МОНҒОЛ ШАПҚЫНШЫЛЫҒЫ ДӘУІРІНДЕГІ ҚАЗАҚСТАН (ХІІІ ғ.) АЛТЫН ОРДА (1243 – ХҮ ғ. ортасы)


1. Моңғолдардың шабқыншылық жорықтарының басталуы мен негізгі кезеңдері

2. Ұлыстар. Мемлекеттік құрылымы

3. Монғол шабқыншылығының әлеуметтік . мәдени зардаптары

4. Алтын Орда
Ғылыми деректерде монғол атауының шығуы туралы нақты деректер жоқ, әуелде тайпаның аты кейін халық атына айналған деген сөз бар.
ХІІ – ХІІІ ғасырдың басында қазіргі монғолдың территориясында монғол патшалығы құрылды. Феодалдық қатынастар тез дамып, экономикасында біршама тез алға басушылық байқалды. 1155-1227 жылдары осы көшпелі араттар тайпасынан тұратын бытыраңқы монғол тайпаларының басын Есукей батырдың баласы боржігін тайпасынан шыққан Тимучин өзінің бәсекелестерінің бәрін жеңіп, монғол саяси бірлестігін құрды. Монғолдың ру-тайпа шонжарлары Онон өзенінің бойында құрылтай шақырып, Тимучинге ,,Шыңғыс хан,, деген атақ беріп, Хинганнан Алтайға дейін, Байкалдан оңтүстік Қытай шекарасына дейінгі жерлер Шынғыс ханның ұлысы деп жарияланды. Шынғысханның барлық әскері 95 мың болып, қатаң ережеге бағындырылған ондыққа, жүздікке, мыңдыққа, түменге және, оң қол, сол қол және орталық деп үшке бөлінді.
Сонымен қатар Шыңғысханның тек өзіне ғана бағынатын таңдаулы 10 мың әскері болды. Әскерді түмендер, нояндар, батырлар және мергендер басқарды. 13 ғасырдың басында іргелес жатқан татар, меркіт, найман, керей, уақ, ойрат т.б. тайпаларды бір - біріне қоспай жеке - жеке әртүрлі айла шаралғыларды пайдалана отырып, талқандап, бағындарды. Шыңғысханның төрт ұлы Жошы, Шағатай, Үгедей. Төле қалың әскерді басқарып, монғол патшалығының шекарасын кеңейтті.
1207-1208 жж Жошы Сібірдің орман халықтарын, ойраттарды, буряттарды, якуттарды, Енисей қырғыздарын бағындырды.
1209 жылы Тұрпан ұйғырлары өз еріктерімен бодан болды.
1211 жылы Жұңғо (Қытайға) шабуыл жасап, жин әулетінің астанасы Қанбалықты басып алды.
1218 жылы найманның қашқан ханы Күшліктің соңынан Жетісуға 20 мың қолмен Жебе ноян бастаған әскер, жергілікті мұсылман дін басыларының Күшліктің қаталдығына шыдамаған қарсылығын пайдаланып көп қарсылықсыз басып алды. Халық қолдауынан айрылған Күшлік Бадақшанға қашып, оны Жебе ноян Сарықолда қуып жетіп өлтірді. Қазақстан мен Орта Азияны Шынғысхан әртүрлі әдіс-айла жасап қармаққа түсіре отыра көп қарсылықсыз бағындарды.
1. Қазақстан тарихы: Көне заманнан бүгінге дейін: Бес томдық /[ Ред. М. Х. Асылбеков, Қ. С. Алдажұманов, К. М. Байпақов] .- Алматы: АТАМҰРА. Т. 2: Қазақстан соңғы орта ғасырлар дәуірінде.- 1998.- 640 бет.
2. Қазақстан тарихы: Оқулық-анықтамалық /[Авт. В. С. Осколков, И. Л. Осколкова] .- Алматы: Өнер, 2001.- 64 бет.
3. Қазақстан тарихы: Хрестоматия / Құраст. М. Қ. Қозыбаев.- Алматы: АТАМҰРА, 1994.- 256 бет.
4. Маданов Х. Қазақ мәдениетінің тарихы. –Алматы: Қаржы-қаражат, 1998.
5. Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы: [Оқу құралы] К. Рысбайұлы.- Алматы: Санат, 2001.
6. Бартольд В. Туркестан в эпоху монг-го нашествия. – М., 1963.
7. Средневековая городская культура Казахстана и Средней Азии. – Алма-Ата, 1983.
8. Кузембайулы А., Е.Абил. История Республики Казахстан. –А, 1996

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 9 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Тақырып 5. МОНҒОЛ ШАБҚЫНШЫЛЫҒЫ ДӘУІРІНДЕГІ ҚАЗАҚСТАН (ХІІІ ғ.)
АЛТЫН ОРДА (1243 – ХҮ ғ. ортасы)

1. Моңғолдардың шабқыншылық жорықтарының басталуы мен негізгі кезеңдері

2. Ұлыстар. Мемлекеттік құрылымы

3. Монғол шабқыншылығының әлеуметтік – мәдени зардаптары

4. Алтын Орда

1. МОНҒОЛДАРДЫҢ ШАБҚЫНШЫЛЫҚ ЖОРЫҚТАРЫНЫҢ БАСТАЛУЫ МЕН НЕГІЗГІ КЕЗЕҢДЕРІ

Ғылыми деректерде монғол атауының шығуы туралы нақты деректер жоқ,
әуелде тайпаның аты кейін халық атына айналған деген сөз бар.
ХІІ – ХІІІ ғасырдың басында қазіргі монғолдың территориясында монғол
патшалығы құрылды. Феодалдық қатынастар тез дамып, экономикасында біршама
тез алға басушылық байқалды. 1155-1227 жылдары осы көшпелі араттар
тайпасынан тұратын бытыраңқы монғол тайпаларының басын Есукей батырдың
баласы боржігін тайпасынан шыққан Тимучин өзінің бәсекелестерінің бәрін
жеңіп, монғол саяси бірлестігін құрды. Монғолдың ру-тайпа шонжарлары Онон
өзенінің бойында құрылтай шақырып, Тимучинге ,,Шыңғыс хан,, деген атақ
беріп, Хинганнан Алтайға дейін, Байкалдан оңтүстік Қытай шекарасына дейінгі
жерлер Шынғыс ханның ұлысы деп жарияланды. Шынғысханның барлық әскері 95
мың болып, қатаң ережеге бағындырылған ондыққа, жүздікке, мыңдыққа, түменге
және, оң қол, сол қол және орталық деп үшке бөлінді.
Сонымен қатар Шыңғысханның тек өзіне ғана бағынатын таңдаулы 10 мың
әскері болды. Әскерді түмендер, нояндар, батырлар және мергендер басқарды.
13 ғасырдың басында іргелес жатқан татар, меркіт, найман, керей, уақ, ойрат
т.б. тайпаларды бір - біріне қоспай жеке - жеке әртүрлі айла шаралғыларды
пайдалана отырып, талқандап, бағындарды. Шыңғысханның төрт ұлы Жошы,
Шағатай, Үгедей. Төле қалың әскерді басқарып, монғол патшалығының шекарасын
кеңейтті.
1207-1208 жж Жошы Сібірдің орман халықтарын, ойраттарды, буряттарды,
якуттарды, Енисей қырғыздарын бағындырды.
1209 жылы Тұрпан ұйғырлары өз еріктерімен бодан болды.
1211 жылы Жұңғо (Қытайға) шабуыл жасап, жин әулетінің астанасы
Қанбалықты басып алды.
1218 жылы найманның қашқан ханы Күшліктің соңынан Жетісуға 20 мың
қолмен Жебе ноян бастаған әскер, жергілікті мұсылман дін басыларының
Күшліктің қаталдығына шыдамаған қарсылығын пайдаланып көп қарсылықсыз басып
алды. Халық қолдауынан айрылған Күшлік Бадақшанға қашып, оны Жебе ноян
Сарықолда қуып жетіп өлтірді. Қазақстан мен Орта Азияны Шынғысхан әртүрлі
әдіс-айла жасап қармаққа түсіре отыра көп қарсылықсыз бағындарды. Мысалы:
Қарсылық көрсетпеген елдерді қырып жоймаймын, өмір сүру салтын
өзгертпеймін, немесеҚиялықты билеген Арыстан ханға өз қызы Алқа бикені,
ұлыс бегі Тұғырылға Жошының үлкен қызы Бикені қосқан.
Жетісуды алғаннан кейін Орталық Қазақстан мен Орта Азияға жол ашылды.
1218 жылы Хорезм шахы Мухамметке екі ел арасында сауда-керуен байланысын
орнату мақсатында елшілік жіберді. Ал шындығында барлыу мақсатында
шығарылған керуенді Отырар қаласында Отырар әміршісі Қайырхан Иналшық
бұлардың мақсатын біліп қойып, тонап өлтіріп тастады. Бұған кектенген
Шыңғысхан 1219 жылы Ертістен Қазақстан мен Орта Азияға шабуылын бастады.
Монғолдарға әсіресе Сырдария бойындағы Отырар, Сығанақ, Ашнас қалалары жан
аямай қарсылық көрсетті.1219 жылы Сүбедей, Жебе. Тонучар нояндар отырарды 5-
ай қоршады. Ақыр соңында қамал ішіндегі сатқындардың көмегімен есік ашылып,
Қайырханды қолға түсіріп, азаптап өлтірді де әлемге әйгілі Отырарды жермен-
жексен етіп қиратып, тонады.
1220-1221 жылдары Бұхар, Самарқанд және Хорезмді жаулап алды.1221
жылдың көктемінде соғыс қимылдары Хорасн, Ауғаныстан және Солтүстік Индияға
ауысты. Жебе ноян бастаған әскер Солтүстік Иран, Кавказға кіріп аландар мен
қыпшақтарды сосын Калка өзені бойында Орыстарды тас-талқан етіп, қайтадан
1224 жылы Ертістегі Ордаға қайтып оралды. Сөйтіп 1219-1224 жылдары Орта
Азия мен Қазақстан толығымен монғол патшалығының құрамына енді. Жаулап
алынған жерлердегі гүлденген елді мекендер, әсем қалалар Суяб. Баласағұн,
Тараз, Отырар. Сығанақ, Сауран, Жент, Ашнас т.б тас-талқан етіліп, қазақ
мәдениетінің дамуына көп кесірін тигізді.
2. ҰЛЫСТАР. МЕМЛЕКЕТТІК ҚҰРЫЛЫМЫ

Жаулап алынған ұлан-ғайыр жерді Шыңғысхан төрт ұлына үлес-енші ретінде
төрт ұлысқа бөліп берді.
Жошыға - Ертістен-Оралға дейін, оңтүстігінде Каспий, Арал, Амударияның
төменгі ағысы, Сырдария өңірі кірді.
Шағатайға - Жетісу, Шығыс Түркістан, Мәуренахр тиді.
Үгедейге - Батыс Монғолия, Тарбағатай аймағы.
Төлеге - Монғолияның өз басы тиді.
Бұл ұлыстардың бәрі Қарақарымдағы (Монғолиядағы) Шыңғысханға бағынышты
болды. Хандық билік Шыңғысханның заңдар жинағы ,,Яссада,, жазылғандай
атадан балаға (үлкен ұлына) мұра ретінде берілді.
Шаруашылығы: көшпелі мал шаруашылығы болды.
Мемлекеттік құрылымы - әскери - феодалдық.
Діні - Шамандық негізде. Жазуы - Көне ұйғыр жазуы, іслам діні енген
соң арап жазуына көшкен.
Мемлекет басшылығында - хан тұқымынан тараған игі жақсылар,Әмірлер
мен бектер, билер (көмекшілері-бақауыл), тұтқауыл, жасауыл, бітікші,
тамғашы т.б. отырды. Шеткері аймақтарда - басқақтар, тамғашылар, даруғалар
басқарып, алым-салық жинап тұрды.
Халық бұқарасы - әскер шығаруға, ат - лау беруге, сойыс беруге, қару-
жарақ пен қамтамасыз етуге, салық төлеуге міндетті болды. Монғол және
кейіннен ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
ЕЖЕЛГІ ЖӘНЕ ОРТАҒАСЫРЛАР ДӘУІРІНДЕГІ ҚАЗАҚСТАН
Алтын орда мемлекетінің билеушілері
«Түркі халықтарының тарихы» пәнінен оқу-әдістемелік кешен
Қазақстан моңғол шапқыншылығы дәуірінде
Моңғол мемлекеті
Алтын орда мемлекеті. Ақ Орда. Ноғай ордасы
Хан жоғарғы билік иесі
Монғол шапқыншылығынан кейінгі кезеңдегі мемлекеттер (кесте түрінде)
«Түрік» этносы және этнонимі
Монғол испериясының құрылуы
Пәндер