ХІХ ғасырдың 20-50 жж. Қазақ - Ресей қатынастарының тарихнамасы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І тарау. ХІХ ғасырдың 20.50 жж. Қазақ . Ресей қатынастарының тарихнамасы.
1.1 Ұлт . азаттық көтерілістің Қазақстандағы орны ... ... ... ... ... ... ... ... .5.16
1.2 К.Қасымұлы көтерілсі тарихнамасы, кезеңдері, талаптар, қозғаушы
күштері және саяси лидері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17.39

ІІ тарау. К. Қасымұлы көтерілісінің тарихнамасы
2.1 Кенесары Қасымұлының дипломатиясына зерттеулер ... ... ... ... ... .40.48
2.2 Қазіргі заман Қазақстан тарихнамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .49.60

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .61.67

Әдебиеттер және сілтемелер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..68.69
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі.
Кенесары Қасымов тарих сахнасына Абылай ханның ісін жалғастырушы ірі тұлға ретінде қадам басты. Ал ол кездегі жағдайға келсек, патша әскерлерінің бастырмалатқан әрекеттер салдарынан, сібір және Орынбор қазақтары туралы 1822 -24 жылдарына уставтар қабылданғанына қарамай, саяси оқшауланушылығын әлі де сақтап келе жатқан Қазақстан аудандарының тәуелсіздігіне қатер төнген болатын. Сондықтан көтеріліс шығарушы сұлтанның басты мақсаты Қазақстанның Абылай хан тұсындағы территориялық шептерінің тұтастығын қалпына келтіруге, Ресей құрамына кірмеген жерлердің толық дербестігін сақтауға құрылды, ол халық қозғалысынан бөлектенген жекеленген сұлтандардың, билердің өз еркімен кетушілігін қатал басып – жаншыды. Ресей саясатын қолдаушыларды аяусыз жазалады.
Қазақстардың бұл көтерілісі бастапқы кезінен -ақ кең құлаш жайған қарқын алды.
Тақырыптың мақсаты мен міндеті.
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт – азаттық көтерілістің негізгі мақсаты: бостандықты аңсаған қазақ еліне, яғни, тәуелсіздігіне қол жеткізу, қазақтың теңдігі үшін, қазақтың жері үшін бар өмірін сарп еткен Кенесары Қасымов өзінің туы астында үш жүздегі қазақ руларының едәуір бөлігін топтастыра алды.
Жұмыстың құрылымы.
Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған сілтемелер мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Тарихнамасы.
Қазіргі кезде Кенесары Қасымұлы турады жазған кітаптар аз емес. Кенесарының 10 жылдық көтерілісі туралы көрсетілген. Қазақ елі үшін, жері үшін қанын төккен Кенесары хан туралы көптеген еңбектер жазылған. Атап айтқанда Е.Бекмахановтың “Қазақстан ХІХ ғасырының 20-40 жылдарында” атты еңбегінде Кенесары хан туралы көптеген деректер келтірілген.
Кенесары хан жайында көптеген баспасөз беттерінде жарияланған “Ақиқат”, “Қазақ тарихы” журналдарында бірнеше мақалалар жарияланған. Ж.Қасымбаевтың “Қазақ хандары” атты еңбегінде Кенесары хан туралы, оның іс – әрекеті жайында нақты жазылған.
Әдебиеттер мен сілтемелер тізімі

1. Қ.Ахметов. “Кенесары хан Ұлытау өңірінде”. Астана 2002 ж, 3 б.
2. Бұл да сонда 8-9 б.
3. Ахмед Кенесарин “Хан Кенесары” 1992 ж, 4-5 б.
4. Бұл да сонда 9 б.
5. Бұл да сонда 21 б.
6. Бұл да сонда 23 б.
7. Бұл да сонда 24-25 б.
8. Ахмед сұлтан Кенесарыұлы “Кенесары және Сыздық сұлтандар” Алматы 1992 ж, 8 б.
9. Бұл да сонда 12-13 б.
10. Бұл да сонда 19 б.
11. Бұл да сонда 22 б.
12. Н.Э.Масанов, Ж.Б.Абылхожин “История Казахстана народы и культуры” Алматы 2001, 1892 б.
13. //Ұлағат - 2004 № 3-46-50 б. Ж.Жақаев.
14. // Жұлдыз – 2004 № 6, 112-120 б.
15. // Қазақстан тарихы. 2004 ж №5 – 312 б.
16. // Қазақстан тарихы. 2004 ж №1 45– 50 б.
17. Бұл да сонда 2005 ж. № 6 -45-51 б. Б.Серебренников.
18. // Ақиқат – 2005 ж №10 – 53-60 б. С.Ақтаев.
19. // Қазақ тарихы - 2005 №2 55-57 б. Ә.Дилебаев.
20. Е.Бекмаханов “Қазсқатан ХІХ ғ-ң 20-40 жылында. Алматы, 1994 ж.
5-8 б.
21. М.Қозыбаев. “Жауды шаптым шубайлап” Алматы, 1994 ж, 14-16 б.
22. Ж.Қасымбаев “Қазақ хандары” 1988 -99 ж.
23. Прошлое Казахстана в источниках и материалах. Алматы, 1998 ж.
24. Қазақстан тарихы очерктер, Алматы 1994 ж.
25. Е.Ирина Викторовна “Казахские ханы и династий” 2003 ж.
26. // Азия Транзит - 2002 ж - № 9 - 34 б. Р.Бимендина.
27. // Ана тілі, 2003 ж, - 200б.
28. Рязанов “Восстание Кенесары Касымова (1837-1847 г) исторический очерк” Алматы, 1993 ж. 90 б.
29. Середа Н. «Бунт Кенесары Қасымова. Вестник Европы, №8, 1870., 550б.
30. Б.Жамгерчинов. Киргизы в эпоху Орман хана, 127 б.
31. М. Қозыбаев. Ақтаңдақтар ақиқаты. Алматы, 1992 ж.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.............................................3
І тарау. ХІХ ғасырдың 20-50 жж. Қазақ – Ресей ... ... Ұлт – ... көтерілістің Қазақстандағы
орны.................................5-16
1.2 К.Қасымұлы көтерілсі тарихнамасы, кезеңдері, ... ... және ... ... К. ... ... тарихнамасы
2.1 Кенесары Қасымұлының дипломатиясына зерттеулер.....................40-
48
2.2 ... ... ... және ... өзектілігі.
Кенесары Қасымов тарих сахнасына Абылай ханның ісін ... ... ... қадам басты. Ал ол кездегі жағдайға келсек, патша
әскерлерінің ... ... ... ... және ... ... 1822 -24 жылдарына уставтар қабылданғанына қарамай, саяси
оқшауланушылығын әлі де ... келе ... ... аудандарының
тәуелсіздігіне қатер төнген болатын. Сондықтан көтеріліс шығарушы сұлтанның
басты мақсаты ... ... хан ... территориялық шептерінің
тұтастығын қалпына келтіруге, Ресей құрамына кірмеген ... ... ... құрылды, ол халық қозғалысынан бөлектенген ... ... өз ... ... ... басып – жаншыды. Ресей
саясатын қолдаушыларды аяусыз жазалады.
Қазақстардың бұл көтерілісі бастапқы кезінен -ақ кең ... ... ... ... мен міндеті.
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт – азаттық ... ... ... ... ... ... яғни, тәуелсіздігіне қол жеткізу,
қазақтың теңдігі үшін, қазақтың жері үшін бар ... сарп ... ... ... туы ... үш ... ... руларының едәуір бөлігін
топтастыра алды.
Жұмыстың құрылымы.
Дипломдық жұмыс ... екі ... ... ... мен ... ... ... тұрады.
Тарихнамасы.
Қазіргі кезде Кенесары Қасымұлы турады жазған кітаптар аз емес.
Кенесарының 10 жылдық көтерілісі туралы ... ... елі ... жері
үшін қанын төккен Кенесары хан туралы ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырының 20-40 жылдарында” атты
еңбегінде Кенесары хан туралы көптеген деректер келтірілген.
Кенесары хан ... ... ... ... жарияланған
“Ақиқат”, “Қазақ тарихы” журналдарында бірнеше мақалалар жарияланған.
Ж.Қасымбаевтың “Қазақ хандары” атты ... ... хан ... оның ... ... ... ... жазылған.
І тарау. ХІХ ғасырдың 20-50 жж. Қазақ – Ресей қатынастарының тарихнамасы.
1.1 Ұлт – азаттық көтерілістің Қазақстандағы орны.
Он ... ... үш ... ... ... ... қазақ
қауымының қайшылықтарын да, бірлігін де, ... пен осы ... ... ... ... ... ... тұрған жігіне XVIII ғасырдың
соңындағы Кіші жүздегі Сырым батыр ... ... не ... Кіші ... ... ... қозғалысында да дөл осындай
айқындалмады. Отаршылдыққа қарсы бой көтеруді үш жүздің барлық ... ... ... ... ... ұрпақтары бірауыздан қолдады десек
біржақтылық болар. Бұл ... ... ... емір сүру ерекшеліктеріне
байланысты кейбірде ат төбеліндей ақсүйектердің тайпалық - ... ... ... ... лықсытып, бірде үкіметке қарсы, екіншіде ... да ... ... отырғанын естен шығармасақ. Әрине, негізінен
қазақ феодалдары мен орыс ... ... ... ... ... ... облыстық басқармалардағы чиновниктер дайындаған құжаттарда
қауымның екіге жарылып кеткендігін жасырмай ... ... ... Ал ... ... болған саясатшылардың, көтеріліске байланысты
оқиғалардың ақиқатын іздеген басқа да авторлардың ... ... ... теред жік ашып көрсетілген. Абылайдың ұрпағы Шоқан
Уәлиханов жазбаларында көтерілісті даттап, оның ... ... ... деп баға бергенін жоғарыда келтірдік. /1/
Көрнекті зерттеуші, Шоқанның досы Ядринцев ... ... ... ... ... ... естелігінде Кенесары қозғалысына
біршама мән берген. "...көтеріліс кезінде дала екі ... ... ... үшін ... ... ... ... мойындады.
Жыршылардың суырып салма ақындар ... ... жеке басы ... А, ... ... ... саяси арнасы поэзия болды,
шешен тілдерімен сайраған ... ... ... ... ... белгілі ғалым саяхатшы хатшы Г.Н.Потанин да Шоқан ... жас ... ... ... мен ... ... ... әдебиетінен, мысалдардан қызықты мәліметтер келтіретінін түйіндей
келе, "дала сол кезеңде ... ... орыс және ... ... ... ... осы топтың белді жақтастары негізінде оңтүстік аудандарға, тақыр
жерлерде қоныстанды. Екі ... ... ... да ... ... ... де орын ... Ақмола облысы округының белді
биі Сапақ Тәңірбергеновтың асында болған ... ақын ... ... ... ... деп ... ... өңірінің ақыны Құлтымай,
оның ел үшін зиянын дәлелдеп ... ... ... ... ... ... ... Орынбор даласында ... ... ... ... ... ... ... тигізгенін
Н.Середа да қостайды. "Осы орданың тұрғындарыннң аз ғана ... ... ... оны хан ... ... Өте ... ... әкімдерден өзінің іс-қимылдарын тасада ұстайтын",— деп бағалайды
хан Кенені Н.Середа .
Патша үкіметінің саясатына наразылық ... ... ... ... үшін ... биік ... болғандығын XIX ғасырдың 60-
шы жылдарында қазақ ... ... ... ... ... ... ірі әкімшілік қызмет атқарған, қазақ ... ... ... ашық ... білдірген А.Гейнсте көңіл аударған.
"Кенесары барлық жаңа тәртіпке ... ... ... ... ... Олар ... ... мал-жайларымен қосылды,
өздерінің елінің қожасы сезінді. Қазақ билеушісінің өзін ... ... ... ... ерткенін, ешкім оған кедергі жасай алмағанын,—
А.Гейнс те толықтыра ... ... ... турасында халықтың және дала ... екі ұшты ... ... 1840 жылы ... және ... ... мезгілде бірнеше ірі жазалау топтарының Кенесарыға қарсы қимылдарының
өрістегенін талдай ... ... ... ауыр ... ... ... -жүздің Шөмекей руының белгілі биі ханға қызын ұзатқанын мақтан еткен.
Төртқара, Шекті және ... ... ... ... ... ханы ... ... мол болғанын айта келе, екінші жағынан, Қасымұлының ... ... ... ... ... ... жер, басатын тауы
қалмаған адамдар еді",— ... ... ... ... ... ... елге ... тұрғанда, жеке рулардың ... ... ... ... ... басу ... приказдардың
жанындағы аға сұлтандарға, негізінде әскери ... ... ... ... ... Көтерілістің тез арада Кіші және
Орта жүзді шарпуы патша ... ... ... бірқатар
шараларының қабылдануына себепші болды. Егерде Ертіс, ... ... ... бойында орналасқан казақ феодалдары отарлауды күшейткен уставтарды
қарсылықсыз да қабылдаса, казак ... ... ... ішкі
аудандарындағы ауылдар уставқа мейлінше қарсы болды. Кенесарыға ойысқан
семьяларымен, мал-мүлкімен жөңкілген осы округтық приказдан алыс ... ... ... ... ... ... ... "антты" бұзғаны үшін округтық приказдардан ... ... ... қазақ ауылдарынаа "контрибуция" сала бастады. Үкімет
анықтап берген өңірден көшіп кеткендер Ресейдің жауы деп ... ... ... ... ... губернаторларының талабымен дайындалған
көтеріліске дем берушілермен белсенді қатысушылардың тізімдері сақталынған.
Кейіннен ... ... ... ... ... ... ... приказдың аға сұлтандары шекаралық комиссияның
талаптарын қалтқысыз ... ... ... жақтаған, немесе ханға оң
пиғылда болғандардың сан алуан тізімдерін "құпия" деген грифпен Омбы ... ... Бұл ... бір артықшылығы қозғалыстың әр
кезеңінде Кенесарыны қолдаған Абылай ... ... ... ... береді. Сондай бұрын жарияланбаған бірнеше ... ... ... жылы ... ... сараланған деректерде Кенесары "бүлігіне"
қатысы бар деген бірнеше сұлтан, старшындар тексерілген. Деректің ... ... ... бар деп ... қойғандар тізімі, екінші жағында
олардың күнәсінің дәрежесі анықталған: сұлтан капитан Жалбыр Абдуллин,
старшина, ... ... ... ... ... бар ма, жоқ ... ... соғылмаған. Кенжеғали болысының старшинасы Шанка Мевдекин,
сұлтан Кенжеғали Аспандияров: 1838 жылы ... өзін ... ... бас ... ... ішкі аудандарындағы көтерілісшшерге қосылған.
Сол жылы ... ... өз ... ... оралған Округтық приказдың
ұсынысы бойынша одан 2 түйе, 25 ... 5 ... кара мал, 20 ... ... ... тізімінде Абылай тұқымынан Әбділда
Абылайұлы мен Төрежан Әбділдиндер ... ... ... ... сұлтандарды да өз ығына
көндіргенін айтып кеттік. Абылайдың ұлдарының бірі - ... ... ... ... бас иген белгілі шонжарлардың бірі болды. Бірде
мынадай ... ... ... ... ... ... Әбділда өзінің тобымен Кенесары сарбаздарының ... ... өзін ... бермек болған Әбділданы Кенесары жазаламай,
арнайы үй тіктіріп, екі күн қонақ етіп жібереді». ... ... ... ... жағына ойысты.
1838 жылы 100-ге тарта төленгіттерін, уақ ... екі ... ... ... әлі де ... ... қазақтарына көшіп
кеткен. Келесі 1839 жылы баласы Төлеужан сұлтанмен белгісіз себептермен өз
қонысына қайтып ... ... ... ... сай жоғарыда көрсетілген "контрибуцияны" төлеген. /3/
Ақмола округі ... ... ... ... ... ... ... Күшік, Жадай, Жанай Айшуақовтар, билер ... ... ... да көтеріліске қатысқандар қатарынан
бөлініп ... Осы ... ... ... ... ... ... кінәсі -өздері қоныстанған ... ... ... ... ... ... оралса да,
губернатордың нұсқауына ... олар ... ... Ал ... Күшік
Айшуақовтар кейіннен екінші рет Кенесарыға "қашып" кеткен. Ақмола округтық
приказында есімдері ... ... ... ... ... ... баса ... Осылар Кенесарының барынша қолдады.
Пикеттер мен басқа да ... ... ... ... ... сауда керуендерін тонауға қатысты. Округтардан болыстарын алшақтап
кешіп кетуіне, біздін ... ... ... ... ... ... ... айыпты оқуға болады.
Ақмола округы бойынша көтеріліске дем берушілердің ... мен ... ... ... ... Аманкелді және
Айтай билердің балалары Қойлыбай, Бекберді, Үмбетей "заңға қарсы істерге"
қатысқан, орыс қоныстарына ... ... ... Рытовты, оның
қазақтарын талқандауға қатысқан; билер ... ... ... ... ... ... ... Мұса Садырбеков інісімен
көтерілісшілерге қосылып, Ақтау бекінісін қоршауда ... ... би ... ... ... ... үгіттеген, кейін сұлтанмен тізе
қосып күресіп, ... ... ... ... жылы ... айының 1-інде жеке Сібір корпусының штабынан ... ... ... ... міндетін атқарушыға
рапортында Акмола округыңдағы ... ... ... ... ... айта келе, қазақтардың үрейін алу үшін ... ... ... ... ... ... ... ерекше мән
беру мақұлданған.
"Бұл оқиғалардың бүкіл дала өңіріне әсер ететінін ... ... ... ... ... ... есіңізден шығармай, жергілікті әкім ретінде Ақмола маңында,
жалпы осы далалық өңірде өзіңіздің болуыңызды ... деп ... ... шекара комиссиясының өкілін Сібір корпусының командирі.
Сібір губернаторының ... ... мән ... ... ... ең басты ошағы Абылай ханның ұрпақтарының Ғұбайдолла, Саржан,
Қасым сұлтандардың ... ... осы бір әсем ... ... қарсылықтың өріс алған
өңіріне үкіметтің ерекше мән ... ... ... ... комиссиясы,
князь В.Д.Горчаков көтеріліске катысы бар деген, тіпті ... ... ... кеп ... ... ... мән ... іс деп
қарады. Осы мәселе турасында мәлімет жинатуға патша үкіметі тек ... ... — аға ... ... ... ... қатар
округтық приказдардағы казактарға да үміт ... 1839 жылы ... ... ... болыснайларға "маңызды ... ... ... ... ... пен ... ... шілде
айында, округтық приказға қайтып ... ... ... ... ортаға салады. Уәли ханның жесірі Айғанымның ауылына ... ... ... ... ... ... Екі қазақты жібермей
ұстап қалған сұлтандар оларды ... ... ... ... ... ... ... Ал сұлтан Шиген Уәлиұлы оқ-
дәрі ... ... ... ... ... көрші ауылға апарып
салған. Бұл мәліметке қарағанда, Орта ... ... ... Уәли ... ... халық көтерілісін жақтағаны күмән
туғызбайды. Белгілі орыс ғалымы, саяхатшы ... ... ... ... ... ... Айғаным балаларымен, көтеріліс кезінде үкімет
жағын ұстады, ал Уәлидің бірінші ... ... ... ... мойындауына қарсы болған еді",— деп жазған. Көкшетау ... ... ... ... бар сұлтандардың тізіміне
ілінген төртеуі: Ниген ... Таны ... ... Уәлиұлы,
ханша Айғаным Уәлиева. "Бұл сұлтандар, - деп ... ... ... ... ...... пен ... шаштарын
тақырлатып, қырғыз болуға, одан ... ... ... қалуға
үгіттегенін... тағы да еске салған. Осы ... ... ... ... ат ... Көкшетау өңірінің бірқатар старшиндарының аты-жөндері
де келтірілген: Қараша-Жаңлыбай болысынан Шоқан Баянов, Жанабауыр Жаманов,
Мыңбай Қарашин, ... ... ... ... ауылдық старшыны
Байбатыр ... т.б. Бұл ... ... ... ... ... ... болысын Кенесарының "қарақшылары" шабуыл жасағанда ... оған ... де ... ... ... ... ерекше көз
жүгіртетін көтерілістің басты ошақтарының бірі – ... ... ... ... Тек, 1839 ... қатысты мәліметтерде, үкіметтің
сенімінен шыққан 18 сұлтан, 18 би, 7 ... ... ... қатысқандары анықталған сұлтандар: Маман, Тоқтамыс, Таймақ,
Дүйсембі, Таймас ... ... ... ... ... қатарында белгілі бай Мұса ... ... ... ... ... Көкшетау, Ақмола, Қарқаралы және ... ... ... ... ... ... қарағанда,
көтеріліске 80-нен астам сұлтандар мен билер белсене ... ... дені — ... ... ... /4/
Көтеріліске қатысқандарды анықтап жазаға тарту науқаны Кенесарының
жақтастары Жетісуға ... ... де ... 1847 ... ... Сібір шекара комиссиясының төрағасы генерал-майор Вишневский өз
мекемесінін ... ... ... ... ... ... ... генерал-губернаторға өтінішінде округтық приказдағы
"құпия тізімдерді" қолына түсіруді өтінген. 1847 жылдың қаңтар айының ... ... ... ... жазған хатында әрбір округ
бойынша "Кенесарының әлегіне" бой ... ... мен ... ... Батыс Сібірдің бас басқармасына да жіберуді еске салды .
Патша үкіметінің ... ... ... үшін ... ... ... баққандар ең алдымен округтық приказдың аға сұлтандары,
отаршылдық басқару жүйесімен ауыз жаласып үлгірген феодалдар, ел ... өз ... ... ... болыснай, ауылнай,
сұлтандар мен старшындар еді. ... ... ... ... ... ... тұқымдарының бір тобы. Патша үкіметімен ауыз
жаласқан Аманқарағай ... аға ... ... ... ... ... құжатындағы құпия тізімде Шыңғыс Уәлиұлының тұсында көтеріліске
қатысы бар ма ... ... ... жоқ деп ... ... Ақмола округының
аға сұлтаны Қоқырқұлжа Құдаймендин мен Шыңғыс сұлтан Кенесарыға қарсылардың
басын біріктіруде ... ... ... ... 1842 ... ... 10-ында "бүлікші" сұлтан Кенесарыға ... ... ... үшін ... ... ... медаль тапсырылды. "Бүлікші"
сұлтан Кенесары Қасымовқа ... ... ... ... сәтті
қимылдарына ерекше қолқабыс тигізгені үшін алтын медальға ие болды",— деп
жазылған сұлтан ... ... ... жарғыда.
Сыр бойында патша үкіметіне қарсы күресте ерекше орын ... ... ... ... ... туралы көзқарасын анықтау қиын.
1846 жылы патша үкіметінен силық ретінде кафтан, 1847 жылы 200 сом ... ... ... 1848 жылы ... ... ... ие ... батыр
Жанғожаның халық есінде қалған ... ... ... солқылдақтық
саясаты да Кенесары көтерілісінде көрініп-ақ қалды.
Елдің кең құрметіне бөленген Есет ... ... ... ... бір шама ... Есет ... Кенесарыға күдікпен қарады, Қасымұлын
хан деп мойындағысы келмеді,— деп жазды белгілі тарихшы ... Есет ... ... ... талап етті. Оны қабылдау Кенесарының
билігін хан ретінде танумен пара-пар еді. 1841 жылы ... ... ... Құлетай Құқановтың Орск бекінісі коменданты полковник Исаевқа
түсіндірме жазбасында ... ... ... ағысы бойында қоныс тепкен
30—40 шаңырақтан тұратын ауылында Кенесарының өзін ілтипатпен қабылдағанын
хабарлай ... ... ... Жаппас, Шемекей руларынан көптеген
қазақтардың жиналғанын Кенесарыны халықтың кең ... бір ... ... ... ... ... батыр" Көтібар балалары, ұлдары Дәрібай
мен Есетті ертіп, Шекті руының Тілеуқабақ руының билері мен ... ... ... ... мән ... "Қандай екендігі белгісіз
Көтібар батыр Кенесарының алдында ... ... ... ... Кенесары Көтібардың қыр көрсетуін қабылдамай, келісімге ... ... ... ... ауылына қайтып кетеді. /5/
Кенесарының ашық жауларының бірі — Құнанбай Өскенбаев. Қара ... ... ... ... ... ... Қарқаралы округының аға
сұлтаны дәрежесіне дейін көтерілді. 1846 жылы Орта және ұлы ... ... ... ... ... ... Құнанбайдың жеке
қасиеттерін аузынан сілекейі аға дәріптеген. Сол жылы ... ... Абай ... ... еді. ... Абайдың ұлттығын, терең ой иесі екенін
сипаттағанда, оған әсер еткен себептердің сырын ашқанда әкесі ... ... ... ... одан көптеген қасиеттер дарығанын еске алмайтын
сияқтымыз. Құнанбайды ожар, қатыгез, қара ... ... ... ... ... ... келгеніміз шындықтан біраз ауытқу. А.Янушкевич
өзінің күнделіктері мен жазбаларындағы Құнанбайдың жеке басын ... ... ... де жоқ. А. ... 1833 ... ... ... ... ... үшін ... ұйғарымы бойынша дворьяндық атағынан айрылған, 1841 жылдан Омбы
округтық сотында кеңсе қызметкеріне тағайындалып, кейіннен ... ... ... ... 1846 жылы ... ... ... ... ... (қазіргі Шұбартау ауданының
Алғабас совхозының Көксеңгір-Шыңғыс тауларымен шекаралас ... ... ... күн ... ... ... ... жөнінде көптеген
мағлұматтар алған. "...қарапайым қырғыздың баласы,— деп ... ... ... шешен, іскер, отандастарының қамын терең ойлайтын
Құнанбай дала заңдарының, құранның білгірі, қырғыздарға қатысты бар ... да ... ... Жаны таза ... мұсылмандыққа берілген
плебей (қара сүйек — Ж. Қ.) Құнанбайдын, аруақ ретінде ... кең ... ... де, бай да, жас та, кәрі де ... ауылдардан шұбырып, одан
кеңес алуға, сөзін тыңдауға ... ... ұлы ... ... ... күн ... ... би Құнанбай Кенесары көтерілісіне қарсы қазақ
феодалдарының күресінде патша үкіметінің сойылын ... ... ... ... ... ... төс ... іргелес өңірде көшіп-қонып жүрген, ұлы жүз ақсүйектерінің
арасында беделді Али сұлтанның Кенесарыға қарсы ... ... ... ... ... өз ... келуіне генерал
Вишневский тіптен разы болды. Оған дейін 76 жастағы ... ... ... ... Адамсат Ыбақов, Албан руының жетекшісі Хақым, Дулат
руының белді ... ... ... Әли ... ... қарсы күресу
мен Ресей билігін мойындауға келісім беру үшін жиналған.
XIX ғасырдың 80-шы жылдарында өз ... ... ... ... мойындаған Сүйік Абылайұлы кәрілігіне қарамастан Кенесарыға қарсы
белсенді үгіт ... бірі ... ... ... де ... И.Ф. ... ... Сүйік сұлтан орыс үкіметіне өзінің
берілгендігін білдіру үшін, офицерлерге, "қырғыздарға" сенбей, жандарына ең
сенімді және жас адамдар ертіп, абайлап ... деп ... ... ... ... бе, орыс ... мылтығының
жарқылдаған үшкір найзасынан ба, әлде Кенесарының жеңісіне күмән ... ... ... ... ... сұлтандарының бір бөлегі
Ресейдің билігіне бас иуге ... ... ант ... "Біз ... Кенесары бізге қандас, туыс. Оның мінезі бізге мәлім, қазір ... аш бөрі ... 100 ... ... ... Алайда бірде-біріміз Кенесарыға
қарсы қол ... ... ... ... ... Ұлы жүздің белді
сұлтандарының бір тобы ... ... бас ... ... ... ... найзаның ұшымен жол ... ұлы ... ... ... бір тобы тікелей тайып кетті. 1846 жылдың шілде
айының ... ... ... ... подполковник Әли Абылайұлы,
Адамсат Ыбақов, Қамбар Асланов, Жанғазы Сүйіков, ... ... ... ... Ішімов, Тінаш Таңатаров, билер Диқанбай Қажыланов, Сары Алтаев,
Саймбет Байдериев, Қарабай Түлесов, Менке Боқтыбаев, Туғамбай ... ... ... ... ... ... ... тағы да 16 би ... ... ... ... ... ... мақсатында төмендегідей шешімді бекітті: Кенесарыны
бүлікші, оның жақтастарын жауымыз деп ... ... ... байланыс
жасамау біздің казақтар арасында бір-біріне күдіктенушілікті, тонауды
тоқтату, ... ... ... орта жүз ... ... жол ... ... көрсек бір-бірімізді ескерту, сол
сағатта Ресей үкіметіне хабар беру.
Сонымен Кенесары көтерілісінің бір ... де ... ... ... ... ... Егер ... басты бөлігі отарлаудың
тереңдеуіне разылық білдіріп, 10 жылғы ... ат ... ... ... бір тобы ... ... ... қызмет
етіп, азаттық соғыстың басты кезеңдерінде көшпенді елді ... ... ... ... ... жеңілдеткені айқын. Кенесарының
күресті қолдаудан бас тартқан ауылдарды шауып қатігездік те ... ... ... аға ... шешуші кезеңде ел мүддесінен
айнығандығын айыптаудың бір көрінісі еді.
1.2 К.Қасымұлы көтерілсі ... ... ... ... және саяси лидері
Қазақтардың ХVІІ-ХVШ-ғасырларда болған ірі көтерілістерінен Кенесары
көтерілісінің ерекшелігі—оған үш жүздің бұқара халқы қатысты. Жұртшылық ... бас ... ... атой салмағанына және қозғалыстың бір жерде
күшейіп, екінші жерде бәсеңдеп отыруына қарамастан, ... ... ... кең ... жайып, жалпы халықтық қозғалысқа ... ... ... ... кетуін және олардың орнын
басқалардың басуын (әр жылдарда), ең бірінші: Кенесарының бір ... ... ... ... орын ... және ... аймағының
үнемі өзгеріп отыруымен түсіндіруге болады. Кенесары соңынан барлық рулар
ілесе алмады, көпшілігі өздері ... ... ... ... ... да олар ... ... уақытша, кейде мүлде тыс қалып
қойды. Бірақ ... ... біз олар ... толық қол үзіп, көтерілістің
қонысын бүтіндей тастап кетті дей аламыз ба? ... ... ... ... ретінде қарап, арқа сүйеген Кенесарыға деген іш тартуы
бәсеңсіген жоқ.
Белгілі рулардың, ... ... ... және арғынның бір бөлігі
Кенесары көтерілісіне қатысқан жоқ. ... жер ... әрі ... ықпалын аз көргендіктен қатыспаса, Шеген Мусиннің қол астындағы
арғын руының бір бөлігі мен ... ... ... Төлегеновтың
қарамағындағы жаппас руының кей бөліктері көтеріліске қарсы ... ... ... шыға ... Ал ... белгілі бір себептерге
байланысты көтеріліске қатысуға тәуекел етпеді.
Біз қарастырған ресми мәліметтерде қазақ ... ішкі ... ... шатасып кеткенін еске аламыз. Қазақтың ... ішкі ... кез - ... біле ... оны тек ... ... жадында сақтай алған. Ендеше, бұл мәселеден хабардар болмаған патша
шенеуніктерінің және ... да ... ... қате ... ... ... /7/
Қазақ руларының қозғалыс ағысына біртіндеп-біртіндеп араласқанын
байқауға болады. ... ... саны ... ... ... бұл ... ... өзінің шырқау шегіне жетті. Дәл осы
кезеңде қозғалыс Қазақстанның қазіргі жерінің денін тұтастай ... ... ... Кенесарыны белсене қолдағандар: қыпшақ, төртқара,
жағалбайлы, табын, тама, шөмекей, бағаналы, шекті, алшын, ... ... ... еді.
Аталған қазақ руларының барлығы патшалық Ресейге күреске шыққан жоқ.
Шөмекей және ... ... ... ... даласының қиян шетінде өмір
сүргендіктен, олардын Россиямен мүдделері ... келе ... ... ... ... ... бойында және Қызылқұмда жаз
жайлап, қыс ... ... Олар Хиуа және ... ... шекаралас
қоныстанды. Шөмекейліктер мен шомішті табындар Қоқан және Хиуа бектерінің
ауыр езгісін бастарынан кешіріп ... ... да осы ... ... ... ... құтылу үшін Кенесары көтерілісіне
қосылды. Дәл осындай нәрсені Ұлы жүз руларына (дулат, ... ... ... ... ... ... Ұлы жүз ... ауысқанда бұл қазақ
руларының Кенесарыға қосылуы — олардың патша отаршылдарының езгісіне емес,
ол Қоқан бектерінің қанауына ... ... ... ... арғын және жаппас руларының Кенесары көтерілісіне
қатысуын жоққа шығарады. Мысалы, М.И.Стеблин-Каменская: «Шеген ... ... руы ... ... жоқ, сондықтан 1845-жылы
көтерілісшілердің қатарында арғын руы қатыспаған деуге негіз бар»,— ... ... ... ... мәні ... «Арғын»— рудың жалпы атауы, ал
бұл рудың құрамында Қазақстанның барлық аймағында орналасқан қарпық, темеш,
қаракесек, ... ... ... ... бар еді.. Аталған ру
тармақтары көтеріліске белсене атсалысты. Шындығында, тек би ... ... ... ... ... бір ... ғана ... дейін көтеріліске
қосылмады. Бірақ арғын руының ата мекенінің ортасынан ойып ... ... ... ... бұл тобы ... ... қосылды. Ал арғын руының рубасысы Шеген ... ... ... ... оның ... ... руының жеріне
бекініс салуға рұқсат бергені үшін енді билеуші ... ... ... ... бастады.
Ол 1845-жылы Ахмет Жантөринге былай деп жазды: «Сіз ... ... ... Мойныма таққан соң мен қызға, әйелге айналдым, ал ... ... жас ... айналдым.. Алтын, күміс ақша алдым. Менің жерімде дала
сұлтаны Ахмет бекініс салып, орыстан әскер ... Не ... ... ... ... Тек қана ... шаш ... мұртымызды баспай, аузымызға
салбыратып жіберу ғана қалды. Оны да ... әлі! ... ... ... бір. Сіз ... іс ... жол ... Мен дәрменсізбін. Сіздің
патшадан рақым сұраймын деген ... біз ... ... ... ... ... оқиға болды және неден болғанын білмеймін. Менің ойымша,
сен сұлтандықтан, ал мен би болудан бас тартуымыз ... ... ... ... ... ... ... қонады». Біздің кепеміз келісетін емес,
сондықтан мен өзімді би, сені ... деп ... Мен: ... ақылдасатын
болар, ойымызды ортаға салармыз деп ... ... ... ... мен ... өзім ... ... бұлай? Білмеймін».
Жаппас руына байланысты да осыны айтуға болады. Жаппас руының белгілі
бөлігі ... ... ... көтеріліске қатынасып, Кенесарыны
қолдады. Кенесарыны тек зауряд хорунжий ... ... пен ... қол ... ... ... қазақтары ғана қодамады, олардың
ауылын Кенесары 1845-жылы ... ... ... ... өкіметтің ресми хабарламаларында жаппас руының
көтеріліске қатысуы жоққа шығарылып, ... ... ... бітіспес жауы
ретінде көрсетеді. Бұндай ойдың негізсіз ... ... ... көз ... ... ... руын шабуыма 1844-жылы осы жаппас руынан ... ... 100 ... ... ... ... Бұл кезде жаппас
руының Алтыбай мен Жанғабыл бастаған қазақтары ... ... ... ... ... ... де сыбайласа араласты. Жаппастықтар
Наурызбай мен оның жасауылдарын иіліп қарсы алып, ... ... ... ... уәде ... ... қонақасы беріп, ауыл-ауылға ... Түн ... ... ... ... кеткенде, зауряд хорунжий
Жанғабыл өзінің сыбайластарын жиып, Наурызбай мен оның ... ... ... ... ойға алған ісін сәтті аяқтау үшін әрі
жақтастарын жігерлендіру мақсатында өзінің соңынан ... ... ... ... келе ... деп ... ... ал кімде-кім көтерілісшілерге
қарсы шығудан бас тартса, ... ... ... деп ... да ... ... ... да болмасын жаппастық оның сөзіне
еріп, бүлікшілерге қарсы көтерілді және ... ... ... ... /8/
Жанғабыл жасауылдарды өлтіріп, Наурызбайдың қосына жақындаған ... ... ... ол, ... ... ... жасырынып
үлгерген еді.
Наурызбайдың жүз жасауылының 95-і қаза тапты, ... ... ... ... Байтабын да бар еді, ол ұзақ ... ... ... ең ... оны батпаққа тықсырып, қоршауға алған кезде
оққа ұшты.
Осы оқиғаға байланысты зауряд хорунжий ... ... ... ... жолдаған хабарында былай деп жазды: «Россияның
бодандығына адал боламыз ... ... сай және ... ... алу үшін біз қас ... 95 ... өлтірдік».
Кенесарыға Байтабын батырдың өлімі өте қатты батты. Омар Шипин өзінің
«Жеті батырдың оқиғасында» сол кезеңде ... ... ... жасауыл
Төлегеннің әңгімесін келтіреді. Кенесары Байтабынның өлгенін естіген ... ... ... ... 3 ... бойы аза ... Төртінші күні
батырдың бейітіне ескерткіш орнаттырды. Осы ... әлі ... ... ... ... жер ... ... ал көз жумған жері
«Байтабын соры» деп ... ... ... ... ... ... ... өкілдерін арғын
руының басшысы Шеген Мусинге жұмсап, онан ... ... ... ... ... келу үшін ... түсуін және «оған Наурызбайдың
өзі кінәлі ме әлде жаппастықтар кінәлі ме, сол туралы мәлімет ... ... ... ... ... ... билерінен есе қайыру үшін Кенесары зауряд
хорунжий Жанғабыл мен басқа да қырғынды ұйымдастырушылардың ... ... ... ... қырғынына себепкер болған
Жанғабылдың, Алтыбайдың, сұлтан Омаровтың, ауыл иесі Мырзабек Құлмановтың,
Ниман Алтыбаевтың біраз ... ... ... Кейбір кездерде жаппас руының
ауылдарына шабуыл жасау ... ... ... ... ... да, ... ауылдарға шектен тыс қатыгездік жасады.
Алайда жаппас руының дені, Наурызбайдың ... ... ... ... ... қолдауын тоқтатқал жоқ. ... ... ... ұйымдастырушылардың бірі — жаппас
Елемес Сұлтабаевтың билеуші-сұлтан Ахмет Жантөринге берген куәлігі ... ... ... ... және ... ... Жанғабыл Төлегеновке
өткен жылғы Кенесарының жақтастарын өлтіргеніміз үшін өштесуде, ол бізге-
шабуыл жасамасын деп, ауылдарымызбен Сібір ... ... ... ... 120 ауыл ... ... ... кетті, біздің қанша
бөлінбеуге шақырғанымызға қарамастан, олар ... бас ... біз оның ... өлтіруге қатысқан жоқпыз деп жауап ... ... ... жаппастықтарды өзінің саяси дұшпаны санамаған.
Жанжалды тоқтату мақсатында ол 1845-жылы жаппас руына ... ... ... үшін ... ... ... Оп: «Үш ... — Байтабын, Қанай және
белгісіз тағы бір азамат үшін құн ... ... ... ... ... мен ... қылышын қайтарса, онда ол жаппас руына ешқандай кек
сақтамай, біткен іске ... ... ... /10/
Екі жақты езгіге—солтүстік батыста патша өкіметінің ... ... ... ... езгісіне және сұлтандар мен
билердің патриархалдық-феодалдық қанауына ұшыраған қазақ халқының бұқарасы
Кенесарының соңынан ... оның ... ... ... ... адам ... ... жеңілдетеді деп ойлады.
Қазақтар көтерілісшілерге қосылу себебін «зорлық пен ... ... деп ... ... Сарым болысының азаматы Жаңғұты
Бумантаев Ақтау комендантына берген түсініктемесінде былай деп ... ... ... ... мен ... ... қырға ішкерілей ендік, алыстағанда іздегеніміз тек ... ... ... ... ... Соқыр би мен Базар старшын
да берді: «Біздің ... ... ... ... мен татар Бегіштің жәбірлеуі».
Кенесары көтеріліске қатысқандарға тек жер беруді уәде еткен ... ... ... бай өмір ... деп те уәде ... ... жақтастары берген түсініктемеден де көруге болады. Орынбор Шекара
комиссиясындағылар ... ... ... ... ... олардың көпшілігінің жауабы біреу ... ... ... өмір сүргіземін деп уәде берді». Бағаналы руынан шыққан Тұрлыбек
Темағынов тергеу барысында: «Мен Кенесарыға байлық табу үшін ... ... ... екінші бір жақтасы, Кенесарының жүзбасысы болған Тайман
Мейірманов былай ... ... ... ... оның Ордада атағы
шықты және кімде-кім оның ... ... ол бай ... ... ... отбасымен, туған-туыстарымен Кенесарыға көшіп барды.
Сонымен бірге, Кенесарының патша үкіметі тартып алған қазак, жерлерін
қайтаруды және салынған бекіністерді жоюды, алым ... мен әр ... ... ... талап етуі және бұрын қазақтарға тиесілі болған жерлерді
қайтару үшін Қоқан мен Хиуа ... ...... халқының өмірлік
мүдделеріне сай еді. Кенесары: «Қазіргі бастықтар... ... ... ... халықты мазалауда»,— деп жазды. Мұны ... ... де атап ... ол: ... ... далаға бекіністердің салынуына
қатты наразы және барлық ... ... — ауд.) ... ең ... ... тартып алып жатыр» деп жар салды»,— деп
жазды.
Кенесары қазақ жерлерінің ... ... ... қана ... ... кері қайтару үшін де халықты ... ... ... ... ... ... салынған бекіністерді талқандап, өртеп жіберемін»,—
деп өкіметке сес ... ... ... ... жүргізе отырып, Кенесары олардың
шеңгеліндегі Ұлы жүздің жерлерін қайтаруды ... ... ... ... ... ... байланысты Азиялық департаментке: «Оның Қоқан
жерлерін басып алуға тырысуының түпкі мақсаты — сол жерді ... ... деп ... ... ... ... да үзілді-кесілді қарсы шықты. І-
Николайға жазған хатында ол: ... ... ... ... ... ... жан-жақтан қысым көрсетіп, шеттетіп жатыр, бұл біздің халық үшін
үлкен қасірет»,— деп мәлімдеді. ... ... ... ... ... ... ... баж салыгын салдыңыздар, демек, бұл бізге ... ... ... сіздердің қол астарыңызда тұру тіптен
мүмкін емес»,— деп жазды.
Кенесары «ежелгі тәуелсіздікті ... яғни ... ... құрамыз» деген ұранмен күрес жүргізді.
Халық бұқарасының жанына ... ... ... ... де,
жалшылардың да, жатақтар мен егіншілердің де мүддесін ... да ... ... ... ... ... ... жалшылар туралы Кенесарының ордасында болған
көптеген орыс шенеуніктері ... ... ... ... ... ... ... кейін тұтқыннан оралған соң болған
тергеуде: «Кенесарының қол астында 1500 жас өспірімдер мен ... деп ... ... ... арнайы барған патша тыңшысы ... ... ... мен ... ... көрдім. Олар зорығып өлген
жылқының етін жейді әрі киім ... де ... Олар ... ... өмір сүреді»,— деп хабарлады.
Сонымен бірге Мейер де: «Кенесары туының астына, негізінен, үй-жайсыз
ержүрек жігіттер ... деп ... ... мен ... ... ... туралы қазақтың халық
әндерінде де айтылады.
Көтеріліске егіншілер де белсене қатысты. ... ... ... мекендеген шекті, кішкене шекті және ... ... ... ... ... ... бірге көтеріліске Торғай және Ырғыз өзендерінің ... ... ... да ... Ал ... мен ... ... осы
қозғалыстың орталығы болғаны белгілі.
Полковник Бизановқа берген түсініктемесінде ... ... ... бірге ұсталған қазақтар Кенесарының қол ... ... олар ... ... ... ... күн
көру үшін сіңген жарпы-жақыбайлар»,— деп мәлімдеді.
Өзінің түсініктемесінде ... ... ... жақтастарынан
басқа, оның қасында 300-ден астам үй төленгіттер бар, олар ... ... ... ... ... жүреді. Орта және Кіші орданың әр
түрлі руларынан құралған төлеңгіттермен ... ... ... ... уақтар, керейлер де бар»,— деп хабарлады. /12/
Соғыс жағдайында төленгіттер Кенесары үшін ... күш ... ... ... ... да ... ... төленгіттер,
негізінен, әскери жасақшының қызметін ... ... ... ... ... ... кейбір жеке қазақ ... ... ... деп ... Бұның өзі, уақытша ... да, ... күш ... ... ... көрсетеді.
Алайда төленгіттіктің уақытша қайта өрлеуі жалпы ... ... ... алмады, олардың бір кездегі әскери жасақ ... ... ... ... ... ... тобына айналып бара
жатты. Мұны көтеріліске қатыспаған Кенесарының өз туыстарындағы, ... ... ... Рүстемнің және басқалардың қол
астындағы төленгіттердің жағдайынан-ақ көруге ... Осы ... ... ... айналдыру үшін өкімет орындарымен
үздіксіз хат жазысумен болды. Дәл ... ... ... ... ... ... де ... еді.
Кенесары әскерінің ішінде қазақтың үш жүзінен аса ... аты ... ... ... ... ... шыққан Ағыбай (Орта жүз ... ... ... ... ... жүз — ... ... (Орта жүз
— Торғай) Иман Дулатов (Амангелді батырдың атасы), табын Жоламан Тіленшиев
(Кіші жүз — ... ... ... (Ұлы ... ... Аңғал батыр
(Орта жүз — Көкшетау), қыпшақ Басығара батыр (Орта жүз — ... ... ... ... жүз), дулаттан шыққан Жәуке, Сұраншы, ... ... ... жолдастары болды.
Кенесары батырларының әлеуметтік құрамы біркелкі емес еді. ... ... ... Бұқарбай, Жеке батыр, т.б.) батырлармен қатар,
Кенесары батырларының ... ... ... аты ... ... ... ... биі Жоламан Тіленшиев те болды. Орынбор Шекара
комиссиясының төрағасы генерал Генстің ... ... 800 ... ... қойы және 50 ... болған.
Аталған батырлардың барлығы Кенесарыны көтерілістің соңына дейін
қолдады. Осылардың әрқайсысы туралы көптеген өлең, ... ... ... ... ... ... қалдырған. Сонымен бірге, мұрағат
құжаттарында, көтерілістің соңына дейін қатыспаған ... да ... Бұл ... ... ... Қазақстанның сайын даласынан Ұлы
жүздің жеріне қоныс аударған кезінде байқалады. Мысалы, Кенесарыны Ұлы
жүздің ... ... және т.б. ... ... ... ... батырлардың көтеріліске қатысудан бас тартуының
себебі туралы мәлімет кездеспегендіктен, оның ... ... ... ... Айта ... бір жай, ... ... қауіп-қатерінен
сескенген олар өздерінің әр түрлі әлеуметтік ортадан шыққанына қарамастан,
белгілі бір уақытқа дейін бірлесіп қимыл жасады. Алайда ... ... ... әр ... ... тегі қозғалыстың түпкі нәтижесіне
әсер етпей қоймады. Батырлардың әлеуметтік құрамы ... ... ... ауыз әдебиетінің материалдарынан алып отырмыз. Мұрағат деректері
тек қана ... ... ... ... ғана ... ал
олардың жеке бастары туралы мәліметтер ... қана ... ... және оның ... жөнінде фольклор материалдарының
құндылығы сонда, ... ... ... аяғы мен ... ... ... жеке ... басқа да қатысушыларының өз
аузынан ... ... ... ... арта түседі. Кейбір
мәліметтерді сол уақиғаларды көзімен көрген адамдар жазып қалдырған. 1890-
жылы Т. ... ... ... Шынбай Мыңбаев пен Бектеміровтен
жазып алған естелігі ерекше қызықты. Олардың айтуы бойынша, Ағыбайдың әкесі
Олжабай шұбыртпалы ... ... ол ... ... ... ... (олардың ағайындарын қосып санағанда 62 үй ... ... ... ... бастап қатысқан. Олар Кенесары әскері қатарында
шайқасты. Мысалы, Танабай ... ... бірі ... ... ... ... ... өзі де батыр кісі еді.
Ағыбайдың шешесі Ақмола облысында көшіп-қонған тарақты руының қызы
екен. Әкесі қайтыс ... соң, 13 ... ... ... ... бар байлығы тек «бір түйе, бір ат ... ... ... ... Кейде тіске басар ештеңе табылмай қалғанда, Ағыбайдың шешесі ... бай ... май, сүт және ... ... нәрселерді рұқсатсыз алып
отырыпты. Тым шектен шығып бара жатқан соң, ... ... ... Қасым
батырдың шешесінен оның бұл әдетін ... және ... ... ... етіпті.
Ағыбай Саржан мен Есенгелдінің және Ержанның 1836-жылы Ташкент
құсбегісіне барған елшілігіне де ... ... ... ол ... мектебінен өткен, есейген батыр болып қосылды. ... ... әрі ... ... ... болды. Кенесары оны еш уақытта өз
атымен атамай, әзілдеп «Көсе» деп атап, өте ... ... ... ... көзі ... оның сыртқы түрін -былай деп суреттейді: «Ағыбай —
иегінің айналасында ғана ... ... ... ... ... кісілерді
«көсе» деп атайды), ұзын бойлы, кең ... ... көз адам еді. ... ұзын ... ... қаруы тоғыз түйінді, сырғалармен
әшекейленген найза болды. Ол құлан терісінен жасаған мықты қайыс ... ... еді. ... ... ... жанында күнге шағылысқан
қылышы мен қысқа қайқы семсері болды».
Көтерілісшілердің Ағыбайға ... ... ... ... ... ... ... әңгімесінен байқауға болады. Бірде ханым Кенесарыдан:
«Сіз әскеріңіздегі кейбір адамдарға мыңбасы, бесжүзбасы деген атақтар беріп
жатырсыз, неге сіз ... атақ ... деп ... ... ... «Егер әскерімнің алдыңғы легі ұрысқа «Абылай!» деп ... ал ... ... ... ... соғысқа кіріседі. Міне,
сондықтан да мен оған ... атақ ... ... деп жауап беріпті.
Ағыбай көтерілістің соңына дейін Кенесарыға ... ... ... ... қаза ... соң, ... ... руымен қазіргі Ақмола
облысының территориясына қоныс аударып, 83 жасында Қайрақты деген ... ... ... ... жартысында шығарылған «Ағыбай батыр»
қисасы оның ... ... ... ... бір ... ... —Амангелдінің атасы, қыпшақ
руынан шыққан Иман батыр еді. Ол 1780-жылы бұрынғы Торғай ... ... жары ... ... ... Иманның әкесі Дулат орта ... ... Иман ... ... ... Есіл өзені жағасындағы
Көкалажар қамалын Кенесары - әскері қоршауға ... ... ... ұзақ ... ... Иман батыр кішігірім
тобымен байқатпай барып, қамалдың сыртынан соққы беріп, оған ... ... ... соң, Кенесары сарбаздарын ... ... ... ... ... қасымда жолбарыстай қайратты, түлкідей айлалы
Аякеңнің болғанына өте ризамын»,— дейді. Сонан ... ... ... ... ... «Аяке» деп атап кетіпті. ... жасы ... ... ... ... ... ... болды.
Табын руынан шыққан Буқарбай батыр ... жүз, ... ... ... ... серіктерінің бірі еді. Бұқарбай батырдың ... ... ... ... ... ... ... кең тарап
кеткен. Өзінің бір әңгімесінде қоқандықтардың Күреш ... ... ... ... ... мынадай әңгіме айтып беріпті: Ауылдың тоналып,
адамдардың тұтқынға айдалып кеткендігін ... ... ... ... ... соңынан түседі. Ол қоқандықтарды қуып жетіп,
малдарын қайтарып, тұтқынға ... ... ... ... ... сұлу қызына көзі түседі. Ауылға оралған соң, Бұқарбай батыр Күреш
байдан қызын өзіне әйелдікке беруін сұрайды. ... ... ... ... ... ... қызымның қалың малына 47 бас мал ... ... бере ... ... ... ... батыр: «Менде бірде-
бір мал жоқ, ... ... ... ... деп ... ... Сонда
қыз орнынан тұрып, әкесіне қарап: «Егер Бұқарбай бізді қоқандықтардан
құтқармағанда, қазір мен қайдағы бір ... ... күңі ... ... ... ерлігінің өзі қалыңмалдың құнына татиды. Мен тек осыған
күйеуге шығуға серт ... ... ... ... Бұқарбайдың кедей ортадан шыққандығын айтқызбай-ақ, айғақ
етіп тұр. Басқа бір фольклор материалдарында Бұқарбайдың ... ... ... ... аса ... ... ... әдебиетінің шығармаларында басқа да батырлар туралы үзінді
мәліметтер бар. Мысалы, Омар ... ауыз ... ... ... ... ... ... хикаясы» атты шығармасында
Құдайменді батыр туралы ... ... ... ... ... ... батырдың қалыңдығын тартып алып,
Қара Кеңгір және Ұлытау маңындағы жайылымдарын бермей, оны қуып жібереді.
Сонда ... ... ... ... ... ... ... батырларының әлеуметтік жағдайы туралы мәліметтер
мұрағаттық деректерде де ... ... бас ... ... Герн ... ... ордасында болып, оның жанындағылардың жалпы кедейлігін,
жайылымдарының нашарлығын айта келіп, қосымша Жеке батырдың ауылында 15 ... сиыр ғана бар екен деп ... Жеке ... шын аты — ... 1838-
жылы Ақмолаға шабуыл жасаған кезде көрсеткен ерлігі үшін ... оны ... деп атап ... Герннің Жеке батырдың 15-16 сиыры бар деген хабары оның 5-10
үйден құралған ауылындағы адамдардың ... ... ... ... бір ... ... айналасындағылардың ішінде ерекше
сеніміне ие ... ... ... (қазақ) шыққан батырлар:
Жеке, Жанайдар, Сүтен және Шоқмар»,— деп атап ... ... ... ... ... бір ... халық
бұқарасының арасынан шыққандар екен.
Кенесары қозғалысына қазақ қоғамының әлеуметтік ... ...... мен ру ... де қатысты. Олардың бір бөлігі
көтерілістің ... ... ... ... ерді және ... оған адал болды. Бұлар, негізінен, Кенесарының жақын туыстары еді.
Сұлтан Сейілханның түсініктемесіне ... ... ... ... ... бірге жүрген туыстары мыналар: Наурызбай, Ержан Саржанов,
Құдайменді, Сейілхан Бегалиев, Ораз Бопинов, ... ... ... және ... басқа, Кенесарының жақтастарының арасында патша өкіметіне ... ... ... ... ... кейін өздерінің
бұрынғы еркіндігінен айрылып қалғандар немесе кедейленген сұлтандар болды.
Олардың да бір бөлігі Кенесарыны ... ... ... ... ... ... ... бірі-Сармын Тұрсынханов тергеу
барысында көтеріліске қосылу себебі: «Олардың ... ... де ... етіп ... бұл атақты қарапайым биге ... ... ... ... ... ... Жолбарысов туралы шекаралық
басқарманың шенеунігі Сердюков: «Оның жағдайы нашар және адамдары да жоқ»,—
деп хабарлады.
Сұлтандардың екінші бір бөлігі көтеріліске халық ... ... ... ... және ... ... ықпалын жойып алудан
қорқып қосылды. Олардың арасында даланы басқарудың жүйесінде белгілі бір
қызмет атқарып ... ... ... да бар еді. ... ... бастығы полковник Талызиннің 1838-жылғы жазған мәліметінде:
«Жыртқышқа Ақмола өкірүгі сұлтандарының көпшілігі қосылып ... ... ... ... ... және Көкшетау өкірүгтерінің де қосылғаны
анық. Басқа барлық сұлтандар сырттай үкіметке адал ... ... ... жасырын байланыста болды»,— деп жазуы бекер емес. Бұл сұлтандар
көтерілістің уақытша серіктері болды. Олар ... ... ғана ... қолдады. Көтеріліс бірте-бірте қазақ жеріне
кеңінен ... ... ... ... ... ... ... Құдаймендин, Күшік Айшуақов, сұлтан Дайыров, ... ... ... жау ... шығып кетті.
Күшік Айшуақов көтерілісшілер арасында жүріп полковник Талызинге: «Мен
дуанға келе алмағаныма ... ... ... Кенесарыдан бірте-бірте
алшақтап барамыз, біз оны дұшпан деп есептейміз»,— деп жазды.
Сұлтан ... та ... ... ... ... ... кетуге дайын екендігін хабарлайды. Ол: «Патшаға қарсы шығу және
қару көтеру еш ... ... жоқ және зиян ... де ойламаймыз, қай
жерде болмайын, бар уақытта да патшаға адал ... ... ... деп
жазды.
Кенесары көтерілісіне ру ақсүйектері — билер, ірі феодалдар ... ... Шаң ... ... ... Мұса ... және т.б. Мұса
Шорманов көтеріліске қосылғандықтан ғана өзін ... аман алып ... ... ... ... ... оның бар ... алатын еді.
Мұса Шорманов өзін ақтау және патшаға адалдығын ... ... ... орындарына: «Кенесарыға еш уақытта қосылған емеспін және
оның күресін қолдаған жоқпын. Ол мені ... еді, ... мен онан ... ... белгілі, үнемі Кенесарының қаскөйлігіне қарсы күресіп
келдім»,— деп жазды.
Үкімет өзінің ... ... ру ... және ... ... ... тұрды. Олардың жері мен байлығын сақтап қалуға ... ... ... ... ... ... ... берді.
Көтерілістің шешуші кезеңдерінде олар шынында да көтерілісшілерді тастап,
патша үкіметі жағына шығып кетті.
Көтеріліске жеке ... ...... және ірі феодалдардың
қатысуы көтерілістің жалпы дамуына әсер етпей ... ... ... мен бір ... ... ... ... емес ірі феодалдар мен билердің іс-қимылдары кетеріліске шыққан
халықтың күшін біріктіруге елеулі түрде кедергі ... ... ... әр ... ... қимыл жасады. Кейбір кездерде ру басшыларынсыз-ақ
қазақ ... ... ... арасына үндеулер таратып, тікелей жұмыс
жасады. Ал кей кездерде ру билерінің өздерін көтеріліске ... ... ... руларын олардың басшыларынан бөліп әкету ... ... ... ... ... ... биі ... Мусин 1845-жылға дейін
көтеріліске қосылмады. ... оның қол ... ру ... ... ... Шеген Мусиннің туыстары арасындағы ... ... ... оған ... ашық ... ... бармады.
Шеген Мусиннің және басқа да ру басшыларының беделі мен ықпалы қазақ
қоғамындағы ... ... ... ... ... ... негізделген еді. Осы қалдықтар ру «көсемдерінің» беделі мен
билігін мойындаудың алғышарты болды. /16/
Дәл осындай пікірді Есет Көтібаровқа байланысты да ... ... ... ... қол үзуін қалай түсіндіруге болады?
Бұның басты себебі: тағы да сол ... ... ... ... пен ... жатыр. Есет Көтібаров шекті
руы тілеуқабақ бөлімінің рубасы бола ... ... ... сұлтандарына
жолдаған хатында өзінің руын «тілеуқабақ халқы» деп ... өз ... ... ... мүддеден жоғары қояды. Кенесары оның руластарының
бұған жасаған ... ... ... ... ... ... Есет оған ... онымен байланысын үзді. Сонымен бірге, шекті
руы мен төртқаралықтардың арасындағы бұрыннан келе ... ... да ... керек. Кенесарының Есетпен достық қатынас орнатуға
және көтеріліске шыққан ... ... ... ... ... сәтсіз аяқталды.
Қазақстанға тән, қозғалыстың тұйықтығы мен бір ... ... және ... ... ... ... ... іс-қимылына да әсер етті. Есеттің ортақ жау — патшалыққа қарсы
күресі ... ... ... ... түсінген Кенесары онымен
әскери қақтығысқа бара қойған жоқ. Есеттің көтерілістен шет ... ... ... ... ... ... және ... шыққан
халықтың бірігуіне кедергі жасағандығын көрсетеді, сонымен бірге, кейбір
батырлардың ... ... ... ... ... кеткенін де
көреміз.
Ықпалы аз және ... ру ... ... ... күш ... /17/
Кенесарының Құдаймендин сұлтанға қарсы жорығы осындай қатынасқа ... ... Осы ... ... Кенесарыда болған Тасболатов былай деп
хабарлайды: «Жақын арада ол Қарқаралы ... ... сол ... ... подполковник Құдаймендиннің қалған малын қуып әкетуге ... ... ... ... үшін және ... орыс ... ... үшін сол өкірүгтегі Жамантайдың да
жылқысын алуға, ... ... ... кететін бір жай, Кенесары осы сияқты феодалдарды өте жақсы
білетін және ... ... ... де ... ... ... ... Ресейге, Қоқанға және Хиуаға қарсы жалпы майдан құру ... ол ... ... ... да көтеріліске қатысушылар санын
көбейтуге тырысты. Оған сенімсіз болса да одақтастар аса ... еді. ... ... ... көзі жетсе, оларды қорқытып болса да
бейтарап қалдыруға тырысты. Кенесарының назар руының билері —Байтөре ... ... хаты ... ... Бұл ... ол: ... ... мойындаңдар, сендермен арамызды суытқым келмейді. Егер бұрынғы іс-
әрәкеттеріңе өкінсеңдер, іштеріңдегі ең сыйлы адамдарың маған келсін. ... ... ... Ал егер ... болсаңдар, онда мен, 30
жыл сендерді күтіп жүріп ем, енді 30 жыл бойы ісім ... ... ... ... ... ... оның сөзіне сеніңдер»,— деп
қорқытты. ... ... да ... көтерілісшілерінің арасынан сол кездегі
қазақ қоғамының белгілі султандарынан және ру билерінен бастап, ... ... әр ... ... көреміз.
Көтерілісшілер құрамының әр түрлілігі ерте болсын, кеш болсын,
қозғалыстың ... ... оның ... де әсер ... өзі ... өтерлік жайт, ол көтеріліске басқа да ұлт өкілдерінің қатысу
мәселесі. Бұл ... ... ... мәселе, қазақтың езілген халық бұқарасы
сол кезде де орыс халқының күресіне ... ... Бұл ... ... ... ерекше байқалды, қазақтар көтеріліске шыққан
шаруаларға материалдық көмек қана көрсетіп ... жоқ, ... ... де Емельян Пугачевтың туы астына ... ... ... аз ... еді. ... бірінші жартысында орыс
тұрғындарымен қарым-қатынас жасауына біршама алғышарттар жасалған болатын.
Ол мына жағдайларға байланысты болған ... ... ... ... ... орталық аудандарынан
шаруаларды күшпен империяның шет ... ... ... ... ... шекаралас жерлерге де. Шаруалар өздерін үйренбеген жерлерге
қоныс аударғанға наразы ... және ... ... ... ... өкіметіне Сібір және Орынбор бөлімдеріне әскери қызметке
жаңадан алынғандар да наразы еді.
Көтерілістің ... ... ... ... көтеріліс ауданында
тұратын көптеген ұлт өкілдері қосылды. Ортақ жау — ... ... ... ... ... далаларында өкімет орындарынан ... ... ... ... да ... ... әскерінде қару-жарақшы, топ басшысы қызметін ... ... ... ... Бас штабтың поручигі Герн: «Кенесарының
қасында Сібір және Орынбор ... ... ... рулардан
қазақтар бар. Олармен бірге, бес орыс, төрт ... және алты ... ... ... Кенесары армиясына қару-жарақ, оқ-дәрі жасайды»,— деп
жазды.
Қару-жарақ шеберлерінің ... ... ... ... ... ... қашқын солдаттар да болды. Мысалы, ... және ... ... ... қызықты мәліметтерді өзінің құпия хабарында
Аюшин былай деп ... ... оны бай ... ... ... 40 адам беріп, бастық етті. Олардың бәрін орда ... ... ... ... ... жасауыл—Хусни (башқұрт), Кішін (Малкин)—
екінші жасауыл деп жүр. Кішін онда балуан ... ... ... ал
Кенесары оған Батыр-Мұрат деп ат қойыпты». /19/
Үкімет өзінің елшілері және ... ... ... әскерінде
қызмет ететін қашқын солдаттар ... ... ... тырысты. Герн
бастаған елшілікті Кенесары ордасына жіберер ... ... ... ... ... орыс ... бар ма, жоқ па, соны ... қашпа сөз арқылы белгілі еді), «егер бар болса, онда оларды беруге
көндіруді» ... ... ... ... ... ... жеке ... болып та қызмет
етті.
Кенесарыға тұтқынға түскен орыс офицері барон У-р қолға ... ... ... ... ... ... ... бір орысқа алып
барғанын айтады. Белгісіз орыс барон У-рға қай ... ... ... ... Осы қашқын орыс туралы тұтқыннан шыққан орыстар мен ... ... да ... еді. ... үшін екі ... ... ... қаласынан, екіншісі—орыс, өзін орыс офицерімін»,—
дейді.
Кейбір ... орыс ... ... ... ... ... түрлі жорықтарына қатысты. Жаппастықтардан зекет жинау кезінде,
Наурызбай бастаған 200 ... ... оның жеке ... ... ... ... Жаппастықтар қастандық жасағанда Губин Наурызбаймен бірге оның
қасында еді, алайда атына мінуге ... ... ... ... ... ... шекара өкіметіне берілді.
Кенесары қолға түскен орыс тұтқындарды қалуға ... ... ... уәде ... болды, Кенесарыда тұтқында болған Федоров П. тергеуде:
«Кенесары бірнеше рет христиан дінінен бас тартуға үгіттеп, ... ... ... ... ... мен онан әр ... уәж ... бас
тарттым»,— деп жауап берді.
Кенесары ортаазиялық хандар мен дінбасылары барынша насихаттауға
тырысқан ... ... ... ...... үндеуін ұстанған жоқ.
Әдетте Қоқан немесе Хиуа хандары өздерінің басқыншылық соғыстарын «Ғазауат»
үндеуімен бүркемелеуге ... ... ... ... ... кезінде де болды, қоқан ханы қазақ жерлерін басып алуды көздеп,
Саржанды ... ... ... ... және мұсылмандарды бірігуге
шақырды. Бұл сөзсіз реакциялық үндеу еді. Ал Кенесары болса, өзіне қашқан
әр ... ... ... ... ... ... ... Әрқайсысының білімі
мен тәжірибесіне қарай, әр түрлі қызметті сеніп тапсырды. Кенесарының
әскерінде ... ... мен ... ... ... күреске қатысуы
туралы Орынбор шекара комиссиясының төрағасы, генерал Генс: «Оларда
көптеген ... мен ... бар, ... істерді күтуге болады».
Башқұрттар әдетте қару жасауға өте шебер келеді, ... ... олар ... ... құюға да тырысқан. ... ... ... ... ... ... Ахмет Жантөрин Орынбор
шекара комиссиясына жолдағай ... ... ... деп ... ... ... оның екі ... зеңбірек құюға кірісті деп қазақтардың
арасына сөз таратуда, оларға көмекке он адам ... ... ... ... ... ... ... пайдаланатын заттарынан тек көмір ғана
белгілі, оларға сексеуіл ағашын күйдірген бірнеше арба ... ... ... ... татарлар да қызмет етті, алардың
көпшілігі басшылық қызметте ... бірі — Әлім ... ... Кеңестің мүшесі болды.
Көтеріліс жеңілген соң, оны Перім ... жер ... ... ... зерттеушісі И.Завалишин 1859-жылы Әлім Жағудинмен ... ... және оның ... «белгілі қырғыз сұлтаны Кенесары Қасымовтың
кеңесшісі, елшісі және рухани досы болғандығын» жазады.
Басқа халық ... ... ... ... мен ... өте ... Алайда олар күреске ұйымшылдық сипат беруге көмектесіп,
көтерілісшілерді әскери іске үйретті.
Сонымен бірге, ... ... ... ... мен ... де ... ... арасында ерекше көзге
түскені—Самарқанд пен Бұхарада білім алған өзбек Сайдақ қожа ... ... ... және де ... ... ол Кенесарының ең сенімді
көмекшісіне айналды. Кейіннен Сайдақ қожа Османов ... ... ... ... ол ... былай деп жазылды: ... ... ... ... ... Кенесарының басты
көмекшілерінің бірі, оны көп ... ... ... ж«не ... ... ... ... Қолға түскен кезде онан әр түрлі
бұйрықтар мен ордалықтарға арналған үндеулер ... ... ... ... ... болды. Халық бұқарасының
өздеріне жақын да ... ... ... ең ... үшін ... ... ... — көтерілістің аумақтылығын
қамтамасыз еткені даусыз. Халықтың қолдауының нәтижесінде ғана көтеріліс ... ... ... алды. Екінші бір даусыз нәрсе, ол көтерілістегі
басшылық рөл халық бұқарасында ... ... ... ... ... орта феодалдық топтардың ... ... ... және ... ... ... ... оған көзіміз жетеді. Әзірге, көтерілісте қоғамдык, күштердің бұлай
орналасуы заңдылық екенін атап өтуге ... ... ... ... ... ... жағдайында патриархалдық-рулық тұрмыс
қалдықтары ... ... ... еді. ... ... ... қоғамдық қатынас пен рулық тұрмыстың билігі кезінде
өзінің феодалды ... ... ... және ... шыға алмады.
/20/
ІІ тарау. К.Қасымұлы көтерілісінің ... ... ... ... ... ... ... дворяндық-помещиктік ағымдағы орыс
тарихшылары Кенесарыны «қарақшы», «бүлікші» деп ... ... ... көтеріліс женінде арнайы ... ... Н. ... ... ... қасиетіне таң қалғаны сонша, оны «жеке басының аса ірі қасиеті
бар билеуші, егер басқа ... ... ... ... ... ... молдығын қайран қала суреттеген. ... ... ... ... ... 10-сәуірінде осы
мәселеге байланысты қабылдаған қаулысының үшінші тармағының «В» пункітінде
көтеріліс тек «бауржуазиялық-ұлтшылдық қозғалыс ... ... ... ... ... ... ... жеке басына тағылған негізсіз
айыптардан адамның жаны түршігетін еді.
Иә, сұлтанның біраз жантүршігерлік қатыгездігі болғаны рас еді. ... және ... ... да ... ... ... ... патша үкіметі мен қазақ елінің мүддесін ... ... ... ... ... ... күш салғанын есепке
алмай, назардан тыс қалдыруға бейім болып келді. Осылайша ... ... және ... халықтарын «қасіретке душар еткен қандыбалақ» Кенесарының
“кемшіліктерін” табуға тырысқаны баршаға аян. ... осы ... ... қуған, мұрасын шашыратпауға тырысқан өз заманының саяси
қайраткері Кенесары Қасымовтың дипломатиясы ... ... ... ... Сұлтан — алдымен қолбасшы, оның бұл қасиеті жайлы арнайы
әңгімеде ... ... Ал ... қабілетінің қалыптасып,
шыңдалуында заңды өріс бар. Бұл ретте мына бір жайға мән бере ... ... ... Оның ... он ... ... ... күресте шыңдалды.
Патша үкіметінің жазалау-әскери қимылдарының және екі жақ күші ... ... ... ... және ... ... басым түсіп
жатқандығы көп-көп тығырыққа ... ... ... ... ... ... ... дипломатия жолымен жетуге үміт артуы
көңіл бөлер жай. /21/
Байырғы қазақ ... ... ... ... ... ... ... маңда отарлау ошағының шаңырақ көтеруі (Көкшетау өкірүгі) Қасым
төре тұқымының бас көтеруіне ... ... атап ... ... мен ағасы
Саржан сұлтанның көтерілісін жеткіншек ... ... ... әрине,
мәселені шешудің бірден дипломатиялық жолына түспеді. Елдің дербестігіне
қазақ руларының басын қосып, отаршылдыққа қарсы ойдағыдай ... ... деп ... жас сұлтан келіссөз әдісін бірден қалаған жоқ. Жиырма екі
жастағы Кенесары Батыс-Сібір генерал-гүбірнатырлығы озбырлығына қарсылығын
былай білдіреді: «Абылай хан ... ... ... ... бізге
үлкен нұқсан келтіреді. Құдай қаласа, ... ... ... ... ... жағдайымыз қалпына келеді.» «Бұл ұсыныс
Қасым төре маңайына түгел ұнады. ... ... ... ... бәрі ... деген шешімді Е. Смирновтың өңдеуімен 1889-жылы Ташкентте орыс
тілінде шыққан кітапта Кенесарының ұлы ... те ... ... ... ... Орынбор гүбірнатыры В.А.Перовскийге жолдаған
алғашқы хаттарының бірінде жыпырлап салынып жатқан ... ... ... 35 ... ... ... етеді. Екінші талабы тұтқынға алынып,
каторгаға айдалған Ғұбайдолла сұлтанды ... ... ... ... патшаның қазақ жерін отарлауға кең жол ашқан реформаға ... ... ... Маңқыстаудағы адайлықтардың көтерілісі
туралы ... ... ... Н. ... ... қарағанда, орыс
үкіметі Ғұбайдолла сұлтанды 1838-жылы екінші рет қамауға алып, жер аударды,
қара жұмысқа салған. «Уәлиев Ғұбайдолла ... ... ... жоқ, бізбен де
байланысты болмаған», — деп ақтады өзінің ... ... ... ... ... ... ... жартысынан былай қарай бірде
Орынбор, бірде Батыс-Сібір генерал-гүбірнатырына әр ... ... ... шиеленіскен ахуалды келіссөзбен шешуді ұсынған пікірлері ... ... ... ... ... Атышулы сұлтанның кейінгі
дипломатиялық талаптарының мәні мен мазмұнын тереңірек ашу ... ... ... ... ... ... әкімшілер мен қазақ
феодалдарының берген бағаларын салыстыру жөн сияқты. Кезінде ... ... ... ... ... ... ... ай қырғыз
даласында» деп аталған жазбаларын жариялаған барон ... әлгі ... ... ... ... басатындығын мойындаған. Патшаның ақсүйек
өкілі әулетінің қорытындысында ... мән ... ... Н. ... ... ... ... күреске
қатысқаны үшін қазақ даласына жер аударылған, 1847-жылы Сібір шекаралық
комиссиясының әміршісі ... ... ... ... Ұлы жүзде қазақ феодалдарымен тілдескен Адольф Янушкевичтің, орыстың
ұлы саяхатшысы П.П.Семенов ... және ... ... ... тұлға, қолбасшы, шебер дипломат ... аса ... ... ... ... ... айтып өттік. Янушкевич,
патша генералы тобының құрамында бола отырып, кейіннен Кенесарыны ... ... ... ... ... ... ... шешен, ақын
Абд-Әл-Қадерға, бірде біздің жыл ... ... ... ... ... кейде өз одақтастарын да сатып кеткен, көптеген
соғыстар жүргізген Нумидия ... ... ... ... ... ... «Қырғыз даласының Митридаты» деп бағалауында мол
негіз бар. Көпті керген, өз ... аса ... ... бірі ... саяхатшысының қазақ сұлтанын Рим империясының жаулау саясатына қарсы
табанды күрес ... Кіші ... ... ғана ... ... ... ... әр түрлі жолдарды қарастырған, айла-
амалдардан да тайынбаған, белгілі қолбасы Гней ... ... ... ... Митридат Евпаторға теңеуі — оның қолбасшылық,
дипломатиялық қасиеттерін ... ... ... дипломатиялық тапқырлығы мен айлакерлігінің,
саяси қайраткерлік қасиеттерінің көтеріліс барысында мейлінше әсер етіп,
оған ... ... ... зор ықпалын тигізгенін орыс
тарихшылары кезінде бірауыздан атап ... ... ... ол өз туы ... ... әр ... рулардың өкілдері арқылы
(теленгіттер, ... ... ... ... ... ... таратып
отырған. Соның нәтижесі — шалғай жерлерден де сарбаздар ... ... ... ... Россия билігіне ойысқан сұлтандарды да өзінің
ырқына көндіруге дейін жеткен.
Бірде мынадай ... ... ... ... ... көтерілісшілердің соңына түскен нағашысы Әбділда сұлтан Кенесары
сарбаздарының қоршауына түседі. Патша өкіметіне өзін ... ... ... Әбділданы Кенесары жазаға тартпай, арнайы үй тіктіріп, екі ... етіп ... Осы ... ... көп қазақ ауылының көтерілісшілер
жағына шығуына әсер етеді.
Россияның билігін таныған ... ... ... ... ... ... жетістіктерге жетсе де, масаттанбады. Қолындағы күш пен
мүмкіндігін сарапқа салып, патша ... ... ... ... мән ... Граф ... жолдаған хатында І-Николайды
патшалардың ... деп ... ... мадақ сөздерді аямай үйіп-төккен.
Оның «Ұлытау мен Кіші тауға ... ... ... ... ... бен ... ... ағзамға қызмет ете алмайды» ... ... ... ... қазақ даласына әскерді жолатпаудың
қамы болды. Кенесары В.А.Перовскийге жолдаған тағы бір ... ... ... ... ... ... «мен оған ... болсам да жүрегім мен жанымды салып қызмет етуге ... ... шен мен ... алып ... — деген өтініш жасайды.
Кенесарының І-Николайдан атақ, шен сұрап, Орынбор әкіміне ... ... ... қалпына келтіру жолындағы тактикалық
айла деп ұққан ... ... бұл ... ... ... мән бермеген,
бірақ қуанып қалған В.Перовский Петербургке жолдамасында: «Мұғалжардан
шығысқа қарай ... ... ... ... қабылдап, оның беделін
қайсақтар арасында орыс билігін күшейту үшін ... жөн ... ... ... ... Бұл ойға Петербург сарайы тіпті құлақ салмайды. /22/
Бірақ бұл кезде империядағы саяси ... да ... ... ... мен Хиуа ... ... ... әскерлердің бір бөлігін
имам Шәміл туы астында топтасқан ... ... тау ... басуға аттандыру қажеттігі патша үкіметін ... ... ... ... ... ... ... хандығын сақтап қалуға
үміттенген Кенесары да ... ... бас ... ... ... ... ... қол қойған (арап тілінен аударма) ... ... ... мән ... ... патша үкіметімен
келісуге әлі де үміттен таймағанын ... ... ... ең ... ... ... ... ұлы патшаға... Сібірдегі сіздің генерал-
гүбірнатырларыңыз және генерал-майорларыңыз күшке сүйеніп, біздің ханымыз,
атамыздың иелігін ... ... ... ұйымдастырды. Осыны біз Сіздің
рұқсатыңызбен істелген шара деп ... ... ... ... деп ... Осыдан Сібірдегі орыс адамдарымен алыстық та
шайқастық. Ұсынысымызды ... біз ... ... ... ... ... бөлімінде Кенесарының тұтқында ... ... ... ... ... жауап ретінде «патша ағзам да соғыста
тұтқынға түскен ... ... деп ... ... ... және Омбы ... ... көптеген хаттарының
бір ойландыратын жері — шындығында қазақ ханы ... ... ... ... ба, озбырлықтарды тек патшаның шенеуніктерінің істеп отырған
зардаптары деп ойлауы да ... ... таң ... ... Кенесарының
Орынбор әкімшілерінің ішінде ерекше сеніммен қарайтыны Петербургта да
байланыстары берік ... ... ... ... ... ... Кенесарының хаттарынан жылы лебіз аңқиды. Басқа да
деректерге қарағанда, Генс — көшпенді қазақтарға ілтипатпен қараған әскери
шендегі ... ... ... А.Ф.Генстің қолына табыс ... ... ... айының 23-інде соғыс міністірлігіне жіберген
хаттан үзінді келтірсек: «Сіз Орынборда тұрып, ... ... ... көп ... жасайтындығыңызға сенімім мол, өзіме де жаманшылық
болмас. Сізбен кездесуге құштармын, жоғары мәртебелі ... көп ... ... ... ... сенбеңіз, Сіз императорға жақынсыз,
бізге де қамқоршысыз. Өтінетінім, болып жатқан жағдайды жоғары мәртебеліме
жеткізсеңіз. Бұл біз үшін зор ... ... еді» ... ... ... ... ... бояған, Польшадағы
азаттыққа ұмтылуды аямай жаныштаған, тау халықтарын қырып-жойған, ... ... ... ұстап тұрған Николайдың қанішер қимылдарын өз
даласының еркіндігі үшін ... ... ... ... ... үкіметінің мақсаты — елшілік жіберу арқылы Кенесарыны тәуелділікте
ұстау ... ... ...... көзін жеткізіп, өкірүгтерді
жойып, қазақ ... ... өмір ... ... ... ... орыс ... бас штабының поручигі Герн мен Долгов
бастаған елшіліктің ... ... ... ... ... ... ... билігін мойындаттыру, Бұхара, Хиуа хандарымен
Кенесарының келіссөз жүргізуіне тиым салу. ... ... ауыр ... ... үкіметі белгілеп берген жерлерде ғана ... орыс ... ... бағынуға көну талабы болды. Әрине, сұлтанның бұл
әділетсіз талаптардан бас тартуының толык, негізі бар еді. ... жем, ... ... ... бірнеше ай бойы даланы кезген Кенесары әскерімен бірге
«қаңғырып», әбден титықтаған орыс елшілері мардымды нәтиже шығара ... ... ... ... ... ... мен сарбаздарды
қайран қалдырып, риза етті.
Сұлтанның патша үкіметімен арадағы тартысты жою мен ... ... қалу ... ең ... ... ... отырғандығын, тіпті, 1838-жылдың қазан айының 26-сында өзіне
сенімді бес елшімен Батыс-Сібір ... ... және ... ... ... ... ... көрсетеді. Оның патшаға жолдаған
хаты ... да, ... ... де ... жарияланбағандықтан, осы арада
мазмұнын толық беруді жөн көрдік: «Бүкілресейлік дара ... ... ... ... ... билеген Абылай ханның ұрпағы Кенесары
Қасымовтан. Тақсыр, төмендегі ... ... ... ... ... ... ... бізде менің атам Абылай хан билеп-
төстегенде халық тыныштықта болды. Оған еш пенде қолын сұққан жоқ, екі ... ... ... өмір ... ... ... ... алым-
салық жинамайтын. Кейінгі кезде біздің ха дан алым-салық ала бастады, әр
түрлі қысым көрсетуді сезіндік. ... ... ... ... ... буындағы басқарушыларыңыз, ақиқатпен санаспай, барша қырғыз халқын
Ресейдің құрамында деп есептейді. Менің марқұм атам ... ... ... Сіздің адамдарыңыз сегіз диуан құрғаны бізді ... ... ... халқына қысымды тоқтату үшін және тыныш өмірдің
рақатын көруді ... ету үшін ... ұлы ... ... ... ... сегіз диуанды және басқа да даламыздағы қоныстарды жоюды
Сізден өтінуді бақыттымын деп санаймын. ... ... ... ... ... ... кикілжіңді келіссөздер арқылы шешіп, қазақ
ауылдарының ... ... ... сақтап қалуға үміт артқан еді.
Жоғарыда атап қана кеткен Кенесарының Омбыға ... ... ... еді,
ханның жолдамасы Петербургке жетті ме, елшілердің ... не ... ... Е. ... тамаша зерттеуінде осы хатты В. Д.
Горчаков арқылы империяның астанасына жеткізуді міндетіне ... ... ... Қазанғапов және үш қазақты 1838-жылдың көктемінде ... ... Ал ... қазақтары шекаралық басқармасы
әкімшісінің міндетін атқарған ... ... Омбы ... әлгі бес елшінің 1838-жылдың желтоқсан айының 26-ында Үшбұлақ
өкірүгтік приказының маңайында ұсталғандығы ... ... ... ... ... бес елшінің екеуінің ғана есімі
келтірілген. Біз ... ... ... Кенесарының қалған үш елшісінің
де аты-жөндерін, қай жақтан екендігін толықтыруға ... ... ... Жанкүшіков, Мәмберді Қонысбаев, Тайтоқ Дөненов. Тобылды Тоқтин
—35 жаста, ... ... ... ... болысынаң, Тайток,
Дөненов - Көкшетау өкірүгінің Атығай болысынан, ... ... ... ... ... Керей болысынан, Мамберді Қонысбаев - Баянауыл
өкірүгінідегі Мұса Шормановтың ауылынан. Жүсіп Жанкүшіков ... ... ... ... ... ... Елшілердің ішінде Қ.Қазанғапов
орыс тілінде тәуір білген.
Полковник Ладыженскийдің ... ... ... ... ... ... жақын болған — Қойшыбай Қазанғапов. ... ... ... айрықша көзге түскен. Үшбұлақта
Қазанғаповты Омбыға ... ... алып бара ... ... бірқатар тұрғындары оны таныған. Елшілер алғашында жауап алу
үшін Омбы ... ... ... ... ... ... ... генерал-лейтенант В.Д.Горчаковтың шешіміне сай ... ... ... ... соңғы күндерінде Кенесарының елшілері
жер аударылғандардың Тобылдағы орталығына аттандырылған.
Кенесары Жетісу жеріне келгеннен ... де ... ... ... ... ... Қытай билеушісіне жібергендігі
оның Шыңжандағы қазақтарға барып ... ... ... ... ма екен? Қытай әміршісі Құдайменді бір ай ... ... ... ... ... ... ... дамытуға
уәде берген. Алайда Кенесары елшісі Шыңжан әміршілерінен ... ... ... әскерлерінің, олармен қоян-қолтық тасқан қазақ феодалдарының
күштерінің қысымымен қырғыз жеріне кіруге ... ... ... ... және т. б. ... ... ... (мәселелерді келісіп шешу)
жариялайды. Алайда сұлтанның озбырлығы да шектен асып кететін...
2.2 Қазіргі заман ... ... ... ... ... үкіметінің, әсіресе Батыс-Сібір
генерал-губернатырлығының Кенесарыға қарсы қимылдары күшпен ... ... ... ... ... ... осы ... Ресей
билеушілерінің барлық жазалау әрекеттерін жыл-жылға саралап салу өте
күрделі. Әйтсе де, қолдағы әр ... ... ... ... ... ... ... жапыруға бағытталған жазалау қимылдарын біршама
анықтауға болады. /24/
Қазақстанның сол ... екі ... ... — Омбы мен ... ... жаныштауға негізгі әскери күштерді жабдықтап, қатарын
толықтырып отыратын тірек болады. Әсіресе, ... ... ... билігі кеңейтілді. Қолға түскен Кенесарыны жақтайтын
қазақтарды жауапқа тарту, олардың «кінәсін» анықтау және айып тағу ... ... ... Ордонанс-гауз мекемесі (патша заңдарының
іске асырылуын қадағалайтын жазалау ұйымы) жаңадан құрылған өкірүгтерден
басқа аудандарға қоныс ... ... ... ... тайғандардың»
ісін арнайы қарайтын. 1839-жылы Тер-соққан деген жерде қолға түскен бірнеше
қазақтар «бүлікшінің» ісін қолдағаны үшін ... ... ... ... ... зәбір көрсе де, «бұзықтар» кінәлерін
мойындамады. Бұған қапаланған әскери-дала сотының өкілі оларды ауыр ... ... ... осы ... әрқайсысына тұздалған шыбықпен бір мың
дүре соғып, аман қалғандарын Шығыс Сібірге ... ... (Бұл жаза ... ... ... ... жиі ... Алайда мұрағат қорындағы
мәліметтер бұл жазаның ... ... ... ... мен ... әкімдері Кенесары топтарының шоғырланған жерлерін
Ресейдің билігін мойындаған қазақтар арқылы алдын ала біліп отырғаны ... ... Омбы ... ... ... ... және ... ұлының (кім екендігі анықталмаған) өздерінің жақтастарымен Ұлытау
төңірегінде көшіп жүргендігін білген Батыс-Сібір гүбірнатырының кеқесінде
оларды қалай да ... ... ... ... «билеушілерінің
ойрандауы» кең таралып кететіндігі үрей туғызған. Көтерілісшілер ... өсуі ... ... ... ... ... ... 5-інде «Сібір қырғыздарының» бастығы Ресей ... ... айып ... ... ... төлету туралы арнайы шешім
қабылдады. Осыны негізге алып, Ресей ... бас ... аға ... ... ... ... «тәртіпті қадағалайтын» казак отрядының
офицерлері көтеріліске қатысы жоқ ... ... ... ... жабуға, жазаға тартуға заң жүзінде хұқылы болды. Көтерілісті ашық
қолдаған би, ... ... бұл ... ... ауыр болды. «Ресей
билігін мойындауға қарсы үгіт жүргізді» деп айып тағылған Песчаная ... ... ... ... ... ... Құбақ
Жанатбаевты, Өтен Жарықбаевты, Коряковск (Кереку) форпостына жақын ... ... ... ... ... ... ... түсіру жөніндегі
ұйғарым да жоғарыда көрсетілген Сібір гүбірнатыры кеңесінде ... ... ... ... ... ... өз ... бұта-шұңқырына
дейін білуінің нәтижесінде жазалаушылардың оларды іздестіріп, ұрыс жүргізуі
мейлінше қиындаған. 1840-жылы сәуір ... ... ... ... ... кінәз В.Д.Горчаковтың соғыс міністіріне
(«Құпия» деген белгімен) жолдаған арнайы хатында ... руы ... ... Қасымовтың Сырдария бойында жүргендігін айтқанын қуана
хабарлаған. Осы хабар ... ... ... штаб ... бас ... 250 казактан және екі зеңбіректен құралған жазалаушы
топ Атбасар өлкесін ... ... Есіл ... ... ... беттеді. Одан
оңтүстікке бағыт алған әскер Кенесарыны талқандауға ұмтылды. Патша жазалау
әскері көрінісімен-ақ жеке-жеке ... ... ... ... В. ... рапортында хабарланғандай, «шошынып, киіз ... ... ... ... ... ... ... патша «әкерлерімен ашық
қақтығыстан ойысып, оларға тиіп-шегінді әдісін шебер пайдаланған Кенесары
топтары кең жазық ... ... ... ... тез құтылып кетіп
отырды. Сібір корпусы кәмәндірінің 1840-жылы ... ... ... ... ... ... ... жүзбасы Ребров пен
заседатель (аға сұлтанның төрт көмекшісінің бірі) Неговскийдің ... ... ... ... ... ... ... Балқаш көлінен асырмай
тоқтатып, қайтадан бұрынғы жеріне қайтару ... ... ... ... бір жыл ... шыққан ол рулар айтылған ауданнан көшіп
кеткен. /26/
Сібір гүбірнатыры әскери шендерінің өз мүмкіндіктерін асыра бағалауы
қазақ ... ... ... көп ... нәтижесіз кейін
қайтуға мәжбүр болғандығына себепші еді. Сібір корпусының кәмәндірі ... ... ... ... ... жіберген хатында өзін ... ... ... Омбы басшыларына жабуға тырысты.
Патша үкіметіне жағынуға тырысқан Орта Азия ... де ... ... көтерілістен зиян шегіп, бекініс комендаттарына ... ... ... ылғи анықталған мәліметтер бере алмайтын.
Мүмкін, мұндай жағдай Кенесарының Қоқан бектерімен арасының шиеленісіп
кетуінің ... да ... ... ...... ... ... делдалдық орны. Орта Азия көпестері ... ... ... әр ... ... мол ... түсіруіне қолайлы шарт
жасалғаны мәлім. Енді Орта ... ... ... бара ... ... патша әскерлерімен қарулы қақтығыс сауданың дамуын баяулатты.
Сондықтан да көпестер көтерілістің ... ... ... ... ... шілде айының екісінде Тәшкенттен шыққан керуеннің басы Қасымжан
Молданиязов «азиаттық иеліктердегі» тыныштықты ... ...... деп ашып ... басу ... ... ... іске асыруын
күрделендірген ... бірі - ... ... мойындаған рулардың
Кенесары көтерілісінің бірде өршіп, бірде сәтсіздікке ұшырауына байланысты
әр жаққа ойысып отырғандығы. ... ... ... ... ... ... ... руының бір тармағы Аманқарағай өңіріне бет
алды. ... ... жер ... ... кенеттен бағыттарын
өзгертіп, Сырт Торғай өзеніне, Сарықопа, ... ... ... В.Д. ... ... міністіріне хабарлағандай, бұл қазақ ауылдарының
мақсаты — әлі де ... ... ... өлкесіндегі арғындармен
қосылу еді. 150 казактан және екі зеңбіректен тұратын майор Гаюс ... ... ... ... 9-нда ... ... бойында бағаналы
қазақтарына ... ... 527 ... 229 ... 52 ірі қара мал, ... ... қолына түсті.
Алайда ұрыс даласынан бас сауғалаған бағаналы руының ... ... ... ... алмай, шегініп үлгерді.
Кенесары барлық ... бір ... ... ... ... әскерін бірнеше топқа бөлген еді. Міне, осыдан да ... ... ... ... ... талқандау қиын болды. Оның ... ... ... ... ... екінші бір тобы кең даланың ... не ... ... ... не ... үкіметінің билігіне
ант берген аға сұлтандармен ... ... ... ... ... ... Кенесары топтарының кенеттен қай өкірүг төңірегінен ... ... да қиын еді. ... ... ... ... ... Волковтың казактары қуғынынан құтылған сұлтанның өз жасағы Шу өзені
бойында шоғырланып, 600 ... ... ... ... жатқан
өкірүгтердің тағы да берекесін кетірді. Ұлытау маңайында, Сары және Қара
Кеңгірлі ... ... ... ... күтпеген жерден жазалау
отрядына жақындады. Жүзбасы Лебедевтың бұйрығымен осы аймақта Кенесарының
соңына түскен хорунжи ... ... 50 ... пен оған ... ... ... Кенесарының «қарақшылары» атой салып, шабуыл жасады. Шайқаста
біраз көтерілісшілер оққа ұшты. Кенесарының жиені (оның қарындасы Бопайдың
ұлы) ... ... ... ... ... ... казактардың
тұтқынында қалды. /27/
Кенесары көтерілісінің әр түрлі ... ... ... ... жазалау отрядтарының жан-жақтан қысымында ғана емес,
негізінен алғанда, приказдардың басында тұрған, ... ... ... бар қазақ феодалдарының және де басқа бірқатар би-сұлтандарының халық
мүддесінен алшақ тұрғандығында. Әсіресе, Қасым төренің тұқымдарына күресуде
ерекше ... ... ... аға ... ... Қоңырқұлжа
Құдаймендин. Белгілі жазушы I.Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясының
«Хан Кене» ... дала ... ... қайшылықты хан Кене
мен Қ.Құдаймендиннің тартысымен бейнелеуі кездейсоқ емес деп ойлаймыз.
Кенесарының туының ... ... ... ... ... деп ... әрине,
біржақты, жалаң қорытынды болатындығы сөзсіз. Халықты бір-біріне қайшы екі
топқа бөліп тастаған бұл бұқаралық қозғалыстың ... әлі де ... ... ... бар. ... «ақ ... ... жаңа
мәліметтер қажет. Екі феодалдық топ арасындағы тартысты Батыс-Сібір генерал-
гүбірнатыры шебер пайдалана білді.
1842-жылы қаңтар айының ... ... ... кәмәндіріне «Сібір
қырғыздарының» әкімінің рапортындағы ... ... ... жағдайды біршама анықтайтын сияқты. Бұл ... аға ... ... ... ... ... ... жиені Саржан сұлтанның баласы Ержан, Жекебатыр ... ... ... ... ... қайтадан қайтаруды көздеген.
Ресейге ант берген ... ... ... 25 казактан отряд
жіберілді. Қ.Құдаймендиннің көмекшісі (заседатель) ... ... ... күш ... рұқсат берген, полковник, аға сұлтан ... ... ... ... ... ... Ержан
сұлтанның тобына қарсы шығуға дайындық жүргізді. Ақтау ... және ... ... кәмәндірі майор Игнатьевқа «біздің
қырғыздарды» қорғау үшін барлық шараларды іске қосу тапсырылды.
Патша ... ... ... Кенесарыға қарсы
күрестің тәсілдері жөнінде бірауыздылық болмады. Егер генерал-адьютант граф
В.А. Перовский самарқау ... ... ... ... ... ... ... шешуді қаласа, генерал В.Обручев тек күшпен
жаныштауды талап етті. Орынбор генерал-гүбірнаторы В. А. ... ... ... ... ... ... ... хатында Орынбор
өлкесіндегі сұлтан қимылдарының әсірелеп сипатталғандығына көңіл аударды:
«Мәселе Кенесары ... ... ол ... ... ... Оны
жазалауды қажетті деп есептеймін, оған қарсы емеспін. Алайда ... ... ... кінәлі деген біржақты қорытынды жасаудан аулақпын. Орынбор
«қайсақтары» арасында ол ... ... ... жоқ. ... 1841 -
жылдың Қазан айының 10-ында, 1842-жылдың қараша ... ... ... ... оның ... ... тонауға қатысқандығы туралы
хабарларыңыз бірнеше ғана қайсақтардың дәлелдеріне негізделген, сондықтан
да ... куә ... деп ... қиын».
1843-жылдың тамыз айының 30-ында ... ... ... арнайы хатына мән берсек, Орынбор генерал-гүбірнатыры (1842-1851-
жылдары) В.А.Обручевтың Кенесарыны құбыжық қылып ... ... ... ... ... оған ... ... қажет емес екендігін
дәлелдеген. «Менің пікірімше, - деп жазды В.А.Перовский (1833-1842-жылдары
Орынбор гүбірнатыры), — ... ... ... ... ... ... Кенесарының қарсылығы, Обручев көрсетіп отырғандай,
қауіпті десек, бүкіл дала көтерілді деп қорытындыласақ та, оларды ... ... ... ұйымдастырудың ешқандай қажеті жоқ. Шекаралық комиссия
Кенесарыға қарсы күресу үшін аға сұлтандардың қарамағындағы қарулы топтарды
күшейтуі ... ... ... қоғамының өмірімен, тарихымен әбден таныс
болған В.А.Перовскийдің басты жоспары — көтерілісті не ... не ... ... ... Ресей үкіметіне берілген сұлтандардың күшіне арқа
сүйеп жаныштау. Әскери күшпен көтерілісті басудың қиындығына көзі ... ... өзі бір жыл ... ... ... келіссөзбен
мәселені талқылауға көнгендей болғандығын 1843-жылдың маусым ... ... ... ... байқаймыз: «Мен өткен жылдың қыркүйек айының 2-
індегі хатыда Ресей ... ... ... ... ... ... ... дәлелдегіңіз келсе, Орынбор шебіне жақындап көшіп
келіңіз де, ... ... ... ... ... ... тебіңіз.
...Сіздің шекара комиссиясының ... ... ... ... басшылар ... ... ... ... ... ... ... бар екендігін, генерал
Генспен кездесуге дайын екендігіңізді білдіріпсіз». /28/
Алайда Кенесарының сәтсіздіктері оның ... ... ... ... ... жергілікті феодалдардың бір ... ... ... ... ... ... бірігіп қимыл жасауы
Қасымовтардың жағдайын ... 5000 сан ... ... ... ... ... Кіші ... билеуші-сұлтандары Арыстан Жантөринмен және Баймағанбет
Айшуақовпен бірікті. ... ... да ... міністірлігінің талабын
қабылдап, 1843-жылы маусым айының 27-інде Кенесарыға қарсы жаппай күресті
жүргізу үшін ... ... ... ... ... ... ... басын
жеткізген адамға награда ретінде 3 мың сом ... ... ... 20-нан 21-не қараған түнде сұлтан ... қолы ... 44 ... және ... да ... қаза болуымен аяқталған
бұл қақтығыс Кенесарының рухын көтерді. Алайда патша ... де ... күш алып ... үрейленіп, көтерілісшілерге қарсы бірнеше
жазалау тобын шығарды. Жемчужников, Лебедев, Дуниковский және басқа ... ... ... ... ... Кенесары қолы үшін
зор қауіп ... ... ... ... де ... ... болған патша
үкіметінің әскери ... ... ... ... ... ... ... Жетісу қазақтарының Кенесарыға
қосылу мүмкіндігінен үрейленген генерал-майор ... ... ... осы ... жіберуді шешті. Экспедицияның ресми міндеті Жетісу
мен Орта жүз шекарасындағы халық пен малдың санағын өткізу, шын ... ... ... оған осы ... қазақ руларын қарсы қою.
1833-жылғы Польшадағы азаттық күреске қатысқаны үшін Сібірде айдауда
болған, «Сібір қырғыздары облысының» мекемесіне ... ... ... ... «Қазақ даласындағы саяхаттан хаттар» ... ... ... және ... ... аға ... ... және болыс-байлармен кездесуді тамаша көркемдеп, сипаттаған.
Кейбір ру ... ... ... ... ... ... ... білдірді. Олардың ішінде Абылайдың ұлдары Сүйік пен Әли сұлтандар
да бар еді: ... ... ... ... мен оның соңынан ергендерді
қоғамдық ... ... ... ... деп ... ... ... жасамаймыз»,— дейді олар. «1846-жылдың шілде айының 9-ында сұлтан
Әли бір қақтығыста Кенесары 1500 ... 2 ... 500 ... оның ... ... ... бір ... ташкенттіктерге
сатылғандығын хабарлады. Гүрсілдеген зеңбіректердің дауысынан кейінгі
сұлтан Әлидің сөзі: «Біз — ... ... ... оның ... ... ... дұрыс түсінбеген болса керек. Кенесары Абылайдың
баласы Қасымның ол бізбен қарындас. Оның мінезі ... ... ол ... ... де бізге келсе, жүз ауылды тонар. Біз оны сүйе аламыз ба, бірге
бола аламыз ба, жоқ...». ... ... сол ... «... ... оны ... не естісек, Орта жүз қырғыздарына,
әсіресе, өкірүгтерге таяу орналасқан өңірде ... ... ... тоқтату үшін хабар жеткізуді міндетімізге аламыз», — деп лепірген
Әли.
Кенесары көтерілісінің әр кезеңдерінде ... әсер ... ... ... ... феодалдарын бір-біріне айдап ... ... ... мал, әр ... ... үкіметке
«берілгендігін» дәлелдегендерге таратып беру әдісі 1836-1 838-жылдардағы
Бөкей (ішкі) Ордадағы көтерілісті басу кезінде де жиі ... ... ... ... ... ... бір жай — ... үй-жайымен, бала-шағасымен қосылып көше-қона ... ... ... ... ... ... соғыс қимылдарына белгілі
дәрежеде кедергі болған да осы жағдай. Жақсы қаруланған ... ... ... ... ... — көтерілісшілердің өздерімен бірге алып
жүрген семья, мал-мүлкінің аяққа оралғы ... ... ... ... әскери қуатын қамтамасыз еткен мылтық пен зеңбірек
деп түсіндіріліп келді. ... ... ... әр түрлі
деректерді қопарыстыру ... ... де ... ... ... ... ... жіктеліп қимылдаған патша
әскерлерінің көңіл аударғандары да — көшпенділер өмірінің көзі болған малды
қолға түсіру, ... ... ... ... ... ... әулетінің сағын сындыру. Мысалы, ... ... ... ... ... әскери топ Жездіге жақын жерде, Ақши
төңірегінде көтерілісшілердің бір тобына күтпеген жерден шабуыл ... ... ... Күнімжанды тұтқындап әкетті. Әкесі Қасым төреден,
ағалары ... мен ... ерте ... ... ... ... тізе қосқан қандастарының аман-саушылығына әрдайым ерекше көңіл
аударған. Хан болып ... ... ... ... ...... Әбілғазы, Наурызбай, Құшақ, Мұса, ... ... ... Құдаймен, Ержан, Иса, Қошарбай, т. б. Аталары атақты Абылайдың,
кезіндегі Қазақ хандығын қалпына келтіру үшін жан-тәнін ... ... ... де, ... де, сыйлықтармен де сатып алу ... ... Ал ... би, ... ... ... мақсатынан тайып, өзінің
руластарынан патша жазалаушыларды тартып алып, ... ... ... ... қарық болғандығын көрсететін мәліметтердің де аз елес ... ... ... ... мысал келтірсек. Өкірүгтерден жіктелген
қырғыз болыстарынан тартып алынған мүліктің «тізімінде» 263 әр ... ... Бұл ... ... ... ... ғана ... «Сібір
қырғыздарының облысы» әміршісі міндетін атқарған шенеунік жинастырған
мәліметтерге қарағанда, тек ... ... ... ... төмендегідей әр түрлі бұйым, зат бөлініп берілген: Атығай Құбатовқа
— қызыл мата, Байдәулет Сағындықовқа — қызыл ... ... ... ... екі ... ... Шоныбай Мүсіреповке — бір жібек қалат, 2 бөлек
қызыл мата, 2 зенден (берік, жуан ... ... әр ... ... ... ... ... 1 көрпе, Қалдығұл Маңғытовқа, Байымбет Тұрымтаевқа — 1
қалат, Биат Араповқа — 1 ... екі ... бір ... 1 әр түрлі
көмкерілген кілем, Асықбай Түленовке — 1 көрпе, 1 ақ түсті ... 1 ... ... ... ... ... ... кеткен «қырғыз»
Алдаберген Айтыбаевты ұстап бергені ... — 1 ... мата ... 1 ... Өтеновқа — 1 жібек қалат. Тізімді бекіткен және оған қол қойған
Ақмола өкірүгінің аға ... ... ... көмекшісі Сердюков.
Бұған қарағанда, қелтіріп отырған мәліметтер сол ХІХ-ғасырдың 30-жылдарының
өзінде 7-8 өкірүгтен тұрған ... ... ... ... ... тек бір ғана Ақмола бойынша көтерілісшілерден қолға түскен
заттарды көрсететіні анық.
Тек ... ... ... қазақтар емес, бекіністер тұрғызып, осы
өңірді отарлауды жеңілдетуге үлес қосқан әскери бөлімшелердің ... да ... ... ... айының 11-індегі бұйрықтың
бірінде Батыс-Сібір генерал-гүбірнатырлығында шашырап орналастырылған Сібір
әскері бойынша ... 1-ші ... өзі ... ... ... ... Ағаш ... бекіністер тұрғызуға белсене қатысқан осы корпустың
қызметкерлеріне награда беруді құптағанын мақтаныш ... атап ... ... осы ... ... әр ... ... патша
үкіметінің Қасымов әулетіне қарсы күресте әрқилы ... ... ... аударады. Қаншалықты ерлікпен рухтанып, Орынбор жағынан
да, Батыс Сібір жағынан да жақсы ... ... ... ... ... ... әскери топтарға ашық қарсы күресудің қиыншылығын түсіне
білген белгілі қолбасы Кенесары, әрине, әр түрлі ... ... ... ... кең ... ... ... пайдалана
білді. Кенесары сонымен қатар Орынбор және Омбыдағы патша ... ... ... ... ... ... ... де мән
берген айбынды, көреген қайраткер ... ... ... 1838 ж. ... Ақмола бекінісін қоршап,
өртеуден бастады. Бекіністің коменданты, әскер старшинасы Карбышев пен
Ақмола округінің аға ... ... ... ... ... әрең ... қашып шыға алды. Көп кешікпей көтерілісшілер Торғай
ауданына қарай ойысты. Орынбор шенеуніктеріне ... ... ... бұл қадамын Орынборға жақынырақ келіп қоныстап, келіссөздер
жүргізуімді жеңілдету үшін жасадым деп ... Ал іс ... ... ... ... ... жатқан 1836—1838 жж. Исатай
Таймановтың басшылығымен көтеріліс болған Кіші жүз жеріне ... ... ... ... ... бастаған төртқаралықтар, ... және ... ... ... ... ... Сөйтіп,
қозғалыс Кіші жүзді де қамтыды. Күткендегідей, келіссөздерден ... ... ж. ... үш ... ... Кенесары Қасымовты хан
сайлады. Қазақ хандығы қалпына келтірілді. 1841 ж. ... ... ... күштері орналастырылған Созақ, Жаңақорған, Ақмешіт,
Жүлек бекіністерін қоршауға алды. Қокандықтардың бірнеше ... кіру ... ... ... ... негізгі
ошақтарынан шалғайда көшіп-қонып жүрген төртқаралықтар мен шектілердің
өздері ... ... ... хан деп ... туралы
хабарлады. Төртқаралықтар мен шектіліктердің Кенесары ... ... ... жасағандығы туралы айта отырып, олардың ХІХ-ғ-дың 30-
жылдарының соңы мен 40-жылдарының бас ... ... ... ... ... ... аударғанымыз жөн. Біз бұл ... ... ... ... ... жерлерінің оңашалануы тек Ресей империясы
тарапынан төніп келе жатқан отар етіп басып ... ... ... ... ... ... ... қоқандық бектердің зорлық-зомбылығынан құтылу
мақсатындағы ортақ іске өз ... ... ... ... ... ... мен ... хандығы қарым-қатынастарының шиеленісуі
қазақ сұлтанының жеке өзіне ... ... де ... ... 1836 ж.- патша өкіметінің отарлық саясатына қарсы қазақтар
көтерілісі басшыларының бірі, ағасы Саржан сұлтанды ... ... ... ... туған ағалары Есенгелді, Өлжан сұлтандарды, Абылай
қанынан ... тағы ... ... ... асуы ... қоқандықтарға қарсы позициясын қатуландырып жіберді. Бұл
жөнінде, жекелеп ... ... өз ... бірінде Орынбор
губернаторына жазды. Азаттық жолындағы күрестің ең басынан бастап ... ... ... ... ... ... ... мақсат-қоқанд
басқарушыларының езгісінен босану мақсатын ұстанды. ... ... ... және Хиуа ... ... саясаты біршама өзгешелеу
болды. Кенесары олармен өзара толық сенімділік қатынас орнатты. ... ... ... ... ... ... ... Әскери тарихшы В.Поттоның пікірі бойынша бұл ... ... ... одақ ... ... ... жағдайдың бәрі белгілі бір дәрежеде Кенесарының ... ... ... сипатын алдын-ала анықтады, бұл оның ... ... ... ... ... хан ... мемлекет феодалдық мемлекет болды. Ол, ... ... ... ... ... ... ... Жайық бекініс
желілері бойындағы аудандардан басқа Қазақстанның бүкіл территориясына
таратты. Салықтар жинау ... ... ... үшін — ... үшін —ұшыр салығы ... ... ... ... ... және ... ... — қаражаттарды талап етті, мұның өзі,
әрине, салық ауыртпалығының арта түсуіне әкеп соқты.
Кенесары мемлекеті қазақтардың ... ... ... ... ... бұл ... әкімшілігі тарапынан сауда керуендеріне
бақылау ... ... ... ... ... ... ... астықпен
қамтамасыз ету қажеттігінен туды. Көтершісшілерге арналған ... ... ... ... ... ... саудагерлер
қатаң жауапкершілікке тартылды.
Кенесарының сауда-саттық саясаты едәуір өзгерістерге ұшырады. Көпес
керуендерінен ... баж ... ... ... ... ... ... тонаушылығын доғарды, кейде керуен басыларын жеке өзі қабылдап,
товар алып ... үшін баж ... ... ... ... салық
салды.
Мемлекеттік құрылыс қайта өзгертілді, Хандық кеңес мәселені кеңесіп
шешетін жоғары органдар ретінде ... ... ... ... ... туысқандарынан құрылды. Басқарудың негізгі тұтқасы
Кенесарының өз ... ... ... қеңеске негізінен азаттық қозғалысының
мүдделеріне адал, жеке басының батылдығымен, дипломатиялық қабілетімен
көрінген адамдар енді.
Басқарудың арнайы ... ... ... ... ... ... түсіндірілуін және орындалуын қадағалады. Мемлекеттің
басында бола отырып, Кенесары басқару ... шығу ... ... жеке
басының әдеттен тыс сапасымен көрінген адамдарды тарта білгендерді сыйлық
беріп ... ... Орта ... ... ... ... ... жазып,
сөз салып тұрды. Дипломатиялық қызметтің ұйымдастырылуына ол ... ... Оның ... ... ... ... ... талаптарының
дәлелдігімен ерекшеленеді. Орыс дипломаттары Гернді, Долговты, барон Урды,
әйгілі көпестерді қабылдағанда дипломатиялық әдептілік танытты.
Хандықтағы билікті орталықтандырудың жақтаушысы болғандықтан ... ... ... ... орын ... ... ... айыптады, руаралық қақтығыстардың шығуына кінәлілерді қатаң
жазалады. Кенесары жекелеген жасақтарына әскери кеңестің ... ... ... ... ... ... жасақ ұйымдастыра білді.
Жүздікке және ... ... ... ... созылыңқы далалық соғыс
жағдайына бейімдендірілген болатын. ... ... ... тәртіп оған
сарбаздарын қысқа мерзім ішінде жинап ... ... ... мүмкіндік
берді. Кенесары өз әскерінде айырмалық белгілерін енгізді. Көптеген түпкі
материалдар көтеріліс қолбасшысының өзі орыс ... ... ... ... ... ... растайды.
Кенесары өзіне қажетті мәліметтерді жеткізіп отыратын өз тыңшыларының
қызметін білгірлікпен пайдаланды. ... ... ... ... ... әскери жылжу жоспарларын алдын-ала ... ... ... өзі оған адам ... ... ... берді. Кенесарының соғыс
әрекеттерін жүргізу тактикасы полковник Дуниковскийдің, әскерлік ағаман
Лебедевтің ... ... ... ... ғасыр
тарихшылары Н. Середаның, В. Поттоның, Л. Мейердің және ... ... ... ... ... ... ... жерлерін азат ету жолындағы
күресін бұрынғысына қарағанда едәуір табандылықпен жалғастырады. Қоқандтық
Созақ ... ... ... ... тек ... ... ауданын кеңейтуді
ғана емес, сонымен бірге өз жақындарының өлімі үшін кек ... ... ... ... үш жүз ... да белсенді қатысуы патша
өкіметін қатты аландатты. Көтерілісшілерге қарсы ірі ... ... ... деп ... Бір ... ... мемлекет болмауға тиістігін
білдіретін қарарға қол қойып, Николай – І 1843 ж. 27 ... ... ірі ... ... ... жасауға рұқсат етті. Әскери старшын
Лебедевтің 300 адамдық отряды алға шығарылған күш ... да ... ... ... саны 1900 адамға жеткізілді; 1843 ж. тамызында сұлтан
А.Жантөрин мен ... ... ... топ жасақталды. Қарсылас
жақтардың 1843 ж. 7 ... ... ... ... ... ... Бизанов басқарған-қарулы топ көтерісшілердің негізгі
күштерін кездестіре алмай, Орск бекінісіне кері ... Өлке ... ... ... ... ... 1844 ж. ... 20-нан 21-не қараған түні
сұлтан Жантөрінің жасағын тас-талқан етіп жеңді. ... ... ... және ... ... ... үшін ... отрядқа басшылық
етуден тайдырылды. Осы жеңістерімен жігерленген Кенесарының негізгі ... ж.14 ... ... ... шабуылдап, оның шетін, форштадты
өртеп жіберді, 40-адамын ... алып ... ... үшін ... ... полковник Дуниковскийдің
отряды жіберілді, ал әскерлердің ... ... ... ... ... ... ... қуғынынан сытылып кетудің сәті
түсті. Үкіметтік топтарды абыржушылық ... Оның ... ... ... ... үкіметтің талай күш-қаражатын ... ... ... ... болмады. Бұған қоса Орынбор губернаторы
В.А.Перовский мен Сібір ... ... ... ... ... ... алауыздық туды. Перовский дауды келіссөздер жүргізу
жолымен шешуді ... ал ... ... ... ... ... бастықтары Кенесарыға Долгов пен Герн ... ... ... деп ... Олар ... алған нұсқауға сәйкес
Кенесарының алдына қабылдауға болмайтын шарт қойды.
Бұл шарт бойынша ... ... ... шектеулі
аймақтарда ғана көшіп-қонуға ... ... ... мақсаттарына жете
алмаған патша елшілері кері қайтуға ... ... ... өзінде Долгов
Орынбор әкімшілігіне Кенесарының талаптарын жеткізді. Онда Кенесары егер
орыстардың барлық бекіністері ... ... ... жерлер қазақтарға
қайтарылса, далада тонаушылық пен зорлық-зомбылық жасаушылық тоқтатылса
ғана Ресейдің протекторатын (импералистік ұлы ... ... ... қабылдауға келісім беретінін білдірді.
Үкімет Арал-Сырдария алқабы ауданынан бірнеше ... салу ... ... ... өлкесінен ығыстырып шығаруға күш ... ... ... ... ... Сарыарқаны (Алтын даланы) қалдырып,
көтеріліс орталығын Ұлы жүзге ауыстыруға мәжбүр болды.
Сібір өкімет орындары аймаққа Кенесары жасақтарының ... ... ... үшін ... пен мал ... ... ... етіп, Жетісуға Сібір
шекара басқармасының төрағасы генерал ... ... бар ... ... күш ... Оның қай жағынан да ... ... ... Іле ... оң ... етіп, одан алатаулық
қырғыздарға қауіп төндіре Алатау бектеріне қоныс аударды. Ұлы жүз батырлары
Сұраншы, ... ... ... ... ... ... ... жақындады. Көтерілістің бастапқы кезінде старшындыққа
қарсы сипаты ... ... ... Хан ... ... ... бағынуын талап етті. Қырғыз манаптары Орман, Жантай және Жанғараш
тайпалар өкілдерінің құрылтайын шақырды. ... ... ... ... және басқа тайпалардың өкілдері қазақ ханының талаптарын орындаудан
бас тартты.1847 ж. сәуірінде 10000 әскері бар ... ... ... ... ... Ыстықкөл көлінің тау шатқалы қойнауында ... ... бас ... ... Тоқмақтың маңында болған күштері тең емес
шайқаста Кенесары 32 қазақ сұлтандарымен бірге қаза тапты. ... ... ... орыс ... Іле ... өлке мен Солтүстік Қырғызия
жаққа қарап жылжуына қолайлы жағдай туғызды, сөйтіп бұл ... ... ... ... ... ... көтерілісінде қарама-қайшылықтар аз емес. Олар:
бір жағынан-Қоқанд ... ... ... азат ету мақсатын көздеді)
және екінші жағынан-қырғыздармен туысын өлтірушілік соғыс, өзіне ... бас ... ... ... деген өшпенділік.
Қазақ халқының феодалдық хан мемлекеттілігін ... ... XIX ғ. аса ірі ... көтерілісі бұл жолы да жеңіліспен
аяқталды, ол Орта Азия мен ... ... ... өшпес із қалдырды.
Кенесарының күресі, оның халық мүддесіне шын ... ... ... ... ретіндегі сирек кездесетін қасиеті XIX ғ-дың ... ... ... ... тапты.
Әдебиеттер мен сілтемелер тізімі
1. Қ.Ахметов. “Кенесары хан ... ... ... 2002 ж, 3 б.
2. Бұл да сонда 8-9 б.
3. Ахмед ... ... ... 1992 ж, 4-5 ... Бұл да сонда 9 б.
5. Бұл да сонда 21 б.
6. Бұл да сонда 23 ... Бұл да ... 24-25 ... ... сұлтан Кенесарыұлы “Кенесары және Сыздық сұлтандар” Алматы 1992
ж, 8 б.
9. Бұл да сонда 12-13 ... Бұл да ... 19 ... Бұл да ... 22 ... Н.Э.Масанов, Ж.Б.Абылхожин “История Казахстана народы и ... 2001, 1892 ... ... - 2004 № 3-46-50 б. ... // Жұлдыз – 2004 № 6, 112-120 ... // ... ... 2004 ж №5 – 312 б.
16. // Қазақстан ... 2004 ж №1 45– 50 ... Бұл да ... 2005 ж. № 6 -45-51 б. ... // ... – 2005 ж №10 – 53-60 б. ... // ... ... - 2005 №2 55-57 б. ... ... ... ХІХ ғ-ң 20-40 ... Алматы, 1994 ж.
5-8 б.
21. М.Қозыбаев. “Жауды ... ... ... 1994 ж, 14-16 б.
22. Ж.Қасымбаев “Қазақ хандары” 1988 -99 ж.
23. Прошлое Казахстана в источниках и ... ... 1998 ... ... тарихы очерктер, Алматы 1994 ж.
25. Е.Ирина Викторовна ... ханы и ... 2003 ... // Азия Транзит - 2002 ж - № 9 - 34 б. Р.Бимендина.
27. // Ана тілі, 2003 ж, - ... ... ... ... ... (1837-1847 г) исторический очерк”
Алматы, 1993 ж. 90 б.
29. Середа Н. «Бунт Кенесары Қасымова. Вестник Европы, №8, 1870., 550б.
30. ... ... в ... Орман хана, 127 б.
31. М. Қозыбаев. Ақтаңдақтар ақиқаты. Алматы, 1992 ж.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХІХ ғасырдағы Ресей империясының Қазақстанда жүргізген реформалары6 бет
ХІХ ғасырдың і жартысындағы Ресей өкіметінің отаршылдық саясатына байланысты Қазақстанның экономикалық жағдайының өзгеруі29 бет
Қазақстанның солтүстік – батысында Ресей билігінің күшеюі (хVііі – ғасырдың ортасы мен хіх ғасырдың бірінші ширегі)30 бет
Буржуазиялық дәуірдегі психологиялық ілімнің дамуы5 бет
Ежелгі заманғы Қазақстан414 бет
КСРО-ның ыдырау тарихы81 бет
Оңтүстік Қазақстанға өзге ұлттардың қоныстануы5 бет
Ресей мемлекетінің тарихы 10 бет
Ресей Федерациясының тарихы14 бет
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь