«Ұлпан» романы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

Негізгі бөлім:
І тарау
«Ұлпан» романының жазылу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
ІІ тарау
«Ұлпан» романындағы Ұлпан мен Есеней бейнесі және олардың тарихи тұлғалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
ІІІ тарау
«Ұлпан» романындағы образдар жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..56

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59
Диплом жұмысының өзектілігі:
Қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі, академик-жазушы, алыптар тобының сардары Ғ.Мүсіреповтің «Ұлпан» романы жарық көрген тұста оқырман қауымның ыстық ықыласына ие болып, әдеби сында да жоғары бағаланды. «Ұлпан» романының ерекшелігі оның басты кейіпкерлерінің тарихта болған тұлғалар екендігінде. Жазушының «40 жыл бойына» көңілінде пісіп-жетіліп, толыққан бейне − Ұлпан бейнесі. Бұл шығарма идеялық-көркемдік тұрғысынан ерекшеленетін туынды. Біз жұмысты жазу барысында шығарманың осындай ерекшеліктерін қарастырумен қатар оның жазылу тарихын, басты тұлғалар мен олардың түптұлғаларының тарихтағы орнын сараладық.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері:
1.Ғ.Мүсіреповтің шығармашылығына жалпы шолу жасау;
2."Ұлпан" романының жазылу тарихына тоқталу;
3.Кейіпкерлер мен түптұлғалардың арақатынасы, өмір шындығы мен көркемдік шындықтың байланысы;
4.Автордың тұлғасын сомдауы мен характерін ашудағы шеберлігін пайымдау;
5."Ұлпан" романы туралы бұрын-соңды жазылған сыни мақалалар мен еңбектерге сүйене отырып, өзіндік ой-пікір қорытындысын шығару, пікір қалыптастыруға тырысу;
Жұмыстың теориялық және әдістемелік негіздері:
Диплом жұмысын жазу барысында қазақ әдебиеттану ғылымындағы орныққан теориялық тұжырымдар мен қағидалар негізімен басшылыққа алынды. Сонымен бірге талдау, жинақтау және салыстыру әдістері қолданылды. Жұмыстың негізгі теориялық тұжырымдары мен түйіндерін қорытуда қазақ ғалымдары С.Мұқанов, З.Қабдолов, Т.Кәкішұлы, Ж.Ысмағұлов, Ш.Беркімбаева, М.Бекбергенов, Ә.Нарымбетов сынды
әдебиеттанушыларының теориялық зерттеу еңбектері, сын-мақалалары мен пікірлері басшылыққа алынды. Бұларға қоса әр жылдарда баспасөз бетінде жарияланған Ғ.Мүсірепов туралы түрлі мақалалар да пайдаланылды.
Диплом жұмысының құрылымы:
Жалпы жұмыс кіріспеден, негізгі бөлім мен қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Белгілі қаламгер, көркем сөздің зергері Ғабит Махмұтұлы Мүсіреповтің қазақ әдебиеті тарихында алатын орны ерекше. Оның шығармашылығы келелі де мазмұнды әдеби қорымызды байыта түскен әдебиетіміздің қазынасына қосылды. Шеберлік шыңына Ғ.Мүсірепов бүкіл қазақ әдебиетінің өрге ұмтылған үлкен керуенімен бірге адымдай отырып, көптеген жетістіктерге жетті. Туған әдебиетімен бірге түлеген жазушы шығармалары өмір шындығымен, замандастың даңқты істерімен тыныстаған. Ол бүкіл қазақ әдебиетімен бірге қанаттанып, қияға бірге құлаш ұрды. Шағын әңгіме, новелладан бастап, салалы роман мен кесек драмаға дейін жазушы жүріп өткен үлкен жол − алғашқы шағын әңгімелерден көп томдық эпопеяға, фольклорлық эпостан XX ғасырдың биік өнеріне шырқап шыққан қазақ әдебиеті дамуының бір дерегі мен дәлелі. Ғ.Мүсірепов шығармашылығы қазақ әдебиетінің профессионалдық биік дәрежесіне, кең құлашына, философиялық тереңдігіне, байтақ өрісіне, қоғамдық зор маңызына айқын айғақ. Туған әдебиетіміздің осынау гүлдену, өсу жолында, оның әрбір кезең, белестерінде Ғ.Мүсіреповтің сіңірген еңбегі айрықша.
Ұлттық жаңа әдебиеттің қалыптасуында белгілі роль атқарған Ғ.Мүсірепов әңгімелері мен пъесалары, романдары мен повестері халық өмірінің елеулі кезеңдерін қазақ қоғамындағы әлеуметтік өзектерді, қазақ кедейлерінің мінез-құлқындағы құбылыстарды, ұлт болып қайта туу, жаңғырып, жасару жолымызды бейнелейді.Оның шығармалары белгілі бір оқиғаның жалаң суреті ғана емес, ірі дарын иесінің халық тағдыры, адам жайлы толғаныстары деп білеміз.
Ғ.Мүсіреповтің кітаптарында халық өмірінің әр алуан бояуы, ауыспалы ауасы, дабыл-дыбысы, әуен-ырғағы, тарихи бел-белестері, өсу кезеңдері жатыр, сан ұрпақтың көрікті-көріксіз келбеті мен тағдыры жатыр. Ол халық тынысын, халықтың жүрек дүрсілін, ауыр ойлары мен бұлдыр қиялын, асқақ арманы мен іргелі рухани ізденіс тарихын суреткерлік зейінділікпен жіті байқап, қайта жаңғыртып, қайтадан " жан бітіріп" жаңа қауымға ұсынды.
Ғ.Мүсіреповтің шығармашылық ізденуінің ең бір жемісті қадамы,
сондай-ақ биік шыңдардан көріне білген кездері мен сәттері оның аналар тақырыбына арналып жазылған бірнеше әңгімелер мен новеллаларының қай-қайсысын алып қарайтын болсақ, қаламгер шеберлігінің арқасында аналарымыздың қоғамдағы орны, қызметі, қайраткерлігі, адалдығы, сонымен бірге қайсарлығы жете суреттелген.
Қазақ совет әдебиетінің қалыптасу дәуірінде орыс әдебиетінің айрықша ұстаздық роль атқарғандығы белгілі. Жазушыларымыз орыс классиктерінен өмір оқиғаларын революциялық дамуы үстінде суреттеуді, күрескер адамның бейнесін жасауды үйреніп қана қоймай, кең жағдайда олармен тікелей тақырыптас, үндес шығармалар да жазды.Соның бір мысалы Ғ.Мүсіреповтің "Ана туралы әңгімелер" циклі. Мұның пролетариат әдебиетінің атасы А.М.Горькийдің анық ықпалымен жазылғандығы айқын. Әлем әдебиетінде тұңғыш рет күрескер, өршіл, оптимист ананың образы М.Горький шығармаларында жасалып еді. Ол өмірден жабыққан, тарыққан аналарды емес, өз бақыты үшін, ел бақыты үшін күресе білетін ер аналардың іс-әрекетін жырлаған. Міне, Горькийдің осы өнегесі Ғ.Мүсіреповтің әңгімелерінен анық көрінеді.
Ана туралы новеллалар шоғыры алғаш рет 1934 жылы «Ана» атты кітапта топталып берілді. Онда «Адамның анасы», «Өлімді жеңген ана», «Ананың анасы», «Ашынған ана», «Ананың арашасы» новеллалары бар. Алғашқы екі новеллалар Горькийдің ізімен жазылып тұрса да, көп жағынан қазақ әдебиетінің өз туындысындай болып шыққан.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Мүсірепов Ғ. Ана. Алматы: 1934ж
2. Бекбергенов М. Ғабит Мүсіреповтің прозасы. Алматы: Рауан, 1990ж.
3. Мүсірепов Ғ. Қазақ әйелі. Алматы: Жалын 1982ж. Ғылыми түсініктерді жазған филология ғылымының докторы. Әділхамит Нарымбетов.
4. Нарымбетов А. Ардақтаған аруларды, ананы [ Ғ. Мүсіреповтің туғанына – 90жыл]. // Алматы ақшамы – 1992ж – 18 наурыз – 19 наурыз.
5. Нарымбетов Ә. Қазақ әйелін бейнелеудің шебер мүсіншісі. [Социалистік Еңбек Ер, академик-жазушы Ғ.М. – 80 жаста] // Қазақстан әйелдері №3, 1982ж.
6. Мүсірепов Ғ. Ұлпан. Алматы: Атамұра, 2003ж.
7. Ысмағұлов Ж. Ғабит Мүсірепов туралы тоғыз толғам. Алматы: Қазақстан, 2002ж.
8. Мүсірепов Ғ. Ұлпан. Повесть пен әңгімелер. Алматы: 1975ж.
9. Мүсірепов Ғ. Күнделік. Алматы: Ана тілі 1997ж.
10. Қабдалов З. Сөз өнері. Алматы: Санат, 2007ж.
11. Мүсірепов Ғ. Таңдамалы шығармалар. ІІІ том, Алматы: 1980ж.
12. Ысмағұлов Ж. Егіз толғам [Ғ. Мүсірепов – 100ж] // Егемен Қазақстан 2002ж 17 мамыр
13. Жұмабеков С. Ғабит Мүсірепов. Алматы: Мектеп, 1989ж.
14. Есқали Ө. Прототип // Егемен Қазақстан -2008ж -30 сәуір -8б.
15. Кәкішұлы Т. Бойына сіңбеген тақырыпқа жарамаспайды. Жас Алаш 2002, 21 наурыз.
16. Беркімбаева Ш. Ғабеңнің сөзі қай ғасырда да өзекті әрі өтімді // Қазақ әдебиеті, 2002, №22
17. Бәкенов С. Ер еңсесі //Егемен Қазақстан- 1997ж 22 қаңтар
18. Танабаев Ө. Сегіз сері Бахрамұлы шығаралары. Шымкент, 1999ж
19. Дәдебаев Ш. Қазақ тілі мен әдебиеті. 1992ж, №7
20. Бекбергенов М. Сөз зергері. Алматы: Жазушы, 1964ж
21. Мұқанов С. Өмір мектебі. Алматы: Жалын, 1977ж
22. Әдібаев Х. Талант, талғам, тағдыр. Алматы: Жазушы, 1971ж
23. Нұрғалиев Р. Телағыс. Алматы: Жазушы, 1989ж
24. Дәдебаев Ш. Ұлпан. Қазақ тілі мен әдебиеті. 1992ж. №7
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
................................................3
Негізгі бөлім:
І тарау
«Ұлпан» ... ... ... романындағы Ұлпан мен Есеней бейнесі және ... ... ... ... ... ... жұмысының өзектілігі:
Қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі, академик-жазушы, алыптар
тобының сардары Ғ.Мүсіреповтің «Ұлпан» романы ... ... ... ... ... ... ие болып, әдеби сында да жоғары бағаланды. «Ұлпан»
романының ерекшелігі оның басты кейіпкерлерінің тарихта болған ... ... «40 жыл ... ... ... толыққан
бейне − Ұлпан бейнесі. Бұл ... ... ... туынды. Біз жұмысты жазу барысында шығарманың ... ... ... оның ... тарихын, басты тұлғалар мен
олардың түптұлғаларының тарихтағы орнын сараладық.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері:
1.Ғ.Мүсіреповтің шығармашылығына жалпы шолу ... ... ... ... ... мен ... ... өмір шындығы мен көркемдік
шындықтың байланысы;
4.Автордың тұлғасын сомдауы мен характерін ашудағы шеберлігін пайымдау;
5."Ұлпан" романы ... ... ... сыни ... мен ... отырып, өзіндік ой-пікір қорытындысын шығару, пікір қалыптастыруға
тырысу;
Жұмыстың теориялық және ... ... ... жазу ... ... әдебиеттану ғылымындағы орныққан
теориялық тұжырымдар мен қағидалар ... ... ... ... талдау, жинақтау және салыстыру әдістері қолданылды. Жұмыстың негізгі
теориялық тұжырымдары мен түйіндерін қорытуда ... ... ... ... ... Ш.Беркімбаева, М.Бекбергенов,
Ә.Нарымбетов ... ... ... ... ... мен
пікірлері басшылыққа алынды. Бұларға қоса әр жылдарда баспасөз бетінде
жарияланған Ғ.Мүсірепов туралы түрлі ... да ... ... ... ... ... ... бөлім мен қорытындыдан ... ... ... ... ... көркем сөздің зергері Ғабит Махмұтұлы Мүсіреповтің
қазақ әдебиеті тарихында ... орны ... Оның ... ... ... ... қорымызды байыта түскен әдебиетіміздің қазынасына қосылды.
Шеберлік шыңына Ғ.Мүсірепов бүкіл қазақ ... өрге ... ... ... ... ... ... жетістіктерге жетті. Туған
әдебиетімен бірге ... ... ... өмір ... ... ... тыныстаған. Ол бүкіл қазақ әдебиетімен бірге қанаттанып,
қияға бірге құлаш ... ... ... ... ... ... ... мен
кесек драмаға дейін жазушы жүріп өткен үлкен жол − ... ... көп ... ... фольклорлық эпостан XX ғасырдың биік
өнеріне шырқап шыққан қазақ әдебиеті дамуының бір ... мен ... ... қазақ әдебиетінің профессионалдық биік
дәрежесіне, кең құлашына, ... ... ... ... зор маңызына айқын айғақ. Туған әдебиетіміздің осынау гүлдену, өсу
жолында, оның әрбір кезең, ... ... ... ... жаңа ... қалыптасуында белгілі роль атқарған Ғ.Мүсірепов
әңгімелері мен пъесалары, романдары мен повестері ... ... ... ... ... әлеуметтік өзектерді, қазақ кедейлерінің мінез-
құлқындағы құбылыстарды, ұлт болып қайта туу, жаңғырып, жасару ... ... ... бір ... ... ... ғана ... дарын иесінің халық тағдыры, адам жайлы толғаныстары деп білеміз.
Ғ.Мүсіреповтің кітаптарында халық өмірінің әр ... ... ... ... әуен-ырғағы, тарихи бел-белестері, өсу кезеңдері
жатыр, сан ұрпақтың көрікті-көріксіз келбеті мен тағдыры жатыр. Ол ... ... ... ... ауыр ... мен ... ... асқақ
арманы мен іргелі рухани ізденіс тарихын ... ... ... ... ... қайтадан " жан бітіріп" жаңа қауымға ұсынды.
Ғ.Мүсіреповтің шығармашылық ізденуінің ең бір жемісті қадамы,
сондай-ақ биік шыңдардан көріне ... ... мен ... оның ... ... жазылған бірнеше әңгімелер мен новеллаларының ... алып ... ... қаламгер шеберлігінің ... ... ... ... ... ... сонымен
бірге қайсарлығы жете суреттелген.
Қазақ совет әдебиетінің қалыптасу дәуірінде орыс әдебиетінің айрықша
ұстаздық роль атқарғандығы белгілі. Жазушыларымыз орыс ... ... ... ... ... ... күрескер адамның бейнесін
жасауды үйреніп қана қоймай, кең ... ... ... ... ... да ... бір мысалы Ғ.Мүсіреповтің "Ана туралы әңгімелер"
циклі. Мұның ... ... ... ... анық ... ... Әлем ... тұңғыш рет күрескер, өршіл, оптимист
ананың образы М.Горький шығармаларында жасалып еді. Ол ... ... ... ... өз бақыты үшін, ел бақыты үшін ... ... ... ... жырлаған. Міне, Горькийдің осы өнегесі Ғ.Мүсіреповтің
әңгімелерінен анық көрінеді.
Ана туралы новеллалар шоғыры ... рет 1934 жылы ... атты ... ... Онда «Адамның анасы», «Өлімді жеңген ана», «Ананың
анасы», «Ашынған ана», «Ананың ... ... бар. ... ... ... ... жазылып тұрса да, көп ... ... өз ... болып шыққан.
Әр жазушы, ең алдымен, өз туған халқының көкейіндегі ... ... ... ... ғана ... жетеді. Сол сияқты өзі өсіп-өнген
ортаның, қазақ елі ... ... асыл ... ... Мүсіреповті
де ертеден-ақ толғандырып, ойландырған секілді. Ал қазақ елі өзі ел билеп,
халық болып қалыптасқан көне ... ... ... ... қыз ... ... ... тұтуды берік дәстүрге айналдырған халықтардың бірі.
Сол кездегі дәуір шындығын көрсететін. «Алып-анадан туады», «Ана − ... ата ...... ... мол ...... ... қолы
кең» т.б. дана мақалдар бұған дәлел бола алады.
Халық бейбіт кезде әйелді асқар таудай сүйеніш деп есептесе, ел ... ... ... ... батырдың бірінші серігі деп білген. Сол көне
заманда ... ... ... ... ел аңсауына арналған қазақ әйелі аз емес.Өмір қиыншылығының
сондай бір кезеңдерінде өзінің табиғи құдіретті қалпын ... өмір ... ... бола білген бүкіл әйел атаулының, соның ішінде тонның ішкі
бауындай өзіне жақын ... ... ... ... өмір бойы ... жайында шабытты шығармалар жазуға жетелегенін айқын көруімізге болады.
Ана туралы ... ... ... ... ... ... ... деп мәлімдеген: «Горькийдің тақырыбын, жазу әдісін ұғынамын деп
талаптанған ғалымда ... жоқ кең ... ... ең бір ...... адам екен ... ... келдім... Құлақта ертеден бір
әңгімелер жүретін еді. ... ... ... бір ... ... ... бастады. Көп ойланбастан-ақ Горькийдің аналарында да,
өзімде де бар әңгімелерді де қағазға түсірдім» [1, ... ... ... ... ... ... үстіне идеялық
бағыты, пафосы жағынан да бірін-бірі толықтырып отырады. ... ... ...... ... әділет үшін өмірдің не бір қиындығына да қарсы
тұрып, кедергілерді жеңе білетін, әлемге өмір
тарататын, сол өмір үшін ... ... ... алдында қорқып
иілмейтін, өзінің ұлылығын сезінетін, әрі ... әрі ... ... өжет ... ... Осы ... ... әдебиетіне өзінің үлкен
соңылығын, жаңа сипатын, әсерлі ... алып ... ... мен ... ... ... ... бейнесін
аналардың өшпес тұлғалары байыта түседі. Автор қандай қиындық болса да,
өзінің қамқоршыл жүрегінен, адамгершілік ... ... ... ... жан − ана ... айтады [2, 23-29].
Ғ.Мүсірепов «Ана» деген ардақты атты барлық жағынан, яғни, қоғамдағы
орны, сонымен қатар жарық ... тең ... ана ... ... ... бір ... ... ананың ұлылық сипатын жан-жақты
сипаттап көрсете білді.
Батырларымыз өз туған елін, ... ... ... ... өжет ер
екенін білсек, ал ана сол батырларды өзінінің нәзіктік сезімі мен өр ... ... ... дара тұлға.
Ғабит Мүсірепов туралы Хабиби Елебекова былай деп сыр шертеді: "Ғабең
нұрдан жаралғандай жан еді. Әр ... өзі ... жан ... ... ... Сондай сері кісі болды. Табиғаты қыз-келіншектерге
қаншалықты жақын болса, отанасы ... де ... ... ... апай ... ол кісідей адал болған, алдынан кеспек түгіл, бір ауыз ... ... ... ... мен өте ... кездестірген шығармын. Бірде қонақта
отырып, әйелдер оңаша қалған бір ... ... апай ... жас ... ... "Мен де ... болатынмын, осы Ғабең ізімнен қалмай жүріп,
қолына түсірген. Әрине, Ғабитті мен де жақсы көрдім. Ол ... ... ... де ... ғой", − деп ... Сол ... Ғабең де
Хұсни апайға ғашық болып қосылып, тамаша ғұмыр кешті.Үш перзент сүйді".
Ғабит Мүсірепов өзінің "Күнделігінде" ... ... ... ... келтіреді:
Әйел шынымен жылап алса ажарланып кетеді, көңілінде түйнек болып
тұрған бір тасты көз ... жуып ...... ... талай жазылады, әйелдердің еркекке таласы
әлі жазылған жоқ. Бұл ... ... ... ... ... тақырып
етпегенмен бір сүрлеуге қоса кету дұрыс болады.
Дүниеде әйеліңмен жанжалдасудың ғана көп ... бар және әр ... ... Енді ... деген кезде тағы бір саңылау тауып
қайтадан қоза береді.
Әйелді сүю үшін білуің ғана жетпейді, сезінуің керек, ең ... ... ... ше?
- Оған да!
Еркектің ашуы түске дейін, әйелдің ашуы кешке дейін.
Еркектің ашуы аспен ... ... ашуы ... ... ... ... ... жеңеді.
Әйел боянса бұзылады, көп қиқаңдаса ұрылады.
Әйел шынын айтса да себебі бар, өтірік ... да ... ... ... сұлу ... ит қаппайды. Олай болса сұлулықты ит ... өз ... ... де ... сұлу да ... де ... ... бір мүдде жолында өз жанын пида етуге бар, өр
рухты да, ер мінезді, мәрт те ... бір ... ... ... ... ... жазған суреткер.
Жазушы шығармаларында осындай қаһарман әйелдер бейнесінің тәжі де,
шыңы да іспеттес болып, ... ... ... ... ... ... ... баршасына тән драма да, трагедия да,
қайраткерлік те, қаһармандық та ... ... ... Ғ.Мүсірепов
шығармашылығында үзбей орын алып келген әйел ... ... ... ... ... ... бейнесін, әйел − Ұлпанды ұлы образ, әрі ... әрі ұлы әйел деп ... ... ... ... ісі де, ... сөзі де айқын танылады. Ұлпан бейнесі − бүкіл қазақ әйелінің жиынтық,
көп планды бейнесі. Осы образдың ішкі ... ... ... ... ... зорлық-зомбылығы да, ел билеген, ел басқарған даналығы мен
батырлығы да, шырақты сүттей ұйытып мейірімге бөлер аналық қадір-қасиеті ... ... ... ... ... пікірлер мен
зерттеулер түгелденіп бітті десек, жаңсақ кеткен ... ... Осы ... ... ... бірталай зерттеулердің, көптеген ... ... ... ... ... ... мен
қырлары әлі де болса жеткілікті сөз болмаған.
Көріп отырғанымыздай ... ... ... ... әйелінің
қоғамдағы орны мен қызметі туралы халық анасы ретінде тың жаңылықтар ашады.
І тарау. Ұлпан романының жазылу тарихы.
Отызыншы жылдары ... ... ... ... ... ... түйіндеді. ХІХ ғасырдағы қазақ әйелінің трагедиялы ащы тағдырын
суреттеген бұл романын жазушы 1974 жылы ... ... ... ... сол қара түнек феодалдық заманда өз ортасынан суырылып шығып ... ағып ... ... ... суреттеп берді. Әрине, қанаушылар
билеген қоғамның тепкісінде зарлап азап шеккендерге жаны ... қол ... өзін қас ... ... бақытын ойлау – сол кездегі төтенше қимыл,
айрықша мінез еді. Міне, осындай жауыздық ... ... ... ... ел ... ... ... іс-қимылға барған дарынды қайраткер –
қазақтың сол замандағы асқан ақылды әйелі – Ұлпанның әдеби жарқын ... ... ... ... бірінші рет «Жұлдыз» журналының 1974 жылғы 6, 7, 12 –
сандарында жарияланды. 1975 жылы ... ... ... осы ... повесть деп атаған. Автор кейіннен көп өңдеп, роман жасады. Оны үш
бөлімге ... әр ... ... ... ... өзгертті, жаңа тарау
қосты. Жазушының бас томдық шығармалар жинағының бесінші ... ... ... ... ... (1980) ... Роман «Ұлпан ее имя» деген
атпен орыс тілінде (аударған А. Белянинов) «Жазушы» ... 1976 ... ... ... ... ... қайта-қайта оралып, әрқилы ... ... ... Сол ... ... ... жазушы таңдамалысының үшінші томында (1980) жарияланады.
Тарихи тақырып бар жерде тарихи ... бар. ... ... ... ... өзінің шығармашылық қазанында еркін қорытып жазу мен ... және ... ... рөлі бар белгілі адамдар жайлы жазудың ... ... ... кейіпкері—Ұлпан мен Есеней тарихта болған кісілер.
Шығарманың оқиғасы—XIX ... ... ... ... тарихи
шындықтарға негізделген. Жазушы ... шын ... ... ... бұрмалап көрсетіпті деген хаттар да ... ... ... ... Бір ғана ... болмаса, басқаға беймәлім жандар себепті,
осы адамдар туралы керағар пікірлердің орын алуы да ... ... ... ... ... өзінің идеялық тұрғысынан
қарап, өз ырқына бағындырып пайдаланған ... ... ... ... ... соңында автордың "Сөз ... ... ... ... ... ол өз туындысын
документті деректерге емес, ел ... ... ... ашық ... Бәрі де, ... ... ... қария: "Ғабит, сен бұл ... ... ... ... сұрады. Бұған ол: "Білемін, ... ... ... ... ... шешеміздің бейіті,"—деп жауап қайырады. Сонда
Исахмет: «Шешеміздің дегенін бүкіл Сибанның құлағына ... сөз. ... аты ... ат берген, асы жоққа ас берген. Кедейлерге пана боған.
Өзі ... ен ... түк ... ... ... адам,"—дейді [6, 239].
Нұрғожа қарт күрсініп қойып: "Ондай адам ... ... ... ме дерсің, ерлігіне қарап ... пе деп ... ... ... ... ... ... "Есенейдей
адамды көзі тірісінде ойлап ... осы елді ел ... ... ... ... сол ... болыс-билері
күндесе күңірене жүріп ... ... ... ... құлатты
ғой,"—дейді. Бұдан әрі қарттар Ұлпанның бейітіне ақ тасты Торсан емес,
Сибан елі ... ... ... ... негіз салған осы әңгіме. Шығарманың сюжеттік
желісі де осы ... ... ... ... ... бас тартып. Керей-
Уаққа қарасты бес болыс елге ықпалы жүріп ... ... ... ... ... оны ... ... ер мінезімін билеп-төстеп кеткен
Ұлпанның айналасындағы дүйім ... ... ... өткенін, әділдік,
қайырымдылық еткенін, ақырында Торсан жалмауыздың тұзағына түсіп, ... ... ел ... ... ... кітаптың ұзын-ырға мазмұны
етіп алған. Мұнда ... ... өмір ... ... ... ... образдар, психологиялық суреттер мен көркем детальдар молшылық.
Шығарма ... ... ... сендіре ме? Сөз жоқ,
сендіреді. Есеней мен Ұлпанның, Торсан мен ... тағы ... ... ... шын ... ... ба еді, жоқ басқаша ... ... онда ... ... ... мүмкін бе еді, жазушы ... ... ... алды ... мәселе сонда.
Ұлпан образы туралы күдік келтірушілердің ... ... ... емес деп ... кейбіреулері феодалдық-патриархалдық қоғамда
қыз бала мұнша билік алуы мүмкін емес деген сыңай білдіреді.
Сибан елінің барлық әйелдері Ұлпанның бейітін бес жыл ... ... түсе ... ... ... әкеліп салады екен, содан
бұзылмай келеді.
—Ұлпан әулие адам болмаса айтқаны келер ме еді? Өлерінде Торсанды "Маған
көрсеткен ... өз ... ... ... ... Сол ... ме? ... де көрдіңдер, Торсанның шаңырағы бір күннің ішінде құрып
бітті.
—Көп жылдар бойы араздасып жүріп, әрең татуласқан ... ... ... ... адам деп ... ... тастамайтын,—деп кіші баласы, таза
жанды адам Сүлеймен өз ойын ... [6, ... ... мен де жақсы білетін шындық бар. Әуелі Торсанның үлкен
ұлы Шақан болыс әкесінің бір ауыр зұлымдығынан өзін-өзі ... ... ... ... 1920 жылы ... өзі өліп еді, балалары бір күннің ішінде
быт-шыт болып тарап кетті: екеуі—қайнына, ... ... ... ... құлап, қыстауы аңырап қалды. Аяқтап келгенде бір кезде болыс
болған, мырза атанған Торсан ... ... ... ... ... бейітіне ешкім барып құран оқымайды екен. Бұл енді ... ... тым ... бір ... ... ... де жоқ, бет
тақтайлары көрініп опырылып жатыр. Балалары әкесін көмген күні ... ... ... ... ... ... ... қарғысынан деп есептейді.
—Ұлпан шешеміздің қазасы неден болды екен? —деп сұрағанымда:
—Оның дәл анығын көрген де, білетін де өзіңнің үлкен әжең ... еді. ... ... ... ... кетті. Ол кісі таң атпай келіп, Ұлпанның ... ... ... көрген. Ұлпанды арулап, ақ киізге орап, үш жерден
байлап берген де сол кісі. Жерлегенде ішінде ... ... көре ... Бала ... ... ... қате ұстап қалып, сол қатесін өзі түсінеді де ... деп, ... ... ... болады, —деді қария.
Ұлпан жайындағы әңгіменің ұзын-ырғасы осы. Кейбір жерлерінде артық-кемі
де жоқ емес.
Біздің үлкен атамыз ... ... де осы ... ... бас ... екі жуан ақ ... бар. Қайыңдар қолдан отырғызғандай емес, өздері
шыққан.
—Үлкен атаң Мүсіреп Ұлпан бәйбішенің ең жақын дос ... ... ... қарт.
—Бала күнімізде Мүсекеңнің атын суғарып келуге таласушы едік. Жақсы ат
мінетін. Шынар әжең де балалардан барын ... ... кісі еді. ... ... ... да, атаң ... келе көп ... көрді. Үлкен баласы
шаруа басын құрастыра алмайтын момын кісі еді ғой,—деп аяқтады.
Сегіз сері ... әйел ... ... ... ... "Мен ... мал
салтына анық наразылық білдіремін. Жастардың өз теңіне қосылуы, бірін-бірі
көріп, қалап барып құда түсуін ... ... ... ала ... малдың арқасында қос-қостан әйел алып, оларды күң есебінде ұстауға
немесе жасы келіп дірілдеген кәрі ... жас ... ... ... ... Ал әйел теңсіздігін аяққа басқан қоғамдық топтарды ... ... осы ... 1850 жылы ... "Есенейге" атты өлеңінде:
Ұлғайған күшті арыстан түк бітірмес,
Шал ойнап жас ... ... ... жас бойжеткен қыз алғанмен,
Бұл күнде Есенейден ештеңе өнбес.
Алғанын ол ... ... ... ... жақсы көрмес.
Көз жасы Ұлпан қыз бен Дайрабайдың,
Қазақ пен Есенейді шын жібермес, — деп, Есенейдің жас қыз ... ... еді [8, ... ... "Ұлпан" романы жайында көптеген сыни ой-пікірлер газет-
журналдар беттерінде басылып жатты. Одан кейін де ... ... атты ... да ... Бұл ... да ... режиссерлардың қателік жақтарын айтып көрсеткен. "Ұлпан" романы
жайында жазылған ... ... ... 1997 ... ... ... ... газетінде "Ер еңсесі" деген мақаламен
жарық көрді. Мұнда былай делінеді: "Ауыл өміріндегі бай мен ... ... сол ... ... ... ... ... романы шыққаннан кейін, ненің өтірік екенін ... дәл ... ... Торсан қатал адам еді. Өзінің жұмыстарымен, ... ... ... еді. Алдына кісі салдырмайтын. Торсан туралы елде
көптеген аңыздар, әңгімелер бар. Біріншіден, ол кісіні ешкім атымен ... ... ... ... ... ... ... атпен шауып өтіп,
өліп кеткен адамды білуші еді. Көп жақтарын қазір ұмытып қалыппын,"—дейді
С.Мұканов ... ... ... ... ... ... ... деп айтып
көрсеткен жоқ. Ұлпан негізінен Есенейге қазақтың ескі ... ... және де ... ... ... қолы ... Есенейге
қосылады. Ал шындығында Есеней аты елге мәлім ... ... ... ... ... орысқа қарсы шықпайсың деп, малын қуып кеткенде бес болыс
Керей-Уақты бастап, ... ... ... ... ... ... ... ұшты болады. Өмірде Біжікен бала үстінде қайтыс болады. Соңында қалған
қызы да көп ... ... ... ... ... ... яғни ... басқаға жаңғыртқызбайын деп, туған ағасы Ембайдың қызы ... ... Одан бес ұл, бір қыз ... ... - деп осы ... газетінде көрсетеді. Сонымен қатар осы газет ... ... ... ... ... ... ... деректер бар: "Ұлпанды
кіші баласы Мырзашқа айттырып қойған Түленнің ... ... ... ... Ақбайпақтан туған Қарабайдың ... ... ... алып ... ... ... ... қызы бар еді. Торсан
сол қызға үйленеді". Міне, осы "Ұлпан" романына байланысты осындай көптеген
көзқарастар ... ... ... ... шындық екенін және де көптеген аңыз-
әңгімелер бар екендігін айтады. "Ұлпан" романы өмірде ... ... ... осы ... ... ... тілі мен ... газетінде
(1996) былай делінген: "Ғ.Мүсірепов қазақ әдебиеті ... ... ... сөз ... ... ... қара сөзбен жазылған баллада, поэма
жанрының шебері, бірнеше романдар авторы. Ірі драматург, аудармашы, тамаша
публицист, қоғам ... ... ... ... ... ... ... кейіпкер - Ұлпан, Есеней, Артықбай батырдың, Мүсірептің өмірде
болғандығы және де тағы ... ... ... ... айтып
көрсетеді. Романның бүкіл қазақ прозасының шоқтығы биік туындысы екендігін
айтады. Ұлпан ақылдықтың, ... ... ... ... ел жақсылары Есеней би мен Артықбай батыр, сонымен бірге адал
сыйластық ... ... ... ... ... ... анық
бейнеленеді. Аңшы Мүсіреп, «түрікпен» ... ... таза да, ... әрі ... ... ... ... адамды
адамша сыйлаудың, қадірлеудің, бір-бірінің қадірін бағалаудың үлгісі, киелі
ардақты адамдар бейнесі болып көрінеді. Ұлпанның ел анасы, ... ... ... ... Торсан— ішкі есеп, арамдық, мейірімсіздік,
қатыгездік, баққұмарлықтың жексұрын көрінісі ретінде суреттелген. ... ... және оның ... сол қарғысқа ұшырауы, "Ұлпан"—ұлттық
мәні, нәрі атайлап тұрған қазақтардың бай тілімен, ... етіп ... ... ... ... —деп көрсетіледі [24].
Міне, қай баспасөз бетінен алып қарасақ та, оқырман қауымның ой-пікірлері
Ұлпанның соншалықты дана ... ел ... ... асыл ана ... ... ... Осы ... газет беттерінде жазылған ой-
пікірлерге сүйене отырып, бұл "Ұлпан" романындағы кейіпкерлердің бәрі ... ... ... ... ... көз жеткіземіз. Оған нақты дәлел
келтіретін болсақ, Ұлпан қаза болған кездегі, сол уақыттағы әлгі ... ... ... ... ... ... ... Еменалы балалары:
Сүлеймен, Тайжыкен, Қари деген кісілер.
Жазушының 338-дәптеріндегі жазбалары «Ұлпан» ... ... ... ашып ... «Менің Джокондам – Ұлпан», дейді жазушы.
Ұлы суреткермен жарысқа түстім десем, оным барып тұрған астамшылдық
болар еді. Мен онша ... ... ... ... ... әр ... өзімен бірге жасасып толыға түскен
бейнелері болу керек. Менің ойымда Ұлпан 40 жыл бірге ... ... Мен ... әр ... көрсетуге тырыстым - ойы, сезімі, сырт суреті, жас кезі,
есейген кезі, мінезі, мейірімі, т.т.
Джоконда маған мұңайыс пен жымию сиқыры сияқты ... Мен ... ... ... тірі әйел ... ... болдым. Горькийдің бағытын
ұстадым. Ұлпанда романтизм бар деп те ойлаймын. Орыс сыншылары ... аңыз бар ... Мен - жоқ - ... ... ... ғасыр бұрын
өткен Абақ, Қарқабат, Ақкелін, Домалақ енең тағы басқа рулы елге ... ... ... ... ... Бұл ... «Ұлпан»
романын жазуға Ғабит Мүсіреповтің 40 жыл уақытын жұмсағанын көреміз. Және
бұнда Леонардо да ... ... А.М. ... ... ... ұлы
суреткерлердің Ғ.Мүсіреповке тигізген творчестволық игілікті ықпалдарының
ізі де сайрап жатыр. Бұл жазба ... ... ... ... қазақ әйелінің жиынтық (типтік), биік образын мүсіндеуге жазушының
ұзақ ... бойы ... ... етіп ... бұлтартпай
дәлелдейтін әдеби деректің құндысы [9. 276].
Ұлпан казақтың әйелдер арасындағы ақылды да, зерделі де, дана да, ... ... ел ... болып, халықтың жағдайын аса бір ... ... ... сай, Ақнар, Ару ана, Әулие ана ... ... ... ... ... ... Ұлпан мен Есеней бейнесі және олардың тарихи
тұлғалары
Ғабит Мүсірепов шығармашылығында ... ... ... аналар
образын бейнелеуге ерекше назар аударған суреткер жазушы.
Романның өзіне келетін болсақ, бұл роман үш ... және ... ... ... Әрбір жеке тараулары рим цифрымен белгіленген. «Ұлпан»
романында тоқсанға жуық образдар бар.
Шығарманың оқиғасы – ХІХ ... ... ... ... ... ... Романның Ұлпан, ... ... ... ... ... адамдар. Романның атына лайық оның ең басты
кейіпкері, ... ...... ... ... адам ... ... шындығын
жазушы оны сәл көтере түсер, өз ортасынан оқшау шыққан адам екенін танытар
қаһармандық қасиеттермен әрлейді. ... ... ... ... да,
сөзі де бір көргеннен ірі танылады. [ 2, 125].
Батырдың ерке қызы шаңырақтың ошағы, үйдің ұстыны болып, яғни ... бар, ... өзін ... етіп ... он саусағынан өнері тамған
Несібелі ... қызы ... ұяда ... ... арқасында Есеней ғана
емес, бүкіл ел қызыққан, сүйсінген. Ұлпан ата-анасының ... мен ... өте ... өсіп, еркекшора киінген.
«Қаршығалы» шұбарына көз тіге келген Есеней тобының алдынан жігітше
киініп шыққан қыз өтінішінің өзінде ерекше бір ... ... ... ... байқайды. Онысын бетіне айтқанда, қыз айып ... ... ... тағы да ... ... кетеді. Бұл салмақ өмірі кісі ... ... ... ... ... ат ... қайтаруға мәжбүр етеді.
«Ерке болушы еді, ығыспай сөйлейтін қыз болыпты-ау? ... ... деп ... кетіп еді, ойлағаны келген де қойған. Ұтқызбай кетті
ғой».
Төрт-бес жасында Артықбай ... ... ... әке мен ... ... ... ... осылай еске түсіреді. Сондай-ақ көркіне
мінезі сай ... да ... сұлу да ... Ұлпанның инабатты екенін
романның мына тұстарынан ... ... бұл жолы да тез ... ... ... айтып кел деген жұрт асқақтай сөйле деп тапсырған жоқ
еді, ағалар. Солай болып ... айып ... ... сөз ... ... сөз ... ... деген бар ғой. Міне, айыбым! – деп атынан ... ұзын ... ... ... ... ... ... ат жетелеп жүр екенсің, мынаны жетелей жүр.
Міне, осы ... ... ... ... ... мен оның
жанындағы төрт адамдарға осылай жауап қайтарып кетті.
Сонымен қоса, Ұлпан сөзге шешен, ... да, ... қыз ... ... Ойдағы он ауыл Сибанның барлық малын айдап ... де бір қыс ... ... ... ... еді. ... ... жылқысын асырап
шығуға жеріміз жетпей жатса, айыпты болмақпыз ба?
Ұлпан кейде ... ... ... ... ... ... ісіне мойынсұнып, қарап отыру – Ұлпан характеріне жат.
Феодалдық ортаның әйел ... ... ... ... ... ... кетуді
ойламаған ол өзіне бұйырылған ырзық көлемінде еркін, өз ықтиярымен тіршілік
құруды қалайды. Оның Мырзаштан құтылуға ... да ... бір ... ... және одан өз күші ... ... ... күштінің қолы
құтқарады. Тағдыр құрығы ұзын емес пе? Бірақ мұның артында Есенейдің өз
құрығы ... ... ... аңғарған да түрі бар. Есенейден құтылар күш
жоғын Ұлпан біледі. Сондықтан да Есенейдің сөз салғанын ... ... ... ... ... ... ... алмайсың. Есенейден арашалап
алып қалар адам жоқ. Айтты – ... ... ... – ие бер, ... ... ... бер. Тек ... Мүсірепке қайтарған жауабында: Бірақ ағаңның есінде
болсын – Ұлпан арзанға түспейтін қыз», - дегенді қоса айтып шарасыз ... ... ... ... ашып алу, үлкен ордаға тоқал емес, ... кіру ... ... ... бүкіл өмірін сарп етіп етіп жеткен
есенейлігін оп-оңай ... бере ... ... ... ... ... сен ... Оған дейін сен менің Есенейім бола тұр...» − ... 103]. ... өзі ... ... ... ... – Есеней де, егер бұл
ойы іске аса қалса, екінші өзі ... ... ... осы ойын ... ... отырған Есенейдің кеңдігі, жомарттығы басым ба, жоқ
әлде, өз ... ... өтіп бара ... ... сол ... ... кетпесін деп, көзі тірісінде бір сенімді қолға тапсырып қоюға
бекінген өзімшілдіктің ішкі ... ... ба? ... ... да ... өзінше қабылдап, өзінше пайдаланады.
«Тоқтай тұр әлі, біраз ... ... ... үйренсін,
білмегенімді біліп алайын. Тоқтай тұр әлі...». Осы «тоқтай тұр әлі ... ... ... ... ... ... ішкі ... секілді естіледі.
Әрине, мұның барлығы феодалдық-патриархалдық тәртіптің көбесі
сөгілмей, тұтасып ... ... бір ... ... ... ... жатыр
еді.
Ғ. Мүсірепов бір шығармасынан екінші шығармасына асқан сайын өзінің
шебер суреткер ... ... ... Ол бір сәт те ... ... ... ... Ылғи ізденісте болған. Жазушы ... ... ... ... ... ... ... ұсынады.
« – Ол үйде отырған бәйбішеңіз бар емес пе? – Жоқ. Мен Өреліде тұрамын, ... ... ... ... құдайға илансаң, жеті жылдық жол.
Есенейдің жұмбақтап айтқанына Ұлпан ойланбай-ақ түсінді» [11, 373].
Өрелі ат деп бір ... ... бір ... аяғынан шалыс шідерленген атты
айтады. Бұл күнде естіп жүрген сөзі. Ондай ат бос та ... ... ... ... ... өзін ... ... атқа теңеді.
Сөре деп жаугершілік заманда өлген ... ... ... қалдыра тұратын жарым, үй-жарым жапқаны айтады. Сол ... ... ... ... ... Ұлпан өзі де біледі.
Арамыз жеті ... жол ... – жеті ... бері ... ... ... Әйтеуір Есеней құрығынан құтылмасына бой ұсынып ... ... ... ... ... үлкен орданың бәйбішесі боларына көзі жетті» [11,
373].
Қазақтың шешендік сөздерінде кездесетін үлгі. Егер де ... ... ... ... жол» деген сөздерді қолданбай, барды барынша айтып,
жұмбақтай сөйлемесе, осы бір ... ... ... ... еді. Оның ... ... таным-түсінігінің де мол екендігінен хабар беріп отыр.
Ұлпанның мінезі де ашық ... ақ ... Әрі өз ... ... ... ... ... әрбір сюжетті көз алдымызға елестеп отырғандай
көркемдегіш тәсілдермен суреттеген. Мәселен:
Ұлпанның тұла бойы ... ... бала ... ... еді, ... ... Жас балаша жылады. Ерке болса да ер ... ... ... ... Үйге ... қонақтар келген күні ұятқа ұшырап қалдым-ау
деп, ұялғаннан жылады.
Романда Ұлпанның кішкентайынан бір маралды ... ... ... де
суреттеледі. Яғни, жігіттер көлге түскен маралды қалай ұстаудың айласын
таба алмай Артықбай шалдың үйіне келіп, ... ... ... әкесіне
бергізбей қояды. Сонда:
- Тиюші болмаңдар! Бұл менің маралым! – деп ... қуып ... ... ... қол ұшын ... әрі ... досы болған-
«түрікпен» Мүсіреп. Олар әрі бір-бірімен ағалы-қарындасы ретінде араласып,
кейде ... ... Оны ... мына ... ... ... ... аға, қасқырға тым кеш шығыпсыз ғой? – деді.
- Қасқырға емес, саған ... ... деп келе ... ... елге қайтатын едім.
- Елге? Бізді осылай тастап кете бересіз бе?
- ... ... не ... Сені кім қиып ... ... ... келемін.
Ғабит Мүсірепов сонымен қатар, Ұлпанның мінезі мен оның сүйініш
-күйінішін ... Мына ... оның ... - ... көреміз.
Ұлпан бір түсініксіз күлкімен күле бастады. Тоқтай алмай ... ... ... ... бұлай болмайды. Бұлай күлгенінен
жылағаны жақсы болар еді. ... ... ... ауып, ар жағына қарай
қүлап барады. Мүсіреп Ұлпанның тізгін ұстаған ... шап ... ... ... ... ... ... адамды шошындыру керек.
Романның екінші бөлімінде Ұлпанның ақылы мен адалдық қасиеттері, ерік-
жігері мен ... ... мен ... ... Ұлпанның акылдылығымен қатал, қатыгез болған Есеней бірте
-бірте жұмсақ, көңілді бола ... ... ... әрі билей, әрі
еркелете сөйлейді. "Бозбалам", "Жолбарысым" деп те ... ... да, ... де, қызы да, ... шешесі де сол Ұлпан ғана болады.
- Келін! - деді Ұлпан Айтолқынға, - шымылдығыңызды әрі ... өз ... өзім ... бүркеніп барғым келмейді.
Өзін үлкен бәйбішелер қатарында ұстап келген Айтолқынға Ұлпанның
"келін" дегені Еменалының қамшысынан да ... ... ... оны ... ... алатын.
- Не дейді!? "Ойбай - ай, көргенсізін - ай!"
Ұлпан келінінің жасынан кіші ... ... өзін ... ... биік ... ... өз ... өрлікке барып, атақты бай би
адамның ауылындағы көріксіз халге қатты ... Өзі ... ... жарлы-жақыбайға жаны ашыды.
Ұлпан кең пейілді, адамгершілігі мол Сибан елінің ... ... ... әйел.
" Бұл күндері Ұлпанның қолы да босай ... Қой ... ... жатқан кез екен. Әуелі бір кемпір келді.
- Қарағым - ай, төрт жетімек немерем тырдай жалаңаш... тым ... - ... ... тігіп беретін жабағы берші.
- Ала ғой, шеше... төртеуіне де жететін етіп ал...
Одан соң екі кемпір келді. Одан соң екі ... бір ... ... ... екі ... екі жастау әйел келе берді, көбейе берді, келе берді..."
Ұлпан ... ... ... ... ... қайтарған жоқ. Сұраған
адамдарға бере берді. Ол белгілі бір ... ... ... ... ... ... наразы, әлденеге іштей намыстанып үлестірді.
Ұлпан мен Есеней бір-біріне ... ... ... олар әрқашан
бір-біріне ерекелеп сөйлейді.
Ұлпан өз аулына жақындағанша Есенейге баладай еркелеп, ... ... ... ... де шынтақтай отырып келеді.
- Есенейжан, сен көлге шомылғанда ... Оны неге ... Су сені ... ала ма ... ... Жоқ, мен ... ... жерге ғана жүземін...
- Жүзіп үйренгің келе ме?
- Оның ... ... не? ... ... ... басқа көлдердің бәрінен
де аяқтап өте берем.
Кезінде ойын-калжыңға шорқақ Есеней, осы күні Ұлпанның ыңғайына ... ... ... ... алатын болды. Бұрын бар ойы дау-жан-
жалда болса, ал казір оның бар ойы Ұлпанда, Ұлпанның қас-қабағында.
Есеней Ұлпанмен отау ... ... ... ... ... ... ... Есенейді қатал, қатігез мінезін түбегейлі
өзгертеді.
Ұлпан – сол кездегі саны өмірдің ... ... ... болашағын
дұрыс аңғара білген қайраткер.
Ол алдымен әлеуметтік ... ... ... өз тегі кедей
болғандықтан, ... ... ... ... ... ... келгеннен
кейін, талай жыл бойы төбе бидің төлеңгітіндей ақысыз-пұлсыз жалшылықта
жанкешті болып тіршілік ... ... ... ... жылғы ақысын қайтарып
берді, иесіз жатқан шұрайлы жерлерді де соларға бөліп береді [7, ... Осы ... үй ... - ... ... ... бергі жалақылары
сенің мойныңда кете беріпті... обал ғой, - деді!
- Айналайын Ұлпанжан, соны ... ... ... ... өзің
тындыршы, екеумізге екі айғырдың үйір жылқысын қалдырсаң болды. Менің
ендігі байлығым жалғыз сен! ... ... ... осы ... ... әрі әйелі, әрі ... ... ... көз ... ... ...... жүрегінің терең тебіренісінен ... ... мол ... ... оның ... мерейі мен махаббаты, қадірі
мен құрметін суреткерлік талаптың елегінен өткізіп, әбден ... ... ... ... ... ... ... Характердің өсу,
қалыптасу, ашылу сатылары, оның ... ... ... мен ... ... мен ... ... бәрі орын-орында.
Ұлпанның тұла бойы толып тұрған ерлік пен ... ақыл мен ... пен ... [7, ... ... Ұлпанға Есеней, Ақнар деп ат қояды. Есеней дегені −
бұл символ. Бұрын бұл ... ... мен ... енді сен ... ... Ақнар деп атау себебі қазақтың нардан қасиетті, нардан күшті,
нардан сұлу, нардан қадірлі несі бар! Сондықтан ... ... ... ... атай ... ... өзінің ақылымен, парасаттылығымен жасаған игі, ізгі,
жақсы ... ... тек қана ... ... ғана емес, сонымен
бірге Сібір генерал-губернаторына да таныла бастайды. Ұлпан үйі ... ... аты ... ат ... Есенейдің жарты малын Сибанның жоқ- жітігіне
үлестіріп жібереді. Бәрі байып алып, енді «орыс үй» ... ... ... ... ... ... ... дәрігерлер шақыртып алады.
Шынар мен Мүсірептің қуанышына ортақтасады.
Ұлпан характерінің алғашқы бір ... ... тұсы да, ... ... қарай батыл аяқ басуы да, ұлпандықтың есенейлікті
мықтап ... ... де – осы ... бар ... ... ... кейін, сол елді орыс өмірінің
өрісті жақтарына қарай бұруы, жұртты ... ... ... ...... ... шын жанашыр жақын досы екенін танытатын
қадамдары. Сонымен қоса Ұлпан медіресе салдырады, әйел ... ... ... ... соң ... ... атанады. Бұл – автордың еңбегі,
жазушы тапқырлығының жемісі, шын ... ... ... мына ... ... болады. Үйіне келген
қонақтарды Ұлпан кішіпейілділігімен, ақ ... ... ... ... Савросов мырза былай дейді: «Бұл әйел жалғыз Есенейді ғана ... жоқ, бес ... ... ... ... ... бар адам. Әуелі
Александар II патшамыздың реформасын жасады. Есенейдің барлық жерін еліне
бөліп берді. Бөліп бергенде ... ... ... да, ... ... де тұтас берді. Бұл ... егін ... Шөп ... ... ... ... бұл
елді жартылай отырықшы дей аламыз».
Ұлпанның адал еңбекқорлығының ... ... ... ... мөр ... екі ... ... құсы бар мақтау қағазбен
марапатталады. Алайда, Ұлпанның көптеген қиын кезеңдерді басынан өткізеді.
Соған қарамастан, ол ... ... ... ... арқасында
жеңіп, төтеп бере алатын болады.
Романның үшінші бөлімінде Ұлпанның басынан кешірген қиын ... Ең ... ... жыл бойы ... жатқан Есенейден айрылады.
Сонымен қоса, әкесі - Артықбай да дүние ... ... ... ... бір ... тек ... қызы − ... болады. Ұлпанды жұрт әрі
құрметтейтін де, әрі жақсы ... де. ... ... ... еді. Ел
ішінде үлкендер үшін «Әулие Ұлпан», ал кішкентай балалар үшін «Ұлпан ана»
болып ... ... ... ... ... ... ... жалпақ елге мәшһүр адам. Автор романда
өткен ғасырда көшпелі ... ... ... ... ... ... ... тебірене толғайды. Бірақ адам қанша әділ, қаншама
қайырымды болғанымен, екінің ... ... сол ... ... ... нақ ... ... біз айтқан қайраткерлік дәрежеге оңайлықпен жете алмас еді.
Қайраткер атану үшін ол ... ... ... ... тың ... болуы, заман өктемдігін көктей өткенде қажыр-қайратымен тыңнан жол
тартып, өмір ағымын жаңа бір арнаға бұрғандай іс-тындыру шарт. ...... ... ... ... ... адамы. Ұлпан өз ортасынан
суырылып шығып, елге ... ер ана ... ... Ол ... бас бостандығын, еркіндігін арман етеді, азап ... қол ұшын ... ... іс-қимылдарға барады.
Ұлпан Есеней билігін қолына алғаннан ... ... ... ... ... күресті және соңы жеңді. Сындырып, қиратып жеңген ... ... иіп ... ... «Мен ... түсемін» - дегендегі Ұлпан
ескертуінің бір шешімі осы-ау дейміз.
«Қатал еді, озбыр еді, енді ... ... ... де. Мың ... Ұлпаным!». Бұл – қыз әкесі, кәрі батыр Артықбай сөзі. «Мырза келін-
ай, сен ... де ... ... ... Бұл жарлы-жақыбай кедей ауыл
адамдарының сөзі.
«Жатсырап кеткен екенмін. ... өз ... ... қайта табыстырып
жүр». - Бұл Ұлпан ықпалымен райдан қайтқан Есеней өз сөзі. «Елге ең ... ... ... ... Ұлпан сол бұғауды бұзып, сол тұсауды
сыпырып тастағандай болды.» [7, 108].
Романда тағы бір ең басты кейіпкерлердің бірі – ... ... ... ... биі. Оның ... ... бес ... Керей-Уақ елін
Кенесарының шапқыншылығынан аман алып қалған тұста дүркіреп шыққан, жасы
алпысқа ... ... ... ... ол ... ... ... болған. Ол − ауыр сүйекті, балуан денелі адам. Бар өмірі ат үстінде
таза ... өтіп келе ... ... қол батпайтын білеудей
-білеудей бұлшық ет, бірақ қарны шыққан емес. Есенейдің төрт ... ең ... ...... «түрікпен» Мүсіреп, Алдай елінен ... ... руы ... ... да ... ... Бекентай батыр жэне
Есенейдің қосалқы атын ... ... жас ... ... ... ...... Сонымен қатар, Есеней өмірінде айып тартып көрмеген
адам, алайда айып-жазасы болған адамдарға қатал жаза кесуді жақтайтын би.
Есеней ... ... ... де ... ... Есенейдің әрі атшысы, әрі имамы, анығырақ айтқанда, сабыршысы
- ... ... ... ол ... ... ... тұрады. Араб тіліндегі
дұғаларға тілі де келмейді, ... та ала ... Араб ... төрт ... үш ... "с", екі ... "х", ... "г" бар. Есеней мұның бірін де дұрыс айта алмайды. Сондықтан Кенжетай
намазды Есенеймен ... ... ... ... ... ... ... оқиды.
Есеней діндар адам болғанымен бір кезде аса адуын, озбыр би болатын.
Орыс ... ... ... деп аталатын момын елдің барлық жерін тартып
алып, елді далаңқы жайлауға айдап тастайды. Міне, осы ... ... ... жылы екі ұлы қара ... ... аурудан бір күнде, бір сәттің ішінде
өліп кетеді.
Есеней ... ... да ... еді. Ол мына ... іші ... Кенжетайдан қызғанып бір қалды. Байдың
мырзасындай ... ... ... жас ... ... тіл ... қала ма деп
қызғанады.
Тіпті, Есеней Ұлпанды Түленнің есі ауысқан кіші баласынан аман алып
қалады.
- ... ... ... ... баласымын... өз атым Мырзагелді.
- Е, Жесір сенікі екен ғой?
- Ие, тақсыр... інім бала жасынан сырқаттау болушы ... ... ... ... бара ... соң көңілін көтереміз бе деп, қалыңдығын әкеліп
берсек деп келіп қалып едік.
Жігіттің түні бойы ойлап ... ... ... Інім ауру ... көңілі жібір, аяушылық етер деген.
- Ауру адамға қатын әпере ме екен?
- Көңілі көтеріле ме ... үміт ... ... малы ... ... қойған соң
жесір біздікі деп ойлағандық қой.
Есеней мен Ұлпан отау тіккен соң, бірін-бірін құрметтеп, қадірлейді.
- Есеней, - деді ... ... сіз деп ... еді, ... бір ... ... ... - Есеней, екеуміздің арамызда ең кемі
қырық жылдық айырма бар. Осыны ойладың ... ... ... ... жыл ... ... Қырыққа келгенде біздің елдің
Есенейі сен боларсың. Оған дейін сен менің ... бола ... мен ... деп, жас деп ... ба, оны өзім де ... ... осы ... менің Есенейім сенсің!
Бірте-бірте Есенейдің ақылшысы да, әйелі де, тіпті қуанышы да, қайғысы
да − Ұлпан болады.
- Ұлпанжан, менің ... ... ... несі деп ... ... Бұл ... ... Басқа дүниені екі Есеней бірге билерміз. Мына қосты өзің
оңаша биле, - деді. — Алдымен кемпір-шалымыз еш ... ... ... болады. Мен баласы жоқ, үрпақсыз қалған ... Ұлым да, ... ... да ... ... күнім... Күнімдей
жарқырап, ел жұртыма кейде айбынды, кейде мейірімді қарап ордамызды жалғыз
толтырып отырсаң, құдайдан сұрар ... бір ... ... би алды тар, ... ... бет-аузы жолбарыс сияқты қара шұбар,
күле білмейтін ... адам ... ... көз ... елестете алмайтын. Ал
қалжыңнан кейін, әсіресе, Есенейдің өзі айтқан қалжыңдарына Шынар таңырқап
тамсана қарап отырды.
Ұлпан Есенейді "Есенейім", ... деп те атай ... ... ... ... ...... еңбектердің бірі болу керек.
Сол бір еңбек Ұлпанның қолыннан келді. Есеней оған күлімдей ... ... ... ... Шаршадың ғой, жолбарысым - ау... тоқтасаңшы.
- Бітті. Тараттым. Енді ... ... өз ... ала ... не ... болды, соны Есеней мақұл көріп, ... ... ... ... бір ... үйді біз де ... алайықшы.
- Салдырсаң, салдыр, күнім. Мен оның есік-терезесін қай жерінен шығаратынын
да білмеймін. Әйтеуір мен де сыятын етіп ... Сен үшін ... ба, қара ... Онда ... ... ... ... қырық жылқысын базарға айдатып, қаладан жасау алғызғанда да
Ұлпанның кім болары белгісіз ... Оның ... ... көре ... Ол алғаш рет қалаға аттанғанда қазақ даласына үш өрім ... арба ... ... Бұл Ұлпанның да өмір жолы еді. Үлкен өмірдің
күре жолынан айырық ... ... әрі ылғи ... ... ... ... ... арна тауып, өз заңдылығымен өріс алуы – оның
қала өмірімен танысуы, орыс тіршілігінің келесі келешегін ... ... ... да, ... да ... қабыл алды. Бұл Ұлпанның
өзін өмірге ... ... ... ... ... ... ... ақыл–парасатымен Енесей Сибан елінің қамын ойлай
бастайды.
- Айтсам қысы-жазы киіз үйде ... ... ... ұяты ... ... үй ... алайық. Бала- шаға жылы үйде қыстап шықсын. ... ... ... ... ... Әркім үй салып алсын. Мен өзім ... ... үй ... ... ... салады. «Қыс азығын жаз жимай,
жарлы қайдан байысын!» дегені қайда? шөп шаптыратын, егін ... ... ... ... ... қай жерді қай ауылға бөлетінін айтты.
Есеней өз еліне көптеген игі, ізгі әрекеттер жасағаннан кейін, ... ... ... жеті жылдан бері өз малымен болып кеткен адамның
әділ би деген атағы көмескі тарта бастап еді. Ұлпанның атағымен ... ... ... олай ... да, оны ... ... сезіп жүрді.
- Ақнарым, сен мені адам қыла бастадың, - деді аттанарда.
- Жоқ, Есеней, сен көлеңкең күндік жерге ... ... Мен ... ... ... ... ... бірінші тілегім сенің
амандығың! - деді Ұлпан. - Сенсіз мен кім болар едім?...
Кейде Есеней жалғыз ... бала ... көп ... ... ... бала ... қарғайтын, құдайға жазған жазығым жоқ-ты! - деп
бастайды да: - бермесе тағы мейлі, менің жарым да, ұлым да, ... ... ... сен аман бол! - деп ... ... ... суық ... бе, әлде басқа дертке
шалдыққандықтан ба, әйтеуір тұла бойында дірілдеу пайда ... ... ... ... ... Ұлпан.
- Құдайдың деймін-ау, саған қосқан еркегіңнің түрін ... ... ... бар денесі ілбісіндей қара- шұбар... саусақтары таяқтай...
деп өзін- өзі сынай- міней отыратын.
- ... ... ... жоқ, ... Құдай маған еркекті екі есе
етіп берген ғой,−деп Ұлпан да риясыз мақтайтын және ... ... ... ... ... кейде Ұлпанның жайын ойлап, ... ... ... ... ол өз ... бір ... мен ... болып
кетсем, Ақнардың күні не болар деп қайғырады. Баласыз әйел − панасыз әйел.
Қазақ дәстүрінше, ... ... ... әйел өз үйіне өзі ие ... ... ... қалған әйел "аға өлсе − іні мұрасы, ... ... аға ... Мұны әлі орыс заңы да ... алған жоқ. Оның есесіне
Еменалы есіне түсіп ... ... де ... ... ... ... ... екенін естігенде, Есеней Ұлпанды бір
қолымен құшақтай көтеріп, өзінің кеудесіне жатқызады.
- Шын ба, Ақнарым? - ... ... ... әрең естілді...
- Шын болғанда қандай! Аузымның сілекейім шұбырып барады!
- Енді Есеней өлсе де болады! Жалғыз ... осы ... - Бұл ... ... өз қалпында шықты.
Романның соңғы бөлімінде оқиғаны баяу дамытып, уақыт пен ... ... ... ... бұл ... жеделдеп, уақытта, оқиға да
секіріңкіреп кетеді. Қалың мал, әмеңгершілік, сол кездегі ... ... ... көбірек орын беріледі. [2, 127].
Екінші рет жиналыс болғанда ... ... ... ... ... алмайды. Сондықтан Ұлпан қатысып, сөзін былай бастайды:
- Мен мұндай жиында сөйлеп көрген емеспін... Не айтсам да, ... да ұзын - ... ... ... ... ... ... атына қызықса
да құда бола салады. Болыс - би сайлауларының ... ... бай ... ... ... Әлі тумаған балаларды атастырып аманат - ... да бар. Би - ... ... ... кезі ... ... немене, өткен түні біздің ауылда отырып екі би, үш болыс құдаласып
қалыпты. Әйел тағдыры ... ... ... ма? ... ... - ... ер жетіп, бірін - бірін көріп, ұнатса ғана құдалық
басталатын болсын. Қазақ қызы ... ... ... ... жылда
араласып отырады... көрісіп, білісу қиын емес. Қазақта «қыз көру" деген жөн
- ... бар еді ғой. Соны әдет - ... ... ... қай түрі болса да ... ... ... еді. ... ұшыраған әйелдің бақытты болған біреуін атай ... ... атай ... Мен ... ... ... күлмен шығатын күң болған
жүзін атай аламын. Есенейдің өз елінде де ... ... ... ... ... ... автор Есенейдің сөзі еді дегендей
емеуірін аңғартады. Біздің кәміл ... бұл ... ... ғана.
Есеней сөзі болса, Ұлпан соның жай ғана ... ... өзі ... ... ақ ... ... қара ... қарғыс болып тұрғанда қайда
қалған? Демек, бұл – Ұлпанның сөзі. Ұлпанның ... өз ... ... ... ... Яғни ... ... көрнекті
өкілдерінің аузымен айтылған бүкіл қазақ әйелдерінің көкейтесті арманы,
олардың қоғамдық сана-сезімінің сол кезде-ақ оянып ... ... ... ... ... ... жазушы арманы [ 12 ].
Ұлпан қайраткерлігі осындай ауыл өміріндегі күнкөріс мәселелерімен де
шектеліп қалмай, ірі-ірі әлеуметтік ... ... ... ... ... әйелінің қоғамдық жағдайын жақсарту бағытында, жесір
туралы, әйелдің мүліктік құқығы туралы заңдар ... ... ... ... пен ... ... ... екі ұсынысы амалсыз қабылданды.
1. Жесір қалған әйел кімге тиемін десе де өз ... ... ... әйел ерінен қалған мал-мүліктің үштен екісіне өзі ие, үштен бірі
ерінің ағайын-туғандарына ... көп жыл ... ... ... ... төтенше съезінде де
бұл екі ұсыныс өзгертілмей алынды. [6, ... ... ... ... жыл төсек тартып жатып дүние салады. Жазушы
оны былай суреттейді:
Барлық міндеті ... ... түні ... тоғыз жыл жатып, Есеней
былтыр қайтыс болды. Қол-аяғынан жан кетіп, ... де ... ... сал болып қалып еді. Қол-аяғы қалшылдап- ... бар ... де ... Қол ... аяқ ... ... ... Көп өмірі
жорықта өткен, көп жараланған адам еді, әлдеқай жерінің ... ... ... кім білсін, өзі де тоғыз жыл ... ... да ... ... ... ... ... дамуының ең асылуы білігі,
кейіпкердің барынша ашылып, жаңа арнада көрінетін жері – ... ... Бұл ... ...... аз ... ... әрі асып, оның жай
күн көріс жайынан әлдеқайда жоғары көтеріліп, ел амандығын, халық бірлігін
ойлаудан барып ... ірі ... ... ... бейнесіне байланысты қайталап айтарлықтай пікіріміздің
түйіні мынадай: осынша суреткерлік шеберлік пен тарихи
нақтылық талабынан аумайтын, соншалықты мінсіз зергерлікпен мүсінделген ... бір өзі ... ... ... тұр. Қазақ әйелінің ... осы ... ... ... тыс қалып келген үлкен бір теңістікті
толтырып, аса үлкен тарихи жүкті арқалап тұр.
Ұлпан бейнесінің ... ол ... ... мәнділігі – оның қай
заманда өмір сүргенін, қай кезеңде қарекет еткенін тағы бір қырынан ... ... ... ... түседі. Бұл – дүниеге Шоқан ... ... ... – ұлы ... замандасы. Қазақ даласына Ыбырай Алтынсарин
білім нұрын дәл сол ... ... ... ... биік аспанында Біржан
мен Ақан әндері де сол кезде шырқалған.
Халықтың рухани өмірінде өшпес іс ... сол ... өмір ... ... ... бір ... әлеуметтік өмір
арнасына солғұрлым соны тыныс ... ... ана ... ... ойлағанда , тіпті аруақтана түсетін сияқты.
"Есеней − туған әдебиетімізге үлкен бір төбе ... ... ... ... ... ... сом ... Онымен Ұлпан арасындағы
қарым-қатынасты суреттеуге жазушы ерекше бір ... із ... ... ... ... жаралып, тұтас біткен, бөліп – жарары жоқ,
оралым-бұрылысқа ... келе ... ... ... ... күрт ... жаңашылыққа ұшырауында. Ұлпан бейнесінің шарапатымен
қайта туғандай көп-көп есенейліктен арылуында, баяғы ел қамқорындай қарт
батыр қалпына ... көп мән ... ... ... мен ... орайласса да, Ұлпанның өз билігінің нелер күрделі істер тындырылып
жатса да, ылғи ұлпандықтың ... ... алып ... оны ... ... етіп алғанын аңғарамыз. [7, 107].
Романындағы Ұлпан − негізінен реалистік тұлға. Оның бүкіл ... ... ... әйелінің ең жарқын, ең асыл қасиеттерін көру қиын ... ... ... – сырлы мінез-құлқымен, кесек бітімімен берілген
тұлғалы образ. Оның сезім байлығы, адамгершілігі, адалдығы,
моральдық, ... ... ... ... ... өжеттігі келісті де көрікті бейнеленген. ... ... ... ... әдеби тұлғасы тек осы романда ғана емес, ... өзге ... да ... Ал ... ... ... ... соның үш басты сыр сипаты бар.
Бірінші, Ұлпан тек қана жалғыз өз қара басының жайын ойлаған пенде
емес, ол – ... ... ... ... ... қамын
көздеген ел қамкоры, ел анасы. Өз бақытын, тағдырын, тұрмысын ойлап, сол
өзгелер үшін жан сала ... ету, сол ... ... қол ... ... – адамгершіліктің ең жоғарғы қасиетіне ие болған абзал ана.
Тар заманда қолынан ... ... ... ... ... ... ... оны сол аймақтың бүкіл еңбекші қауымы кезінде ... ... ... сол ... ... ... ... ол өмір бойы ел алғысына бөленіп өткен. Өлгеннен кейін де оны ... ... ... ... ... сиынған.
Сол феодалдық заманда Ұлпан сияқты халық қамын ... ... ізгі ойы, ... ... іске ... асуы ... ... Ұлпанға қарсы кедергі тас қамалдай, жауыздар тобының тегеуріні ... ... да оның ... бастан-аяқ шиеленіскен күресте, арпалыста
өтті де, трагедиямен бітті. Ақырында, Ұлпанға жабылған жалмауыздар тобы ... да, ... ... ... ... ... болу сол дәуірдің
әлеуметтік шындығы ... ... ... ... түйіні осыған
келіп тірелері заңды еді. ... ... «өз ... ... ... кеткен үлкен жанның» өмірі басқаша аяқталуы мүмкін емес болатын.
«Аты жоққа ат берген, асы ... ас ... ... пана ... ... түк ... ... өткен «Ұлпанның екінші басты қасиеті − ... көне ... ... ... ... ... феодалдық
әдет-ғұрыпқа қарсы батыл күресуі, халық өміріне ауадай қажет
аңашылдыққа, прогреске ұмтылып, елге ... үлгі ... ... ұлы орыс ... тұрмысындағы, тіршілігіндегі озық үлгілерді
пайдалануға өзімен қатар үлгілерді де жетелей ... ... бұл ... Ұлпан образының әлеуметтік бітімін әрі көріктендіре, әрі биіктене
түскен.
Үшінші, үлкен адамгершілік, ... ... ... ... өткірлік, қаһармандық мінез бар. Ел, халық намысы үшін оның
жалындап жарқ еткен тұсы да шығарма да қапысыз ... ... ... ... ол ел ... болумен бірге, халықты ерлікке, батылдыққа,
елдікке жетелейтін қаһармандық, патриоттық, азаматтық дәреженің де ... ... – сол ... ... ... сипатын танытатын,
жинақтаушылық күші мол әдебиетіміздегі шын мәніндегі типтік образ. ... ... ... ... қасиеттер ғасырлар бойы қалыптасқан қазақ
әйелінің, қазақ халқының адамгершілік, ерлік, ... ... - ... да ... ... ... кәміл. [3, 13-14].
Осындай асыл қасиеттерді бір бойына жинақтаған Ұлпанды ұлы ... ұлы ... ... әрі ұлы ана деп ... Осы ... дейінгі
ұғымымызда қазақ әйелінің қоғамдағы орны мен қызметі жайлы теріс түсініктер
де жоқ емес еді. ... ... ... ... теңдікке ие болып көрмеген,
қашан да езгіде жүрген адам есебінде түсіндіріп келді. Әр ... ... ... ... малға сатып алғандықтан, әйел тек мал орнына
жұмсалады ... ұғым да кең ... ... басқа ұлт оқырмандарында қазақ
әйелі туралы осындай түсініктер де қалыптасқан еді. Қазіргі кезде де бұл
ұғымнан кем де емес ... ... ... да, осы тектес ұғымдар
қалып қойған.
Ал қазақ әйелінің бұрынғы тұрмыс-тіршілігі қайшылықты жағдайда өткенін
онда, теңсіздікпен ... әйел ие ... ... те болғанын біз тәжірибеден
де, тарихтан да анық білеміз. Қазақ қыздарының ерге тең ... ... ... ... жеке ... ... өзінің әрекет-
қылығымен елге жағып, халық анасы ... ... ... де жиі ... ... әжесі Айғаным да өз билігін жүргізген тұстарында, яғни
оның айтқандары орындалып, ... ... ... мен ... ... араласып, қоғамдық жұмыстардан көрінеді. ... ... ... ... ... қарындасы Бопай да ерлерге
тән жұмыстарға, яғни ... ... ат ... жүріп, өз жерін қорғауға
үлесін қосып, Кенесары қолында жаулармен шайқасты. Ал С.Мұқановтың «Аққан
жұлдыз» ... ... да ... ер ... жүрген, бірақ ол
жағымды жұмыстарға емес, әкесі мен ағалары барымташы болып, барып ... ... ... ... ... тобы ... жұпыны кедей жанұя
болатындықтан,үстем тап өкілдерінен қорлық-зомбылық көргеннен соң осындай
жолға түскен. Соның қатарына Нарғыз да қосылып, бір ... ... ... табылатын.
Бұдан шығар қорытынды тек Ұлпан ғана емес, қазақ елі арасында қаһарман
аналарымыздың бір қатары бар екеніне көзіміз жеткендей.
Міне, ... ... ... ... біздің осы сияқты
түсінігімізді молайтып, ... ... ... орны мен қызметі туралы,
халық анасы ретінде тың жаңалықтар ашады.
Атақты Сегіз сері мен Сәбит ... және ... ... ... ... ... Естемісұлы тарихымыздан орын алатын
үлкен тұлғалардың бірі. Бірақ лайықты бағасын әлі ала алмай ... ... ... ... ... ... ... өлкетанушы Социал
Жұмабаевтың ортаға салар ойлары көп.
- Сәке, қай әдеби ... ... ... Есенейдің тек жағымсыз
жағынан суреттелетіні қалай? Сіздің сөзіңізге қарағанда, оның ... ... ... ... кез ... ... Оны ... деректерге
сүйеніп айта аласыз?
− Шынында да қазақ тарихында өз орны айқындала коймаған тұлғалардың
бірі — Есеней ... ... ... ... етті желеумен күстәналай
беру дұрыс емес. Көбіне оны ... ... ... ... ... ұры
ұстайтын ашамайлы керейдің озбыр адамы, шіріген байы ретінде көрсететін
таптаурын сарыннан ... ... ... мен ... ... ... ме, әлде беделді адамдардың берген бағасынан аса алмай
жүр ме, түсініксіз.
Тарихи шындыққа жүгінер ... ... ... ... ... ... отарлауы кезінде атқа қонып, ел басқарған оның
үлкен адамгершілік иесі, халқына қорған бола ... ... ... аз кездеспейді. Бұл ел ағасының кісілік келбетін ... ... ... Сегіз сері "Ер Есеней" толғауын шығарған. Өкініштісі сол
жағымды жайттардың бәрі ... ... ... анық ... ... ... ... Әйтпесе, халқы, елі үшін күресе білген оған жұрты "ер"
деген қастерлі атты тектен-тек бермесе ... ... ... ол ... ... ... отарлауына қарсы бағытталған ... ... ... ... дейін көтерілген. 1818 жылы Есетезені
бойындағы шайқаста ерекше көзге түскені үшін «ер Есеней» ... Осы ... оның ... ... айқын аңғарылып тұрған жоқ па! 1819
жылы Қақ ... ... оны ... ... ... ал 1824 ... ... рұқсатынсыз-ақ ашамайлы керейдің игі жақсылары рубасы әрі
қазы етіп сайлаған.
Әдебиеттерде мұның бірі де аталмайды. Қайта оны неғұрлым ... ... үшін ... ... кемсітіп суреттеген ғой. Есенейді
көзі ... ... сері оны ... ... ... ... қою қасты.
Тікірейген қара шаш, үлкен басты.
Ат жақты, кен маңдайлы, коңқақ мұрын,
Қанды көз бейне ... ... ... ... ... ... ... оны барынша ұсқынсыз етіп
көрсетуге тырысқан. «1834 жылы Есеней шал ... Көзі ... ... ... бар», — дейді романның тағы бір ... ... ... тізімі сақталатын формулярлық тізімде оның 1798 жылы туғаны тайға
таңба басқандай жазылған. 1834 жылы ... ... ... ол ... ... ... сайланады. Аталмыш шығармада Шыңғыс аға сұлтан
болып Кұсмұрынға ... бара ... ... жас ... Ұлпанмен
көңілдес болған деп айтылады. Ол кезде Ұлпанның ... ... ... қыз бала ... ... ескерілмейді. Бұдан туатын қорытынды.
Есенеймен аталас Сәбит, Ғабит секілді алып ... да ... ... айналып өтпегені. Олар жастайынан бұл бабаларының ... ... ... ... ... ... ... Ғабен: «Ұлпан туралы
шығарма жазуға 1928 ... ... — деп ... екен қойын дәптеріне.
Солай бола тұра, ол да Есенейдің ... ... ... ... ... бейнесін сомдауға амалсыз барған. Әйтпесе, ... ... ... ... ... ... ... соғыстырып қояр ма
еді? 1982 жылы 7 наурыздағы "Қазақ әдебиеті" газетінде жарияланған «Ұлпан
жайлы азғана анықтама" мақаласында ... 1838 жылы ... ... 40 жас кіші ... жазады. Бұл да шындық ауылынан алыс ... ... ... ... ... 1826 жылы ... ... зерттеуші
А.Аткелтіров те осы пікірді ұстанады. Алматы мұрағатының құжатында — 1827
жыл деп ... ... ... — мен ... ... мысалдар ғана. Айта ... ... ... ... ... сөз атылған оқ» деп бабаларымыз тегін
айтпаса керек. Тасқа басылған жазулардан кейін жағымсыз ... ... сол ... ... ... рас. ... көп жылдар бойы
қалыптасып қалған марғау ойлардан арылу да оңай емес, Десек тек аққа ... ... ... қилы ... ... ... ең ... сүйенетініміз — мұрағат құжаттары болуы тиіс.
Тынымсыз ізденістердің иәтижесінде ... ... ... ... Петропавл,
Омбы, Тобыл қалаларынан таптык. Ал ешнәрсеге ... ... ... ... тағы да ... ... келеді.
Қандай тарихи тұлғаны болмасын өзі өмір сүрген заманынан, сол кездегі
қоғамдық құбылыстардан, тарихи ... ... ... болмайды.
Есеней де заманына қарай амалын жасап баққан күрделі тұлғалардың бірі. 1830
жылы Аманқарағай ... ... ... ... ... ... кеңесшісі болып бекітіледі. Сибан керей болысының старшыны, Батыс
Сібір губерниясының кеңесшісі, аға ... ... ... ... ... бөленгені жасырың емес. 1835 жылы Ресей патшасының бас
министрі Петербургке шақыртып, ел ... ... үшін ... ... Анна ... бекітілген алтын медальмен марапатталған.
Батыс Сібір шекаралық комиссиясына мүше еткен. Майор атағын алған.
Бірақ қандай лауазымда ... де ол ... ... ... ... адам ... Оған дәлел жеткілікті. ... ... ... ... ... ... шен-шекпенін аямаған.
Беделді сұлтандар мен билерді, төрелерді биік лауазымдарға ... ... ... уысынан шығармауға тырысқаны белгілі. Ел қамын
ойлаған ... ... бұл ... әрекеттерді түсініп, мұны олардың
өздеріне ... қару ... ... ... ... кұрылған
Аманқарағай округінің аға сұлтандығына халық Есенейді калағанымен, карадан
шыққан адам ел басқара алмайды ... ... ... ... болғандықтан,
Ресей тарапынан бұл ұсыныс қабылданбайды. Есеней осыны алдын-ала ... ... көп ... ... ... ... ебі шамалы
жабыр Абдуллинді бекіттіреді. Сөйтіп, дуанның заседательдері болып
сайланған ... ... ... ... кезеңде руластарына көп
шарапаттарын тигізген. Зорлық-зомбылықтарға
тежеу салып, тәртіп орнатқан. Басалқы сөз айтып, ... ... ... ... Олар ... елін-жерін патша
жендеттерінен қорғап жазған онға тарта шағым хаттарының ... ... ... ... ... ... ... әскерлерінің
жолсыздықтары, әлімжеттік салық жинаудағы асыра сілтеушілік секілді іс-
әрекеттер баяндалады. ... шара ... ... ...... ... ... да үлкен үлес қосқан адам, 1826 жылы
Ресейдің рұқсат етпегеніне қарамастан, терістік өңірдің ... ... жүз ... (шәкірт) ұстап, мұсылманшылықты насихаттаған. Телі-
тентекті тезге салып, ... ... ... ... ... ... жұмылдырған. Генерал-губернатор И.Вельяминов Есенейді
керей елінің және ... ... ... ... қазысы екенін
мойындаған.
Оның діни оқуы да, лайым-түсінігі де мол болған. ... ... ... ... ... Орыс ... қатар араб, парсы, шағатай
тілдерін үйренген. Осылайша, дін ... ... ... жыл ... ... алған. Кейбіреулер оны сөзге шорқақ, қара күштің ғана иесі етіп
көрсетуге бейіл. Бұл да түбірінен ... Ол ... ... ... ... Тура да әділ ... жаңылмаған. Одан қалған ғибратты сөздер ел
ішінде көп. Жинастырып жүрміз.
- Есеней Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтерілісіне ... екі ... ... деген сөздерді естіп қаламыз. Олар қаншалықты шындыққа
жанасымды?
- Бұл тұрғыдан алғанда да ... ... жоқ ... Шын мәнінде
Есеней Кенесары көтерілісін бастан-аяқ қолдаған. Оның ... ... ... көтерілісшілерге азық-түлікпен, мініс аттармен көмектесіп
отырған, Бұл ұлт-азаттық толқудың атақты Марал ишан қозғалысынан ... ... ... ... ... болып, тікелей дәріс алғанын
айттық қой. Кейін ол бастаған қозғалыска белсене қатысып, ер Есеней атанған
дедік. Туыстық жағынан қарасақ, Кенесары — ... ... ... ... құдасы. Есенейдің інісі Еменәлі ... ... ... ... ... ... ... Есеней Кенесарыны қолдамады деп жазатыны бар.
Ол үшін жазғыруға болмас. Бұл жерде С.Мұкановтың да, ... ... ... деп ... оның ... ... ... еткенін есте ұстаған жөн.
Кей тарихшылар мәселенің байыбына бармастан Есеней Кенесарыға қарсы
күресті деп жаздырады. Ол ... ... ... қарым-қатынастың
уакытша үзілуіне мына жай ... ... ... ... көмектеспеген байлардың ауылдарын шауып, малдарын айдап әкетіп
отырған. Қазақ арасында кедей-кепшіктің де малы ... ... осы ... ... адам ... Омбы мұрағатынан табылған деректер
бойынша Бопай самай-керей болысына қарасты ауылдарды ... ... ... Осыған байланысты болыс атынан Батыс Сібір губерниясына
шағымдар ... ... ... ... беру талап етілген. Шара
қолдану үшін хат Кұсмұрын дуанына ... (аға ......... мен ... ... Бопайды ұстауға өздері де мүдделі
еді. Өйткені, туған-туыстарының ... ... ... Және ... ... Уәлидің ордасын шауып кеткенді. 1938 жылы Шыңғыс пен Есеней
35 қарулы жігітті бастап Бопайдан дуанның малдарын ... ... ... ... ... ... біразға дейін суып кетеді. Арада екі жыл
еткен соң қатынас қайта жалғасады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... сенімсіздікпен қараған. Аға сұлтан
кеңесшілігіне бекітпей қоюдың бір сыры ... ... ... ... ... да білген.
«Ұлпан дауына» байланысты ауылы аралас, қойы ... ... мен ... ... ... ер ... емес пе?
Иә. Есеней үш әйел алған. 17 жастағы оған Ғайнижамалды ... ... Ол кісі ... ... ... ... Жылғара бидің кіші
қарындасы Қаныкейді ... ... ... ... соң оған ... ... ... қатынаспай қояды. Жылғара ... ... ... ... ... ... шекаралық басқармасына арыз жазады. Есеней де
қарап ... ... ... керегі осы. Істің насырға шаба
бастағанын алдымен Тәбей ... ... ... ... ... істі ... Алматы мұрағатында сақтаулы деректерге
қарағанда, Есеней ... ... ... ... ... ... уәде ... «Ұлпан дауына» тоқталсақ былай Ұлпан — бір куаңшылық жылдары керей
ішіне мал кыстатуға ... ... ... ...... ... ... адамы Артықбайдың қызы. Ғабеңнін романында Артықбай ... ... ... қорғаған батыр ретінде суреттеледі. Шын мәнінде
олай емес, Ұлпан сұлу Есенейге еріксіз ұзатылған. Оның ... ... ... ... болған. Құрай уақтан шыққан атақты Ерен молданың иемересі
Сегіз серінің сүйікті ... ... ... ... күй ... ерге ерлеген. Жігіт пен қыздың серті барын ... ... ... ... би ... келіп құдалықты жаз шыға өткізуге
уәделеседі. Ұлпан ... ... екі ... шешектен қайтыс болып, ұрпақсыз
қалған Есенейге де жетеді. Не керек ақыры ... алып ... Уақ ... ... іс нәтижесіз қалғанға ұқсайды.
Десек те, ықпалы қанша жүріп тұрса да, ата ... ... жоқ па? Не ... ... ... сол кездегі қазіргі Қостанай, Алматы, Солтүстік
Қазақстан облыстарының жарты аймағына қарасты елді билеп ... қос ... ... мен ... қатты сескенетін. Өйткені, бұл екеуі де өз руларының
көсемі. Кез келген уақытта халықты сондарына ерте алатын. ... ... ... кұрамында патша отаршылдығына қарсы соғысқаны ... ... ... ... қосылып кетуден қатты қауіптенгеңдері де бар.
Есенейді қатты бақылауға алғаны сондықтан.
Оның Қызылжар кенті теңірегіндегі ... ... ... ... ... ... ... деген жерге еріксіз кешуіне тура
келген. Сөйтіп, оны орталықтан алыс ұстағысы келген ... ... ... Бүл ... ... ... біраз мәлімет бар.
Ер Есенейді есте қалдыру шаралары қалай атқарылып ... 1992 ... ... ... ... ... ... қорының қолдауымен
кітап шықты. Басқадай игі Істерді байқай қойған жоқпын. Меніңше әлі де
насихат жағы ... ... Оған ... ... ... ... жас буын ... жеткізу жайы қанағаттандырмайды. Биыл оның
туғанына 210 жыл толып отыр. ... ... дата оны ... ... ... ... ғанибет болар еді. [ 14 ].
ІІІ тарау. «Ұлпан» романындағы образдар жүйесі.
Әдебиет ... ... ... ... келіп құйылар арнасы,
әдебиеттің ең басты және өзекті мәселесі – ... және ... ... ... ... объектісі - өмір, ал заты – адам екенін ескеруіміз
қажет.
Көркем бейне, яки әдеби қаһарман ... я ... ... ... не
кейіпкері немесе персонажы дейік, бәрібір, осылардың бәрі – бір-ақ ұғым
образ. Әдебиеттегі адам, сөздегі сурет, ... өмір ... ... ... дарлау, сайып келгенде, осылардың бәрінің сарқырап құяр ... ол – ... Ал, ...... мәні бар, ойдан шығару арқылы
әрі нақты, әрі жинақты жасалған адам өмірінің әсем суреті. [10, 106].
Чернышевскийдің а ... «Сөз ... шын ... – тек ... ... ... ... немесе симфония не туралы? Сурет не мүсін не
туралы? Бәрі де адамға қатысты. Адам туралы, әсемдігі мен ... ... ... күші мен қасиеті жайлы... өнер туындысының бәріне ортақ –
адамның ойы, арманы, мақсаты. Кез-келген әдеби ... ... ... ... – адам ... ... табылады.
Адам тағдыры жазушы үшін шығарма арқауы ғана ... ... ... ... де: ... ... ... ойы қалыптасады, нәтижесінде
шығарма жазылады. Әдеби шығармадағы адамның көркем образын ... ... ... ... ... ... өзгеше сипат – белгілерді нақтылы суреттеу арқылы
жазушы типтік қасіреттерді, яғни ... ... ... ... жалпылық мәні бар ерекшеліктерді айқын танытады. Реалистік көркем
образ типтендіру тәсілімен жасалады. Жазушы көптеген адамдарға тән ... ... ... ... ... бір адамның бойына алғызып
бейнелейді. Сондай кейіптердің ... ... ... ... ... жалқылық қасиеттері де, жалқылық
ерекшеліктермен қатар бедерленеді.
«Ұлпан» романына келетін болсақ, романның ... ... ... кең ... ... ... ерекшеленеді. Оқиға жанр талабына
лайық бас кейіпкердің іс-әрекеті маңында ... де, ... ... ... ... берілген. Әсіресе, Мүсіреп пен Шынар, олардың мінез-құлқы
мен адамгершілік белгілері оқушысын риза етеді. Есеней – ... ... ... ... құрбының жарастықты әзілі мен силастығы халықтың жақсы
әдет-ғұрып, салт-санасының әдемі көріністері есебінде де бағалы. ... ... ... ... ел өмірінің көп ... ... ... ... ... ... ... Тағы бір айтатын мәселе
романның тілі, суреттеу, бейнелеу ... ... ... ... ... те, ... түсіндірме де орын – орнында.
Қазақтың сөз өнеріне жетік халық екенін, екі ... ... ... көп ... ... ... түсіндіріп үлгеретін алғырлықтың
үлгілерін де жазушы ... ... ... ... бірді айтып отырып
екінші нәрсені меңзеу де орынды қолданылады. Мұны және ... ... ... кейіпкерлерді даралау мақсатында ақылды, аңдағыш, сөз сырына
қанық би ... мен ... ... сөз ... ... түсу үшін
пайдаланылады. [ 2, 128 ].
Жоғарыда айтып кеткендей, романда қырыққа жуық ... бар. ... ... ең ... ... − жамағайын «түрікпен» Мүсіреп
және оның өмірлік ...... аңшы − ... ... ата - анасы −
Артықбай мен Несібелі; Есенейдің інісі − ... және оның жары − ... мен ... ...... (Бибіжиһан); тілмаш − ... ... ... − Торсан; ауылдың би-болыстары: Байдалы би, Тоқай би, Күзембай
болыс, кәрі би ... ... ... ұры ... тағы ... ... ең сенімді серігі – «түрікпен» Мүсіреп. Ол ... ... ... «Боз ... ... ... «Алқа көл», «Алғашқым»
деген күйлері бар. Одан соңғы құмары - бір жақсы ат, қонымды киім, серілеу
адам. ... ... ... Әлі ақ ... ... - ... ... ұстайды. Мүсіреп Ұлпанды өзінің туған қарындасындай жақсы
көріп, оған ... қол ұшын ... және ... ... ... ... Мүсірепке «Артықбайға құда түсіп қайт», - дегенде, ол ... Бір ... ... ... ... ... аяса, бір жағынан
бойжеткен Ұлпанды да аяды. Сол кезде айттырып барғанда Ұлпанның анасы, яғни
Несібелі былай ... ... мен сені ... ... бері ... ... басқа
сырыңды көрген емспін.. Ұлпанмен өзің де сөйлес. Адал ... ... өте ... ... Егін ... шөп ... ... мұнымен
ешкім теңдесе алмайды! Екі үйдің егінін салатын да сол, ... да ... ... ... да ... бел ... да ұстатпайды.
Мүсірептің сүйген жары, өмірлік серігі − Шынар. Шынардың әкесі
етікші − Шақшақ. ... ақ ... ... ... мол жандардың
бірі.
Романда Шынардың сыртқы келбеті былай суреттеледі:
Е, мына қыпша бел, ... ... ... ... ... келіншек
Шынар болар. Аяғында кестелі етік... Ие, сол екен... күлімдеп, іші ... ... бара ... ... ... әдемі еді! Ашаң да, ашық жүзді.
Көк қиығының құйрығы азғана көтеріңкі... Сол жақ бетінде ... ... ... ағай ... тауып қосылған екен де...
Шынар Ұлпанның жан ... әрі ... ... бір-бірімен
сырласып, кейде әзіл айтып қалжыңдаса береді.
Ал енді ... ... ... ... би қандай жиылыста
болмасын, қандай той - думандарда ... ең ... ... ... - ... Ұлпанның генерал - губернатордан мақтау қағаз алғанын көре
алмай:
Құдай-ау, не ... ... Бес ... ... ... тірі ... бір қатын алды-ау! Қатын!.. Сыйлығы адыра қалсын,
алтынмен жазылған, мөр басылған, екі ... ... құсы бар ... ... ... осы ... ... қолға бір бере ме,
жоқ па? Ай, ол күн алыс емес шығар... Есеней анау, оның күні ... сен ... ... ... бір ... кете ... осы ... кейбір би - болыстардың іштарлығы байқалады.
Ал енді Есеней бидің інісі - Еменалыға келетін болсақ, ... ... - ... ... ... ашып ... ... қасында үш жігіті бар өз інісі Еменалы келіп еді, олардан ... ... ... ... ... ... ... Сөйлесіп, көңіл көтеруге де
жарамайды. Аңға шықса далақтап шауып, айқайлап, ... аңды ... ... ... ... күні кеше ... торы " атты ерттеп жатқан Ұлпанға:
- Әй, қыз, қоя бер атты Бұл атқа ... он ... құны ... Қоя ... ... ... ... сыпырып алып қоя берген екен, Есеней жалынып -
жалпайып қайтып ... ... ... ... ... ... қуып жіберді, қоштасқан да жоқ. "Кет!" -
деп ақырды да айдап ... ... осы ... ... ... ... жоқ ... оның іс-әрекетінен көріп тұрмыз. Анда-санда
Еменалының айқайы бір шығып калады. Ол ылғи ... ... аузы ... ... ... Сол ... ... әрбір ісіне келіспей, қарсы шығып
отырғанын да ... ... кең ... ... сезінген жұрт осылай қысқа - ... ... ... ... өз ... ... Еменалы ғана жанжал
шығарды:
- Қысқы үй ... қара ... ... аламыз ба, салмаймыз ба, ол әркімнің өз
еркі ғой, маған оның керегі жоқ. Айға - ... киіз үйде ... ... - деді ... ... ғана. - Салмасаң өкпелеме, өзің өкінесің.
- Үй салсам Елтінжалға салам. Ол менің қорығым, ... ... ... - ... аулы мен ... - ... ... дедім ғой!
- Елтінжалды түрікпенге бергенше өртеп жіберсем болмай ма!
- Жоғал! - деді Есеней ақырып, - ... ... ... қақ ... - ... ... ... кетті. Жоғал!
Міне, ағасы мен інісінің арасындағы келіспеушіліктен ... ... ... Аяқ - қолы ... ... әрең ... Шынар ұл босанып, шаңырақтары қуанышқа бөленіп, шілдехана
жасағанда Еменалы келіп ағасына қорлық жасап ... әнді енді ... ... ... ... ең жоғарғы шынысы
салдыр - гүлдір сынып түсті де, қақ ... ... басы ... ... ... ... нұқып қалды.
- Әкеңнің көрін... түрікпен! — деді сырттан ... ... ... ... ағаш кестірмейтін сен кімсің осы? Мынаны көремісің? ... ... - ... ... ... екі ... ... -кезек үйіріп
қойды.
Еңсесі төмен қарай солқ ете түскен ... ... ит!" ... ... ... атып ... ... ұстай алып, бар күшімен жұлқып
қалып еді, Еменалы ... ... ... көргенсіз сотқар! - деді Ұлпан.
Сол сияқты Еменалы ағасына қастандық жасамақшы болып, тал түсте он ... ... биік ... ақ ... ... ... Бірін қалдырмай қырыңдар. - деді де үйіне қайтты.
Осыны көрген Мүсіреп ... ... Ау, ... ... не? ... ... Отын ... болса
осындай ағашты кесеме екен?
Жігіттер жөнін айтты.
- Біз емес құдайдан қорықпай жүрген... ... ... Ағаш ... ... көл «Бай өлген көл» деп аталып кетеді. Еменалы осы көлдің
жағасына қоныстанып, ағасына ас ... ... ... ... мен ... ... қалғанымыз жақсы болды, - деді Ұлпан төрге шығып ... ... Мен ... қоныс қайырлы болсын деп айтуға келгенім жоқ, көшіріп
әкетуге келдім. Сибан көшінен бір адам ... ... ме, ... Сибан
сені Есенейдің алдында айыпты деп санайды. Сен Есенейдің ... ... ... ең ... ... қара шоқпар сенікі болатын. Содан кейін
Есеней бір күн төсектен тұра алды ма? Тұра ... жоқ. Енді сен ... ... ... ... ... Есенейдің төсегіне жатқың келетін
көрінеді. Жасың алпыстан асты. Есің болса, енді ... ... ... ден ... ... ... жүрер едің-ау! Оны ойлаудың орнына
озің жатқың ... ... ... жалғыз мұрагері менмін деп
дауласқалы отыр екенсің. Өзіңе керегі мал ма? ... ... ... Күні ... ... ... кел де ... мал керек болса, соншасын айдап жүре ... мал ... ... ... ... жүрсің? Биыл Есенейге мен ас
беремін депсің. Беріп көрші, бір ... ... ма ... Сонда қандай
масқараға ұшырайтыныңды білемісің! Есенейдің асын биыл өз үйі берді. Келер
жылы сен бер. Ашпа ... ... ... Көш ... ... ... үй ішімен көшіп кетті. Еменалының үш ... да ... ... арампаз.
Кейіннен романның аяқ жағында Еменалының молда болып, таспиғын
тырсылдатып отырғанын көреміз.
Ғабит Мүсірепов Еменалының ...... ... ... ... қос- ... барқыт қамзолдың сыртынан көк жібек
тысты пұшпақ ішік киген Айтолқын — ... ... бойы ... болған соң, бүгін жаулығын биігірек етіп салыпты.
Сонымен ... ... ... екенін Ұлпанның ойы ... ... ... қақырайған Еменалының әйелі болар... қандай кержалқау
екен? ... ... ... тер ... ... қап - қара қылып
жібергені сонша, ... бар ма деп ... ... өзін ... ... ... сондай-ақ көкіректеу. Барша
адамды сынағанды ұнатады.
Айтолқын да Ұлпаннан көзін айыра алмай тұр. Қызық киіне береді екен-
ау!.. басына ақ ... ... ... ... ... ... да, үстінен
сәукеле киіпті. Алқымы ашық... мойным әдемі, ... ... ... ме?.. ... Қына сары ... көйлекке қызыл жібектен бүрме жаға
салыпты. Жетпей қалған ғой! Үстіне жана -жалғыз қара көк ... ... несі бар ... ... Бар ... киер еді ғой. Бір қос ... ... сұлуымыз осы ма? Беті менің бетімнен ақ бола ... Үш ұл, екі ... ... көрерміз әлі, әуелі сол бес баланы тауып көрсін!.. ... өтіп бара ... көзі ... ... еді! ... Мүсіреп несін
мақтап жүрген?.. Аяғындағы кестелі етік қызыл шұбар болмай, көк ... ... ... ... еді. Аш - ... қызы Шынар да соның біреуін
киіп алыпты. Кедейдің кербезінен ... ... ... ... ... ол Біжікеннің күйеуі, яғни Ұлпанның куйеу
жігіті. Романда ол ... ... ... ... ... жас ... Торсан Ұлпан үйіне көптен бері
дәмдес болып келе жатқан. ... ... ... ... Ұлпанның алыс
базарларға жұмсап отыратыны осы ... еді. Ол ... ... ... ... ... өзге замандастарынан өресі биік, ... ... ... ... жоқ, ... жігіт. Ірбіт, Тобыл, Қызылжар
базарларына барғанда ылғи бір түсі - түгі ... ... ... ... ... адалдығына кір жұқтырмайтын адам болатын.
Торсан үй ішілік жайларда өте жұмсақ. Күнделікті шайды үшеуі ішетін.
Сонда ... ... да ... ... етін ... ... - Ішіңіз
апа!.. Жеңіз апа!.. - ... ... ... ... ... бар мал-мүлікті қызы
-Біжікенге, күйеу ...... және ... бермек болады. осы кезде
Торсан:
- Апа, сіз, алып үйренбеген, ... ... ... Біреу ат сұрап,
біреу сауын сұрап келсе, балалардан сұра деп отыратын боласыз ба? Жоқ, ... ... ... ... бәрібір, бәрінің иесі сіз... Қағаз ... ... ... ... ... ... Ұлпан Торсан ана сыйлай білетін жігіт екен.
Білімді де ақ көңіл адам ... ... ... ... ... бірінің
қолынан келе бермейді деп ойлайтын.
Кейінен Біжікен дүниеден өтіп бара жатқанда шешесіне айтқан ... ... ... бұзық адам екен... енді менің денеме... соның ... ... ... ... кейін Торсан Жәуке деген қызға үйленеді. Сонымен
қатар Ұлпанның рұқсатынсыз Қаршығалыдағы бар жылқыларды Шәйгөз –
Уақ жеріне ... ... ... ... осы ... ... шынайы
мінезі ашылған.
Ұлпан өмірінің трагедиямен аяқталуы да заңды. Беймезгіл заманның ... ... ... ... ... Торсан болып кіреді де, оның байлығын да,
беделін де өзіне пайдаланып, жалғыз әйелді шетқақпай жасайды. ... ... ... ... Сөйтіп қоғам мен адамның ... ... ... ... бітіді. Әділетсіздік билеген феодалдық орталық шешімі
басқаша болуы да мүмкін емес еді.
Ұлпан әулие атанған адам. Оның әулиелігін ... ... ... ... берілген:
- Ұлпан әулие адам болмаса айтқаны келер ме еді? ... ... ... ... өз ... келсін!» деп қарғаған екен сол қарғысы
келмеді ме? ... ... ... бір ... ... құрып бітті ғой! Әуелі Торсанның
үлкен ұлы Шоқан болыс әкесінің бір ауыр ... ... ... ... Содан кейін 1920 жылы Торсан өзі өліп еді, балалары ... ... ... ... ... ... ... – қайнына, біреуі – туысқан
еліне. ... ... ... ... ... ... Аяқтап келгенде бір
кезде болыс болған, мырза атанған Торсан ... ... ... ... ... ... келіп құран оқымайды екен. Бұл ... ... ... тым ... бір ... ... белгі де жоқ,
бет тақтайлары көрініп опырылып жатыр. Балалары ... ... ... ұмытып
та болған. Осының бәрі ел Сибан Ұлпанның қарғысынан деп ... ... ... бұл романдағы әрбір кейіпкердің өзіне тән болмысын,
сыр-сипатын, сырт суретін, мінезін жан-жақты аша ... ... ... ... ... ... диалогты қолданғанын көреміз. Осы
орайда ... ... Ғ. ... шығарма құрылымын, бейнелер жүйесін,
кейде тіпті сюжзеттік композициялық желіні де әдейі ... ... ... ... шығарманың өң бойында бір-бірімен
жұптасып, қосарланып отыратын егіз бейнелер бар. ... мен ... ... ... мен Артықбай, Тілеміс пен Торсан, тіпті екі жас ... мен ... екі әнші қыз ... мен ... дейін осындай.
Кейде автор екі жұп бейнені контраст ретінде де алуы мүмкін. Айталық,
алғашқы ... ғана ... аңшы ... ... ... ... салыстыра көрсететін немесе Есенейдің сыншыл, талапшыл, қатал
табиғатын нақтырақ танытатын алаң ретінде алынды. Ал енді ... ... де, ... да өте ... Ұлпан мен Шынар ше? Сөз жоқ, бұл –
бейнелерді даралауда, көркемдік құралдарын әркімге ... бөле ... Ғ. ... ... ... түрін қолданған.
«Кәукер – Бикен
Мұстапа – Кенжетай
Кенжетай – Бикен
Мұстапа – Кәукар
- Тойларың тойға ұлассын! – Ұлпан» [11, 431].
Бұл – ... ... он ... ... ... ... айтылатын
оқиға – осы. Сәл төменіректе бұған мынандай сілтеме беріледі:
«Дүниедегі ең қысқа әңгіме Индия топырағында туыпты. Не бары ... ... ... бір ... Бір ... бір ... Бір ... Түсінікті емес пе?
Осыған еліктеп бір тарау әңгімені мен де ... ... ... ... ол ... ... - дейді.
Ал енді Сәбит Мұқановтың «Өмір мектебі» деп аталатын мемуарлық
еңбектің I ... ... ... бұл ... ... басқаша
суреттеген. «Жаман шұбар» деп аталатын 5-тарауында былай суреттелген:
Есеней елу тоғызға шығар жылы, бір ... ... атты жас ... ... ... ... қыз, Есенейдің ордасын ойран ... ... қып ... Бұл ... Ұлпан жетеді.
Ұлпан Біжікен атты жалғыз қыз туады. Қыз бойжеткен соң, Есенейдің
ордасын бүлдіру, шаңырағын, мал-мүлкін жатқа ... ... жас ... ... Ұлпан Біжікенге телиді.
Торсан аса көркем, пысық жэне орысша білетін жас ... боп ... оған ... ... ... ... те, ... шешесі Ұлпан
да, екі жастың қосылуына тілеулес. Бірақ, олар, бұны ... ... ... ... ... өледі. Ұлпан жұртқа ... ... ... да, ... ... ие қып ... орындарына бекіттіреді. Бұны
білген Есенейдің руы қарсы жасамақ болады. Бірақ, кеш. ... ... ... ... надан дұшпандарын бет қаратпайды.
Қорытынды.
Ғ.Мүсірепов − қазақ әдебиетінің ... ... ... бар ... ... ... ... асқан шебері. Оның ұшқыр
қаламынан туған туындыларының қай-қайсысын алып қарасақ та идеялық мазмұнға
толы, жазылу ... көз ... ... де, ... ... ... отырады. Ғабит жасаған көркем дүние, сөз жоқ, қазақ халқының ... ... ... ... ... ... қазір ғұмыр сүріп
жатқан ұрпақтар көкірегінде жарқын талант ... ... ізі, ... бар. Ол − ... ... әдемілік ізі. Сонымен қатар Ғ.Мүсіреповті
табиғи талғамы, талант мадениеті жоғары қаламгер деп бағалаймыз.
Ғ.Мүсіреповтің "Ұлпан" атты романын ... ... ... ... ... отырып, жазушы қазақ әйелінің қоғамдағы орны мен қызметін,
оның феодалдық-патриархалдық ортадағы күресін ... ... ... етіп ... ... ... бөленіп, ел анасы атанған
күрескер ... ... ... кесек те, ірі образ дәрежесіне көтереді.
Осы күнге дейінгі кей ... ... ... әйелінің қоғамдағы
орны мен қызметі жайлы теріс түсініктер де жоқ емес еді. Бұл ... және ... ... ... ... ... ешқашан теңдікке ие болып
көрмеген, езгідегі мүшесі ... ... ... Әйел заты ... тек қана ошақ ... ғана қалу ... ... түсінік бұрыннан
қалыптасқан. Ал біздің осы "Ұлпан" романын оқи отырып ұғатынымыз, әйел заты
барлық биіктерден, яғни ... ... ... ... ... да ... ... қыздарының қалың топ алдында қасқая тұрып сөз
сөйлегенін, билік айтқанын да, айтысқа түскенін немесе ... ... ... жорық үстінде еркектермен бірдей ерлік көрсете білгенін
анықтайтын дәлелдер тарихта ... ... ... қазақ аналарының
жеке адамның ғана еиес,
сонымен бірге ... ... ... ... ... ... елге
жағып, халық анасы болрлық күйге жеткені өмірде жиі кездеседі. ... әйел ... ... ... (Ай, ... Айша-бибі, Болған ана,
Баршы-кент, Баянауыл), аттарымен тараған рулар да (енең, қыздай т.б.) көп
болған. ... аты ... ... ... ... атымен атаған.
Мысалы, Ақ көңіл ел Ұлпан ... ... ... кіші ... бұдан
бұлай "Ұлпан көлі" деп атайды. Елге қайтар алдында Ұлпан: Қайтып көрем бе,
жоқ па, өзімнің көліме тағы бір ... ... деп көп ... ... қайтты. Ер әйелдерінің ойында бұл да орнығып ... ... ... ... ... қарағым, мынау сенің көлің. "Ұлпан көл" деп атаса, ... жыл ... ... ... ... ... Ташкент темір жолы
салынып, дәл сол "Ұлпан көлінің" басындағы темір жол станциясын "Ұлпан" деп
атайды. Оның аты "Ұлпан" боларын ... өзі де ... ... ... ... ... бір туар ақылды да, дана да, тамаша
адам. Ұлпан ел анасы ... ... ... аса бір ... ... ... ... отырықшылыққа үйреткен Ұлпан ... ... ... ел ... ... ... ... ардақты ана. Өткен
ғасырда көшпелі қазақ ауылында жасаған қарапайым әйел ... елге ... ... дәрежесіне көтерілді. Бір өзінің ғана емес, біршама әйелдердің бас
бостандығын, тәуелсіздігін, еркіндігін арман етеді. Өз қолынан ... ... бар ... ... ... ... елінің бәрі аса құрметпен бас
иіп, Есенейді адам еткен осы Ұлпан еді деп қадірлеген. Ауыл ... ... ... ... бір ... Ұлпанның жомарттығын
айтып көксеп отырған.
Қайраткер тұлға, әдебиетке іңкәр қазақ қыздарының бірі − ... орны - ... ... ... ... шығарса, сол жерде. Ондай
орын әсіресе, ... ... - ... екен ... өзі. ... ... ірі
тұлғалардың бірі, сөз зергері – Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов - өзі ... ... ... ... ... алыптармен қатар тұрар асқар
биікке көтерілген, елінің шынайы құрметі мен ... таза ... ... ... ... ... кейін бірі өріле отырып, қызықты да ... ... ... тек Ұлпан өмірін ... қана ... ... елдер басындағы оқиғалар мен жайларды қатар суреттеп көрсетті.
Ғабит Мүсіреповтің «Ұлпан ... ... ... ... ... ... ... құбылыс екені даусыз. Романда жақсылық пен
жамандық проблемасы, қайғы мен ... ... ... ... ... толып жатқан оқиғалар мен тарихқа толы халық өміріндегі бейнелер
молынан суреттелген. Бұл ... ... ... ... ... өмірі
десек те болады.
Қорыта айтқанда, Ғабит Мүсірепов қазақ халқының әйелдер бейнесін жан-
жақты бейнелеген жазушы. Кез-келген ... алып ... та, ... ... ... ... ол роман болсын, мейлі ол ... ... ... өзіндік тәлім- тәрбиелік мәні өте зор. Қай туындысын оқысақ та,
адамзат баласы өзінің тұла ... тек ... игі ... ... ... айтуынша, біз Ғабит Мүсіреповті мақтамауымыз керек,
біз Ғабит Мүсіреповпен мақтануымыз керек.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Мүсірепов Ғ. Ана. ... ... ... М. ... Мүсіреповтің прозасы. Алматы: Рауан, 1990ж.
3. Мүсірепов Ғ. Қазақ әйелі. Алматы: Жалын 1982ж. Ғылыми түсініктерді
жазған ... ... ... Әділхамит Нарымбетов.
4. Нарымбетов А. Ардақтаған аруларды, ананы [ Ғ. Мүсіреповтің туғанына –
90жыл]. // Алматы ақшамы – 1992ж – 18 ... – 19 ... ... Ә. ... ... ... шебер мүсіншісі. [Социалистік
Еңбек Ер, академик-жазушы Ғ.М. – 80 жаста] // Қазақстан әйелдері ... ... Ғ. ... ... ... ... ... Ж. Ғабит Мүсірепов туралы тоғыз толғам. Алматы: Қазақстан,
2002ж.
8. Мүсірепов Ғ. Ұлпан. Повесть пен әңгімелер. Алматы: ... ... Ғ. ... ... Ана тілі ... Қабдалов З. Сөз өнері. Алматы: Санат, 2007ж.
11. Мүсірепов Ғ. Таңдамалы шығармалар. ІІІ том, Алматы: 1980ж.
12. ... Ж. Егіз ... [Ғ. ... – 100ж] // ... ... 17 ... Жұмабеков С. Ғабит Мүсірепов. Алматы: Мектеп, 1989ж.
14. Есқали Ө. ... // ... ... -2008ж -30 сәуір -8б.
15. Кәкішұлы Т. Бойына сіңбеген тақырыпқа жарамаспайды. Жас Алаш 2002, 21
наурыз.
16. Беркімбаева Ш. ... сөзі қай ... да ... әрі ... // Қазақ
әдебиеті, 2002, №22
17. Бәкенов С. Ер еңсесі //Егемен Қазақстан- 1997ж 22 қаңтар
18. Танабаев Ө. ... сері ... ... ... ... ... Ш. ... тілі мен әдебиеті. 1992ж, №7
20. Бекбергенов М. Сөз зергері. Алматы: Жазушы, 1964ж
21. Мұқанов С. Өмір мектебі. Алматы: ... ... ... Х. ... талғам, тағдыр. Алматы: Жазушы, 1971ж
23. Нұрғалиев Р. Телағыс. Алматы: Жазушы, 1989ж
24. Дәдебаев Ш. Ұлпан. ... тілі мен ... 1992ж. №7

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кемеңгер қаламның құдіреті ( Ғ. Мүсіреповтің туғанына 105 жыл толуына арналған )10 бет
Ғ. Мүсірепов61 бет
Ғ.Мүсірепов туралы53 бет
Ғ.Мүсірепов шығармаларындағы «Ана» тақырыбы24 бет
Ғабит Мүсірепов (1902-1985)7 бет
«Қарғын» романы туралы3 бет
«Қаһар» романы25 бет
Абай жолы романындағы антропонимдер38 бет
Абайдың романы13 бет
Тайыр Жомартбаевтың «Қыз көрелік» романы18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь