарында кіре-беріс
осы дромосқа ұқсас, бірақ ашық траншея түрінде емес, ... ... ... ... Катакомбалар жерасты ескерткіші болса, онда Көкмардан
құрылыстары толығымен жер бетінде орналасқан».
Темір стансасының ... ... ... ... ... ... ... қорымы да зерттелді. Қазылған 27 ... ... ... Солардың ішінде б.д. І-ІІІ ғғ. жататын жебе ұштарының
толық жиынтығын ерекше атауға ... ... ... б.д. ІІ-ІV ... ... Қазақстан қорым ескерткіштерін зерттеуге Н.П. Подушкин де
өзінің айтарлықтай үлесін қосқан болатын. Оның ... ... ... ... ... ... жж. барлау
жұмыстарын ... ... ... ... Олардың
кейбіреулерінде, мысалға Ақтөбе қорымында қазба жұмыстары жүргізілді. ... ... ... ... ... ... ... маңында (қазір
Қапшағай суқоймасының астында), Шаян өзенінің сол ... ... (№3, 43, 48, 51, 55, 56) ... ... ... ... б.д. І-V ғғ. деп анықталды.
Шымкент педагогикалық институтының археологиялық отряды 1964 ... ... ... ... ең ... бірі -
Алтынтөбені ашқан болатын. Қорым 1980 ж. ... ... ... ... Ақбұлақ өзенінің сол жағалауында, ... ... ... 15 км ... ... ... ... үйілген,
диаметрі 20-30 м, биіктігі 1-2 м келген 300 астам қорған бар. ... ... ... ... ... ... ... олар б.д. І-ІІІ ... ... ... ... да ... ... Сонымен қатар
аталмыш зерттеуші Шаян Ақтөбесі, ... ... ... ... ... ... I, Төлебайтөбе II, Күлтөбе қорымдарында
да ... ... ... ... пен А.Н. ... ... қорымдар мәселесіне бөлек
бір тарау ... ... ... ... ... ... ... ғұрпы мен бұйымдарына,
хронология мәселелеріне көп ... ... ... ... ... авторлар
қорымдардың бастапқы талдануы ескерткіштердің екі үлкен - ... ... ... ... ... берді деп ескертеді. ... ... ... қорымынан жинақталған мәліметтердің кестесі (4 кесте)
келтірілген. Ескерткіштердің уақытын анықтауда авторлар керамика, ... мен тас, ... ... әшекейлер мен сүйек бұйымдары ... ... ... ... жылы ... ҒА ТАЭИ-ның Тарих пен мәдениет ескерткіштері
жиынтығы ... ... ... ... ... ... бұл жерде қам кірпіш пен пахсадан ... ... ... ... ... ашылды. Табылған материалдар негізінде Е.А. Смағұлов олардың
уақытын б.д. ІІІ-V ғғ. деп анықтады.
Көріп отырғанымыздай, Оңтүстік Қазақстанның қорымдарының ... ... ... ... ... уақытта мол фактологиялық материал
жиналды. Оның кейінгі уақытта толықтырылуы, жүйелі түрде ... ... ... ... ... да басы ... отырған көптеген мәселелердің
шешілуіне септігін тигізері сөзсіз. Бірақ, ... ... жаңа ... бұл мәселенің шешілуін тездететіні анық. Басы толық ашылмай келе
жатқан сұрақтардың ішінде жерлеу құрылыстарының типологиясы мен жүйеленуі,
ескерткіштер мен ... ... ... ... және
зооморфты керамика) семантикалық мәні, заттай және рухани мәдениет деңгейі
мен оның дамуының ... мен ... ... мәселелерді атауға
болады. Сонымен қатар, бұл бағыттағы ізденістер бұл өлкеде өткен этномәдени
үрдістердің және ... ... ... ... көне ... ... ашып ... анық.
Отырар алқабының мәдени мұрасы мен археология, өнер, көркем қолөнер
ескерткіштері.
Есімі ғасырлар қойнауынан жеткен Отырар ... орны ... ... құятын жерінің маңында жатыр. Ежелгі Отырар қаласына
Темір стансасынан батысқа қарай 10 км ... орын ... ... ... ... ... келеді [23].
Орта ғасырларда Отырар немесе Фараб деп ... қала ... ... болған. Ғалымдардың пайымдауынша, «Отырар» атауы «қоныс-
тұрақ», ал «Фараб» - Сырдарияның арғы ... ... жер, ... ... ... таңда бұл аумақ Оңтүстік Қазақстан облысының Отырар
ауданын алып жатыр. Округ батысында Сырдария мен ... ... ... Қызылқұмға дейін жеткен. Оның Сырдарияның оң ... ... ... сәл дөңесті жазық дала болып келеді де, ... ... ... Арыстанды және басқа да өзендер ағып ... ... ... ... ... алқабымен шектеседі. Көне замандарда, сірә
осы екі алқап ... және ... ... ... ... орта
тұсындағы Тарбанд округін немесе облысын құраған болса ... ... ... ... ... ... Түркістан қаласының маңындағы
Қарашық қала жұртымен сәйкестендіріледі. Шавгардың соғдылық атауы түркіше
«Қаратау» мағынасын беретін ... ... ... келеді.Отырар алқабы
оңтүстік-шығысында ертеректе Шаш облысы деп ... ... ... ... ... мен бүкіл өңірдің өмірінде алатын орны
ерекше, оның суын ... ... суы ... ... аң мен құсқа бай болған. XVI ғ. көрнекті ... ... «Бұл өзен ... 300 таш ... пен ағып ... де ... сіңіп кетеді. Өзеннің бүкіл бойында мал азық ... шөп пен ... ... егін ... көптеген арық тартылған. Сырдария секілді
пайдасы көп өзен басқа елде жоқ. Жағалауларындағы бітік шөбі мен ... ... ... оған тең ... жоқ. Ол ... аңдар мен
жануарларға өте қолайлы... Түрлі гүлдерге тола ... ... ... ... ... ... және басқа да жануарлар
мекендейді, ит ... ... ... ... арша ... ... Түркістанның көк тіреген зәулім ағаштары секілді қалалар арасынан
ағып өтеді»- деп суреттеген. Ортағасырлық ... ... және ... ... ... ... көп ... Араб тарихшысы ат-
Табари (ІХ ғ.) шығармасында Отырар арабтарға салық төлеуден бас ... ... ... деп аталады, бұл жағдай туралы Хорасандағы арабтардың
жергілікті билеушісі Әл-Мамун (809-818 ж.ж.) ... ... ... ... алдында ол уәзірі әл Фадл ибн Сахльге: «Хорасан тоналып, бүлік
шыққаннан кейін ... жабағының, ... ... ... ұсынудан бас
тартуынан кейін,... Отрарбенд патшасы әдеттегі ... ... бас ... ... күресуге тура келеді» деп өз ренішін жеткізген
болатын. Әл-Фадл ибн ... ... ... ... да мәліметтер
кездеседі, ол «тараб облысынан Фараб пен ... ... ... өндіру
үшін, Отырар облысын алмақшы болды: Шекаралық жердің бастығын өлтіріп, ол
қарлұқ жабғысының ... мен ... ... ... Бұл ... ... ... кездестіреміз, ол сірә,Отырардың ... ... ... ... ... ... ... бойынша, Фарабта «70 000 ... ... ... ... жұма ... базары мен жайылмалы сауда
орындары болған. Қоныстар мен ... ... ... алқаптарды құрайды:
ең ірі алқаптардың бірі Отырар маңында болды. Оның бой ... ... ... мен б.д. бас ... сай ... Отырар қаласындағыдай
Құйрықтөбе, Алтынтөбе, Жалпақтөбе мен Марданкүйіктің де төменгі ... ... ... ал ІІІ-V ғ.ғ. олар ірі қала ... ... үлгерді. Арыс өзенінің сол ... ... ... сол жағалауында Оқсыз қаласы және Бөгеннің төменгі сағасында
Бұзық қаласы орталықтары болған ... ... ... ... ... Марданкүйік, Қаймартөбе
қала жұрттарындағы қазба ... б.д. ... І ... – VIII ғ.
жататын құрылыс орындарын ашты.
Құйрықтөбе қаласында жүргізілген қазба жұмыстарынан ортағасырлық
қалалар, ... ... ... ... ... ... ... жататын, өрт кезінде қираған сарай ... ... ... қола ... ... ... Олардың бір бетінде қаңғарлардың
тамға рәміздері, екінші ... ... ... ... ... ... теңгелері халықаралық сауда валютасы ретінде қолданылады [25].
Араб шығысының әйгілі ғалымы-энциклопедиясы Әбу Насыр ... ... ... Сыр бойындағы Весидж қаласында, түркі билеушісінің
шаңырағында дүниеге келген. Араб тілі мен ... кең ... ... мектептер кітапханалар ашылды. Құйрықтөбе қаласынан шартты түрде
«бағаналы» типке жатқызылатын ерте кезеңнің мешіті ашылды. Мұнда Қожа-Ахмет
Яссауидің ...... ... ... болуы да мүмкін. Отырар
рабадының аумағындағы қазбалар нәтижесінде 2 ... ... ... құстар мен жануарлар кескіндері бейнеленген тостағандар, ... ... ... ... безендірілген легел-табақтар ерекше көз
тартады. Алтын-күмістен сақина, сырға, білезік ... ... ... қызу ... істеп, көпестер шетелден әр түрлі заттар әкелді. Білім
мен ғылым дамыды. Түбіне ат ... ... ... ... ... ... қала қирап, халқы қырып тастады. Монғол шапқыншылығы қазақстанның қала
мәдениетін жойып ... ... ... ... мен ... ... ... дәстүрінің тамыры бекем болатын [26].
ХІІІ – ғасырда Отырар Шығысқа қатынайтын ірі ... ... ... ... ... сыр ... ... да қалалардың Темірге
бағынған кезінде Түркістанда Қожа Ахмет Яссауидің кесенесі ... ... ... ... ... Отырардың өзінде қалалық жұма ... бой ... 1405 жылы ... ... сарайында ұлы жиһангер
Темір дүниеден озады. Қазбалар қаланың орталық бөлігінде қала маңының ... ... ... ... Бес ... ... ... кезеңдері жоғарыдан төменге есептегенде XVII ғ. мен XVIIIғ.алғашқы
үш онжылдығы: XVII ғ. алғашқы үш ширегі, XV ғ 30-шы ... мен XVIғ.- ... ... ... мен XV ғасыр алғашқы үш онжылдығы: ХІІІ – ХIVғ. ... ... 2300 ... метр ... ... Мұнда бөлек тұрған 12
үй аршылды. Мәхалланың ХІ-ХІІ ғ. ... ... ... ... ... анықталды. Мәхалла – тік немесе Г-әрпі ... ... ... ... ... ... ... зерттеуде қанша адам
тұрғанын анықтаудың мүмкіндігі туды. Отырардың орталық бөлігінде XVI-XVII
ғасырда 5-7 мың адам тұрғандығы анықталды. Отырар ... ... ... XVI-XVII ғ.ғ. ... ... ... ... зерттелді. Дарвазаның
Суфи қақпасының маңындағы XVI –ғасырға ... дуал ... де ... ... ... 2 га ... алып ... Екі құрылыс қабаты
анықталды. Қыш-ыдыс аяқ жасайтын шеберлер ... ғ. ... ... ангоб жалатылған, жапсырама, кертпе, қалыппен безендірілген күбіжік,
құмыра, тостақ сияқты ыдыстар жасайтын [27].
Отырар алқабындағы XIV-XV ғ ... ... ... Аттардың ер-тоқымында сұңқарлардың бейнесі болған. ... бас ... ... фоны көк, ... ... ... мөлдір
шаңылтырмен әрленген тостақ, табақ, леген, дағаралар. Әшекейінің ... ... ... көп. ... ... ... ... орын алғаны
байқалады. XV-XVI ғ.ғ. жататын Отырар ... ... ... ... ... ... көп. Ыдыстардың бүйіріне, түбіне
кертіп салынған ру таңбаларының белгілері болған. XIII-XV ғ.ғ. ... ... ... ... ... балқытушылардың мәхалласы
0,5 га ауданын алып жатқан. Темірден пышақ, орақ, ... шеге ... ... ... ... құмыра тұтқыштары, есік құлыптары,
тағалар шыққан.
Қазба жұмыстары барысында ХІІІ-XVIII ғ. аралығында Отырардың өзінде
теңгелер табылған. XVII ... ... ... ... тарих пен
археология ескерткішіне айналып, қиранды –төбе болып қалған. Отырартөбедегі
археологиялық зерттеулер 200-2004 ж.ж. ... ... ... ... ... ... жоба бойынша консервация жобасына өтті. Отырардағы
жұмыстар 2004 ж. ... ... ... ... ... бағдарламасы
бойынша жалғастырылып отыр [28]].
Шірік – ... қала ... мен оның ... ... ... ... жылдары Хорезм археологиялық этнографиялық
экспедициясы (С. П. Толстов, Л.М. Левина, Б. И. Вайнберг) зерттеген. ... ... ... ... ... ... ... IV-V ғ-ы сақ заманынан басталған. Осы сақ заманына жататын – ... ... ... ... табылады.
Қазір қирандысы Шірік-Рабат деп аталатын сақ қалаларының ...... көне қала ... археологиялық ескерткіш. Ол
Қызылорда қаласының оңтүстік батысқа қарай – 300 км ... ... ... ... ескі ... бірі – ... алқабында
орналасқан. Қаланың биктігі 15 метрге жетеді, ұзындығы 850, ені 600 ... ... 51 ... екі ... ... ... күшейтілген. Жалпақтағы
4,5 метр қабырға үстінде атқыштар үшін айналмалы жол ... ... ... 12 га кіші ... бар. ... ... бір ... кесене, 6 үлкен
топырақ обалар және басқадай ... ... ... ... ... маңындағы тұрғын үйлерге жүргізілген қазбалар мұндағы
мәдени қабаттың қалыңдығы 2 метрге ... ... ... қала ... өмір ... ... орны ... кейінен тұрақты мекенге
айналған.
Қала барлық жағынан екі қатар қабырғалармен және ... ... ... ... қоршалған. Қатты бүлінген ... ... ... ... 3 ... жетеді. Екі
қабарғаның арасында тар ... ... ұзін ... ... жау ... ... жағдайда оларды садақшылар осы жерде
арнайы жасалған ... оқ атып ... ... ... биік төбе ... салынған. Ол бір жағынан
қаланы жазық ... ... ... ал ... ... ... қорғаған. Төбе басының пішінінде байланысты қаланың ... де ... ... ... ... ... орнында сақ-апасиактардың қорымы
болғаны кейін анықталды. ... ... ... — 6) ... ... ... жерлегені бізге мәлім. Шірік-рабат қаласының орнында
обалардан басқа, сабан кірпіштен қаланған жерлеу құрылыстары ... ... ... халцедоннан жасалған әшекей қиялдан туындаған жануармен
соғысып жатқан патша немесе құдай ... ... ... сынықтарын,
лазуриттен жасалған моншақ, алтын жүзік пен сырғалар, үш ... ... ... ... ... қалдықтарын тапты. Әдетте, мұндай
сауыттарды атты жауынгерлер – ауыр ... салт ... ... астына сақтар өздерінің патшаларын жерлегені бізге
мәлім. Алты обаның бірін қазған кезде оның ... ... 7,5x7,5 ... 2,5 м ... шұңқыры шықты. Оның қабырғалары лаймен сыланып,
әктелген. Қабірдің үсті алты ... ... ... ... ... қабір
ертеректе тоналған екен. Алайда тонаушылар қабірдегі заттардың барлығын
алып кете ... ... ... ... ... ол жерден темірден
соғылған жалпақ жүзді қылыш, ... ... ... ұштары, алтын
заттардың сынықтары табылды [30].
Шірік-рабат қаласының орнында обалардан басқа, сабан кірпіштен
қаланған ... ... ... да ... ... біреуінің әлі
күнге дейін сақталған ... ... 8 м-ге ... ... бұл құрылыстың диаметрі 40 м-ге жуық. Іші 4 бөлікке бөлінген. Бұл
құрылыс та ежелде тоналған. Бір қуанарлық жайт, ... ... ... ... ... ... ... туындаған жануармен
соғысып жатқан патша немесе құдай бейнеленген гемма, дандан (піл ... ... ... лазуриттен жасалған моншақ, алтын ... ... үш ... ... ... ... ... сауыт қалдықтарын
тапты. Әдетте, мұндай сауыттарды атты ... - ауыр ... ... ... ... қазба жұмыстары қаланың патшалар
жерленген қасиетті жер маңында пайда болып, V ... VI ... ... және ... ... ... көрсетеді.
Осы ескерткіштерді зерттеу 2004-2006 жылдары ... ... ... ... ... ... ... зерттелді, оған
Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция басшысы тарих ... ... ... ... ... бірлескен экспедиция құрамы
25 адам бар, қаланы зерттеуге Ә. ... ... ... ... ... ... және археология» музейінің,
облыстық тарихи музейінің ... ... ... ... ... ... ... қатысуымен қазба
жұмыстары қаланың солтүстігіндегі ... ... ішкі ... үш ... ... ... шығыс жағында 7км жердегі,
диаметрі 20 метр болатын қорымға жүргізілді [31].
Қазбаға дейінгі сыртқы келбеті дөңес ... ... ... ... ... төрт ... ашылды. 1-1,5 м тереңдіктен адамның бас, аяқ
сүйегі, ... ... ... ... хум ... ыдыс-аяқ
бөлшектері, шлак қалдықтары, көмір, моншақтар, темір пластина және жебенің
ұштары табылды. Солтүстік қорғанның ішкі ... 2-3 м ... ... ... бөліктері моншақтар, ыдыс-аяқ сынықтары табылды.
Ортағасырлық Сауран шаһары.
Сауранда 1514-1515 жж өмір сүрген ақын әрі ... ... ... қала ... құнды мағлұматтар келтіреді. Ол қаланың аса бір
керемет құрылысы – екі шайқалмалы мұнарасы бар ... ... ... ... ... ... ізгі нұр ... тұрған, екі зәулім мұнара
орнатылған. Сол мұнаралардың «гүлдесінде» ... ... ал ... ... астына бөрене қойылған. Егерде кімде-кім бөренені
күшпен қозғалтатын ... ... ... де ... ... тұрған
адамға мұнара шайқалақтап, құлайтындай көрінеді. Бұл әлем ғажайыптарының
бірі»[32].
Васифи сонымен қатар Қазақстан үшін әдеттен тыс көрінетін жер ... ... ... жер асты ... де ... ... әлемді құрлықпен және теңізбен аралап шыққан адамдардың өзі ... ... ... 200 құл ... ... ... ... көзі
Саураннан 1 фарсах жерде орналасқан: оның үстіне қамал салынған. Қамалдың
ішінен тереңдігі 200 кез құдық қазылған. Жер бетінен суға ... 50 кез, ... ... ... (тереңдігі) 150 кез болған. Суды өгіз күшімен іске
қосылатын шығыр арқылы көтерген. ... ... су ... ... ... ... жер ... бау-бақшасы, жүзімдігі және
шаруашылық құрлыстары бар жер иелігі орналасқан, ол шарбақпен қоршалған.
Сауран ... өз ... ... ... болғандығы соншалықты,
замандастар оның қамал бекіністеріне міндетті түрде тоқталып ... ... ... ... ... жұмыстарын өткен
ғасырдың 40-шы жылдарының соңында, А. Н. ... ... ... ... ... ... болатын.
Сауран тарихында қаланың нақты орналасқан жерін анықтау көптеген
пікірталас тудырып келді. ... ... қала ... ... ... ... Е. И. Агеева мен Г. И. Паневич оны ... сол ... ... ... К. М. Байпақов Мейрамтөбені монғол шапқыншылығына
дейінгі Сауранға балаған еді. Ол ... ... бұл ... ... ... келетін мәдениет қабатының кездесетінімен және қала ерекшеліктерімен
дәлелдеген болатын. Сауран ... ... ... таңдағы Сауран қаласын ұшақтан түсірілген суреттері мен
сызбаларын көз шолу ... ... ... ... ... қалаға
төмендегідей сипаттама беруге болады.
Қаланың бастапқы дуалы жөндеу барысында кем дегенде жақтаудың сүйір
керітпелі жерлері күйген кірпіштен қаланып, мұқият сыланған. ... ... ... қаланған, ал сау қаланған тұстары тағы да көтерілген. Соның
нәтижесінде дуалдың ... ... ... 2-3м шамасындай биігірек
келеді. Қамал дуалының бойында шеті сыртқа ... ... ... екі ... төрт мұнараның болғаны байқалады.
Аталмыш сәулет құрылысын концервациялау мен мұражайландыру мақсаты
мен Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы ... 2004 ... ... ... ... ... ... болатын.
Қаланың төңірегі. Бұл археологиялық жұмыстардың нәтижесі төменде
сипатталады.Қаланың айнала ... ... м ... ... ... тығыздықпен орналасқан жекелеген үй-жайлардың орындары
көрінеді. Дуалмен айналдыра қоршалған әрбір жеке ... ... ... ... ... ... басқаша дақылдары, жеміс ағаштары, жүзімдік және
астық өсірілген. Бақша дақылдары ... ... анық ... ... мен ... тұратын жекелеген мәхаллаларды канал және
одан бастау алатын ... ... ... ... ... ... ... топтасқан осындай төртбұрышты учаскелерге
орналасқан бау-бақшалар сол жағалаулық Хорезмдегі ... пен ... де ... ... көп ... ... XVIII-XIX
ғ.ғ. түркімен қоныстарына тән құбылыс. Ең үлкен дегендері ... ... ... 1,5 га 1,8 га аумақты алып жатады. Орташа келген жеке қоныс-
жайлардың аумағы 1 га-ға дейін болса, ал ... 0,5 га жете ... ... - ... көп ... Сауран ауылшаруашылық
аумағының ұшақтан түсірілген суреттерін сараптау негізінде жасалған алдын-
ала ... ... қала ... ... жеке қоныс-жайлардың
саны 350-ге жуық.
Сауран кәріздері жоғарыда атап ... ... ... ... және қала ... бау-бақшаларды суару ... ... ... ... орындары ұшақтан түсірілген суреттерде
нақтыланған болатын. Суреттерде ... бір шеті жеке ... ... ... қала ... ... ... және бір шеті Мыртөбе
(Міртөбе) қалашығының маңында орналасқан ойықтар орындарының (ауа тазартқыш
құдықтар) ... ... ... жатыр. Құдықтардың диаметрі 5 м тең,
өзара 12-15 м қашықтықта орналасқан. Құдық іздері айқын ... ... ... ... қазу және ... жұмыстары барысында сыртқа
шығарылған ұзақ жұмыр тас пен ... ... ... ... ... ... салдыруға үнділік құлдарды пайдаланғаны
мен құдықтағы су деңгейінің 150 кез болғандығын да атап ... ... 1969 ж. ... ... мен оның ... ... ... талдау нәтижесінде табылды. Дөңгелек қара дақтардан тұратын екі
тізбектің қаланың солтүстік-батыс шетінен ... ... ... ... 1600 м ... ... Жерде жүргізілген зерттеулер, кәріз
тармағының біреуі ... ... 7 км ... ... қалашығының маңынан бастау алатынын анықтады [34].
Кәріз (kariz, kanat farai zettara ж.б.) ыза ... ... ағып ... қамтамасыз ететін гидротехникалық құрылыс. Ол бір
шеті сулы ... ал ... шеті жер ... ... ... ... сәл
ғана ылди болып келетін сутартқыш. Кәріздер басым ... егін ... ... ету үшін ... ... 2002 ж ... жаяу барлау
мен Міртөбеден Сауранға қарай ... ... ... тізбегін
ұшақтан суретке түсірген кезде, осы сегіз шақырым ... ... ... ... ... ... яғни ... ұзындығы 1,5 шақырым кәріз құдықтарының ... бір ... ж.ж. ... мен ... ... ... ... барысында бұл ауданнан тағы да ... жуық ... ... ... ... қала ... (алғашқы Сауран)
солтүстігіне дейін жеткізілген. Бұл өз кезегінде, XVI ғ. ... ... ... осы ... ... бірінші мәрте жүргізілгендігін
көрсетеді. Құдықтар арасында аласа келген жер асты галереясы ... үсті мен ... ... не ... ... ... Көптеген жағдайларда мұндай тіреуіштер орнына, жер астындағы
құдықтар желісімен өткізілетін саздан жасалған кең құбырлар пайдаланылады.
1986 ж ОҚҚАЭ-ның тобы ... В.А. ... ... ... жан-жақты зерттеулер жүргізді. Онда топографиялық сызба
жасалынып, екі құдық орны ... ... ... ... ауа тартқыш құдығының құбыр диаметрі 0,9 м екендігі анықталды.
Құдықтың ернеу ... ... алу ... оның ... ... ... бекітілген. Қыш сақиналар биіктігі 17-20см, қабырға қалыңдығы
5 см келеді.
Тік құдықтар бар ... ... ... 2002 ж ... әулие
жерасты шіллеханасы ғимаратының түбінен кездейсоқ табылған еді. Түркістан
археологиялық экспедиция мүшелері сол жылда Сауран мен ... ... ... тағы да үш ... орнын анықтап зерттеді [35].
Қаланың стратиграфиясы. Қаланың орталық бөлігінде салынған
стратегиялық шурф ... ... ... ... бар ... қабаттың
қалыңдығы 4 м жететіндігін көрсетті. Бұл ... кем ... төрт ... ... ... үй ... қалдықтары бар осы мәдени
қабатты шыңылтырлы керамиакасының сипаттамасы бойынша XVI-XVII ... ... Одан ... ІХ-Х ... яғни 5 м тереңдікте
кірпіштен қаланған сағанадағы ... ... ... тазаланған болатын.
Оның бас сүйегі жағынан «қыпшақ» үлгісінде делінетін алтын сырға табылды.
Евразия даласында кездесетін мұндай ... ... ... ... ... ... жүр. Аталмыш шурфқа толығырақ тоқталған жөн.
М.Тұяқбаев ... ... ... ... етті. Оның алғашқы аумағы
7х2 м болып, кейінен құрлық деңгейінде 2х2,5 м дейін кішірейген еді. ... ... ... орта ... ... ... ... тұрғын үй құрылыстарының қалдықтарынан тұратын бір төбеге
салынған болатын.
Бірінші (жоғары құрылыс кезеңі ... 1,5 м ... ... 10 ... қабатынан кейін бір жарым қабатты (0,75м) құраған, шикі кірпіштен
қаланған құрылыстың ... ... ... үйінділер шықты. Екінші
қабаттың ортасында осы ... ... ... ... ... Екінші
қабаттың төменгі мәжесіне дейінгі аралықта осындай төрт еден ... ... ... ... ... ... ... күйдірілген
кірпіштен төселген еден бөлігі шықты. Оңтүстік бөлігінде ағаш ... ... ... ... ... ... тас ... Жоғары еден
деңгейі қазбаның бүкіл аумағынан көрініп отырады. ... және ... ... ... 1,5 см келетін ганч ерітіндісімен
сыланған еден ашылды. Сонымен қатар күл ... ... үй ... ... ... ... ... үлгілері де көп шықты.
Бірінші қабатта XVIII ғ. жататын сырлы керамика басым болды. Оның
ішінде тотағандардың, құмыра, қазан, құты секілді үй ... ... ... ... ... ... ... нақышталған ою-
өрнегі бар. Екінші және үшінші қабаттардың ... да дәл ... ... көк ... ... ... үлгілері кездесіп отырады.
Тостағанмен табақшалардың ой-өрнектері қара, көк және ашық-көк ... ... және ... ... бір ... кезеңінде жататын
төрт еден ашылды. ... ... ... еден тазаланды. Керамика
асүйлік ыдыс қалдықтарынан тұрады: шыңылтырлы көгілдір, реңкті көк бояумен
салынған өсімдікті ... бар ... ... ... ... ... ішкі ... әшекейленген болып келеді. Осыған ұқсас болып
келетін керамика Түркістан қаласының ХVI ғ. жататын құрылыс ... ... ... шикі ... ... дуал ... жоғарыда айтылған ұқсас үш еден ашылды. Жетінші қабаттан жануарлар
сүйегінен, сонымен қатар күйе мен ... ... ... ... см келетін жұқа қабаттар кездесті. Төменгі қабаттарда әртүрлі реңктегі
кобальтті ... бар ақ ... ... ... қыш ... басым
болып келеді. Өрнектеуде өсімдікті мәтін көбірек: ... ... ... ... өсімдіктердің сабақтары мен жапырақшаларымен
безендірілген. ... ... ... бұл ... жоғарғы қабаттарын
XVғ, ал төменгілерін – XIVғ. Екінші жартысына жатқызуға болады.
Сауран қала жұрты маңындағы ... ... 2004 ... ... ... Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы Сауран
қала жұртында қазба жұмыстарын жүргізген еді [37].
Қала ... ... ... солтүстік-батысқа қарай 40 км жерде
орналасқан. Қазбалар қала жұртының іші мен сыртында бірдей ... ... ... ... деректер айтып кеткен екі шайқалмалы мұнарасы бар
медресенің орнына салынды. №2 қазба қала ... ... ... ... 800м ... ... ... жүргізілді.
Қала жұрты мен оның маңындағы ... ... ... ... да ... Қабір үстіндегі жекелеген кесенелердің аудандары
өлшенді де, фотосуретке түсіріліп, жергіліктіт ... осы ... ... ... аңыз-әпсаналар жазылып алынды. Бұл мақаламызда
Сауран зиртаттары мен оларды ... ... ... қастерлеу
мәселелері қарастырылды.
Қала жұртының солтүстік-шығыс қақпасынан шығысқа қарай 500 м жерде
кейінгі орта ... ... ... ... Жергілікті халық зиратты,
сірә, ХІХ ғасырдың ... ... ... ... Бұл ... ... ... мұнаралары туралы жазып кеткен: «қырғыздар
(қазақтар – А.Б.) қамал жанында орналасқан мазардағы молаларды салу ... ... оның ... ... ... болуда» деген сөздерінде
зираттың аталмыш ... ... ... ... көрсетеді.
И.А.Кастаньенің «қамал жанында орналасқан» мазары осы бір сөз етіп ... ... ... ... ... жандары шартарап бағыттарымен қаратылған
жартылай қираған кесене орналасқан. Оның көлемі 10,2х9,2 м, ... ... ... жатыр. Ескерткіш көлемі 25х25х5 см ... ... ... ... екі ... ... тұрғызылған.
Ескерткіштердің ішіндегі оңтүстік-шығыс ... ... 6,3 м ... бар, олар ішкі ... құрайды. Құрылыс екі бөліктен: сыртқы Г-
тәріздес және ішкі тікбұрышты бөлмелерден тұрады. Ішкі бөлмеде, сірә, ... ... ... ... ... ... ... керек. Кесене жанында
«Қарахан-ата әулие мен қасиетті ... ... ... ... деп ... бар арка ... ... ақ орамалдар мен шүберектер
байланған. Кесене ішінде қазіргі айналымдағы теңгелер ... ... ... ... ... ... сондай-ақ ғаныш
ерітіндісінен жасалған трапеция тәріздес әшекейлік ... ... бір ... Қалатөбе қала жұртынан солтүстікке қарай 1 ... ... ... да ... 25х25х5 см, күйдірілген кірпіштерден
қаланған бейітүсті ... ... ... Аталмыш мазардағы
бейіттердің уақыттары әртүрлі. Ең кейінгілері ХІХ ғасырдың екінші жартысына
жатады. Оларда осы кезеңдердегі ... тән, араб ... ... ата ... ру ... бар мола ... ... бар. Көктастарда 7-
8 ұшты жұлдыз таңбалары да кездеседі [38].
Ертерек ... ... ... үстінде құлпытас, сандықтас
сынықтары кездеседі. Бейіттердің бірінен колонна тәрізді, арабша жазулары
бар ... бір ... ... Оның ... ... Жалаулы ата
кесенесінен шықты. Жалаулы ата кесенесі күйдірілген және шикі кірпіштерден
қаланған. Қабырғалары 3-4 биіктікте ... Оның ... ... ... да 4-5 ... ... қалап шыққан. Кесене жанында темір ... онда ... ата ... және ... да сахаба аруақтар жатыр»
деген жазу бар.
Қаратөбе қала ... ... ... 900 м ... тағы да бір ... Оның ең ... кесенесі Садуақас атаныкі. Ол, жергілікті дерек
берушілердің сөзіне қарағанда қасапшылардың пірі ... ... ата ... ... ... ... 10,5 м, ені 1,7 ... 1,5 м. ... ... қарай созылып жатыр. Кескініне кесене
нобайы доғал болып келеді. Кесененің сыртын ХХ ғ. ... 1932 ... ұста ... ... Оның ... ... төте ... ұстаның есімі
жазылған күйдіріліп жасалған кірпіш жатыр. Кесене ауласы ... ... шие ... отырғызылған, отыратын тапшана бар. Тапшан мен
кесене арасына кірпіштер төселген, олардың арасында орта ғасырлық ... ... ... ауласында құдық бар, жергілікті зират етушілер ... ... ... бар деп ... ... берушілердің сөзіне
қарағанда, кесененің ... ... ... ... ... құлап,
кесене қабырғалары қирай бастаған соң жөндеу жұмыстары жүргізіліп, ... ... ... ... қалпында жетіп отыр.
Ақпар беруші ауыл ... ... ... ... өте ... Д. Есіркепов бұлар қаланың дәл қасында емес,
бүкіл сауран аумағында жерленген «жеті баб» ... ... ... ол ... ... атаны, жердегі Шала бақсыны, ... ... ... ... ... ... Ақтөбе және 1 – май
ауылдарының маңындағы екі әулиені ... Қ. ... ... әңгіме «Сауранның тоғыз бабы» жайлы болып отыр, бірақ ... ... ... анық ... ... маңындағы зираттарда Сәдуақас ата, Жалаулы ата, Қарақан ата,
Шала ... ... ата ... ... ... жатуы – Сыр ықылым
замандардан қасиетті жер болғандығын ... ... ... кәріздерін
салдырушы, Орта Азияға даңқы кесенесі бар, бұл ғұламаның да тегі ... осы ... ... ... ... жөн, сонда Сауран
«әулиелері» ... ... де басы ... деп ... ... Қазақстандағы археологиялық қазба жұмыстары және оның
нәтижелері
Ортағасырлық ... қала ... ... ... аты жалпы түркілік
негізге ие ... ... кең ... немесе «кең жайылатын» ... ... ... ... ортағасырлық батыс еуропаның көпестер,
миссионерлер, ... ... рет ... ... өздерінің қолжазбаларында
белгілеп қойған. Шағын өзенінің ірі ... ... ... ... ... ... ірге ... жұмыстары барысында шартты түрде «кіші» атанған ... Кісі ... ... 6 ... түзіледі. Қаланған кірпіш мөлшері
25х28х8 см, 35х38х7 20х25х6 см тағы ... ... іші, ... ... ... қалыңдығы 70 см қоныс-жай 2 симметриялық ... ... ... ... ... тұрғын-жайдан темір бұйымдар,
керамика сынықтары шыңыртырланған тақташалар, кірпіш, ... ... ... әр түрлі шынылардан жасалған моншақ, күміс сақина, жануарлардың
сүйектері, ... ... ... ... ... ... 2 ... жердегі Некрополь Свистунгора тауына Жайық қаласының қорымы
орналасқан. Кіші ... ... ... 2 ... аумағы 9х12 м бұрышты
ғимаратты елестетеді [39].
Құрылыстың орта ... № 1 ... ... ... ... қалыңдығы 2,25 м болса, ал қалған ... 1,75 м ... ... бүлінгендіктен қуыстың қабырғадан шығып
тұратыны анық. Құрылыс ескерткіштерімен оның сапалық сипатына ... ... ... порталды – күмбезді ... 2 ... деп ... ... Орталық Азияда мазарлардың бұл түрі XIVғ. ІІ-
жартысында қарай бой көтере бастағаны ... ... ... қалдықтарын
аршып, тазарту жұмыстары мұнда XIVғ. ауқымды ... ... ... етіп жобалаған 2 камералы қасбеттік ... ... ... ... ... ... ... «Көрхана,
«Зиратхананың» сырт жағына орналасқан. Оның ... 8,8х8 м сірә ... ... етсе ... ... 11 ... табылып, тазартылды кезінде
Водямой қаласының қасиетті күмбезді мазарын жариялап оған ... ... ... Еділ ... ... ... архитектуралық дәуіріне
тікелей байланысты.
1889 ж өзінде Э.А. Петри қазба ... ... 3 ... ... оттың іздері мен жануарлардың сүйектерін тапты.
Қазба ... ... ... ... – керамиканың 80-90% қызыл ... ... Саз ... жасалған құмыра бірнеше топқа бөлінеді. Тар
мойынды құмыра, гүл тәжі сыртқа қарай шығыңқы бұрыштары шеңберленіп ... ... ... ... әрі кең, ... түбі ... ... келген түрі де бар.
Қаптама керамика (поливная) Жайық ... ... ... керамика
түрі әзірше көп емес, соған қарамастан сипаты жөнінен 2 топқа бөлуге
болады. ... ... ... және аралас керамика тобы.
1367 жылы итальян ... ... ... мен ... ... карта болды. Онда Каспий жағалауындағы Еділ мен Жайық
өзені белгіленген. Пицигалилер картасынан кейін 2 ... соң 1562 ... ... ... ... ... ... орнын XV ғасырға
бағалауға негіздер жоқ. Қаланың тарихы Алтын Орданың Солтүстік ... ... XIV ... ... ... ... және Шаған
өзендерінің бойында мешіттер мен мазарлардың көк күмбездері бой түзесе
керек. ... ... ... ... орны Алтын-Орда дәуірінде
көркейген ... ... ... ... Қала ... Солтүстік-
шығысқа қарай 3 шақырым жерде, Борлы төбешіктер ауданында, Жайық өзенінің
сағасында Нижемеловой және Верхиемеловой өзендерінен өтетін 2 ... ... ... орны ... ... ... Еділ
өзенінің орта тұсындағы тұтас аймақта отырықшы жаңа мекендер мен қалалар
көп. Қала ... ... ... ... ... ... күйдіретін
шеберханалар, мазарларды аршу мен зерттеу, сөз жоқ жер астынан ... ... ... және қала мұражайларды қосымша жұмыстар
жүргізуді талап етеді. 2001-2004 ж ... ... бұл ... үй
құрылыстары дәстүрінен кең көлемді деректер беретін 4 ... ... ... ... қаласынан табылған қаптама керамика тобында шашыраңқы көк
ноқаттармен боялған 3 ... ... ... ... ... ... белгілері бар. Оның суреті ... ... ... ... ... орнында жүргізілген жұмыстар
бойынша ... ... тік ... және шаршы, шикі кірпіштерден
тұрғызылған. Тұрғын ... «П» ... ... ... ... орындары бар. Алтын Орда дәуіріндегі Еділ бойындағы қалалардың
тұрғын үйлерін зерттеу кезінде «монғол» үлгісіндегі үй ... ... ... шикі кірпіштен қаланған. XIV-XVғ.ғ. Отырардың қала құрылысы
мен Жайық қаласының тұрғын үйлерінің салу ... ... ... екеніне назар аударуға болады. Тұрғын үйлер негізінен бір бөлмеден
тұрады. Ішкі ... ... ... ... үй ... ... орындар
бөлінеді.
Жайық қаласынан табылып, зерттелген құрылыс монша-халимам ... ... ... ... көп ... орын болды. «Монша кавказ, бүкіл
шығыстағы сияқты қала ... ... ... өзі үшін ... ... ... салған бай адам үшінде айрықша қамқорда ... ... ... ... әл ... ... көтеру, әңгіме дүкен құру, шахмат ойнау
шеберлік сынасу үшін таптырмас орын болған. ... ... залы 8 ... ... ... ... ... қойылған. Мұнда көзеші,
қышшы, әйнек кесу,безендіру кәсіптерінің майталман шеберлері ... ... ... жөнінде, жақын жерде қала ... ... XIV-XV ғ.ғ. ... ... материалда
сақталған [40].
Сарайшықтағы тың зерттеулер. ... ... ... ... ... ... ... Сарайшық
қаласына 1996 жылдан бастап тұрақты түрде қазба жұмыстарын жүргізіп келеді.
Қалашық Атырау ... ... ... 50км. ... ... ... ... орналасқан. Ол 1580 жылы түбегейлі күйрегенге
дейін Арал-Каспий аралығындағы ірі саяси, экономикалық және мәдени ... 1937 жылы Н.К. ... ... археологиялық қазба жұмысын
жүргізген С.П. Толстов Сарайшықтың қиындыларын ... ... жылы Ә. ... ... ... ... ... Сарайшық қалашығының аумағынан ірі керамика пішінінің қалдығын
тауып аршиды. Пеш қирандының батыс бөлігінен, ... оң ... ... ... ... 2,1м ... ... және бірі
екіншісімен паралель орналасқан жартылай циркулярлы доға ... ... ... ХІІІ ғ. басы мен XIV ... деп ... ... жылы ... Жайық аңғары мен Сарайшық қалашығын археологиялық
зерттеу жұмыстарын Ә. ... ... ... ... ... басқаратын Батыс Қазақстан археологиялық экспедициясы жалғастырады.
1996-1999 жылдары жүргізілген сарайшықтағы тың ... ... ... қызықты қазбалар табылды.
Шаруашылық – тұрмыстың кешендердің сан түрлі сәулет-құрылыс
конструкциялары табылды. Солардың бірі – ... ... - ... бірнеше
ондаған көп қызметті ғимараттан ... ... ... ... ішке
қаратылып қоралана салынған. Осы жерден ортағасырлық «ханалар» (мейманхана)
түріне ұқсас ғимараттар кешені ... ... ... ... ... күтуге салынған сарайлар ғимараттар кешені.
Сарайшықтағы ортағасырлық моншаның жұқанасы да ... ... ... үнемі сумен шайылып бұзылуға ұшыраған. ... су ... ... ... қапталған, табанына күйдірілген кірпіш
төселген бірнеше жайлардан ... ... су ағар ... ... Оның екі ... ... ... үлкен ыдыс және суға арналған
шұңқыр болған екен. Ішінде тандырға ұқсас жылытылатын пеш болыпты. ... ... ... XIV ғ. ... жатқызуға мүмкіндік береді.
Зерттеу барысында бұрын ашылған керуен сарайға жанаса салынған тұрғын ... ... Олар ... өзара жалғасын екі-үш бөлмеден тұратын,
төрт үйге бірігетін тұрмыстық-шаруашылық құрылыс кешені. ... ... ... және ... ... ... пештер, тандырлар
бар екені анықталды. Сарайшық тұрғындары жер өңдеумен айналысқанын ... ... ... ... үстінгі тасының сынығы табылды [42].
Қаланың оңтүстік бөлігінде қолөнер шаруашылығы кешені ... ... мен ... ... ... мұнда металл
балқытылғанға ұқсайды.
Жоғарыдағы тамаша құрылыс кейінгі кезеңдегі (XV-XVI ғ.ғ.) қабір-
сағананың салынуымен ... ... ... ... ... ... ... 3 метрге дейін мөлшердегі түзу бұрышты
қабырғалардың үстіне күнбез тұрғызылған. Жер ... 5-6 ... ... басы ... ... Күйдірілген
кірпіштен салынған аса ауқымды жер асты сағанасы ерекше назар аударады.
Оның жер ... ... ... ғимарат түрінде, порталды болып
елестейді, тек ... ... ... ... ... барысында күйдірілген кірпіштен шегенделген құдық табылды.
Құдықтың ішінен екі жағынан жез қаңылтырмен қапталған бір ... ... ... оның ... ... ... ... қазба жұмысы
кезінде ең көп кездескені – қаталған және ... қыш ... ... жасалған, сырты өрнектелмеген, су құятын тіктұтқалы ... ал ...... ... ... ... жылтыраған жазуы
бар табақтар.
Иығында жапсырмалы шүмекшелері бар, онысы өрнекті тұмшықшалармен
алмасып отыратын көзепішіндес тостаған ерекше назар аударады. Ыдыс ... беті ... және ... ... ... ... ... арасына көркем етіп арабша жазулар жазылған. Өрнектер қара
бояумен салынып, үстінен жұқа етіп ... ... ... де ... көз ... ... бота мойын сияқты оюмен өрнектелген, гүлкүлтелер безендірілген.
Алтынмен ... алты ... гүл, ақ ... ... кесе ... ою-өрнегі бай жартылай сфероидті көзе табылды.
Барлық өрнегі ақ ... ... ... ішкі ... қара ... ... қоңыр, қызыл және алтын түстес бояулармен салынған.
Қалашықтан жылтыратылған қыштан ... ... ... ... көп ... ... ақ түстің үстіне кобальтпен, жасыл және сары
бояумен жасалған. Мұндай ... Орта ... Еділ ... қалаларда,
Қанқозда көп кездеседі [43].
XIV-XV ғ.ғ. қабаттарынан керамика бұйымдары көп ... ... ... ... назар аударатын бұйымның бірі қол
айна Оның өрнегі ... ... ... ... өсімдік, жануарлар
бейнелері мен араб тіліндегі жазбалар. Тұрмыстық ыдыстар арасынан қола ... ... ... да көз ... -1999 ... ... ... қазба жұмысы
кезінде жинақталған материал қаланың ХІІІ-XVI ғ.ғ. саяси, экономикалық
өмірі туралы ... ... ... ... ... ... ... Еділ жағалауы және солтүстік Иранның ақшалары
табылып отыр. ... ... ... ... қазба
жұмыстарының нәтижесі осындай [44].
2.3. Жетісу облысындағы орналасқан Есік, ... ... ... ... ... қорымындағы археологиялық зерттеулер. 2004 жылы күздік
маусымында мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... қорымында археологиялық зерттеулер жүргізілді.
Есік обалары қорымы Алматы-Есік тас жолының екі бойымен созылып,
Есік қаласының ... ... ... ... ... рет 1936
жылы аталады.
Қорым өзенінің обаларының бірінен ... ... адам ... аты ... ... ... ... әр жылдары К.А. ... ... және тағы ... ... ... жасады.
Жұмыстың нәтижелері – Жетісудың ерте көшпелілерінің мәдениеті мен ... ... ... ғылыми материалдар мен көптеген жариалымдар болып
табылады. ... ... ... Есік ... сақ
мемлекетінің ақсүйектерінің жерленген жері. Жерлеу ғұрыптары ... ... және ... 10-12 м, ... етегінен 70-100 м болатын
әртүрлі обалар ... ... ... ... ... болғандығын
дәлелдейді.
Ерте көшпелілердің обалармен бірге бұл жерлерде ортағасырлық
дәуірдің жерлеу құрылыстары да ... ... ... ... жалпы саны 40-тан асып, үйіндінің негізгі бөлігі ... ... ... ... ... ... ... тау етегінде
орналасқан. Ескерткіш ... ... ... ... ... көлемі 60-68 м, биіктігі 17-23 м. Төбені айналдыра ор
қоршаған. Өлшемі 4х4 м ... ... ... ... ... ... салынды. Беткі қабаты тазартылғаннан ... ... ... ... сынықтары (құлақтары, түбі және ыдыс
бүйірлері), мұрыншасы бар қыш ,майшам ,үй ... ... ... арғы ... ... ... бөлігін және көлемі 50 см-ге дейін
жететін екі шаруашылық шұңқыр табылды.
Есік қорымында үш ... (№ 4,5,6) ... ... ... № 4 оба ... сызығы бойынша бағытталған, 4 обадан
құрылған, оңтүстік шығыс тізбекте орын тепкен. ... ... 118 ... 0,95 м. Оба ... ұшыраған, мүрде мен бұйымдар табылмады.
№ 5 оба № 4 ... ... ... 39 м ... ... ... 14,6 м, ... 0,75 м Оба орталық бөлігінен 0,85 м тереңдікте
сопақша шұңқыр ... ... ... ... 2,9 м, ені 1,1 м,
тереңдігі 85 см қабыр табылған. Ағаш, қыш сынығы мен адам ... ... 6 ... солтүстік жағында ағып жатқан Есік өзенінің сол
жағасында орналасқан. ... ... ... ... ... ... 31 м, ... 2,2 м. Орталық бөлігінде басқа обалар сияқты 1-2 м
тереңдікте ойық бар. Ойық танау барысында пайда болған.
Шілікті қорымындағы археологиялық ... ... ... жылдан бастап Лениградтық археолог С. Черников зерттеген. Бұл жерден
ол ежелгі сақтардың аң ... ... ... ... ... Олардың
бәрі қазір Санк-Петербургтегі Эрмитаждың қорында сақтаулы тұр [46].
1-ші Алтын адам ... ... Есік ... ... ... Ол б.д.д. IV ғасыр жәдігеріне жатады. Екіншісі ... ... ... ... Аралтөбе қорғанынан табылған олжа.
Ол б.д.д. ІІІ ғасырға келеді. Ал биыл ... ... ... ... ... «Алтын адам» табылып отыр. Оны б.д.д. VIII
ғасырдың аяғымен VII ғасыр басындағы жәдігерлердің біріне ... ... ... ... дейін табылған «Алтын адамдардың» ең көнесі.
Кезінде Черников қазған обалар тобын біз бірінші ... ... ... ... ... ... отырған зерттеу жұмысын Шілікті
ескерткіштерінің ... деп ... ... ... ... ... аулының ішінен бастап оңтүстікке қарай созылып жатқан обалар тобына
жатады. Осы маңнан 17 оба ... ... ең ... ... обадан жұмыс
жүргізіле бастады. Биіктігі 8м, диаметрі 100 м оның дәл ортасынан бастап
солтүстікке қарай, ... ... ... ... ені 16 м ... ... Осы ... қазбалар жер бетіне дейін жеткізілді. Обаны қазу
барысында алғашында таза ... ... ... 3 метр ... тас ... ... ... тас обаға жол ашылды. Оны мұқият ... ... мал ... ... басы көрінді. Өлген адамның
қырқына немесе ... ... ... басын моланың үстіне қою ... ерте ... ... ... бірі ... саналады. Тас обаны
толығымен аршу барысында оба үш қабатты құрылыстан тұратыны ...... ... екіншісі – тас қабат, үшіншісі жер бетіне
салынған ағаш үй құрылысы. Ағаш үй ... ... ... ... Ішкі ... ... – 6 м 90 см, ені – 3 м 90 см болды. ... ... ... ... бағыттала тұрғызылған. Үй іші топыраққа
толып қалған. ... ... ... ... ... ... қабірді толық
тонай алмағаны анықталды. Мұнда попша ... ... ... ... сом әшекей дүиелер, құйма таза алтындар ... ... ең ...... ... ... екі бұғының айқасып
тұрғанын бейнелейтін алтын жапсырма, бір-бірімен тұмсық тіресіп тұрған ... бас ... ... ... Ұзын саны 358 ... Ең құнды 850-ші сынамалы алтыннан кем емес қасиеті ... ... ... жүргізілген аймақтардан көптеген құнды
заттай бұйымдар қала мәдениетінің ... ашып ... ... XX ... ... археологияның жетістіктері XXI ғ. ішінде
толығырақ ... өз ... ... ... ... ... орны, Алтын Орда
дәуірінде көркейген қаланың қалдықтары ... ... ... XIII ... мен XIV ғ., алғашқы жартысын Алтын Орда тарихын ... ... ... тұрақтанып, көркейген кезең деп сипаттайды.
Қала орнындағы қазбалар, тұрғын ... ... ... ... қалалар мазарларды аршу мен зерттеу, сөз жоқ, ... ... ... ... ... және қала ... мұражайларға
қосымша жұмыс жүргізуді талап етеді.Сонымен қатар, Қарағанды облысының
Қарқаралы ауданының ... ... ... Кент ... 6 км. ... ... Кент ... жүргізілген зерттеу жұмысы да ерекше орын
алады.
Мұнда 1985 жылғы зертеу жұмысы негізінде табылған ... ... ... танытады. Жер қойнауындағы жұмыс нәтижелері қорытындысы
бойынша темір рудасы, Сарғалы Алексеевка түріне жататын керамика табылды,
ал ... ... ... ... ... үйіндісі мен жануарлар
сүйектері мен әр түрлі құралдар табылып, мәдени мұражайдың орнын толтыруда.
Ия, археологияның ең ... ... ... тарихтың алғашқы тұрмыстық
дәуірін зерттегенде көрінеді. Мәселен, құм астындағы қала ... ... , ... сақ ... ... – Шірік Рабат қаласының орны
анықталды. Мұндағы ... ... 15 м-ге ... ... 850 м., ені ... , ал ... 40 ... асатын қатар екі бекініс орны ... 2-3 метр ... ... ... ... ... – ақ моншақтар
мен ыдыс – аяқ сынықтары табылды. Табылған археологиялық материалдар заттай
тарихи түп ... ... ... ... ... ... олардың сақталу дәрежесіне байланысты. Жүргізілген
археологиялық барлау және ... ... ... ... құндылықтарды
есепке алатын болсақ , мұнда сонау ежелгі XIII ғ ... ... ... тарихымен толық танысып, қазіргі Сауран жағдайымен салыстыруға
болады.
Мұндай мәліметтерді белгілі шығыстанушы ғалым, жиһанкез ... ... ... ... - ... атты ... келтіреді.
Демек, бұл зерттеушілердің жазғандарына қарағанда, Сауран кезінде сұлу қала
болған. Сауран қаласы Сыр ... өзге ... ... ... ... басынан кешірді.
Тарих сахнасында қалған Сауран қаласы, талай сұрапыл шайқастар ... ... ... ... ... – ақ Отырар алқабының орны да
ерекшелігімен көзге түседі. Отырар ... X – XIIғ., XIII ғ - XV ... - XVII ғ., ... ... ... ... Қазба жұмыстары кезінде
Отырар алқабынан XIII- XVIIIғ., аралығына жататын теңгелер табылған.
Отырар алқабы ... пен ... ... ... ... ... ... Отырар төбедегі археологиялық зерттеулер 2000 – ... ... ... ... ... ... Осындай зерттеулер т.б.
қала мен кешендерде де өз ... ... ... ... ... бойынша табылған нәрсенің қандай мәдениетке
жататынын, табылған және зерттелген ... ... ... ... ... ... ... толықтыру, жүйелі түрде зерттелуі мен
ойдан өткізілу ... ... да басы ... ... ... ... септігін тигізеді.
Бірақ, қалай дегенмен жаңа материалдар ... бұл ... ... ... Қайта зерттеу жұмыстарын жүргізу барысында әлі
де зерттеуді ... ... көне ... мен көне ... ...
жайлардың сырлары әлі де адамзатты таң қалдыруда. Бұл ... ... ... ... ... бағыттары болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. К.М. ... Д.А. ... Б.А. ... ... жайлы есеп. Алматы., 2005 ж, 10 б.
2. К. А. Акишев, К.М. Байпақов. ІІ- Вестник. Дн ... ... ж, №4, 76-78 ... К.М. Байпақов, Н.О. Алдабергенов. Отырар алқабы, ... ... ... ... 2005 ж. 7-14 ... А.Х. ... – 14. Қазақстан археологиясының зерттелуі,
(Ғылыми практикалық конференция еңбектері) Шымкент-Алматы., 2002 ж. 88 ... А.Н. ... ... ІҮ- б.д. ҮІ ... ... ... Алматы., 1977 ж. 67 б.
6. Труды научно – практической конференции. ... ... ... ... 2004 ж. 5-10 ... Ә.Х. Марғұлан. Орталық Қазақстандағы Беғазы ... А., 1966 ж 101 ... Ә. ... ... туралы естеліктер. Жұлдыз 1989 ж. №1, 6-
б.
9. Н.Ә.Назарбаев. В потоке истории. Алматы., 2001 ж. 89 ... Д.А. ... ... ... и раскопки. Москва.,
1959 ж. 177 ... ... ... 146-210 ... А.Х. Марғұлан. Отчет о работах археологической экспедиции.
1947 ж.// ИАН Каз ССР, СА, 1949 ж, ... Д.А. ... ... ... и ... ... ж. 120-133 ... А.С. Амальрик, А.Л. Монгайт. В Пойсках исчезнувших цивилизаций.
Москва., 1966 ж. 201-211 ... А. ... Отан ... №1-саны 2005 ж. 121-127 б.
16. К.М. Байпақов, Ж. К. Таймағанбетов, Г. ... ... ... университеті». Алматы., 2006 ж. 122 б.
17. Көрсетілген еңбек 128 б.
18.К.А. Акишев, К.М. Байпақов, Л.Б. Ерзакович. ... ... 1981 ж. 98 ... Б.Н. Нұрмұханбетов, Г.А. Ахатов, А.Ж. Бермағанбетов. Археологиялық
зерттеулер жайлы есеп. Алматы., 2005 ж. 17-18 ... ... ... в ... ... 1960 ж. 37
б.
21. К.И. Байпақов, А.Н. Подушкин. ... ... ... (Южно Казахстана), «Наука», Алма-ата.,1989 ж. ... К.М. ... Н.О. ... ... ... ... ... ескеркіштері. Алматы., 2005 ж. 7-14 б.
23. Отырар энциклопедиясы. Алматы., 2005 ж. «Арыс баспасы». 26 б.
24. М. Б. ... О ... ... ... ... ХІІІ-ХІҮ ғ. // Маргулановское чтения, Петропавл., 1992 ж. 6 б.
25. Қазақстан ұлттық энциклопедия ... А., 2004 ж. 369 ... К.А. ... К.М. ... Л.Б. Ерзакович. Древний Отрар. А.,
1972 ж. 57 ... К. ... ... ... ... ... 2005ж. 72
б.
28. К.М. Байпақов. Археологические Исследования по ... ... АН Каз ССР, 1991 ж. №12, ... ... ... тарихы. І-том. Алматы., 2006 ж. 39 б.
30. Сыр өңірі газеті. №2-28 ақпан, 2006 ж. ... К.М. ... ... ... сауран шаһары. «Gredo»
баспасы, Алматы., 2005ж 85 б.
32. Х.А.Алпысбаев. ... ... ... ... ... 1979ж. 3 б.
33. Е.А. Смағұлов, К.М. ... ... ... ... 2005 ж. 7-34 ... В.Г. ... В.В. Ворфоломесов. Археологиялық зерттеулер жайлы
есеп. Алматы., 2005 ж. 49-б.
35. Р.К. ... А.И. ... ... ... ... ... ... конференции молодых ученых «Ахинжановские чтение
-2004», Алматы., 2004 ж. 81-85 б.
36. ... ... , 87 ... А. ... ... қала ... маңындағы әулиелі кешендер,
«Отан» журналы, №2 саны, 2005ж. 164-168 б.
38. К.М. Байпақов, Ж. К. ... Г. ... ... ... издательский кабинет». Алматы., 1993 ж. 206
б.
39. К.М. Байпақов, Е.А. Смағұлов, Ғ.А. ... ... ... жұрты. Алматы., 2005 ж. 31-39 б.
40. И. ... З. ... ... Алматы., 2001 ж. 96 б.
41. Сарайшықтағы тың зерттеулер. «Қазақ ... ... 2000 ж. ... ... А.Х. Марғұлан – 14. Қазақстан археологиясының зерттелуі (Ғылыми
практикалық конференция ... ... 2002 ж. 24 ... З. ... Б. Әділгереев. Археологиялық зерттеулер жайлы есеп.
Алматы., 2005 ж. 33-43 б.
44. «Егемен Қазақстан» ... 2003 ж, 1 ... ... ... ... ... І-том. Алматы., 2006 ж. 49 б.
46. Ж.Қ. Құрманқұлов, А. Бірмұқанова, Ж. Қалиева. ... ... ... ... 2005 ж, ... Көрсетілген еңбек 57 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Тараз қаласындағы археологиялық қазба жұмысы8 бет
Оңтүстік өңіріндегі тарихи ескерткіштер6 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет
19 ғасырдағы реформалар13 бет
19-20 ғасырдағы Қазақстан баспасөзі81 бет
19-ғасырдағы қазақ музыкасы. 20-ғасырдағы қазақ музыкасы8 бет
21 ғасырдағы жаңа принцптердегі негізделген егіншілік жүйесін құру6 бет
21 – ғасырдағы туристік фирмалардың қызметі23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь