ХҮІІ ғ. – ХҮІІІ ғ. басындағы ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ


1. Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саяси жағдайы

2. Қазақ хандығының қоғамдық құрылымы және шаруашылығы

3. Қайталауға арналған сұрақтар

4. Студенттердің оқытушымен өзіндік жұмысына тапсырма

5. Әдебиеттер тізімі
ХҮІІІ ғасырда Қазақ хандығының ішкі саяси жағдайы ауыр болды.
Оның себептері:
1) Феодал-шонжарлардың жеке дара билеп тәуелсіз болуға ұмтылуы-өзара алауыздықтары
2) Үздіксіз жүргізілген соғыстар;
3) Бірыңғай, берік тұтастықтар болмауы-қазақ жерінің бір бөлігінің өзбек хандығында, бір бөлігі Моғолстан хандығында, Сібір хандығында қалып қоюы;
4) Экономикалық дамуда тұйық шаруашылықтың үстем болуы, ішкі сауда орталықтардың болмауы;
5) Оңтүстіктегі қалалардың әлсіреуі, қазақ жерін бір орталыққа бағынатын, бытыраңқылықты жоюға кедергі келтірді.
Ұлы ханға бас ию, оның ақыл-кеңесін тыңдау біртіндеп жойыла бастады.
Осы кезде қазақтың хан тағына 1628—1652 жылдары Есім ханның баласы Жәңгір отырды. Халық жоңғарларға қарсы күрестегі ерлігі үшін оны Салқам Жәңгір деп атады.
Жәңгір жоңғарлардан қорғану үшін Бұхар хандығымен, Жаркент хандығымен, Қырғыздармен қарым-қатынас орнатты.
1643жылы Жоңғардың қалаың қолы қазақ жеріне баса-көктеп кірді. Қосқолаң тауындағы Орбұлаққа бекінген Жәңгір өзінің 600 жауынгерімен жоңғардың 50 мың әскеріне қарсы тұрды. Аз қолды таптап өтпек болған жоңғарлар 10 мың адамнан айрылды. Алшын Жалаңтөс батыр 20 мың қолымен ту сыртынан шабуыл жсайды. Орбұлақ шайқасында қазақ әскерлері жеңіске жетті. 1652 жылы жақсы дайындалған жоңғар әскері қазақ жеріне тағы кірді. Осы шайқаста Жәңгір хан қайтыс болды.
Сөйтіп қазақ хандығының ішкі-сыртқы саяси жағдайының ауыр хәлде болғанын пайдаланып жоңғарлар қазақ жеріне кіре бастады.

Тәуке хан тұсындағы қазақ хандығы:
1680-1715 жылдары Қазақ хандығының тағына Тәуке отырды. Ол бір орталыққа бағынған Қазақ хандығын құруға күш жұмсады. Сол үшін ол хандық билікті нығайтып билерге арқа сүйеп, сұлтандардың билігін шектеді. Феодал шонжарлардың өкілдері мен билерден құралған «хандық кеңестің» және «билік кеңестің» рөлін арттырды. Билер бара-бара жергілікті атқарушы органға айналды.
1. Қазақстан тарихы: Көне заманнан бүгінге дейін: Бес томдық /[ Ред. М. Х. Асылбеков, Қ. С. Алдажұманов, К. М. Байпақов] .- Алматы: АТАМҰРА. Т.3.Қазақстан соңғы орта ғасырлар дәуірінде.-1998.640б
2. Аманжолов, Керейхан Рахымжанұлы. Түркі халықтарының тарихы Оқу құралы / К. Р. Аманжолов.- Алматы: Білім, 1999. 3-кітап: XVІІІ ғасырдың 2-ші жартысынан XX ғасырдың 1-ші ширегіне дейінгі кезең.- 1999.- 328 бет.
3. Артықбаев, Жамбыл Омарұлы. Қазақстан тарихы: Оқулық-хрестоматия / Ж. О. Артықбаев.- Астана: Фолиант, 2003.- 264 бет.
4. Қазақ қоғамындағы әкімшілік- шаруашылық жүйелердің эволюциясы: Оқу құралы / Ред. басқар. К. Ә. Берденова; ҚР ғылым және жоғары білім министрлігі.- Алматы: Экономика, 1999.- 361 бет.
5. Қазақстан тарихы: Оқулық-анықтамалық /[Авт. В. С. Осколков, И. Л. Осколкова] .- Алматы: Өнер, 2001.- 64 бет.
6. Қазақстан тарихы: Хрестоматия / Құраст. М. Қ. Қозыбаев.- Алматы: АТАМҰРА, 1994.- 256 бет.
7. Қаратаев, Төреғали. Жүз жылдың ақ-қарасы: Саяси тарих беттері. [Оқу құралы] / Т. Қаратаев.- Алматы: ҚАЗАҚ УНИВЕРСИТЕТІ, 1993.
8. Маданов Х. Қазақ мәдениетінің тарихы. –Алматы: Қаржы-қаражат, 1998.
9. Маданов Х. Ұлы дала тарихы: Оқу құралы / Х. Маданов., Ч. Мусин.- Алматы: Санат, 1994.
10. Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы: [Оқу құралы] К. Рысбайұлы.- Алматы: Санат, 2001.
11. Басин В. Россия и Казахские ханства в 16-18 вв. – А, 1977.
12. Толыбеков С. Кочевое общество казахов. – Алма-Ата, 1971.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Тақырып 9. ХҮІІ ғ. – ХҮІІІ ғ. басындағы ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ

1. Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саяси жағдайы

2. Қазақ хандығының қоғамдық құрылымы және шаруашылығы

3. Қайталауға арналған сұрақтар

4. Студенттердің оқытушымен өзіндік жұмысына тапсырма

5. Әдебиеттер тізімі

1. ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ ІШКІ ЖӘНЕ СЫРТҚЫ САЯСИ ЖАҒДАЙЫ

ХҮІІІ ғасырда Қазақ хандығының ішкі саяси жағдайы ауыр болды.
Оның себептері:
1) Феодал-шонжарлардың жеке дара билеп тәуелсіз болуға ұмтылуы-өзара
алауыздықтары
2) Үздіксіз жүргізілген соғыстар;
3) Бірыңғай, берік тұтастықтар болмауы-қазақ жерінің бір бөлігінің
өзбек хандығында, бір бөлігі Моғолстан хандығында, Сібір хандығында қалып
қоюы;
4) Экономикалық дамуда тұйық шаруашылықтың үстем болуы, ішкі сауда
орталықтардың болмауы;
5) Оңтүстіктегі қалалардың әлсіреуі, қазақ жерін бір орталыққа
бағынатын, бытыраңқылықты жоюға кедергі келтірді.
Ұлы ханға бас ию, оның ақыл-кеңесін тыңдау біртіндеп жойыла бастады.
Осы кезде қазақтың хан тағына 1628—1652 жылдары Есім ханның баласы
Жәңгір отырды. Халық жоңғарларға қарсы күрестегі ерлігі үшін оны Салқам
Жәңгір деп атады.
Жәңгір жоңғарлардан қорғану үшін Бұхар хандығымен, Жаркент хандығымен,
Қырғыздармен қарым-қатынас орнатты.
1643жылы Жоңғардың қалаың қолы қазақ жеріне баса-көктеп кірді. Қосқолаң
тауындағы Орбұлаққа бекінген Жәңгір өзінің 600 жауынгерімен жоңғардың 50
мың әскеріне қарсы тұрды. Аз қолды таптап өтпек болған жоңғарлар 10 мың
адамнан айрылды. Алшын Жалаңтөс батыр 20 мың қолымен ту сыртынан шабуыл
жсайды. Орбұлақ шайқасында қазақ әскерлері жеңіске жетті. 1652 жылы жақсы
дайындалған жоңғар әскері қазақ жеріне тағы кірді. Осы шайқаста Жәңгір хан
қайтыс болды.
Сөйтіп қазақ хандығының ішкі-сыртқы саяси жағдайының ауыр хәлде болғанын
пайдаланып жоңғарлар қазақ жеріне кіре бастады.

Тәуке хан тұсындағы қазақ хандығы:
1680-1715 жылдары Қазақ хандығының тағына Тәуке отырды. Ол бір
орталыққа бағынған Қазақ хандығын құруға күш жұмсады. Сол үшін ол хандық
билікті нығайтып билерге арқа сүйеп, сұлтандардың билігін шектеді. Феодал
шонжарлардың өкілдері мен билерден құралған хандық кеңестің және билік
кеңестің рөлін арттырды. Билер бара-бара жергілікті атқарушы органға
айналды.
Түркістан Қазақ хандығының астанасы болды. Ташкент қаласының түбіндегі
Күлтөбеде үш жүздің басын қосқан құрылтай шақырып отырды. Тәуке хан
көршілес жатқан қырғыз, қарақалпақ тайпаларының едәуір бөлігін өзіне
қаратып алды.Тәуке хан Орта Азия мемлекеттерімен экономикалық байланыс
орнатты.
Жеті жарғы.
Тәуке Қасым ханның қасқа жолының, Есім ханның ескі жолының
негізінде Ұлы жүзден Төле бидің, Орта жүзден Қазыбек бидің, Кіші жүзден
Әйтеке бидің қатысуымен Жеті жарғы атты заңдар жинағын жасады. Ол жеті
бөлімнен тұрды:
1) Мемлекетті басқару туралы
2) Жер дауына байланысты
3) Үй-ішілік тірлікпен байланысты
4) Ұрлық, барымта т.б. қылмыстық жағдайға байланысты
5) Ел мен жер, ру мен ру арасындағы дау дамайға байланысты
6) Ел бірлігін сақтау, отанын қорғау сыртқы жауға тойтарыс беру,
жасақ құру мемлекетін ірі оқиғаларға арналды
7) Құн дауына бағышталды

Жеті ауыр айып түрлері:
1-ші айып –Қара қазан төлеу –айыпкердің шаңырағының ортасына түскеннің
белгісі
2-ші айып –Қара нар беру -өлген кісі атақты болса Түркістанға апарып
қойған
3-ші айып –Қара мылтық алу-ер адамның бойындағы бес қаруын алып алу
4-ші айып –Қара шолақ бие жетектету-айыпкердің ырысының шайқалуы.
5-ші айып –Қара кілем ұстату-тұралағандықтың белгісі
6-ші айып –Жетім беру- көңілде кірбік қалмаудың белгісі
7-ші айып –жесір бастаған тоғыз жөнелту- ағайынның табысуы үшін жасалады.

Бұл айыптардан басқа ең ауыр жаза, өз руынан, аталастарынан аластату
болды.
Жазаның ең жеңіл түрі құн төлеу. Бір құн – төрт түлік малдан тоғыздан
беру.
Тәуке ханның Жеті жарғысы құқықтық тәртіп пен мемлекеттік
құрылымның негізгі белгілерін анықтайтын нормалардан тұрды. 1680 жылы
жоңғарлар Оңтүстік Қазақстанға шабуыл жасағанда Түркістан ғана аман қалды.
Өйткені онда жасағымен Тәуке хан болды. 1710-жылы жау шабуылын тойтару
мәселесін талқылау үшін Қарақұм маңында қазақ жүздерінің өкілдері бас
қосты. Хандық жасақтар құрылды. Бірақ жоңғарды түпкілікті талқандай алмады.
Тәуке қазақ хандығының ішкі сыртқы жағдайын біраз тұрақтандырды.
Сондықтан оны халық Ақылы асқан Әз-Тәуке деп атады.
1718 жыл- үш жүзді билеген Тәуке ханның қазасынан кейін жоңғар шапқыншылығы
күшейе түсті.
2. ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ ҚОҒАМДЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫ ЖӘНЕ ШАРУАШЫЛЫҒЫ

ХҮ-ХҮІ ғасырларда қазақ хандығының мемлекеттік құрылысы 7 сатыдан қаланды:

№ Аумақтық Аумақтық құрылымы Басқарушы Атқаратын міндеттері
бөліну
1 Ауыл Туыстас, қандас Ауылбасы Шаруашылықты басқару,
отбасыдан құрылады көшіп-қонуды реттеу, жоғарыдан
келетін бұйрықтарды орындау
2 Ата-аймақ Бірнеше ауылдан ақсақал Жеті атадан тұратын бірнеше
тұрады ауылды басқарады
3 Ру Он немесе он бес рубасы Мол тәжірибелі, өте білікті,
аймақтан тұрады білімді адам рудың тағдырына
жауап береді
4 Арыс Арыс бірнеше рудан би Арысты басқарады, әрі билік
тұрады айтады
5 Ұлыс Бірнеше арыстан Сұлтан Хандар мен ақсүйек әулетінен
тұрады шығады Сұлтандар ханды
сайлауға қатысады.
6 Жүз Бірнеше ұлыстан Хан Тек Шыңғысхан әулетінен
құралады. XV-XVI шыққандар хан болды. Хандықтың
ғасырларда тайпалар ішкі-сыртқы жағдайын шешті.
одағы негізінде
қалыптасты.
7 Хандық Үш жүз хандығынан Қаған (Ұлы Бүкіл мемлекет басшысы. Әскер
құралған мемлекет хан) басшысы. Ақ киізге отырғызылып
хан сайланды. Сайланған кезде
бар малын бөліп алуды
ханталапай деп атады.

Хандық құрылымы:
Ұлы жүзге кірген Орта жүзге кірген Кіші жүзге кірген тайпалар
тайпалар тайпалар
жалайыр, албан, Арғын, найман, уақ, 12 ата Бай ұлы:
суан, дулат, керей, қоңырат, Адай,алшын, жаппас, алаша,
сары-үйсін, ысты, қыпшақ тайпаларынан байбақты, беріш, масқар, таз,
сіргелі, шапырашты, тұрады. есентемір, ысық, қызылқұрт,
ошақты, шанышқылы, шеркес.
қаңлы тайпалары Жетіру:табан,тама, кердері,
керей, жағалбайлы,телеу,
рамадан.
6 ата Әлім ұлы: қаракесек,
қарасақал, төртқара, кете,
шөмекей, шекті енді.

Қазақ хандығының әлеуметтік құрылымы:

Қазақ қоғамының тапқа бөлінуіне мүліктік жағдай ғана емес,
әлеуметтік тегі негіз болды.
Ақсүйектер – Шыңғыс хан ұрпақтары: (хандар, сұлтандар, төрелер).
Шыңғыс ұрпағы қазақтың рулық шежіресіне енбейді, қоғамның билік етуші тобы
болып есептеледі. Сұлтан – ұлыс билеушісі, хан болып сайлануға құқылы болды
және хан үшін міндеткерліктер атқарудан босатылды.
Асыл сүйектер – мұсылман дін басылары, Қожа рулары.
Қара сүйектер – билер, байлар, батырлар. Билер – ру және тайпаны
басқарушы, заң ілімін меңгерген, сот қызметін атқарушылар.
... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
ХҮІІІ ғ. басындағы Қазақстан мен Ресей
ХҮ – ХҮІІІ ғасырлардағы Қазақ хандығы
Қазақ хандығы (хү-хүііі)
ХҮІІ ғ. - ХХІ ғ. аралығындағы Азия елдері
XVI-XVII ғ. Қазақ хандығы
ХІХ ғ. соңы ХХ ғ. басындағы қазақ зиялыларының қалыптасуының алғышарттары
ХҮІ-ХҮІІ ғғ. Қазақ хандығы
XIX ғ. соңы мен XX ғ. басындағы қазақ ойшылдары
ХХ ғ. басындағы ресей
XVIII ғ орта тұсымен басындағы қазақ мәдениеті
Пәндер
Stud.kz
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рақмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Жабу / Закрыть