ХҮІІІ – ХІХ ғасырлардағы ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҰЛТ-АЗАТТЫҚ ҚОЗҒАЛЫСТАРЫ


1. Е.И.Пугачев бастаған көтеріліске қазақ шаруаларының қатысу себебі, мақсаты мен нәтижесі және тарихи маңызы

2. Сырым Датұлы бастаған Кіші жүз қазақтарының көтерілісі

3. 1837.1847 жылдардағы Кенесары Қасымұлы бастаған шаруалар көтерілісі, оның қазақ даласының әлеуметтік.экономикалық жағдайына әсері мен тарихи маңызы

4. Ішкі Бөкей ордасындағы 1836.1838 жылдардағы И.Тайманов пен М.Өтемісұлы бастаған шаруалар көтерілісі

5 ХІХ ғасырдың 50, 60.70 жылдарындағы ұлт.азаттық көтерілістер.

6. Қайталауға арналған сұрақтар

7. Студенттердің оқытушымен өзіндік жұмысына тапсырмалар

8. Әдебиеттер тізімі
1775-1775 жылдардағы Е.И.Пугачев бастаған шаруалар көтерілісіне Кіші және Орта жүз қазақтары белсене қатысты.
Себебі: 1. Жайық бойында тұрғызылып жатқан бекіністер қазақтардың жайылымдығын тарылтты.
2. Казак әскерлері қазақтардың жерлерін тартып алып отырды.
3. Саяси бағыты жағынан тәуелділік күшейді.
Шаруалар соғысына қатысудың кезеңдері:
Кіші жүз: 1. 1773 жыл, қыркүйек -1774 жыл, наурыз
2. 1774 жыл, наурыз - күз
3. 1775 жыл, қыркүйек – 1776 жыл, ақпан
Орта жүз: 1. 1773 жыл, қыркүйек – 1774 жыл, сәуір
2. 1774 жыл, сәуір - 1774 жыл, маусым
3. 1774 жыл, жаз – 1776 жыл
Қазақтардың қатысуымен болған маңызды оқиғалар:
Кіші жүз: Жайық бекінісін қоршауы: бекіністі алу, Орынборды қоршау.
Орта жүз: Пресногорьковск бекінісін алу. Гагарьевск және Троицк бекіністеріне қауіп төндіру,Петропавл қамалын, Сібір бекіністерін талқандау.
Кіші жүзден көтерілісті қолдаған ақсүйектер: Ералы, Досалы, Айшуақ, Зәбір молда.
ІІ Екатерина қазақ ханы Нұралыға арнайы «грамота» жіберіп, Пугачевті өзіне жақындатпауын талап етті. Досалы сұлтан ұлы Сейдалыны бас етіп, Пугачевке көмек ретінде қарулы топ жөнелтті. Орынборды қоршауға 200 қазақ белсене қатысты. Орта жүзден көтерілісті белгілі би Дәуітбай қолдады. Қыпшақ, Керей, Қарауыл, Кенжеғалы рулары бекіністердің түбіндегі ұрыстарға қатысты. Торғай өзенінің бойына шоғырланған старшындар Құдайменді мен тайыр басқарған шаруалар патша жазалаушы топтарымен ашық қақтығыспай, қыр көрсетумен шектелді. 1774 жылдың күзінде Сібір шептерінешабуыл жасаған қазақтар патшаның тұрақты әскер қысымымен Сырдария бойына ауып кетті. Бұқар хандығына дейін барған Орта жүз қазақтарының бір тобы көктем айларында Есіл мен Тобыл өзендерінің бойына қайтып оралды. Алайда көтеріліс жеңілді. Кіші жүздегі көтеріліс Сырым Датұлы бастаған көтеріліске ұласты.
1. Қазақстан тарихы: Көне заманнан бүгінге дейін: Бес томдық /[ Ред. М. Х. Асылбеков, Қ. С. Алдажұманов, К. М. Байпақов] .- Алматы: АТАМҰРА. Т. 4: Қазақстан соңғы орта ғасырлар дәуірінде.- 1998.- 640 бет.
2. Артықбаев, Жамбыл Омарұлы. Қазақстан тарихы: Оқулық-хрестоматия / Ж. О. Артықбаев.- Астана: Фолиант, 2003.- 264 бет.
3. Бекмаханов Е. Қазақстан XІX ғ. 20-40 жылдарында.- Алма-Ата, 1994.- 416 б.
4. Құсайынұлы, Қайсар. Қазақ шаруашылығы отаршылдық дәуірінде[Оқу құралы] / Қ. Құсайынұлы.- Алматы: Дәнекер, 2001.
5. Маданов Х. Ұлы дала тарихы: Оқу құралы / Х. Маданов., Ч. Мусин.- Алматы: Санат, 1994.
6. Мамырұлы К. Қазақ халқының жонғар басқыншыларына қарсы күресі. –1994.
7. Мамырұлы, Кәмен. Қазақ тарихы: [Оқулық] / К. Мамырұлы.- Алматы: ҒЫЛЫМ, 1999.
8. Мәшимбаев С. Патшалық Ресейдің отарлық саясаты: Оқулық. –Алматы: Санат, 1994.
9. Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы: [Оқу құралы] К. Рысбайұлы.- Алматы: Санат, 2001.
10. Аполлова Н.Г. Присоединение Казахстана к России в 30-х годах 18 веках
11. Басин В.Я. Русско-казахские отношения в 16-18 вв. А, 1974.
12. Бекмаханов Е.Б. Присоединение Казахстана к России. М., 1957.
13. Бекмаханова Н.Е. Легенда о невидимки. Алма-Ата
14. Вяткин М.П. Батыр Срым. – М.-Л., 1947. .
15. Шахматов В.В. Внутренняя Орда и восстание Исатая Тайманова. Алма-Ата, 1946.
16. Кузембайулы А., Е.Абил. История Республики Казахстан. –А, 2000.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Реферат
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 16 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Тақырып 15. ХҮІІІ – ХІХ ғасырлардағы ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҰЛТ-АЗАТТЫҚ
ҚОЗҒАЛЫСТАРЫ

1. Е.И.Пугачев бастаған көтеріліске қазақ шаруаларының қатысу себебі,
мақсаты мен нәтижесі және тарихи маңызы

2. Сырым Датұлы бастаған Кіші жүз қазақтарының көтерілісі

3. 1837-1847 жылдардағы Кенесары Қасымұлы бастаған шаруалар көтерілісі,
оның қазақ даласының әлеуметтік-экономикалық жағдайына әсері мен тарихи
маңызы

4. Ішкі Бөкей ордасындағы 1836-1838 жылдардағы И.Тайманов пен М.Өтемісұлы
бастаған шаруалар көтерілісі

5 ХІХ ғасырдың 50, 60-70 жылдарындағы ұлт-азаттық көтерілістер.

6. Қайталауға арналған сұрақтар

7. Студенттердің оқытушымен өзіндік жұмысына тапсырмалар

8. Әдебиеттер тізімі

1. Е.И.ПУГАЧЕВ БАСТАҒАН КӨТЕРІЛІСКЕ ҚАЗАҚ ШАРУАЛАРЫНЫҢ ҚАТЫСУ СЕБЕБІ,
МАҚСАТЫ МЕН НӘТИЖЕСІ ЖӘНЕ ТАРИХИ МАҢЫЗЫ
1775-1775 жылдардағы Е.И.Пугачев бастаған шаруалар көтерілісіне Кіші
және Орта жүз қазақтары белсене қатысты.
Себебі: 1. Жайық бойында тұрғызылып жатқан бекіністер қазақтардың
жайылымдығын тарылтты.
2. Казак әскерлері қазақтардың жерлерін тартып алып отырды.
3. Саяси бағыты жағынан тәуелділік күшейді.
Шаруалар соғысына қатысудың кезеңдері:
Кіші жүз: 1. 1773 жыл, қыркүйек -1774 жыл, наурыз
2. 1774 жыл, наурыз - күз
3. 1775 жыл, қыркүйек – 1776 жыл, ақпан
Орта жүз: 1. 1773 жыл, қыркүйек – 1774 жыл, сәуір
2. 1774 жыл, сәуір - 1774 жыл, маусым
3. 1774 жыл, жаз – 1776 жыл
Қазақтардың қатысуымен болған маңызды оқиғалар:
Кіші жүз: Жайық бекінісін қоршауы: бекіністі алу, Орынборды қоршау.
Орта жүз: Пресногорьковск бекінісін алу. Гагарьевск және Троицк
бекіністеріне қауіп төндіру,Петропавл қамалын, Сібір бекіністерін
талқандау.
Кіші жүзден көтерілісті қолдаған ақсүйектер: Ералы, Досалы, Айшуақ,
Зәбір молда.
ІІ Екатерина қазақ ханы Нұралыға арнайы грамота жіберіп, Пугачевті
өзіне жақындатпауын талап етті. Досалы сұлтан ұлы Сейдалыны бас етіп,
Пугачевке көмек ретінде қарулы топ жөнелтті. Орынборды қоршауға 200 қазақ
белсене қатысты. Орта жүзден көтерілісті белгілі би Дәуітбай қолдады.
Қыпшақ, Керей, Қарауыл, Кенжеғалы рулары бекіністердің түбіндегі ұрыстарға
қатысты. Торғай өзенінің бойына шоғырланған старшындар Құдайменді мен тайыр
басқарған шаруалар патша жазалаушы топтарымен ашық қақтығыспай, қыр
көрсетумен шектелді. 1774 жылдың күзінде Сібір шептерінешабуыл жасаған
қазақтар патшаның тұрақты әскер қысымымен Сырдария бойына ауып кетті. Бұқар
хандығына дейін барған Орта жүз қазақтарының бір тобы көктем айларында Есіл
мен Тобыл өзендерінің бойына қайтып оралды. Алайда көтеріліс жеңілді. Кіші
жүздегі көтеріліс Сырым Датұлы бастаған көтеріліске ұласты.
Пугачев көтерілісі жеңілген соң да қазақтардың қозғалысы тоқтамады.
Егерде 1775 жылы Жайық бойындағы Пугачев бастаған көтеріліс біртіндеп
әлсірей бастаса, керісінше қазақ жеріндегі көтеріліс өршіп, патша
өкіметінің отарлық саясатына қарсы қозғалыстың ірі ошағы қалыптасты.
Суворов бастаған жазалаушы отрядтың басты көтеріліс ошақтарын
талқандағаннан кейін қазақ өлкесінде де көтеріліс әлсіреді. 1776 жылы
сәуірде генерал Н.А.Рейнсдорф үкіметке жолдаған хатында тыныштықорнағанын
қуанышпен хабарлайды.
2. СЫРЫМ ДАТҰЛЫ БАСТАҒАН КІШІ ЖҮЗ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ КӨТЕРІЛІСІ

Көтерілістің себептері:
1. Орынбор губерниясы таратылды да Кіші жүздің көпшілік бөлігі Сібір, Уфа
басқармасына бағындырылды.
2. Қазақтардың Жайықтың сол жағалауына өтуін бақылайтын Орал шекаралық
басқармасы құрылды.
3. Хандық билік әлсіреді.
4. Жайық казактарының зорлық-зомбылығы қазақтардың шаруашылығына нұқсан
келтірді.
5. Нұралы хан халықтан жайылымдық үшін салық алды.

Көтерілістің қозғаушы күші: қазақ шаруалары, старшындар, билер, ру
басшылары.
Көтеріліс жетекшісі: Сырым Датұлы – батыр, шешен, ақсүйек.
Көтеріліс қолбасшылары: Барақ, Жианқұр, Жанболат.
Көтерілістің барысы: Көтеріліс 1783 жылдың күзінде басталды. Осы жылдың
желтоқсанында казактардың тұтқынына түскен Сырымды 1784 жылы Нұралы
босаттырды. Осыдан кейін ол ұсақ топтардың басын қосып, ірі қол
ұйымдастырды.
Сырымның Орал әскерлерімен кескілескен күресі 1784 жылдың маусымында
басталды. Көтерілісшілердің негізгі күші Төменгі Жайық шебі мен Ор
бекінісінің төңірегінде болды. Старшындар – Тіленші, Оразбай, Жантөре
сұлтандар тобы Жоғарғы Жайық пен Елек қалашығының төңірегінде шоғырланды.
1784 жылдың қарашасында Сырым әскерінің саны 1000 адам болды.
1785 жылы көтерілісті басу үшін келген генерал-майор Смирновтың тобы 70-
ке жуық қазақтарды тұтқындады.
1785 жылы күрес қимылы кеңейді.
1787 жылы 1 мыңнан астам жазалаушы отряд келді. Олар Сырымның құмға
шегінгенін біліп, бейбіт ауылдарға тиді.
Сырым енді бекіністерді алуға ұмтылды. Алайда көтерілісшілер зеңбірекке
қарсы тұра алмады. Нұралы патша өкіметін жақтап кетті. Сол себепті 1785
жылы Кіші жүз старшындары Нұралыны тақтан тайдыру туралы шешім қабылдады.
Нұралы 1786 жылы Уфаға жер аударылып, 1790 жылы сонда қайтыс болады.
1791 жылы Әбілхайырдың ұлдарының бірі сұлтан Ералы хан болып сайланды. 1794
жылы Ералы хан өлгеннен кейін Нұралы ұлы – Есім хан сайланды. Бұған наразы
болған Сырым 1797 жылы хан сарайына шабуыл жасап Есімді өлтірді.
Орынбор өлкесінің губернаторы барон Игельстром Кіші жүзде хандық
билікті жоюға ұмтылды. Сырым хандық биліктің жойылуын құптады.
Ол хандық биліктің орнына билер алқасының билігін әкелуді жақтады.
Бірақ Игельстром Сырыммен келіспеді. Сырым хан кеңесінде старшындық топтың
рөлін күшейтуге тырысты. Сондықтан Орынбор әкімшілігі Сырымның ықпалының
күшеюінен қорқып, 1797 жылы Кіші жүзде хандық билікті қалпына келтірді де
Айшуақты хан етіп бекітті. Осы мәселеден Сырым жақтастарының арасында
алауыздық пайда болды. 1897 жылы Сырым Хиуа хандығына өтіп, 1802 жылы сонда
қайтыс болды.
Көтерілістің тегеуіріне байланысты патша үкіметі 1801 жылы 11 наурызда
Жайықтың оң жағасына мал жаюға рұқсат берді.
3. 1837-1847 ЖЫЛДАРДАҒЫ ХАН КЕНЕСАРЫ ҚАСЫМҰЛЫ БАСҚАРҒАН КӨТЕРІЛІС

Көтерілістің себептері:

1. Хандық биліктің жойылуы – отаршылдық қанаудың күшеюі.
2. Қоқан, Хиуа ханд өменгі ағысына бекіністер салуы, сауда керуендерін
тонауы, т.б

Көтерілістің қозғаушы күші – қазақ шаруалары

Көтерілістің сипаты – отаршылдыққа қарсы ұлт-азаттық қозғалыс

Көтерілісті қолдаған ақсүйектер: Шыңғыс ұрпақтарының ішінде: Шеген, Қанқожа
Уәлиұлы, Тани Тортайұлы, Айғаным ханым, Бопай ханша. Ақмола округінен:
Күшік, Жадай, Жанай, Айшуақұлдары.
Кенесары әскерінің жеке отрядтарын басқарғандар: Ағыбай, Иман, Жоламан
Тіленшіұлы, Бұхарбай, Бұғыбай, Аңғал батыр, Жеке батыр, Байсейіт батыр,
Сұраншы батыр, т.б.

Көтерілістің басты мақсаты – Қазақстанның Ресейдің құрамына кіріп
үлгермеген өңірлерінің дербестігін сақтау, отарлауды тоқтату

Басталуы және барысы:
Көкше мен Ұлытау маңының қазақтары орыс жазалаушыларының қысымына төтеп
бере алмай Орта жүздің оңтүстік өңіріне көшіп кетті. Қоқан хандығының
иелігіне жақындаған Кенесарының ағасы Саржанды қоқандықтар зұлымдықпен
өлтірді. Әкесі мен бауырларын өлтірген қоқандықтардың езгісіндегі
қазақтарды азат етуді Кенесары мақсат етіп қойды. Саржанның көтерілісіне
қатысып, ысылған Кенесары 1837 жылы қарашада Ақтау бекінісі казактарының
тобына тұңғыш рет шабуыл жасады.
1838 жылы Ақмола бекінісіне шабуыл жасады.
1838 жылы Орта жүз қазақтарының негізгі бөлігі Кенесары туының асына
шоғырланды. Оған би Жоламан Тіленшіұлы жасақтарымен келіп қосылды.
1841 жылы Қоқан әскерлері орналасқан Созақ, Жаңа қорған, Жүлек, Ақмешіт
бекіністерін қоршады.
1841 жылы Кенесары қолы Ташкентке аттанды, бірақ жұқпалы аурудың
шығуына байланысты жорық іске аспады.
1842 жылы Сотников Кенесары жасақтарына қарсы жорықты бастады. 1843
жылы Лебедевтің отряды, Геке мен Бизановтордың бес мыңдық отряды екінші
топты ұйымдастырды. Бұл отрядтарды сұлтандар - А.Жантөреұлы, Б.Айшуақұлы
қолдады. Кенесарыға қарсы тұрған 44 сұлтан шілде айының 20-нан 21-не
қараған түні ұрыс даласында қаза тапты.
Кенесары сенімді өкілдері арқылы І Николай патшаға арналған хат
тапсырды. Онда қазақ жеріндегі округтік приказды жою, Абылай тұсындағы
қазақ жерлерінің дербестігін қалпына келтіру, халықтан алым-салық жинауды
тоқтату болды. Кенесары өкілдері тұтқындалып, жазаға тартылды.
Көтерілістің екінші кезеңінде талаптарын жұмсартты: әскери бекіністер
салынбаған жерлерді сақтап қалуға тырысты. 1845 жылы сәуірде Кенесарыға
Долговтың, кейіннен Герннің елшілігі келді. Олардың талабы отарлауды
бұрынғыдай қалдыру, Кенесарыға өзге елдермен дипломатиялық байланыс жасауға
тыйым салу, қазақ руларына орыс үкіметі межелеп берген жерлерге ғана көшіп-
қону болды. Екі ай Кенесарымен бірге жүрген елшілер талаптары орындалмаған
соң Орынборға қайтты.

Кенесары құрған хандықтың ерекшеліктері:

1. Хандық кеңестің құрамы ханның жақын туыстары мен би, батыр, сұлтандардан
тұрды.
2. Негізгі билік ханның қолында болды.
3. Хандық кеңестің құрамына күрестің мақсаттарына берілген, ұрыста ерлік
көрсеткен, дипломатиялық қасиеттерін көрсете білген өкілдер кірді.
4. Хандық сотты кіргізді.
5. Баж салығын, алым-салықты ретке келтіретін, қаржы мәселесімен
айналысатын қызметкерлер болды.
6.
Мынандай өзгерістер шаруашылық ісіне кіргізілді:

1. Жер саясаты – егіншілікке, отырықшылыққа көшу.
2. Сауда байланыстарын реттеу.
3. Әскери күшті өз еркімен құрды.
Кенесары қатаң тәртіп орнатты. Опасыздық үшін бір жаза - өлім жазасы
кесілді.

Кенесары көтерілісінің ерекшеліктері:

1. Бүкіл Қазақстанды қамтыды.
2. Көтеріліске өзге ұлттың өкілдері де қатысты.
3. Көтеріліс барысында дербес хандық құрылды.
1847 жылы Кенесары қырғыз жеріне басып кірді. 1847 жылы Майтөбе жерінде
Кенесары жасағы жеңіліс тапты. Осы жерде өзі де қаза болды. Көтеріліс ХІХ
ғасырдағы ең ірі көтерілісі ретінде тарихта қалды.
Кенесары Қасымұлының басшылығымен іске асырылған өзгерістерінің
ішінде көңліл аударатын жайт – жер саясаты. Егіншілікке көшуді, жер
шаруашылығын дамытуды Кенесары әруақытта қолдап отырған.
Алайда Кенесары Қасымұлы отряттарының көтеріліс аудандары қамтыған
жерлермен өтетін керуендерді жиі-жиі тонауы, осы өңірдің экономикалық
дамуына кері әсер етті. Қалалардың да көшпенді қазақтармен сауда жасауы мен
байланыстары құлдырады. Орынбордан, Петропавлдан, Семейден, Орта Азияға,
Шығыс Түркістанға тауар апаратын көпестердің байланыстарына үлкен нұсқан
келтірілді.
Алайда Кенесары ру арасын жегідей жеген барымтаға, жижиі болып
тұратын тартыстарға қарсы болып, қатаң шаралар қолдаанды. Әскери істе
Кенесары мен оның көмекшілері бірқатар өзгерістерді іске асырды. Батырлар
мен төленгіттер басқарған әскери күш негізінен өз еркімен құралған жасақтар
болып, қарқынды ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы ұлт-азаттық қозғалыс белестері
Қазақстан тарихының батыс деректемесінен көрініс табуы
Қазақстан жаңа заман тарихы
Қазақ әдебиеті тарихын дәуірлеудің ғылыми негіздері
Банктік тіуекелдер және оларды бағалау әдістері
Шортанбай шығармашылығын жан-жақты талдау
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму ерекшелігі
Ресейдің қазақ жерлерін басып көшуі
Ұлттық идея және оның тарихи орны
Қазақстан жаңа және қазіргі заман тарихы
Пәндер