Исламияттың Қазақстандық халықтық тәлім - тәрбие үрдісіне ықпалы мен қалыптасу

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І бөлім. Ислам дінінің өркенитеттілігінің адам тәрбиесіне
ықпалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 8
1.1 Ислам дінінің тәлім.тәрбиеге ықпалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.2 Исламият тәрбиесінің мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 21

ІІ бөлім. Исламияттың қазақстандық халықтық тәлім.тәрбиелік
үрдісіне ықпалы мен қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 34
2.1 Исламияттың Қазақстанға таралуы және оның тәлім.тәрбиеге
тигізген әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
2.2 Исламияттың халықтық тәлім.тәрбие үрдісінде қалыптасуын
көрсететін көріністер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 59

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 60
Кіріспе

Зерттеудің көкейкестілігі: Қазақ халқы қазақ аталғалы бері қаншама заман мен ғасыр өтті. Осы уақыт ішінде қазақ халқы бірнеше жоғары тылсым күш пен дінге бағынудың тағдырын бастан кешірді. Ата-баба дәстүрін оқып-үйренуде қазан төңкерісінен кейінгі жүріп өткен үрдіс біршама дәстүрлі топырағынан айырды. Енді соған көз жүгіртіп өтейік және ол біздің болашақтағы жұмыс істеу бағытымыздың белгіленуіне мүмкіндік береді.
Бұлар алдымен қазақтарды Бұхара мен Қазан татарларының рухани ықпалынан аулақ ұстау саясатын қолға алуды жөн көрді. Мұны облыстық әкімдер яғни генерал-губернаторлар терең сезініп, нақтылы әрекетке қызу кірісіп жатты. Бұл кезде Ресей бодандығына түскен қазақтар төрт облысқа Орал, Торғай, Семей, Ақмола облыстарына бөлінді. Осы облыстың әскери генерал-губернаторлары, әсіресе, миссионерлік саясатты шебер жүргізіп отырды. "Водворение" саясатында да (қазақ арасына орыстарды молырақ араластырып орналастыру саясаты, әсіресе, кеңестік дәуірде тың игеру сылтауымен бүркемеленіп жүргізілді) айтарлықтай істер тындырды. Осы әрекеттің бір көрінісі Ақмола әскери генерал губернаторының Батыс Сібір генерал губернаторына 1877 жылы желтоқсанда жазған хатында: "Ал, қырғыздарды орыстандыру үшін олар үйренген татар жазуын орыс жазуымен ауыстыру керек. Бұл оңай жұмыс емес... олардың тіліне орыс әріптері енгізілгеннен кейін олардың бәрі сауа тсыз болып қалады...
Сондықтан татар әліпбиін орыс әліпбиіне ауыстыруды біртіндеп, көптеген жылдар бойы жүргізу керек" (Түркістан, 13. 11. 2003) делінген. Осы үзіндінің өзінде-ақ миссионерлік саясаттың өзекті желілері айқын көрініс тапқаны Отаршыл үкімет халықты тарихи жадынан адастырып, ділі, діні, тілінен айырса, рухани құлдыққа түсіп, жаныштауға, билеуге оңай көндігетінін жақсы білген. Білген де осы салаға бар күш қуатын жұмылдыруға ұмтылған.
Әрине, патша отаршылдарының бұл ұлы арманы кезінде жүзеге аспаса да, Кеңес үкіметі билікті қолына алысымен-ақ асығыс түрде іске аса бастағанын, бірақ халықтар достығы ұранымен бүркемеленіп жүзеге асырылғанын көрдік. Ресей патшалығы мен Кеңес үкіметінің миссионерлік жасырын саясатының астарын, оның халқымызға тигізер зардабын Алаш қайраткерлері жақсы білген. Ерте сезінген соң өз қарсылықтарын әр қилы жолдармен біддірді де. Сол үшін де қазақ элитасын жойып, олардың рухани мұрасын танып білуге де тиым салынды. Осы әрекеттер салдарынан қазақ елінің халықтық тарихи санасы, ұлттық ой танымы рухани нәрінен айрылып түрік халықтары саналы түрде түгелдей мәңгүрттендірілді.
Халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық дүние танымының, салт-санасы мен әдет-ғұрпының ұзақ жылдар бойы сапырылысқа түсуінің үш кезеңі бастан өтті. Біріншісі, 1731-1917 жылдар арасындағы патшалы Ресей, екіншісі, 1917-1991 жылдардағы Кеңестік тоталитарлық билік кезеңі, үшіншісі, 1991 жылы тәуелсіздік заманынан бергі уақыт. Алғашқы екі кезеңде қазақ елінің ой санасында отаршылдық пиғылдан туындаған құлдық психологияның құлдық таңбасы да дендеп ендірілді. Сондықтан да қазіргі күнде діни танымдағы болып жатқан өзгерістердің тамырын жоғарыда аталып өткен ой санадағы сыпырылыстардан іздөстіру бізді шындықтан адастырмаса керек.
Бодандыққа түскен халықтардың бәрі де атеистік идеологияның қысымынан шығысымен-ақ өзінің тегін, рухани тамырын іздестіре бастауға мүмкіндік туды. Дегенмен халықтардың рухани әлемінде уақытша болса да, бос кеңістік (вокуем) пайда болды. Әр халық тұрмыстың ауыр қарбаласына түсіп алысып жүргенде, әрине, рухани әлеміміздегі пайда болған бос кеңістік бір қалыпта тұра беруі мүмкін емес еді. Бұл кеңістікті өткен замандағы исламият әлеміндегі рухани қазына көздерімен толтырып нәрлендіруге шама шарқымыз жетпей жатты. Қысқа жіптің күрмеуге келмейтіні сияқты атеистік танымнан құтыла алмай, ата-баба ұстанған ислам дініне бірден төселіп кете алмай жатқанда, сырттан миссионерлік мақсатты көздегө жат діндер өкілдері бір қолына мол қаражатын ұстанып, бір қолына мейлінше жетілдірілген насихат құралдарын ұстанып, ешкім шақырмаса да жерімізге ағылып келе бастады. Олар өздерінің алысты көздеген миссионерлік идеологиялық мақсатын, өз дорбаларына жем салушы қожаларының мүддесін қысыл таяң тұста жүзеге асырып қалудың қызу әрекетіне кірісті. Дінтуралы асығыс қабылданған заңымыз бұл тұста әлсіздігін көрсетіп сыр бере бастады.
Әлі толық қалыптаспаған мемлекеттік заңдарымыздың осал тұстарын дер кезінде ұрымталдықпен пайдаланған қырықтан астам діни жат ағымдар қазірдің езінде Әділет министрлігіне тіркеліп, әрекетін заңдастырып қойды. Сөйтіп мәңгүрттік санадан шыға алмай жанталасып жатқан жарты миллиондай Қазақстан азаматтарын өз діндеріне шоқындырып, үйіріне қосып та алды. Ол азаматтардың отбасындағы әке - шеше, бала - шаға, ағайын-туыстарына тікелей әсері барлығын еске алғанда, болашақта орасан зор идеологиялық күшке айналары кімді болса да ойландырмай тұра алмайды.
Қазақ даласында ислам діні ресми түрде Қараханидтер династиясы кезінде X ғасыр ортасында ресми түрде қабылданса да, тәңірлік дін мен ислам дінін қатар ұстанып келгені төңкеріске дейін қос дінді халық болғаны жөнінде Шоқан мен Абайдың пікірі салмақты мәнге ие. Ислам дінінің қазақ даласында жалпы Тұран өлкесіне қандай жолдармен енгені Наршаһидің "Бұхара тарихы" мен "Насафнама" қолжазбаларында тамаша баяндалған. Қазақ елі ислам дінін қабылдап, мұсылмандық қалпымен, Ресей мен Қытай империясының отаршылдық саясатына тұтылып, бодандық қамытын мойнына ілді. Ресей империясы қазақ жерін толық жаулап алғанша яғни уақытша шегініп, саяси маневр жасау арқылы ислам дінінің "қамқоршысы" болып көрінуге ұмтылғаны тарихтан мағлұм.
Ресей империясы қашан Қытай елімен екі арадағы шекарасын бекітіп алысымен-ақ қазақтарды шоқындыру арқылы орыстандыру саясатын әуелі құпия түрде, келе-келе ашық түрде жүргізе бастады. Батыс Қазақстан мен Орталық Қазақстан жерінде орыстармен шекаралас отырған аймақтарда қазақтардың шоқынды ауылдары пайда бола бастағаны да рас. Миссионерлік
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Nevzat Ayesbeyoglu. Islam egitime getirdigi degerler. Istanbul, 1991, 15-17s.
2. Gulkalp, terbyen sosyal ve kьltьrel temelleri. Istanbul, 1995.
3. M.K.Pilavoglu. Anne ve babaya dini ugtler. Ankara, 1975. 52s.
4. К.Хашимов. Педагогика тарихы. Ташкент, 1996ж.
5. M.K.Pilavoglu. Anne ve babaya dini ugtler. Ankara, 1975. 70s.
6. Мухиддин Исаұлы. Құран кімнің сөзі. Алтын қалам баспасы. Алматы, 2004ж.
7. Мехмет Шимшек. Хадис методикасы. Түркістан, 2004ж.
8. Kandehlevi. Hayats sahabe. 1c, 31s.
9. Кішібеков Д. Қазақ менталитеті: кеше, бүгін, ертең. –Алматы, Ғылым. 1999. -160-бет.
10. Ақназаров Х.З. Ислам діні және өмір шындығы. Алматы: Қазақстан, 1997. 8-бет.
11. Ислам әліппесі – Азбука ислама. ЖШС Фараби – энциклопедист. Алматы, 2000. 3-бет.
12. Бес ғасыр жырлайды: Екі томдық. Алматы, 1989. Т.1. 93-67 беттер.
13. Назарбаев Н.Ә. «Сындарлы он жыл». Алматы, 2003. 110-бет.
14. Н.Өсеров, Ж.Естаев. Ислам және қазақтардың әдет-ғұрпы. Алматы, Қазақстан. 1992. 149-беттік. 135-149 беттерінен.
15. Өте қажет қағидалар. А.Дамуллам. Қазан баспасы.
16. Ислам ақиқат көзімен қарағанда. Алматы. 2003. 157.
17. Негізгі діни мағлұматтар. Алматы. 2004. 367.
18. Ислам және қазақтардың әдет-ғұрпы. Алматы. 1992. 149.
19. Н.Нұртазина. Қазақ мәдениеті және ислам. Алматы. 2002-2006.
20. Ақымбек Е. Ортағасырлық Қазақстан жерінде қалалардың дамуына исламның әсері. Вестник ҚазНУ. 2001. №1.
21. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы. 1995.
22. Ислам. Энциклопедия. Алматы. 1955.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Дипломдық жұмыс
Тақырыбы: «Исламияттың Қазақстандық ... ... ... мен ... 3
І ... Ислам дінінің өркенитеттілігінің адам тәрбиесіне
ықпалы...........................................................
.................................. 8
1.1 ... ... ... 8
1.2 Исламият тәрбиесінің
мүмкіндіктері............................................. 21
ІІ бөлім. ... ... ... ... ... ... ... Исламияттың Қазақстанға таралуы және оның тәлім-тәрбиеге
тигізген
әсері..................................................................
.................. 34
2.2 Исламияттың халықтық тәлім-тәрбие ... ... ... ... ... ... Қазақ халқы қазақ аталғалы бері ... мен ... ... Осы ... ... қазақ халқы бірнеше жоғары тылсым
күш пен дінге бағынудың тағдырын ... ... ... ... оқып-
үйренуде қазан төңкерісінен кейінгі жүріп ... ... ... дәстүрлі
топырағынан айырды. Енді соған көз ... ... және ол ... ... ... бағытымыздың белгіленуіне мүмкіндік береді.
Бұлар алдымен қазақтарды Бұхара мен ... ... ... ... ұстау саясатын қолға алуды жөн көрді. Мұны облыстық ... ... ... ... нақтылы әрекетке қызу кірісіп жатты.
Бұл кезде Ресей бодандығына түскен ... төрт ... ... ... ... ... бөлінді. Осы ... ... ... ... ... саясатты шебер жүргізіп ... ... да ... ... орыстарды молырақ араластырып
орналастыру саясаты, әсіресе, ... ... тың ... ... жүргізілді) айтарлықтай істер тындырды. Осы ... ... ... ... генерал губернаторының Батыс ... ... 1877 жылы ... жазған хатында: "Ал, ... үшін олар ... ... ... орыс ... ауыстыру керек.
Бұл оңай жұмыс емес... олардың тіліне орыс әріптері ... ... бәрі сауа тсыз ... ... ... ... орыс әліпбиіне ауыстыруды біртіндеп, көптеген
жылдар бойы ... ... ... 13. 11. 2003) ... ... өзінде-ақ миссионерлік саясаттың өзекті желілері ... ... ... ... ... тарихи жадынан адастырып, ділі, діні,
тілінен айырса, рухани құлдыққа ... ... ... ... ... ... Білген де осы салаға бар күш қуатын ... ... ... бұл ұлы ... ... ... ... да,
Кеңес үкіметі билікті қолына алысымен-ақ асығыс түрде іске аса ... ... ... ... бүркемеленіп жүзеге асырылғанын көрдік.
Ресей патшалығы мен ... ... ... ... саясатының
астарын, оның халқымызға тигізер зардабын Алаш қайраткерлері ... ... ... соң өз қарсылықтарын әр қилы жолдармен біддірді де. Сол үшін
де қазақ ... ... ... ... ... ... ... де тиым
салынды. Осы әрекеттер салдарынан қазақ елінің халықтық тарихи ... ой ... ... нәрінен айрылып түрік халықтары саналы түрде
түгелдей мәңгүрттендірілді.
Халқымыздың ғасырлар бойы ... ... ... ... ... мен ... ұзақ жылдар бойы сапырылысқа түсуінің үш кезеңі
бастан өтті. Біріншісі, ... ... ... патшалы Ресей,
екіншісі, 1917-1991 жылдардағы ... ... ... ... 1991 жылы ... заманынан бергі уақыт. Алғашқы екі кезеңде
қазақ елінің ой ... ... ... туындаған құлдық
психологияның құлдық таңбасы да дендеп ... ... да ... діни танымдағы болып жатқан өзгерістердің тамырын жоғарыда аталып
өткен ой санадағы ... ... ... ... адастырмаса
керек.
Бодандыққа түскен халықтардың бәрі де атеистік идеологияның қысымынан
шығысымен-ақ өзінің ... ... ... ... бастауға мүмкіндік
туды. Дегенмен халықтардың рухани әлемінде уақытша болса да, бос ... ... ... Әр ... тұрмыстың ауыр қарбаласына түсіп ... ... ... ... ... ... бос кеңістік бір қалыпта
тұра беруі мүмкін емес еді. Бұл ... ... ... исламият
әлеміндегі рухани қазына көздерімен толтырып нәрлендіруге шама шарқымыз
жетпей жатты. Қысқа жіптің ... ... ... ... ... ... ... ұстанған ислам дініне бірден төселіп кете ... ... ... ... көздегө жат діндер өкілдері бір
қолына мол қаражатын ұстанып, бір қолына ... ... ... ... ... ... да жерімізге ағылып келе бастады. Олар
өздерінің ... ... ... ... мақсатын, өз
дорбаларына жем салушы қожаларының мүддесін қысыл таяң тұста жүзеге ... қызу ... ... ... ... ... ... бұл
тұста әлсіздігін көрсетіп сыр бере бастады.
Әлі толық қалыптаспаған мемлекеттік ... осал ... ... ... пайдаланған қырықтан астам діни жат ағымдар қазірдің
езінде Әділет министрлігіне тіркеліп, әрекетін ... ... ... ... шыға ... ... жатқан жарты миллиондай Қазақстан
азаматтарын өз ... ... ... ... та ... Ол ... әке - шеше, бала - шаға, ағайын-туыстарына тікелей ... еске ... ... ... зор ... ... айналары
кімді болса да ойландырмай тұра алмайды.
Қазақ даласында ... діні ... ... ... ... ... ... ортасында ресми түрде қабылданса да, тәңірлік дін мен ислам дінін
қатар ұстанып келгені төңкеріске ... қос ... ... ... жөнінде
Шоқан мен Абайдың пікірі салмақты мәнге ие. Ислам дінінің ... ... ... ... қандай жолдармен енгені Наршаһидің "Бұхара тарихы" мен
"Насафнама" қолжазбаларында тамаша баяндалған. Қазақ елі ислам ... ... ... ... мен ... ... отаршылдық
саясатына тұтылып, бодандық қамытын мойнына ілді. ... ... ... толық жаулап алғанша яғни уақытша шегініп, саяси маневр ... ... ... ... ... ... ұмтылғаны тарихтан мағлұм.
Ресей империясы қашан ... ... екі ... ... бекітіп
алысымен-ақ қазақтарды шоқындыру арқылы орыстандыру ... ... ... ... ашық ... жүргізе бастады. Батыс Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... ... ауылдары пайда бола бастағаны да рас. Миссионерлік саясат, алдымен,
түрік халықтары ғасырлар бойы қолданып келген араб жазу таңбасын орыс ... ... ... аса ... ... Бірақ отаршыл үкімет
бұл арманына жете алмай кетті... Патша отаршылдарының бұл арманын ... 1940 жылы тез ... ... ... ... ... Кеңес
үкіметі бірден атеистік саясатты ұстанып, исламға ұйыған түрік халықтарын
өз ... қол ... бар ... ... ... "Құдайсыздар" ұйымын ашып,
халықты ислам дінінен күштеп қол үздіре ... ... ... ... ... ... пән ретінде бағдарлама негізінде оқытылып,
бүкіл мектеп пен арнаулы орта оқу ... мен ... оқу ... оқу құралдары негізінен атеистік бағытты ұстанды. Жас ұрпақты
атеистік рухта тәрбиелеп, исламдық дүниетаным шеңберінен ... ... ... ... ... ... ... өз діндеріне деген
сенімінен қол ... ... ата ... ... қалды. Оның белгісі
халқымыз тәуелсіздік туын жоғары көтерісімен-ақ, өзі жоғалта жаздаған ислам
дініне ... бет ... ... әдет ... ... мешіттер
салып, исламның бес парызын орындауға, көбінесе, ауыл қазақтары ... ... Бұны ... ... зор ... ислам дініне
деген құштарлықтың бірден бір айғағы десек болғандай.
Қазақстан Республикасының қабылданған Ата заңында ар, ұждан бостандығы
заң жүзінде бекітілді. ... ... ... ... ... әр кім
қандай дінді ұстанса да өз еркінде делінді. Бірақ баспасөз беттерінде
айтылып келе ... ... ... ... ... ... республика
тұрғындары бұрыннан ұстанып келе жатқан дәстүрлі ... мен ... кең жол ... ... ... енген қырықтан астам діни бағыттағы
конфессиялардың тікелей жүргізіп отырған миссионерлік ... ... ... тиым салу ... ... ... ... миссионерлік
жолдағы қызу жүргізіліп келе жатқан зиянды үгіті мен жастарды уландыратын
жат діни нанымдағы насихатын шектен асырмауды қажетсінуде.
Кеңес ... ... ... ... адамның рухани құлдырауына
әкеліп соққаны белгілі. Қазақ халқы өзінің дәстүрлі тәлім-тәрбие қорынан
айрылды. Осы ... ... ... ... ... ... ... тәлім-тәрбие үрдісіне ықпалы мен
қалыптасуы» деп алуыма негіз болды.
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... объектісі: Ислам дінінің қазақ халқының халықтық ... ... ... ... ... ... қазақстандық халықтық ... ... мен ... ... ... ... Ислам дінінің тәлім-тәрбиеге ықпалын айқындау;
- Исламият тәрбиесінің мүмкіндіктерін белгілеу;
- Исламияттың ... ... және оның ... ... ... ... ... тәлім-тәрбие үрдісінде қалыптасуын көрсететін
көріністерді нақтылау.
Дипломның құрылымы: кіріспеден, 2 бөлімнен және әр бөлім 2 ... ... ... ... ... Ислам дінінің өркенитеттілігінің адам тәрбиесіне ықпалы
1.1 Ислам дінінің тәлім-тәрбиеге ықпалы.
Дін ... ... ... тән ... Ол ... ... жолы, татулықтың жолы, бақыттың кілті. Ол бір ... ... ... ... ... ... ... қарамайды, түр –
түсіне қарай бағаламайды. Аллаһ Тағала ... ... хақ ... ... осы ... һәм ... бақытты болу үшін Ислам дінін жіберген. (№3,
27 бет).
Хақ дін күллі ... ... және ... ... ... иманның шарттары ғибадат формалары өзгермейтін дін.
Исламның қайнар көзі, бұлағы Алла Тағаланың ең соңғы кітабы, жолдары
қсиетті Құран Кәрім. Оның ... ... ең ... ... дейін не жазылса,
соның бәрі ислам.
Исламның бұйрықтары, иманның талаптары, ибадаттар, ... ... ... да адам ... ... ... және ... тілмен егжей –
тегжейлі түсіндірілген. (№3. 227-228 бет).
Ислам сөзі. Ислам сөзінің ... ... ... ... ... және ... жасалған «Саям», «Сәлам», «Эслеме» сөздері сөздікте
бейбітшілік, тыныштық, амандық, ... ... ... ... ... ... ... дегенді білдіреді. Қысқаша айтқанда
«Сәлиме» етістігі бейбітшілікті қалай бір биік ... ... ... ... қабылдай отырып, оған бас ибді тыныштық һәм амандыққа берілуді
және осы мәртебені жалғастыру үшін ... ... ... ... (№3. 19 ... сөзі ... мен ... да қамти отырып, бұларға қоса бейбітшілік
пен татулықты, түсінумен тепе – теңдікті, әсілі тұтастай өмір сүру ... (№3. 19 ... ... «дар ... жанат, яғни «тыныштық өлкесі» Құран Кәрім
10 сүресі 25 аятында.
Құран Кәрімдегі А.Т. есімдерінің бірі – «Ал – ... яғни әр ... ада, ... бейбітшілікті ұсынушы пәни өзіне өзі мойнұсылатын
дегенді білдіреді. (№3. 19 бет).
Аллаһ ... ... ... деп ... бұл дін ... ... ғасырларда түрлі қауымдарға баян етілген.
Құранның білдіруінше Аллаһ Тағаланың алдындағы бірегей хақ дін ... (3/19 ... және бұл ... ... ... (мұсылман – бағынған –
М.Б.) естелік. Жаратушының өзі берген (22/78). (№3. 19 бет).
Адамдар ... ... ... һәм ... ... заңдарына
берілген – М.Б) болып туады. Ол, алған тәрбиесі мен ... ... я ... дін ... қалыптасады, яки жақсы адамдар істейді,
немесе күнәкәрліққа барып, ... ... Фәни ... ... бар ... Бұл емтихан үшін
жаратылудың хиқметі һәм кей жағдайларда ... ... ... ... иманды адам жасаған қателігіне өкініп, Аллаһтан ғафу сұрайды.
Сондықтан, күнә - ... үшін бір ... және ... ... бір ... (№3, 24 ... құқығында 3 түрлі хақы (ақы, хақ)бар:
1) Аллаһ хақысы (құдайдың ақысы, хақұқұллаһ): ... ... ... ... үкімдері, бұйрықтары мен шектеулері.
2) Адам хақысы: адамдардың құқықтарын қорғайтын ... ... ... және адам хақысы: адам мүддесіне Аллаһ тарапынан белгіленген
құқықтар бұзылғанда бұл һәм адам ... хақ адам ... һәм ... ... ... ... ... әр адамның діни сенім, жеке
меншік, өмір сүру ұрпақ жалғастыру құқықтары бар. Осы ... ... ... ... ... қол сұғылады және аталмыш құқытрады
орнатқан Аллаһ Тағаланың әміріне қарсы келгендік болады. Сөйтіп,екі ... ... ... (№3. 24 бет).
Діни жолдар:
1) Құдайы бұлақтан
2) Адам бұлақтан болады. (№5, 15 бет).
Құдай бұлақ дегеніміз – Адамнан бастап, нәбилер (Пайғамбарлар) ... ... ... ... хақ ... ... дегеніміз – адамдарға аспан денелеріне жыртқыш аңдарға,
теңіз, тауға т.б. табыну.
Исламдағы ... ... ... ... ... Араб ... дін
сөзі «дәйн» түбірінен шыққан, үстемдік, егемендік, бас ию, ... ... ... ... оның ... мойындау, заң, жол,
әдет, жауапқа, тарту, жаза беру, сыйлыққа бөлеу, үкім, мүлік, дағды ... ... ... ... ... - құл; ... - қала; «Тәмәддүн» -
дінді; яки ... ... - ... ... - дн және ... - діндар һәм мойынсұнғыш дегенді білдіреді.
Дін дегеніміз – аса биік ... ... оған ... және
бұйрықтарын орындау дегенді білдіреді. Діннің тек Аллаһ ... ... ...... иесі ... ... үкім ... және құлшылық
етуге лайықты бірегей тәңір болуына байланысты.
Осы түбірден жасалған және Аллаһ Тағаланың есімдерінің бірі ... ... ... ... ... әр істің бодауын беретін,
хиқмет пен басқаратын егемен күш иесі дегенді білдіреді. (№3, 20 бет).
Жалпы ислам ... ... ... ... бойы ... дінін ұстанып келеді. Тарихымызға көз салсақ, ... ... ... мен ... дамыған өркениетті мұсылман мемлекеттер өмір сүрген.
Сол мәдениеттің мирасшылары ... ... өз ... ... ... ... жоғары бағалай білгені жөн.
Мәдениеттің қалыптасуында дін ең мағызды фактор. Өйткені дінсіз,
сенімсіз бір ... ... және ... бір ... ... ... ... Өз
заманында кең байтақ жерді қол ... ... ... ... ... ... Алайда салтанаттары ұзақ сүрмеді. Арттарында тағылық пен
үрей ізін қалдырып, тарих сахнасынан өшіп кете ... шын ... ... ... ең ... ... ... айтқымыз келеді. Адамзат тарихында ислам мәдениетінің орны ... ... ... бүкіл әлемді жаратқан Ұлы Аллаһтың барлығы ... және ... ... ... ... ... ... Мұндай
сенімге ие болған адам да, мұндай сенім орын алған қоғам да тек ... ғана ... одан да ... ... ... ... өміріне қамданып,
бақытқа жетуге тырысып бағады. Өз нәпсісінің қалауы мен бас ... ... ... ... мен ... сай ... ... Ұлы құдірет иесі Аллаһ
алдындағы бұл мойынсұну ел арасында ... жол ... ... ... ... ... құқығына құрметпен қарауға,
адамдар мен қарым-қатынаста ... пен ... ... ... ... пен ... ... Өйткені ортада адам бар. Дініміз
адамға үлкен мән бере отырып, оның өз айналасындағы жанда-жансыз ... ... ... қарауын, олардан заңды жолдармен
және дін рұқсат ... ... ... әмір ... Осылайша тек адамдар
арасында ғана ... ... ... ... тамаша бір
үйлесілімділік пен үндестік ... ... ... ... ... үлгі ... ... соңында тұрақтайтын ислам мәдениеті мен
өркениеті болып табылады. Кең өлкелерге ... ... ... мұра және ислам әкелген серпіліс негізінде ... ... ... ... ... дейінгі алқапта ғылым мен техниканы
дамытқандығы белгілі. Жалпы алғанда 500-1500 жылдар аралығында өнер ... ... ... ... өте ... ... тек ... мен техника саласында ғана емес, сонымен қатар
рухани, құқықтық, саяси алаңдарда да ең ... бір ... ... ... көздердегі деректер мұның дәлелі. Бұлардан бірі дүниедегі ең үздік
алғашқы конституция, пайғамбарымыздың Мадина конституциясы еді. ... ... ең озық ... ... ... ... үшін тегін асханалар құрған. Адамгершілікпен кеңпейілдікте бүкіл
әлемге өрнек болған. Ішінде қайыршы табылмайтын бір ... ... ... қабырғаларында ойылып жасалған арнайы орындарға келген
кісілер садақа, қайырларын ... ол ... ... ... ... қажетінше алып пайдаланатын болған. Осылайша ... ... ... ... ... бойы ауыр қылмыс жасағандар саны
саусақпен санарлықтай аз ... ... ... ... пен
парасаттылық билеген бір қоғам тек исламның бүкіл әлемдік құндылықтарын
берік ... ... ... ... орта ... ... қараңғылық
шағы деп сипаттап, ал ислам мәдениеті үшін алтын шақ деп атайды. Ол кездері
ғалымдар мен шәкірттері елден-елге, бір ... ... ... ... сапар шекті. Әл Хорезми, Әл Фараби, Ибн Сина, Бируни, Қожа ... Имам ... ... ... ... ... айналасына білім нұрын
шашты. Ислам ғұламаларының қазіргі ғылым мен ... ... ... ... ... ... мен ғалымдарға берген маңызы
жатыр. Әлі ... бір ... жоқ ... ... білмейтін бір
пайғамбарға Аллаһ тарапынан түскен ең ... ... ... - ... ... баса назар аударарлық жайт. Дініміз білім іздеуді ... ... ... ... ... ғылымға үлкен маңыз берген, әсіресе, екі ... ... ... дін ... ... ... ... құрайтын басты негіздерді қорытындылайтын болсақ,
Құран: "Адам мен жаратушы", "Адам мен ... ... ... ... ережелерді көрсетеді және олардың орындалуын талап етеді.
Сондықтан ислам ғұламалары ислам мәдениетіне сипаттама бергенде, оның ... ... екі ... көрсетеді:
1. Жаратушының өмірлері мен тиымдарына мойынсүну, бағыну.
2. Жаратылған өрбір нәрсеге мейірім-шапағат, рахымшылық көрсету.
Ислам мәдениеті үлгілі адам қалыптастыруда ... ... ... ... ал ... ... ... мен ата-ана", үшінші: "Адам мен ... ... мен ... ... реттейтін принциптер. "Жаратушыға
мойынсүну, жаратылғандарға мейірім-шапағат ... -деп ... ... ... қою арқылы тұлғалардың жақынынан ұзаққа қарай толқын-толқын
өзара ықпал етуі мен жауапкершілігін белгілеген.
Осыған сәйкес жаратушыны тану және оған ... ... ... ... ... ... ... адамдарға жөрдем беру, көмек
көрсету, мүмкіндігі болмаған күннің өзінде жақсы сөзбен ... ... ... ... бала ... ұзақ тұру, зина істемеу, ешбір
адамның жанын ... ... ... қорғау, сөзінде тұру, өлшеу мен ... ... ... ... ... ... және жаман әр
істен бойын ... ... ... ... ұсынған басты міндеттері.
Негізінде бұл принциптердің көбі тек ... ... ғана ... ... болса да, барлық діндерде орын алған. Алайда, өкінішке
орай, XXI ғасырда бұл бүкіл әлемдік ... ... ... ... ... ... шығуда.
Ислам бір жағынан адамдарға бұл міндеттерді жүктеумен қатар, әлеуметтік
өмірдің тепе-теңдігін бұзатын маскүнемдік, құмар ойнау, процент алып ... ... ... ... ... ... зұлымдық сияқты
қоғамдық ауруларды түгелімен тиятын ережелер ... Өмір ... ... ... бұл ... аурулар кең етек алып отырғандығы
шындық. Адамзат баласына келген бұл ... ... ... емдеуге
тырысқанымен, жеткілікті болмай отыр.
Ал ислам маскүнемдікке толығымен тиым салу ... дене ... ... ... құмар ойнау, ұрлықты тию арқылы ... ... ... ... ... ... пен ... арандатушылық
пен қылмысты тию арқылы қоғам қауіпсіздігіне қауып төндіретін барлық
әрекеттерді жоюды ... ... ... ислам өркениетінің мұндай
ерекшелігі мен артықшылығы жөнінде айтылмайтындығы өкінішті.
Ислам діні экономикалық жақтан жоғарыда айтылған харам ... ... қана ... ... ... ... ... мүмкіндіктері мол
байлар тобының кедейлер үстінде үстемдік құруына да ... Бұл ... үшін ... ... ... де ... ... және ол
ақыны кедейлерге тапсыру керектігін зекет, пітір садақасы, ... кесу ... ... ... әмір ... әрі ... өз қалауларымен жердем
ету және өзара қолдау көрсету әрекеттеріне де ынталандырады.
Ислам кез-келген адамның нақақ ... ... ... деп ... оған
толығымен тиым салады. Қасақана қылмыс жасаған кісінің біржола ... атап ... ... таң ... ... адам ... қасиетті іс деп санаған және адам өлтіруге қарсы мұншалықты ашық
қарсылық білдірген бір дін ... күні ... ... ланкестік пен қатар
қойылып, тіпті, ланкестікке үндейтін дін ретінде көрсетілуде. Ислам дінін
ланкестікпен қатар қою ислам діні және оның ... ... ең ... ... атында адамдардың жанын қиюшы кісілердің исламды дұрыс
түсінбегендіктерін және бұл ... үшін ... ... ... Олар ... атына осылайша қате көзқарас қалыптастыруда. ... ... ... тең мағынада ұғынуына және ислам жөнінде
қате үкімге баруына ... ... ... ... қарап исламды қаралау
ешбір әділеттік өлшеміне симайды, өрі мұндай ... ... ... ... ... исламға ешбір зарар келтіре алмасы хақ.
Тарих сахнасында ұлы мәдениеттер құрған ислам діні біз қазақ халқының
да жүздеген жылдар бойы ... діні ... ... ... ... өркениетті елдер қатарына көтерілгіміз келсе, дінімізді,
тілімізбен ... ... ... ... ... ... №3. 2004. 4-5 бет. Әли Асқар. Ислам өркениеті).
Исламның адамзат тәрбиесіне беретін мүмкіндіктері, яғни ... ... ... ... ... ... алға ... мақсат-мұраты - адамзатты
рухани жоғарлатып, адамгершлік. Қарым – ... ... ... ... алға ... ... жүйе, мақсат қойылған нәтижеге жетуде
исламмен салыстырып қарайтындай дәрежеге жете ... ... ... ... (адамзат) жүйелердің бар мүмкіншілігі мен шегі, бар болғаны
ақылға сүйенеді. Ал ислам діні, Раббымыздың қалауының ... ... және әлем ... сай келіп отыратын тәртіп - белгілі жүйе
шығарып, ... ... ... ... шырмағынан
шығалмайтын тамаша кемшіліксіз керемет бір дін. Бұдан өткен табиғатымызға
сай келіп отыратын, ... ... ... мүмкін емес. Өйткені тым
әлсіздігімен танылған адам ... өзін және де ... да ... қыр-
сырымен танып, бәшәри қарым-қатынастарды тәртіпке салып, қадағалап отыруы,
Раббымыздың шексіз ... ... ... ... Осы ... ... ... беру тұрғысында пайда болған пәлсәфәлық жүйелермен
қатар, ... ... ... ... ... ... жол ... тәртіпке
салып отыру былай тұрсын, керісінше, теріс жолда еңбек етіп, адамзаттың
адасуына септіктерін тигізген.
Адамзатты бақытқа ... ... ... ... ... ... ... ахлақи тұрғыдан баймұраға жетелеген ... ... ... ... ... ... ... дейін қаншама жүйелердің бастапқыдағы ұстап - баққан пікірлері
теріс нәтижемен аяқталған. ... ... ... және ... ... болған.
Мына бір жайт тарихи бір шындық екендігіне ешкімнің таласы жоқ шығар
әлемдердің ... ... ... (с.а.у.) зұлымдықпен анархизм
ішінде буынып, тұншығып ... адам ... ... ең ... ... ... және мейірім сипаттарымен құшақ жая қарсы ... ... ... ... Ол ... мен ... ... іс-әрекеттерімен
де, адамзатқа үлгі болуда мәңгілік бір ұшықиыры жоқ шың ... ... ... сол ... ... ... сонау балалық шағынан
бастап, кешкентайынан ұрыс-керіс шығарып, зұлымдық қылып, ... ... ... көрсетпейтін еді. Тек қана Ол (пайғамбарымыз)
қасиетті ... ... ... ... ... бері қалыптасып
қалған бүкіл жағымсыз іс-әркеттерінен ... ... ... ... ... ... жап-жарық, әрі басқадай бір ұқсасы табылмайтын
тұлғаға айналған-ды.
"Асхабу Ғузин" атымен ... бұл ... өз ... ... ... пайғамбарымызды (с.а.у.) үлгі қылып ... ... ... ... ... ... алып келген сансыз оқиғаларына
куәміз. Бұлардың ішінде Мүсғаб бин Ғумайрдың мына халі қаншалықты қымбат
әрі мән ... ... бин ... (р.а.) қасына Әсғәд бин Зурараны (р.а.) алып, Мадина
қаласындағы Ғәбди-Әшхөл және Зәфөр әулеттерінің қоныс-тепкен жайына ... Ол ... ... ... ... Сағд бин ... бин ... еді. Екеуі де ол кездері мүшрік еді. ... ... ... ... ... ... Не қарап тұрсың? Біздің әлсіз халқымызды алдап-арбау үшін келген
мына екі адамның қасына бар да, оларды бұл ... ... ... та,
Мүсғаб бин Ғұмайыр мен Әсғад бин Зурараның қасына келіп: жаман былапыт
сөздер айтып, қарсы ... ... ... ... ... ... кезеп
тұрып былай деді: "Өмір сүргілерің келсе бұл маңайдан ... ... ... ... ... ... ... деп жауап қайырды: "Егер
құлақ асып тыңдар болсаң, саған айтар сөзіміз бар. Сен ақылды да ... ... сөз ... ... ... ... асқан адамсың. Ұнатсаң қабыл
етерсің, ұнатпасаң өзің білерсің...". Усайд, біраз ... ... ... ... жерге қадап, тыңдауға көшті. Тыңдай келе ол Мүсғабтың
(р.а) айтқан илаһи әсем ақиқаттың құрсауына ... ... ... ... ол маңайдан көңілі қош болып айырылады да, Сағыдқа (р.а) келіп:
"Олардың сөзіне құлақ астым, ... ... бір ... ... Бұл ... ашуланған Сағыд, Мүсғабтың жанына өзі барды. Ашуы булығып,
қылышын қынабының жарымысына дейін суырып қойып, ... ... ... оны да дәл ... ... қарсы алды. Оған да мәлім тілмен, әрі
рухын ... алып ... бір ... бірнеше илаһи ақиқаттарды
түсіндірді. Осылайша Сағыд та, ... ... ... ақиқаттардың
кереметіне бас иіп иман ... ... ... бұл хал, ... ... ... тәрбиесінде тәрбиеленіп, жүзден жүйрік, мыңнан
тұлпар суырылып шыққан сахабалардың қаншалықты үлкен бір ... ... бір ғана ... Ол ... ... ... мақсат тұтқан исламның берекетімен "Сені өлтіруге келген, сенде
тірілсін!" дәстүрін ... ... ... ... жазып қалдырған.
Бұл түста Расулуллаһ (с.а.у.) өлім жазасына лайық ... ... ... десеңіз әкесінің ағасын өлтірген Уаһшиді де кешіріп,
оларға жайсаң, жылы ... ... ... ... Оның ... әрқашан
мейірім мен мейірбандылық сезімі, ашу-ыза мен кектің орнын ... ... ... ... пен адасушылық жалаулары, оның ... ... ... ... өсіп - ... гүл ... ... сүріп өткен, ғасырлас, адамдардың санасына қалыптасып қалған:
"Тісі жоқпа ... оны ... жер еді!" ... ... ... әрі ... ... құтылды. Дел осы надан адамдар,
бір соғыста, бір тамшы суға зар ... өліп бара ... да, ... алып ... өзге ... жатқан дін бауырына ишарат етіп: "Анаған апарыңдар" деп,
соңғы демінде де, өз қамынан гөрі өзгені ... ... ... жеуші
тұлғалар халіне айналды. Адамзатты осыншалықты теңдесі жоқ ... ... ... пайғамбардың (с.а.у.) өз мәртебесі ... ... ... ... еді. Қала ... ... ... орта тұсында
Голландияның Лахай қаласында кілең ғылым және пікір адамдары жиылып, дүние
жүзінің жүз ұлы ... ... ... ... ... ... бұл ... мүшелері, қойылған ахлақи тақырыпқа байланысты
талаптардың ... ең ... ... адам деп, хазіреті пайғамбарды
(с.а.у.) таңдауға мәжбір ... ... ... тағы бір ... ... ... тоқсаны Расулуллаһтың Усуаий-Хасана (Көркем бір үлгі)
түрінде ... ... ... және мінез-құлқына, әдемі әдебімен, жоғары
деңгейлі ... ... ... ... ... Оған дұшпандық етуде
тым қатты кеткендердің өзі, еш уақыт "Сен өтірікшісің" ... ... ... ... ... Әрі оны ... ... ниетімен
айтқан сөздерінде де, тек мақтаудан басқа ештеңе айта алмаған.
Исламға ден қойып, ол үшін тер төккісі ... ... ... ... ... ... ... мақсаты мен мұраты, адамзаттың тіріліп
оянуы екендігін жақсылап ... ... ... Әрі, әрбір адам
баласының, асыл ... ... ... ... ең қасиетті жаратылыс
екендігін ескере отырып, мәміле жасасуы. Өйткені исламның негізгі алға
қойған мақсаты, Ахсану-тақуим ... бір ... ... адам ... Бұл ... адам табиғатындағы кемшіліксіз пәк сезімді
көлеңкелеп, тұмшалап тастайтын әр түрлі жағымсыз қасиеттерден арылтып, ... ... ... ... түрғызу. Мұндай жағдайға ұластыру, әрине,
жүректен ... ... ... ... ғана ... ... шыға
отырып ислам, адам баласы туыла ... оның ... мен ... ... Ислам, өзіне бойсұнғандарды бүкіл адамзат, таң қалып
тамашалайтындай, ... ірі ... ... ... өте ... ... өмір бойы ... айдағанына көніп, хайуанша күн кешіп келген
неше бір ғапыл надандарды періштеге тән қасиеттермен толтырған. Мысалы, бір
замандары өз қызын ... ... ... көмген Омар бин Хаттаб
(р.а.) кейін келе құмырсқа екеш ... да, ... ... ... ... ұлы бір биязы мінезді адам болып шыға келген.
Бұдан шығатын қорытынды, ислам - адамзатқа махаббатпен жақындайтын ... ... ... ... ... ... ... нұрынан
шыққан жауапкершілік сезімі, адамды іс-қимылында, жүріс-тұрысында тамаша
жетістікке жеткізіп, ... екі ... ... ... Өйткені
ислам - адамзаттың жаны мен нәрі. Исламның шоқтығы биік өрескел жүйесінің
адам баласында туғызған бүкіл сезімдері, шындығында, ең ... ... ... ... ... табылады. Мінекей бұл мағынада Юныс (Ислам ғұламасы)
осы сезімдерге бой алдырып былай деген:
Келіңдер таныс болалық,
Үсті оңай ... ... ... ... ... күші ... ... дос боп алғандығы
соншалықты, бабамыздың бірі ... ... ... ... ... жаудың
әскер басшысының біріне қарап тұрып: "Неткен ... едің ей ... ... да ... ... ... Қазіргі таңда кейбір
исламнан нәсібі болмаған ғапылдар, исламның ... ... ... рахымның кереметін, үш қайнаса сорпасы қосылмайтын ... ... ... қарауда. Осылайша, күн нұрын балшықпен сылауға
тырысып бағуда. Халыққа белгілі бір ... ... ... ... ... бір, ... ... құралған қауіп-қатер туғызып, қорқытып
ұстап отыруы үшін, көбінесе бейкүнә қарапайым адамдарды қолдана ... ... Ал ... ... айыбы анық, кінәліні де кешіріп те, ... ... әмір ... Енді ... ... ... бола ... кінәсіз бейкүнә адамдарды қорқытып-үркітуді дұрыс деп қабылдауы
мүмкін ... ... ... ... құлақ түрген әрбір кісіге, кәпір әлде
мұсылман ба, айырмастан әділет және мейіріммен құшағына баураған. ... ... ... ... бір зиян ... іс-амалға үзілді-
кесілді тыйым салады.
Ислам өзі мал-жан ... ... ... ... тапталмауы,
рухани байлықтың сарқылмауы, әлеуметтік жүйенің тепе-теңдік ... ... ... ... ... ... жүктейді. Бұл жүйенің террорлық
әрекеттермен жақын-алыс еш байланысы жоқ. Осымен қатар террордың ... ау ... ... ... ... ... шауып жойып жіберетіні
баршаға мәлім.
Муслим бин Харис (р.а) былай деп өңгімелейді: Пайғамбарымыз (с.а.у)
бізді бір топ атты ... ... ... еді. ... мен ... ... ... атыма қамшы баса жолдастарымды артта қалдырып,
бізбен соғысуға даяр тұрған қарсыластарымызды исламға шақырып, ... ... ... ... ... соғыс түтіні түтенбеді. Өкінішке
орай бұл ... ... ... алмаған кейбір жолдастарым, менің істеген
әрекетімді ұнатпай:
"- Бізді ... құр ... деп мені ... ... ... қасына барған соң , оған болған мән ... ... де, ... ... мені ... ... істеген іс-әрекетімнің
дұрыстығын мақұлдап, арқамнан қағып, былай деді: "- ... қой, ... ... ол құтқарған адамдарыңның себебімен мынанша сауап жазған." Сөзін
жалғастыра келе: "Сені, ... ... ... келетін мүминдердің
басшыларына өсиет ететін бір хат жазып қалдырайын!"- деді. ... ... ... ... ... ... берді. Ғибрат толы, тағы бір оқиға былай
болатын: Бири Мағун (мағун құдығы) оқиғасында 70 ислам мұғалімнің өлтірілуі
және де, ... да ... ... ету ... неше ... ... ... хазіреті пайғамбар (с.а.у.) әр тайпаға ... ... үшін ... бірер әскер тағайындайтын еді. ... ... ... ... да бір қауіп-қатер төнбегенінше
міндетті түрде қаруын қолдануларына ... ... ... еді. ... бір ... оқ ... ... бин Уалид тыйым сальшған мөлшердің шегінен шығып,
қылышын қолданып еді. Бұл жөйттан ... ... ... ... ... қайғырып, қыблаға бет бұрып, былайша дұға етті:
"Я, Раббым! Халидтің ... ... ... ... ... - ... сездерді үш қайтара қайталады. Артын суытпай оқиға
болған маңға хазіреті ... ... ... тек қана адамдардың ғана емес,
сонымен қатар жан-жануарлардың, онымен де қоймай иттердің де құнын өтейді.
(Рахмет самалы. №3. 2004. 20-23 бет. ... Нури ... ... адамзаттың
жаны мен нәрі).
1.2 Исламият тәрбиесінің мүмкіндіктері
Исламият тәрбиесі ... ... ... қалыптасқан. Адам
тумасынан адамгершілік қасиетке ие болып тумайтыны белгілі. ... ... ... ... ... ... адамның жақсы не жаман ... ... ... ... да ата-ана үшін баласын тәрбиелі етіп
өсіру басты міндет. Бірақ бұл мәселе айтуға оңай болғанымен іске ... ... ... ... орта, заман адамға өз әсерін тигізуде.
Қазақ халқы соңғы ғасырда тәрбиенің екі түрін басынан еткізді деуге
болады. Біріншісі, ... ... ... ұлттық тәрбие болса, екіншісі,
төңкерістен кейінгі коммунистік тәрбие. Қазактың ұлттық тәрбиесі ислам
дінінің қағидаларына негізделген ... жолы ... ... да олар
рухани құндылықты материалдық құндылықтан ... ... Ал ... атеистік саясат жүргізіп, дінді бас ... ... ... құндылықты рухани құндылықтан жоғары қойып келді. Соның
кесірінен адамдар ... да ... ... да ... өмірдегі басты
мақсат, ішіп-жеп бұл дүниенің рахатын көріп қалу деп ұқты. ... ... ... имандылық жолдан тайдырып, моральдық азғындыққа алып келді.
XX ғасыр адамзат үшін ғылым мен ... ... ... ... ... ... ... болды. Бірақ дамуды тек ... деп ... ... ... даму бұл ... ... құрметтілік және мейірімділікпен байланысты. Сондықтан да
тәрбие тек мемлекетімізде емес, бүкіл дүниежүзінде ең ... ... ... жазылады.
Мен бұл мақалада тәрбиенің қыр-сырын, ислами тәрбиенің ерекшеліктерін
баяндауды мақсат еттім. Негізінде ислам діні ... ... ... ... ... даму имандылықтан басталады. Имандылық тек қана
құдайға сенумен ғана ... ... ... ... мен ... ... өтейік. Араб
тілінде «тәрбие» сөзі «раб», «риба» сөздерінен шыққан. Бала өсіру, асырау,
көбейту, ... ... ... басқару, жауапкершілікке алу ... ... ... сөзі ... ... ... беруші
деген мағынадағы Алла тағала есімінің ... Бұл сөз ... 965 ... Тәрбиені басқару, білушінің білмейтінге үйретуі десек те болады.
Тәрбиені, алдыңғы буын өкілдерінің кейінгі буын ... ... ... деп ... да бар. ... ... пайғамбар
тұрғысынан алып қарасақ «теблиғ» (жеткізу), муршид (дұрыс жолды көрсету)
мағыналарға ... ... «мен ... ... ... үшін
жіберілдім» деп айтуына қарағанда, тәрбие көркем мінезге жетудің нақты жолы
десек болады.
Атақты неміс философы Гегель ... ... ... ... ... ... келсе, Джон Дэвид тәрбиенің мақсатын ... қол ... деп ... ... тәпсірші Байзауи болса
тәрбиені «бір нәрсені бірте-бірте дамыта отырып, кемелдікке жеткізу деп
түсіндірген. Ислам ... ... ... ... ... ... 201-аятында «Ей Раббымыз, бізді бұл дүниеде де және ... ... бөле және ... ... сақтай гөр» делінеді. Бұл
аятқа жете мән беретін болсақ, ислам дінінің мақсаты — адамды шын ... ... шын ... ... ... ... бүкіл дін адамзат тәрбиесіне қатысты әртүрлі ойлар мен
әдістер қалдырған. Мысалға, үнділерде ең үлкен ... ... ... ... ... ... адамның өлуі, дүниеден арылып Нирванаға
қауышуы ең үлкен ... ... ... ... бұл әдістері — тек
руханиятпен шектеліп, өмір сүруге ... ... ... адами
қажеттіліктерінен алыс болуы ... ... ... ... ... ... өз мақсатыиа жетпей нәтижесіз қалатын еді. Адамды сендіру
түсінігі әр тайпада әртүрлі сипат ... ... ... ... батыр кәмілдікті білдірсе, фектерде дене әдемілігі және мінез-құлық
тәрбиенің негізгі мақсаты еді. ... ... бар ... ... ... ... қолынан түспейтін, үнемі
ұстаздарының мінез-құлық дәрістерін балаларға ... ... ... бір ... ... екі қолмен аялау дәстүрі пайда болды».
Ежелгі түріктерде тәрбиенің негізі дін еді. ... ... діні ... ... Бұл ... ... дәстүрлері әр уақыт қасиеттілікті жасырып,
қателіктерін жариялау сипатта өмір сүру еді. ... ... ... ... ... ... еді. Сондықтан да олар қонақсүйгіш
барлыққа бірдей құрметте болатын еді.
Иранның ... діні ... діні ... ... ... де сол ... ... құдайы Хурмуз, жамандық құдайы Ахирман деп аталған.
Олар құдайларына жету үшін ... ... ... ... мен Азия ... қараңғылыққа батқан кезде ислам мәдениеті
жарқыраған күн сияқты дүниеге келді. ... ... ... ... Мұхаммед пайғамбар халисімен баяндады. Осылайша исламда тәрбие
ислам ... ... ... ... ... ықыласпен құлшылық
жаратылысқа Алла үшін қызмет ету бұл діннің негізгі ерекшелігі болды.
Ислам ғалымдары тәрбиені екіге ... ... ... және ... Жеке ... бұл Алла ... ... пайғамбарлар арқылы адамдарға
үйретілген сенімдер, әдемі іс-әрекеттермен жүзеге асады. ... ... ... ... айта отырып, жақсылықтар, ... ... Ал ... ... ... ... ең кішкентай бөлшегінен
бастап, ең үлкен болмысына дейін құдірет иесінің ... ... ... ... ... ... ... жеке тәрбиеде қалау
мен ерік бар. Жалпы тәрбие ... ... ясин ... ең ... ... ... «Егер ол бір нәрсені қаласа, бол дейді, сол
сәтте болады. Бүкіл нәрсе онын қол астында. ... де ... де ... ... ... оның ... сыртында қалмайды. Бірақ пайғамбарлар
арқылы болатын тәрбиеде таңдау құқығы бар.
Ислам тәрбиесінің қайнар бұлағы ... және ... ... ... ... ... ... шариғаттың негізі, адамзаттың тәрбиешісі.
Құранның басты мақсаты адам болмысынын жан-тәнін кірден арылтып, рухына
ғайыптық ... ... ... ... ету. ... құраннан тәлім-тәрбие
алған адам рухының бұл ... де ... ... Шығыс және батыс
зерттеушілері құранды дүниежүзілік мәдениетге ... ... ... ... пайғамбарға жиырма үш жыл бойы түскен құранды сахабалар
жаттап өзінен кейінгі ұрпақтарға ... ... ... ... ... ... Ислам адамдарды жақсылыққа шақырып,
жамандықтарға тыйым салады. Құран адамгершілікті, ... ... ... және мағынауи пәктікті, адал еңбек етумен жақсы өмір сүруді
әмір етеді.
Баршамызға мәлім кәміл адам өзінің білімділігімен танылады. Коммунистік
тәрбие ... ... кісі тек ... болу ... ... ... ... сайын діннің бос екендігін түсінеді деп ... ... ... ... ... ... әмір етеді. Өйткені, жеке адам және қоғам
біліммен кәмілдікке жетеді. ... ... ... мақсатында Зүмәр
сүресінің 9-аятында былай делінеді: «Білетіндер мен білмейтіндер еш уақытта
бір бола ма? Шындығында ақыл ... ғана ... ... ... ... дамуына қатты көңіл бөлінеді. Исламның жан-жақты ғылымға, ақылға
сүйенетін дін екендігі айқын көрінеді. Шын мәнінде де Құран ... ... ... ... айтады. Еліктеу арқылы сенуге жол бермейді.
Бұған Құрандағы 250 жерде «Ақылдарынды қолданбайтындар ма, ... ... ... ... болады. Ислам ғалымдары Аллаға сенуді екіге ... ... иман және ... ... ... иман ... әрбір
нәрсенің ақиқатын толық үйреніп, оның дұрыстығын таңдау және оған сену.
Құранда «Сондай сөзге ... ... ... оның ең ... ілесесіндер.
Міне, солар Алла өздерін тура жолға салғандар. Міне солар ақыл иесі». Бұл
аяттың нәтижесінде әрбір пікірді ... ... ... ... амал еткендер
міне солар Алла һидаят еткен кісілер деген мағына шығады. Әрине, ілім ақыл
жәрдемімен жүзеге асады. ... да ... ... мән ... ... ... екендігі айтылады. Сонымен қатар Құранда адамдарға тек ... ғана ... ... ... ғылымдарды да бірге үйренуді әмір
етеді. ... ... ... этика мәселелеріне кеңірек тоқталады. Мұхаммед
Пайғамбардан исламның не екендігі сұралғанда «ислам көркем мінез-құлық» деп
жауап береді. ... ... ... адамның жеке мінез-құлықтары
маңызды рөл ойнайды.
Ислам ... ... ... көзі ... болып табылады. Исламда
хадис және сүннет сөздері бір-біріне ... ... ... ... жол, мінез, ахлақ, тура жол, әдіс, үлгі сияқты мағыналарды білдіреді.
Мұхаммед пайғамбардың ... ... оның ... ... ... ... айтамыз. Мұхаммед пайғамбар Алланын әмірлерін адамдарға
жеткізу үшін жақсы, нағыз мұсылман дәрежесіне шығару үшін өмір бойы ... ... ... Ол ... ... және ... ... бірге
өмір сүрді. Өйткені ол исламның алғашқы мұғалімі және жеткізушісі еді.
Мешітте имам, ... ... ... ... ... соғыссыз кезде
муршид (дұрыс жолды көрсетуші) еді. Шын ... ... ... ... ... ... әрбір іс-әрекетінде, қимылдарында адамның
кәмілденуіне, жетілуіне пайда беретін дәрістер алуға болады. Оның ... ... ... мінезін түсіндірген кезде былай деп ... «Хз. ... ... күлімсіреп, әрі кішіпейілділікті ұстанатын.
Бақырып-шақырмай орта жолда жүретін. ... ... ... ... ... ... Үгіт етіп ... көңілін түсірмейтін.
Мына үш жайтты ешқашан істемейтін. Ешкімнің ... ... ... ... ... сөз ... Ол ... кезде барлығы
оны мұқият құлақ салып тыңдайтын. Ол сөзін бітіретінде ... ... Одан ... ... ... жолдастары не нәрсеге
күлсе ол да күлетін, не ... ... ол да ... ... ... мен ... ... ететіндігі соншалық,
жанындағылар сабырсызданатын.
Ислам ата-бабамыздың көп жылдар бойы ұстанып келе жатқан діні ... ... ... ... тілін де ұмытады. Тілін ұмытқан адам ... ... ... жұрдай болады. Кез келген қоғамның жан-жақты ... ... ... ... бір-біріне деген сеніміне байланысты.
Күллі жамандықтың, екіжүзділіктің, өтірік, өсек, көре ... ... ... ... келе ... мына ... ... отансүйгіштік насихаттайтын ислам тәрбиесі халқымызға ауадай
қажет. (Ақиқат. №4. 2006. 60-63 беттер. Ж.Нұрматов. Ислам ... ... ... ... ... мүмкіндіктері бар.
Олар жөнінде, Аллаһ тағала разылығы үшін діндес бауырынды жақсы көріп, дос
болу - ғибадат ... ... ... ... ... көп ... ... фәнилік өмір - шал даладағы мол даракты аз ғана ... ... тең. ... бұл ... ... ... ... сапарда ынтымақ пен ізет біздерге жолдас болып, өзгенің хақысын ... ... ... ... ... хадис шарифінде: «Аллаһ жолында
біреумен достасқан адам, жәннатта ешбір ізгі іске берілмеген ... ... - ... Әбу Идрис Хулани (р.а) Муғаз бин Жабалға (р.а): ... ... үшін ... көремін» - дегенде. Муғаз: ... ... ... күні Арштың жан-жағына орындықтар орнатылып, тек ... ... ... ... ... қайғырып, қорқып тұрғанда,
олардың жүздері он төртінде толған айдай ... еш ... ... Міне ... Аллаһ тағаланың сүйікті ... ... ... салыну деген жат болады», - деген де, Расулуллаһтан (с.а.у)
сахабалардың бірі: «Олар ... - деп ... Ал, ... ... ... ... үшін ... жақсы көрген адамдар» - деп жауап
қайтарғанын өз құлағыммен естідім», - деген.
Тағы бір хадисте Расулуллаһтын (с.а.у) ... ... ... ... ... ... ... Мен үшін бір-бірін іздеп, ... ... ... ... үшін ... жәрдемдесіп, Мен
үшін бір-бірін жақсы көретін болса. Мен де оларды жақсы көремін», - деген.
Және де, ... ... ... ... күні ... көлеңке
болмағанда, жеті топ кісі Арштың астында көлеңке табады», - дегені белгілі.
Осы хадисте аты аталған жеті топтың бірі Аллаһ ... ... үшін ... ... көрген адамдар.
Бір кісі екінші бір кісіні, Аллаһ тағала разылығы үшін орындалуы шарт
харекеттерді жасағаны үшін ... ... ... ... Шәкірттің
ілім үйреткендігі үшін ұстазын жақсы көруі, ... бұл ... ... үшін ... ... ... ... мақсаты фәнилік қызық
емес, ақіреттік өмір ғана. Ал, егер олай ... ... бұл ... үшін ... ... жатпасы анық. Мәселен, бір мұғалім дәрісі арқылы
Аллаһ тағала ... ... ... шәкіртін жақсы көрсе, бұл
Аллаһ тағала разылығы үшін болатын махаббат. Пакыр ... ... ... өтегенің үшін жақсы көрсең, Аллаһ тағала разылығы үшін жаксы
көргенің.
Жалпы, Аллаһ тағаланы жақсы көрудің екі түрі бар, бірі фәни ... ... ... үшін, ал екіншісі бір нәрсені себеп қылмай-ақ жақсы ... иман ... ... ... деген ынтызарлығыңмен өлшенеді. Сондықтан,
иманымыз қаншалықты мықты болса, Аллаһқа деген махаббатымыз да ... ... хақ. ... ... ... бір ... шәріфінде:
«Аллаһ тағаланы және мені бүкіл адамзаттан да артық жақсы көрмейінше иман
кәмілге саналмайды», - деген. ... да ... ... ... ... сүйіспеншілігі үшін дүние-мүлкі былай тұрсын жанын да пида ... ... ... ... Аллаһ жолына атаған Әбу Бәкірден: «Баала-
шағана бір нәрсе қалды ма?», - деп сұрағанда, ол: ... ... - ... берген.
Міне, мұсылман бауырлар Абай атамыз «Болмасаң да ұқсап бақ» демекші,
Аллаһ тағала біздерге сахабалардың ... ... ... ... ... ... пен ... уағыздаушысы болу мүмкіндігі.
Имандылыққа қайта бет бұрғалы халқымыздың ... ... ... ... ... ... көншітері сөзсіз. Бұл — Ислам дінінің жыл
өткен сайын халық ... ... орын алып келе ... ... ... пен ... ... деуге әбден болады. Осы
кезенде ислам дінінің маңызы ... ... діни ... ... намаз, ораза, зекет, қажылык, құрбан шалу т.б. кен көлемде орын
алуы қуантады.
Х.З. Ақназаровтьщ ойы мынадай: ... діні өз ... ... өзіндік
ерекшелігі бар. Жаңа тарихи жағдайларға байланысты арабтардың ... ... ... ... ... Бір ... ... қалыптасқан, екінші жағынан арабтардың ескі діни ... ... ... ... ... ... ... діні ықпалының өсуі республикада қазақ
лингвистикалық фонетикасынын күшеюіне әсер етті. Қазақстанда өмір сүретін
өзбек, ұйғыр, түріктер ... ... ... ... түсініп, оның қолдану
аясын ... ... ... ... ... тіліне жакын болған соң
балаларың қазақ мектептеріне беруде. Орыс тілі түркі ... ... ... ... ... ... орнын қазақ тілі
басуда.
Қазақ халқының ділін айтқанда, оның ... бір ...... ... ... бүкіл салт-санасы, әдет-ғұрпы, мақал-мәтелі,
ертегі, жырлары, ойын-сауығы айналып ... ... ... келіп
тіреледі. Олар адамгершілікке, ... ... ... ... әлемді жаратушы бар екеніне сенім сан ... бойы ... ... ... ... ... таза ... ізгі істерге, жарқын
үмітке бастаумен келеді. Ал имандылық бір құдайдың әділдігіне ... ... ... бес ... ... ... ... Ислам діні бір Алла
тағалаға құлшылық етуді нақтылаумен қатар, адамның ... ... де ... ... Сол ... ... - адам имандлығы.
Ислам діні адам рфэін сақтаумен қатар оған ... ... әр ... ... ескертеді. Дініміз адам баласының тәрбиесіне үлкен мән
береді. Баланың туғанынан бастап, ержеткенге ... ... ... ғана ... етіп ... ... ... иман сеиімін
орнықтыруы қажет. Үлкенді сыйлау, кішіге ... ...... ... ... бір ... - ... құрып, бірге өмір сүруі және
әлеуметтік қатынас жасау. Қоғамда әр ... ... ... ... ... пен ынтымакты сақтап, бөлінушілікке, бүлікке, ел тыныштығын бұзатын
жәйттарға жол бермеу. Діни сана-сезімге ... да жеке ... ... ... ... ... айналаның таңғажайып, беймәлім
құбылыстарын, табиғат өзгерісі мен ... діни ... ... ... ... өзінше қабылдайды.
Олар: адам өзінің тұтас бет-бейнесін, адамгершілік, имандылық асыл
қасиеттерін дамыған қоғамдық ... ... ... ... деп санайды. Бір сөзбен айтқанда, адам жан-жақты жетіліп, ... ... ... ... пәк сүйіспеншілігі қалыптасып, өзінің
бойына имандылық мұраттарын жинақтайды. Имандылық ... ... ғана ол жаңа бір ... ... көтеріле алады. Сонда ғана ол
игілікті ізгілікті істер жасап ... ... ... және ... ... ... ... бірі — адамгершілігі мол, бірінің әдептілігі
бар, екіншісінің имандылығы бар таза пәк ... енді ... ... кішіге
деген инабаттылығы, қайырымдылығы, мейірімділігі немесе зұлым, ... т.б. ... ... Осының бәрі діни тәрбиеге, ортаға қатысты
болып ... ... ... ... ... қолы ... ... ілгеріректе
сөз еткеніміздей, адамгершілік, инабаттылық қасиеттерді әрбір жеке адамның
басынан көріп, жақсылыққа қарай қалыптастырып ... ... ... ұмтылу басталады.
Өмір соңлақтарының қыры мен сыры көп, соны түсінгенде ғана, қиыннан жол
таба білесің. Қоғамдық ... ... даму ... ... ... ... байытылып отырады, ол бір орында тоқтап
қалмайды. Жеке адам арасындағы қарама-қайшылықты шешуде өмір ... ... ... ... ... ... қызметі мен тіршілігінің түпкі
мақсаты адамның өзі, оның бақыты болып табылады. Адамдар арасыңдағы ... ... ... ... ... ... береке болады. Адамның бойындағы ең бір қасиеті — оның қоршаған
ортада өзін ұстай білу, имандылығы, инабатты, ... ... ... ... ... ... ... оның
тәжірибесі мен ақыл-ойына, зердесіне байланысты қалыптасады. ... ... ... ... бар, ... ... ... міндеттерді,
мақсаттарды іс жүзінде шешуге тырысады. Егер ... ... ... ... ... ... онда ол қоршаған ортаны сыни көзбен
түсініп, тұжырым жасауға ... ... ... ... егер ... ғана ... рухани мәдениетке көңіл аудармаса, онда оның алған
білімі жеткіліксіз, сыңаржақ болып қалады. Сол ... ... ... ... ... барлык бағытынан нәр алып, жан-жақты дамуы
кажет. Сонда ғана ол ... ... ... ... адамзат болады. Ол
адам қоғамдық өмірдін барлық қарым-қатынастар саласында, діни салада барлық
әлеуметтік құрылымды өзгертуге ... ... мен ... әр ... бірін-бірі қолдай отыра дамиды. Ал адамның
рухани жағынан дамуына және санасын, мәдени ... ... ... ... ... ... Біз сонда ғана діндегі әртүрлі ... ... шеше ... Осы тұрғыдан қарастырғанда біз
ғылыми сана-сезімге жақындай түсуіміз керек. ... туыс ... ... ... қарым-қатынаста болса, жақсы қасиеттерді бойында
қалыптастырса, осының өзі бақыт. ... ... ... көргендері көп,
бөліп жеген, менікі, сенікі деген ... ... ... ... ... ... ... өзгеше. Көптеген адамдардың зорлық-зомбылық
көрсетуі туысына, әке-шешесіне қатыгездік, қайырымсыздық әдеттер ... ... ... ... болдырмау үшін діннің рөлі зор. Дін
адамдарды үлкенге, ... ... ... ... ... ... мәнділігі, оның ... ... ... ... ... де көптеген қиындылықтарды басымыздан
өткердік. ... ... ... өз ... жету ... бірлесіп, өмір сүруіміз керек. «Ағайын тату болса, мал ... тату ... ас ... Жаман адам өзінің ғана қара ... ... ... адам ... тіршілігін ойлап, күйзеледі. Жаксы адамның ой-ниеті
түзу, ... ... — адам ... мен ... ... әсер ететін, фантастикалық
табиғи «Күрес күштерге сенуге негізделген дүниетанудың ... ... ... түрі бар. Дін — адамның абыройын, ар-ұятын сақтап
отыратын ереже ... ... ... іспеттес. Дін рухани мәдениеттіліктің
баламасы, дүниетанымның бір бітімі, дүниедегі тәрбие туралы бағдар немесе
жол. ... ... ...... ... ... бір
тәртіпке келтіріп, оның кұдіреттілігі мен қасиеттілігіне иландыру.
Қоғам дамуындағы дін рөлінін өсуі түрлі жағдайларға байланысты. Дін мен
нанымның қозғалысы, ... ... ... ... ... құбылыс.
Қоғамды нығайтуда, мемлекетімізді одан әрі ... ... ... құбылыс. Дін адамдар арасындағы бірлік пен ... ... ... адамгершілік қарым-қатынастарды реттеудің
мәдени-әлеуметтік әдістерін өмірге келтіреді. ... ... ... ... таралуы және қазақи ой-санада ... ... ... ... келе ... ұлттык қасиет, үлгі өнеге. Қазақ халқы ... ... ... имандылық құңдылықтарға, ата-бабадан қалған
игі мұраларға, ұлағатты өнегенің әсеріне ерекше мән берген.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев «Сындарлы он ... ... ... ... ... ... діни ... өсуі
кездейсоқ құбылыс емес. Дін ұлттық және мәдени біртектілікті сақтаудын
негізіне айналып отыр» - ... ... ... ... ... ... реліне тоқталатын болсақ
тарихтағы кейбір оқиғалардын алдын алуына, халық басына ... ... жеңе ... ... ... Қазақ мәдениетіндегі сенім-наным
жүйелеріндегі зерттеулер кеп. Өйткені салт-дәстүрді қарастыру сол ескі діни
түсініктерсіз білу мүмкін емес. Ислам діні ... ... ... ... ... мән, ... бар. Имандылыққа — адамның ар-ұжданы,
тазалығы, адамгершілігі, ... ... ... ... ... ... болмасын өз дінін, өз тілін сақтап қалған халық қана тарих көшінен
қалмай, алға дамыған. Мысалы, Америкада дін ... ... ... ... ... Ұлы ... «Алланың өзі де рас, сөзі де рас. Рас
сөз еш уақытта жалған болмас» — дейді. Адамзат баласының ... ... ... ... ... құндылықтарға бейімделген сайын қоғам
тазарып, ілгерілеп дамып, өркениетке ... ... Н.Ә. ... діни ... ... жол ... өзі бас
болып осы бір ұлағатты іске қамқорлық ... ... ... ... өміріндегі діннің алатын орны мен ... ... оның ... мәнді екендігін, оған деген ... ... ... Діни ... тарихи тұрғыдан алып қарағанда, ... діни ... ... ... тудыра қоймайтыны анық. Ислам
дініндегі әртүрлі бағыттардың әсіресе, фуңдаменталистік және ... ... ...... ... ... күшейе
түсуі. Айталық, бірқатар тарихи алғы шарттар мен қазіргі процестерге
байланысты негізгі ... ... ... қарсы тұрушылықтың бар екені
ақиқат. Исламның афессиялық мәні туралы көзқарастардың негізсіздігің бүкіл
адамзатқа қауіп-қатер әкелетін ислам діні ... ... оның ... ... ... көрсету керек. Демек, ислам ілімі, бейбітшілікке,
ынтымаққа шақырады және ... ... ұлы ... бұрмалаушы кертартпа
өкілдерден арашалау қажеттілігі туып отырғандығын айтады. (Ақиқат, 2006. 76-
78 беттер. К. ... ... - ... пен ... ... ... қазақстандық халықтық тәлім-тәрбиелік үрдісіне
ықпалы мен қалыптасуы
2.1 Исламияттың Қазақстанға таралуы және оның ... ... ... діні VII ... ... арабтардың Орта Азияны
бағындыруы нәтижесінде кіре ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Қазақстанда сол дәуірде ... ... ... ... ... кері ... болмай, қайта ол
феодалдық қарым-қатынастарды жандандыра түсетінін көре білген феодалдық
үстем тап иелері ислам ... ... ... ... ... ... келе ... діні феодалдардың талап-тілегін, мақсат-мүддесін қанағаттандыра
алмады. Ал ... діні ... ... ... ... ... саяси жағынан
болсын мығым ұстай алатын мемлекеттік дін бола алды. Осындай ... ... ... ... ... ... келе ... шаман
дінін, ата-баба аруағын қастерлеуді ұстанып, ислам діні қағидаларына мән
бермеді. Академик Бартольд В. В. «XIII ... ... ... ... ... емес ... және Торғай облысындағы қыпшақтармен
соғысуына тура ... — деп ... ... сол ... қазақ
тайпаларының басым көпшілігі әлі ... ... ... ... дінін
қабылдамаған сияқты. Рузбаханның жазуына қарағанда, қажет десеңіз. ХҮІ
ғасырдың өзінде де ... ... ... деп ... ... ... соғысына шығуды талап еткен. ... ... ... ... үндеп, үгіттеп, насихат жүргізгендеріне қарамастан, халық ата-
баба аруағына, тәңіріге, жұлдыз-айға ұзақ уақыт бойы ... ... ... бәлекеттен сақтап, өздеріне бақыт, ... ... мал ... аман ... ... ... деп, сол ... аруақты разы етуге тырысты. «Аруақ аттаған оқбас» деп ... ... жол ... ... ағым ... ... көнімпаз,
басқа халықтардың әдет-ғұрып заңдарына бой ұсынғыш ... ... ... да өте тиімді болды. Сондықтан да қазақтардың әдет-ғұрпы ... ... діні ... ... кері ... тастамай, қайта феодалдық
қарым-қатынастың жандануына игі әсер ... ... ... ... алды.
Сөйтіп, екі наным ұзақ мезгіл бойы бір-біріне зиян келтірмей, ... ... Сол ... де ... ... ... өзінің бұрынғы
болмысын сақтап қалды. Билер қазақтардың қоғамдық маңызы зор мәселелерінің
көпшілігін ... келе ... ... ата-бабалары әдет-ғұрып заңдары
бойынша талқылап шешті. Ал өз кезегінде араб ... де ... ... әдет-ғұрпын, сенімдерін, праволық нормаларын, мәдени
жетістіктерін лақтырып тастамай, ... тура ... ... бәрін
исламға қайшы келмейтіндей етіп, қырын жатқызуға тырысты.
Ұзақ дәуірлер бойына қазақ тайпалары арасында әдет-ғұрып заң ... ... заң ... ролін атқарды. Оның да себебі бар еді.
Әуелі, қазақ ... ... ... ... томаға-тұйық өмір сүрді. Сол себепті де тек қазақи, өзіндік
идеологияны өз ... ... ... ... заң ... тек ... ғана емес, жалпы қазақ қоғамына тиістілік сипатына ие болды. Өйткені
туыс-туыстарымен ру-ру болып көшіп-қонған қазақтарда «ру ... ... Бұл ... ... «өз ... ... ... қарсылығын тежеп
отырды.
Арабтар Мауараннаһрді Әбдімәлік ибн Маруан (685 -705) тұсында ғана
жаулап ... колы ... ... ... ... ибн ... ішкі
қырқыстардан әбден әлсіреген Орта Азияға коныстанған түркі тайпаларын басып
алды. Сөйтіп, 705 жылдың өзінде-ақ бүкіл Орта Азияны уысында ... ... ... ... ибн ... ... ұмтылды. Соғдылар мен түркі
тайпалары арасына от салу нәтижесінде ... ... Ауыр ... ... ... ... ... түсті.
Наршаһидің жазуынша, Кутайбаның әскері ... ... ... ... кете салысымен жергілікті халық ислам дінінен безіп, өз
ата-бабасы ұстанған дінге көше берғен. Төртінші рет ... әзер ... ... ... сол қаланың тұрғындарының жартысына жуық мөлшердегі
арабтарды әкеліп қоныстандырады. Солардың күшімен ... ... ... ... пұттарын талқандап, оның орнына мешіттер салдырған.
«Кімде-кім мешітке келсе, оларға ол (Кутайба) екі ... ... деп ... ... ... де ... халықтан қорыққан арабтар мешітке
қару-жарағымен келуге мәжбүр болған. Дегенмен де, ... ... алу, ... жолдармен Орта Азияға арабтар ислам дінін енгізді.
Міне, осыдан кейін кең далада емін-еркін кешіп-қонған қазіргі Қазақстан
территориясындағы ... ... ... ... ... тарату үшін
миссионерлер ағылды. Олар көшпенді халыққа күштемей-ақ ислам дінін енгізу
жағын қарастырды. ... ... ... ... ... ... ... исламға көп жағынан кереғар еместей болып керінді. Мәжаусилік шаман
дінін оңай ығыстыруға болады деп ... Сол ... де олар бұл ... хақ» — ... (бұл арабша сөздің мағынасы — «бұлар дұрыс, жолы
дұрыс») деп ... ... ... «қазақ» деген термин қалыптасып кетті дей
аламыз.
Әйтсе де, ұзақ дәуірлер бойы ... діні ... ... әдет-
ғұрыптарын ығыстыра алмады. Қайта олармен санасуларына тура келді. Өз ата-
баба дәстүрлерін кебірек ұстанған қазақтарды дінсіздер деп ... ... ... ... ... да ... Бұл ... сипатқа ие дәстүрдін, ұзақ дәуірді иеленген тарихы бар. Олардың
гүлденген, ... ... де бар. ... жайт дүние жүзі халықтарының
кез келгендерінің ... да ... ... ... пен ... ие болған елді басқару
формалары, экономикалық жүйесі, рухани ... ... ... мен ... ... болған. Ұзақ дәуірлер бойы
жазба мәдениеті мардымсыз дамыған қазақтардың (өйткені көшпенді тұрмыс кешу
мектептер ұстауға мүмкіндік бермеді) ... ... ... ... ... жас ұрпақты тәрбиелейтін үгіт-насихат жырлары, мақал-
мәтелдері қандай мол, әрі қандай терең еді ... ... тек ... ... емес, нәрлі де мазмұнды ғибраттар. Бұлар ... ... ... ... ... т. Б. ... де өз ішіне жан-жақты
қамтиды.
Қазақтардың ең бір ... ...... ... ... ... ... аруаққа айналып, тірілердің зор
құрметіне ие болады. Олар тірі ... ... ... ... салттарын сақтап жүрулерін талап ... ... ... асы
болғандарға олар әр түрлі ауруларды мал-жанына әкеледі, құрғақшылыққа душар
етіп, бірде-бір тамшы жаңбыр ... ... ... ... ... махрүм етіп, ұрпағын өсірмейді деп ойлайды. Сол себепті де қазақтар
ата-баба аруағын разы ... ... олар ... ... ... ... есте ұстап, оларға жалбарынып отырады. Өлімін күтіп, төрінен
кері жақын қалған ... аса ... ... ... ... ... Оның ... біз бұл қарттар өлгендер мен тірілер арасындағы
байланыстырғыш деп қарағандықтан ғой дейміз. ... да ... ... өте құрмет етеді. Өлгендеріне шаң жуытпайды, аруаққа айналдырады,
Әрине, мұндай құрметке кез келген қарт ие бола ... Әр ... ... ... ... ... ел құрметіне бөленгендер ғана үлкен
құрметке ие болады. Мұндай дуалы ауызды адамдар көзі тірісінде ақ ... сон, ... ... Мұндай адамдардың сөзін де жыр қылып айтып,
қабірін де құрметтеген. Дегенмен де, әркімнің өз ата-бабасы ... ... ... от ... қасының өзіне қас ... ... ... Әрине, «ата-баба аруағын» құдайға теңеуге болмайды. Оларды
Алламен екі ... ... ... ... ... наразы болып ашуланғанда
«аруақ атсын», «аруақ ұрсын» деп қарғайды.
Қазақтар былай қарағанда, момақан ... ... ... ... ... ... ... істелінсе, онда қазақтар шыдай
алмайды, қажет болса, ... ... ... ... ... ... халқы үйленуге үлкен мән, маңыз берген. «От басы-ошақ
қасы» дей, семьяға ерекше мән бере ... сол «от ... ... ... ... «от ... ... берік әрі тату-тәтті болса,
сол семьядан өрбитін ұрпақтар да жақсы ... ... жете ... О ... ... семья бұзылмаған. «От басы-ошақ қасын» бүлдіргендер,
семьяны ... ... ... ... пікірге ұшыраған. Сол себепті де
революцияға ... ... ... өте ... болмаса, бұзылғандары
кездеспейді. Оның себеп-салдары өте көп. Біз халіміз ... сол ... ... өтейік.
Қазақ семьясы тек қана ер, әйел және ... ғана ... ... ... ... яғни ... мен анасы, үйленген ұлдары, қажет
болса үйленген ... ... ... «ата ... бір болып,
оларды үлкен әкесі басқарған. Оларды ... ... ... ... ... мүдделері ғана емес, сол ... ... ... деп ... ... ... үлкен семья бірге тамақ ішкен, бәрі
бірге маңызды үй ... ... Рас, енші ... ... отау ... алып бөлінген ұлдары ата ақылынан тыс кете ... әке ... ... ... ... ... (мысалы, өлім-жітім, көш-қоян,
қонақ күту, т. б.) әке шешкен. Өйткені үйлену оңай болғанымен, ... ... ... ... ... ... көңіл-күйінің жақсы болуы бәрі
сол «от басы, ошақ ... Сол ... ... сүйіспеншілік, туысқанға
деген мейірбандылық туысқандардың өзара ... ... ... ... ... Мұндай семья
оңайлықпен күйремеген, қайта ауызбірлігі нығайып, біріне-бірі таяныш болып,
табалдырықтары мықты болған.
Үлкен семья болғаннан соң, ... оның ... ... ... ... қайшы келіп жатуы мүмкін ғой. Бірақ ... ... асып кете ... әрі ... таласты мәселелерді бәрі
ақылдасып кеңесіп шешіп отырған. ... ... ... тон ... ... болмайды. «Алтау ала болса — ауыздағы кетеді, ... ... ...
төбедегі келеді. Әрине, мұндай нақыл сөздерді әрбір қазақ жете түсініп, сол
нұсқамен амал еткен. Бұл бір ... ... ... қоғамның алғашқы бастамасынан-ақ пайда болып, әрі
— қоғамда жиі ұшырасып отырған «қанға — қан, жанға - жан» ... ... алу. «Бір ... майды бір құмалақ шірітеді» дегендей, қоғам болғаннан
соң «бір биеден ала да туады, құла да туады», яғни қоғам ... ... ... да болады. Үлкен семьяға келтірген ... — сол ... ... ... алу, ... ... т. б. ... сол үлкен семья
түгіл, бүкіл руына жағылған күйе. Сондықтан да ... ру ... ... ... ... атқа ... ... ұстамау ездік саналған. Қайсы ру
болмасын намысын қолдан бермеген. Заң ... ... ... ... қылмыстының жазасын тек қана осындай жолмен қайтару бірден-бір
дұрыс жол еді. ... ... ... зерттеушілеріміз «құн», «қанды кек»
қайтару институтына тосырқай қарап, жылы лебізін білдірмеуі ... ... жоқ ... ... ... ... ... ниеті бар адамды
алдымен қылмыс істер алдында мыңда бір рет ... егер ... ... ... тек ... ғана ... бүкіл туысқандарына келетін кесірін пайымдауды
талап етеді. Бұл — қылмыстың алдын алу, оны болдырмаудың төте ... ... қол» кісі ... не өзі ... не ... ... болып «құн»
төлейді, бұл оңай шаруа емес, оның ... ... ... ... алма»
деп, ондай рудан басқалар шеттеп, «қанды қолдығын» беттеріне ... ... қыз ... ... қазақ қоғамында кісі өлімі болып тұрған.
Ол руаралық қақтығыстарда, жер ... ... ... мал ... ... ... Ал жеке ... қылмыстық ниетпен кісі
өлтіріп, тонап-талауы кездеспеген.
Қазақ семьясының басында әке ... ... ... ... ... басталып, «жеті атаға» дейінгі аралықтағы туыстастар жеті ата —200
жыл шамасын камтиды) «қандастар», ... ... ... — «ата ... ал жеті ... ... — аталастар, онан әрі — туысқан-
руластар, одан әрі — тайпаластар, одан әрі — ... ... Ең ... — Үш Жүз — ... ең ... ... ... бірігуі — «Алаш»
балалары (олар: Алты Алаш — қазақ, өзбек, ноғай, қырғыз, қарақалпақ және
башқұрт).
Ал әйел ... ... ... ... ... ... құрылады.
Семьяда әке ролі күшті болған. Сондықтан да қазақтар пәленшенің баласы,
пәленшенің ауылы деп, сол әке ... ... ... үй ... өз ... ... — ұл ... шешеге қарап қыз өсер», «Ата, ұлы — құл», «Ата
қарғысы — оқ», «Атасыз ұл — жетесіз құл» ... ... ... ... үстінен ұлы арыз айта ... ... ұлын ... ... праволы» деген заңдардан біз ... ... ... ... жақсы түсінеміз.
Қазақтарда ұлдардық үлкені мен кішілерінің қарым-қатынасы әке мен бала
қарым-қатынасындай. Үлкенді сыйлау, оны тыңдау — қазақтардың ... ... ... ... ... ... көргенді санаған. Әрине,
бұлар өздері ертең үлкен болып, қартайғанда соңғылары да ... ... ... көрсететінін жақсы түсінген. «Әкене не жасасаң, алдыңа сол
келеді,» — деп ... ... ... ... ... аса мейірімді, оларды ешқашан да ... ... бұл әдет ... ... ... ... ... зерттеушісі Э.У.Лэйн көптеген жылдар бойы Египетте тұрып, мұнан 150
жыл алдын өзі көріп, ... ... ... ... ... ... болар деп
ойлаймыз. Ол: «Египеттіктер балаларын қаншама еркелетіп, еркімен жіберсе
де, олар өз ... ... тыс, ... ... ... ... ... балаларды пұтқа табынушылар, адам
өлтірушілер, біреуге ... етті деп ... куә ... әйел ... ... сол ... ... мал-мүлкін талан-таражға
салушылар, сүтқорлықшылар және дінсіздермен күрес жүргізуден бас тартушылар
іспетті санап, өте ауыр қылмыс санаған»,— деп ...... ... ... ... бала тәрбиесіне қазақтар
үлкен мән берген. Тәрбие білімнен жоғары қойылған. «Егер әкесі ... ... ... ... ... хош иіс ... деп ... айтқандай, бала
«ұяда не көрсе, үшканда соны іледі».
Үлкен семья шаруашылыққа өте ... ... қолы ... ... ... ... жоқ ... үйлендірерде ата-анасы «құда» болар жұртын таңдап, сынап барып
«құда» түскен. «Құда» түсу ... ... ... ... ... мал» ... ... деп бағалайды. Біз бұған қосыла бермейміз.
Рас, қалың мал әйел мен еркектің тең праволылығын ... ер адам ... ... ... рас. Оны біз тек ... ... ... сатып алды деп қарамай, ұзақ дәуірлер қалыптасқан «семья», отбасы,
ошаққасы дәстүрлерінен іздеуіміз керек. ... да ... ... ... ... тек қана ... сатып алу деп қарамау
керек. Қалыңмал ертеңгі күні ажырасқан жағдайда өмір сүруі үшін не ... не ... ... ... Оның ... оның бір ... той ... жасау т. б. жаратылады»,— деп анығын көрсетеді. Сайып келгенде
қазақтар «қалыңмалды» ... ... ... ... ... бір ... қалыңмал алып қыз әкесі байымаған, қалыңмал беріп алыс-беріс
жасаған. Алғаш ... жағы ... қыз жағы да дәл ... етіп ... ... Қазіргі бояуды қою жағып, ... ... ... белшесінен батып, кіріптарлық қалге түседі деген пікірді
қалыптастырған. Содан ... ... ... ... ... ... ... дейді. Үйленудегі кәде-қаумет, жол-жоралардың бәрі де өз ретінде,
әркімнің шама-шарқына орай, бай ... ... ... өз ... ... қыз алмаған. Әсіресе
Жеті атаға дейін қыз алуға мүлдем қарсы болған. Олар әрдайым алыстан, ... ... ... Бұл ... ... ... ... ете дұрыс жол. Оның үстіне «қарға тамырлы қазақ» болу жолын
қарастырған. Бүкіл қазақ ... ... ... ... біріне-
бірін жақын етуді көздеген. Көптеген Шығыс елдері халықтары бұл ... ... ... ... ... ... қойғанда, өз туыстарымыз
— түркі халықтары арасында немерелес туыстастары ... қыз ... ... ... ... ... ... сұлулығына емес, алдымен ақылына, тәлім-тәрбиесіне
қараған. «Шешесін көріп — қызын ал», «Қайын алма, ... ал» ... ... ... ... ... Сол ... де қазақтар өздері
араласып, көріп жүрген жерге құда түсіп, ұлдарын үйлендірген. Ұлдары ... ... ... ... туысқандары кәмелетке енді жеткен
жасөспірімнен гөрі кеп нәрсені білген, ... Одан ... опық ... ... ... айтса да: «Қазақтар үйленбейді,
үйлендіреді» деулері, міне, осыдан ... ... ... ... ұл семья шырқын бұза алмаған. Бұрын қазақ ... ... ... «Қайта шапқан жау жаман, қайтып келген қыз жаман» ... ... ... ... қоя ... деп ... ... жаман
қарап, ондай болуға жол бермеген. «Пәленшенің баласы не қызынан үлгі алма!»
деген сөзден аулақ болуға тырысқан.
Қазақ қыздары керікті, қара кез, қара ... ... әрі ... ... Оны біз таза ауа, ... ішуден, кішкентайынан еңбекке
араласуынан деп білеміз.
Қазақтар басқа халықтарға, олардың дініне ... ... ... ... ... ... екі ... жаугершілік кезінде жиі
ұшырасты. Кейін шариғат заңы әсерінен қазақтар қыздарын діні ... ... тиым ... Рас, ... заңында мұсылман адам христиан,
еврей, зороастрийлерге үйленуге рұқсат етіп, тек мәжаусилік ... ... ... етпейді. Мұсылманға тұрмысқа шыққан
мұсылман емес әйелдер өз ... қала ... еркі бар, ... онан ... ... ... есептелген. Ал мұсылман әйелдердің ... ... ... жоқ. ... да осы ... ... Егер тұрмысқа
шықса, онда өлім жазасына кесілгенін біз қазақтардың әдет-ғұрып ... ... қыз 16, ер бала 15 ... ... отау құруға рұқсат
етілген.
Қазақтар ажырасу үшін үйленбеген. Біз жоғарыда ... ... ... ... 17 ... бар. ... ... «талақ», яғни
«мен сені тастадым» деп талақ айту ең қиыны. Мұндай сөзді ... ... ... ... ... ... Қайтадан қосылу үшін әйелі басқа біреуге
некеге тұрып, сонан кейін онан ажырасып қана өз еріне ... тұра ... ... ... ... ... айта ... жөн.
Қазақтарда күйеуінен ажырасқан әйелге баласы берілмеген. Өйткені әйел
басқа рудан саналып, ал ... ... ... ... ... керек.
«Келін» болып түскен алғашқы жыл, қазақ қыздары үшін өте ауыр да қиын
болған. Олар «жат» жұртқа келіп, жыл ... ... ... екі-үш балалы
болғанынша бүкіл руластары сынағында, сынауында болып, қажет десеңіз ... ... ... қонақтарға дейін сынаған. Әрине, мұндай сынаудын,
тәрбиелік мәні ерекше ... ... ... Жас ... бет ... ... ... болғанын, өзінің үйінде алған ... ... ... отырып, ене мен жеңгелерінен әдептілікті, қонақ күтуді
әрі үй ... ... ... ... ... жалпы айтқанда, күнделікті тұрмыс-тіршілікте өзін ұстап, әдепті
болуды, сыпайылықты үйренеді.
Әйелдер аяғы ауыр ... бала ... ... ... қазақтар
арасында кептеген әдеттер мен сенімдер қалыптасқан. Семьяда қыздан гөрі ұл
тапқанды ұнатқан. Длайда, қыз болса да ... ұлын да, ... да ... бар ... ... ... ... үй» болмағаны кепке мәлім. Оның есесіне әрбір қазақ
әйелдері «босандыру» шарттарын, жолдарын, ... ... ... ... ... ... ... алған. Сондықтан да «босану»
қазақ әйелдеріне көп қиындық келтірмеген. ... ... ... әйел
«кіндік шеше» атанған. Әрине, босанар алдын «кіндік ... ... ... көп, ... ... шақырған. «Кіндік шешеге» нәрестенің
бір мінезі ұқсайды деп санаған. Шындығында да, бұл сөздің жаны бар. «Кіндік
шешесінің» бір ... ... бала ... ... ... оған ... бере бермейміз. Оның, үстіне қазір «әйелдер босанатын үйде» босанып, ол
«кіндік шешенің» мінез-құлқын көбіне біле бермейміз. ... ... ... адам сыйлап, құрметтеген. «Кіндік шешесіне» бала алғашқы табысынан
сыйлық берген.
Жаңа ... ... ат қою да ... ... ... ... ... әкесі, қыз балаға шешесі не әпкелері ат қойған. Азан шақырып ат қою
рәсімі де қызық. Исламға ... бала ... ... ... оның
әсерінен қойылған есімдерден оңай ажыратуға болады. Арабша мәнді аттардың
бәрі ... ... ... ... ... ... жайлң, тұқымдарының таза болуы
жайлы қазақтар некелеспей тұрып-ақ ойланған. Сол себепті де тым ... ... қыз ... ... ... ... ... болса керек. Қазақтар құда болатын жағының жұқпалы ауру бар-жоғына
не ақыл-есі ... ... мән ... ауыр ... барлық жағдай жасалған. Жерік асын қайдан болсын
тауып берген. Ауыр жүк кетертпеген. Қазақтарда ... ... ... Екі ... ... түнде жалғыз қалдырмаған. Оған барлық
уақытта да жағдай жасап, ... ... ... ... ... ... ... семьясына үлкен қуаныш әкелген.
Туылған балаға да көп ... ... Жаңа ... ... қас жауы — ... алу. ... ... күндері киіз үйді барынша жылы ұстаған.
Әдетте шала туған 6-7 айлық сәбилер өмір сүрген. ... ... ... деп атаған. Ал 8 айлығында туғандар өліп қалған. Нәресте
туылғаннан соң бір-екі сағаттан соң ... Мама ... ... ... ... жас босанғаңдарға кеңес берген.
Баланы бір жарым жасқа дейін, кейде үш жасқа ... ... бес ... емізе берген. Емшекпен бірге басқа тамақпен ауқаттандыру 4-5 ... соң ... ... май т. б. ... таза ... салып,
еміздік ретінде аузына салған. Құйрық майдың бактерицидтық ... ... ... зерттеуші ғалымдар дәлелдеп отыр. Баланы міндетті түрде тұзды
суға шомылдырған 40 күннен кейін қырқынан шығарып оны атап өткен. Содан ... той» ... ... ... ... ... бөлеген. Қазақ бесігі
ағаштан жасалған, өте ыңғайлы, ... ... ... ... ... зиян деп қате пікір ұстанып келгенін ... Жас бала ... ... теуіп тастайтыны белгілі. ... ... ... суык ... бөленген баланың аяғы (сирак) қисық
болмайды, асты былғанбай, таза жатады, ал асты былғанған бала ... ... ... ... ... ... ... жақсы қасиеттерін көрмеу
әбестік.
Жас балаларды енбекке үйрету ерте жастан ... ... ... қыз
шешесіне, бала әкесіне жақын жүріп, солардың кәсібіне әуестене бастаған.
Шешесі қызына үй ... ... ... ... ... ... күтуді т. б. үйреткен. «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны
ілесің» деген мақалға үлкен мән ... ... ... ... жаттығып, жас балалар атқа
шауып, секіріп, күресіп, көкпар ... ... ... ... ... неміс гимнасшыларының, грециялықтардан ... ... ... мұнда қырғыз даласына келмеуі өкінішті-
ақ. Мұнда олимпиялық ойын түрлері: күрес, ... ... ... т. б.
гүлденіп өскен»,— деп текке мақтамаған. О ... ... ... ... ... садақ ату, қазақша күрес, жарыс, ақшылық, т.б. жақсы
дамыған. Осының бәрі баланың жасынан шынырый, мықты болып ... ... дене ... зор мән ... Жаз бойы бай, ... ... ... тәтті деп, дұрыс ұйықтап, баланың дұрыс демалуына да ... ... ... ... , ... қорқып, нерв жүйесі зақымданады деп,
айқайлап оятпаған. Қатты ұрып-соқпаған. Баласын жиі ұрып ... ... ... ... ... ... ... асықпай, шайнап
жеуге үйреткен. Кішкентай нәрестені кепшілікке көрсете бермеген. ... бір ... жағы ... ... ... ... ... отырғызу мұнан 6 мың жыл ... ... ... ... ... ... ... Құранда да ештеңе айтылмаған. Бұл
дәстүр мұсылмандардың дәстүрі болып саналмайды. Кейін бұл ... ... өз ... ... ... ... тойы біздің қазақтарда
көп адамдар қатысуымен атқарылып, оған көп қаржы ... Оның ... ... ... ауыл шаруашылық науқаны нағыз қызған күз айларында
өткізіледі. Мұның өзі көп адамдарды жұмыстан қол үздіретіні ... ... ... ... ... ... ... жүр. Біз бұл
істі қолдап-қуаттаймыз. ... ... ... ... ... дау жоқ. ... ... тұратын адамзат зиялылары мұны ойлап
тапқан. Сондықтан сүндетке отырғызудан бас ... ... оған ... беру ... Тек қана оның діни ... ... оған мән ... (Н.Өсеров, Ж.Естаев. Ислам және қазақтардың әдет-ғұрпы. Алматы,
Қазақстан. 1992. 149-беттік. 135-149 ... ... ... ... ... ... көрсететін
көріністер
Ислам діні қазақ қоғамының, мемлекетінің, мәдениетінің ... ... және ... ... ... ... дегенде
біз мәдениеттің жүйе (система) екенін ұмытпауымыз қажет, сондықтан ... ... жүйе ... (орысша: центральный системообразующий,
или формообразующий) элемент болып исламдық құндылықтар табылды, ал ... мен ...... ... ... деп ... тіпті XX ғасырға дейін діни құндылықтардың қоғамдық ... ... ... жетекшілік рөлі сақталып отырды.
Ислам қазақ этносының ұжымдық белгілерінің ажырамас бөлігіне айналуы өз
алдына, ол сол ұжымдық бірлікті ... ... ... ... қазақ
санасыңда этникалық және діни ұстанымдар біте ... ... ... А. ... өз ... алға ... [133, ... – дінге, әсіресе ислам дініне еш кедергі жасамайтын ... ал ... ... ... ... ол ... ... жетілуге колайлы өмір салты екеніне назар аударғымыз келеді ... ... ... көшпенді адам дүниеқоңыздықтан ада, ар-
намысын ақшаға сатпайтын, әрі денесі шыныққан ... ... ... биік
сатыларында, тариқат практикасында ол маңызды шарт).
Көшпенді - әдетте ақыл-ойы еркін дамыған адам, ал бұл ...... ... кертартпалыққа ұшырамаудың кепілі. Осындай табиғи
бекзаттыққа, идеализмге, қаһармандыққа ислам ... ... рухы ... ... қалай "нашар", "шикі" мұсылман болады? Тіпті, біздің
ойымызша, көшпенді өмір салтын ұстанушы ... ... ... осы ... рух, жиһат рухы, идеалистік ұмтылыс жөнінен анағұрлым
артық. Яғни, ... ең ... ... ... жолы ... (ал ... ... мағынасы сол), далалық көшпенді-мұсылман ... ... ... ... ... ... ... мұсылман" болып
шығады.
Исламның парыздарын алсақ, әуелгісі – ол ... Иман ...... Оның ... ... сену, Алланың періштелеріне, Қасиетті
кітаптарына, пайғамбарларға, ... т.б. ... ... "иман" дегенді
рухани тереңірек (суфизм ... ... ... ол жәй ... ... ... айтып, құрғақ ақыл, логика бойынша
түсініп ... емес ... ол да ... ... ол ... ... ... түскеңде рух оянады, иманның пайда болуының өзі рухтың белгі
бере бастауы, ал рух – ең ... ... ... ... да ... гуманистік (яғни адамды сүю, қастерлеу) қасиеттерінің қайнар
көзі. "Ұят бар жерде иман бар" ... ... ... ... ... ... ... сөздерінде) исламның бес парызы жайлы
жазғанда, иманды исламның мәні, өзегі, жүрегі іспеттес ... ал ... ... ... ... қажылық) тек иманның "күзетшілері" деп
анықтауы Абайдың терең ... ... ... ... ... жақтаушысы болғанын дәлелдейді [1, 2-том, 153-6.]. Сол
сияқты, Абай өлеңдерінде кездесетін "имани гүл" деп ... ... ... ... қарастырып отырған біздерге соқпай кету мүмкін емес:
"Махаббатпен жаратты ... де сүй ол ... ... тәтті.
Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп
Және Хақ жолы осы деп ... үш сүю ... ... гүл...
Руза, намаз, зекет, хаж - талассыз іс,
Жақсы болсаң жақсы тұт ... ... үшті ... ... ... ... бермес жеміс"
[1, 1-том, 247-248-66.].
Сонымен, иман – шынайы пәк, биік исламның басты назарында тұратын ... ... ... ... иман әлсіз. Суфизмнің басты мақсаты - ... оны ... ... келтіру. Суфизмсіз, рухсыз, имансыз ... ... ... айрылады, жансыз өлікке ... ... ... тоқырау құбылыстары осыдан өрбиді. Абай
теологиясы бойынша, иман толық болған ... ... ... ... ... ... толады. Ондай жүрекке міндетті ... ... ... ... Адам ... ... ... басқа адамды, тіпті кез
келген адамды, тіршілік иесін сүюге бейімделеді, ... ... ... кемелденеді. Бірақ ол оңаймен келмейтін нәрсе.
Иманды нәзік гүлді суарып, ... күту ... ... ... қорғау керек, сондықтан дін жолы ақылды, ... ... ... ... ... діни ... ... фікір, т.б.) қажет етеді. Олай болмаса, адам баласы иман
шырағын бойына жаға алмаса, ол - ... ... ... ... ... ... ... болары сөзсіз. Нұр-иман шырағын жаға ... ... ... оқи ... ... бара ... ... пайда
жоқ, ол діннің ең төменгі баспалдағында тұр, ... ... ... Абай атамыздың өлеңдерінің мазмұны, міне, осыған саяды.
Алайда, диалектикалық ойлау Абайды, басқа да ... ... ... ... төрт ... өзара тығыз байланысын ұмытпауға,
оларды (парыздарды) ... ... ... ... ... ... байланыс негізінен аса күрделі екенін ұмытпауға шақырады. Қазақ
ойшылдары, теологтары қазіргі ... ... ... ... ұқсайды, себебі, исламды жүйелік тұрғыдан қараған. Иман
– діни жүйенің ядросы, жүрегі, рухани-ақпараттық ... деп, ал ... ... оған бағынышты және сонымен қатар өз орны, міндеті бар
элементтер болып қаралды. Иманды қорғау үшін ... ... ... ... ал өз ... иман ... ... рухани дәрежесін күннен-
күнге асырып, ... мән ... ... ... әулиелердің
намазы мен оразасына жақындатуға ықпал етіп отырады.
Кейіннен, сыртқы миссионерлерден тәуелділік ... ... ... ... діни-рухани элита қалыптасты.
Ауылға келген молла, ишан, қиссашы, діндар, ділмар ақын, шешенді қазақ
жұртшылығы үлкен құрметпен қарсы алып отырды. Кешке ... ... ... ... үйге ... ... ... шариғат сөздерін, өнеге алатын
мысалдар мен діни сарындағы қиссалар мен ... зор ... ... ... жас ... елжіреп тындады. Діни қиссалардың қазақ
халқының дүниетанымын қалыптастырудағы маңызды рөл ... ... В. ... ... зерттеушілер атап өткен. В.В. Радлов "Жұм-жұма"
атты қиссаны жазып алып, осы ... ... ... ... ықпалын
сөзбен айтып жеткізу қиын екенін айтады [121, 21-6].
Иман айту дегеннің сыртқы формасы ол - "Лә ... илла ... ... деп ... ... ... Және осы шаһадатты сөзді, сондай-
ақ басқа да қасиетті формулаларды ("Бисмилляхи рахмани ... ... т.б.) өмір бойы ... ... ... ойымен, тілімен айтып жүруді
дағдыға айналдыру. Қазақ мұсылмандары иманды ана ... де ... ... ... ... дінім ислам, Алла -бір, Құран шын,
Пайғамбар хақ, Құбылам Қағба" немесе "Алла бір, Құран шын, ... ... хақ дін ... ұстанғанын, ұлы өркениеттің тағдырына ортақ
болғанын мақтанышпен, қуанышпен сезінген-ді. ... ... ... дін ... ... қойғанда саналы қазақ азаматы "Әлхамдулилла,
мұсылманбыз" деп жауап берген.
Күнделікті ... да, ... ... да мұсылмандық әдеп
нормалары қатаң талап етілді. "Ұлық болсаң ... бол", "Ұят бар ... ... ... ... кішіге ізет", "Алдыңа келсе атаңның құнын кеш"
сияқты ... ... ... ... ... ... ... "Әдеп", "мәдениет" сөздерінің өзі ... ... көп ... аңғартады. Қазақ қоғамындағы әдептілік
нормалары ислам ... ... ... ... әулие-
софылардың адам моделіне байланысты ... ... ... ... ... ... негізінде, Қазақ халқы өз бойында
асыл қасиеттер, асқан мейірімділік, жомарттық, қонақжайлылық, ... ... ... ... ... Ол ... өз тарихындағы
небір қиын-қыстау кезеңдерді ... ... ... ... көзқарасты жоғалтпауға шешуші ықпал етті.
Діннің көрсеткіштерінің ішінде исламда намаз оқу ... орын ... ... ... ... – күніне бес рет қатаң тәртіп бойынша
адам баласы өзінің шын мәнінде кім екенін еске түсіріп, мәңгіліктің алдында
тәубәға келіп ... ... ... Ислам адамды ақылы мен қайратын берік
ұстануға, өз ... ие ... ... ... бес рет ... ... намаз
оқу о дүниедегі сауабын айтпағанның өзінде, бұл өмірде, ... ... ... ... салып, игі әсерін тигізетіні сөзсіз. "Ерте тұрған
еркектің ырысы ... ерте ... ... бір ісі ... ... ... қоғамында еркек атаулы ертемен, күн шықпай ... азан ... ... (тәкбир) айтқан, таң намазын оқыған. ... да ... ... елге құт ... ...... ... өмір салтының маңызды да
көркем сипаттарының бірі. "Оларда Құранмен берілген ант ерекше ... ... орыс ... [115, ... ... оқу ... қоғамыңда, әрбір
шаңырақта кең тарады. Дастарқан басында, той, ірі ... ... ... ... ... қариялар Құран оқып, бата берген. Қазақтың "бата"
("батиқа" деп те айтыла береді) сөзі ... ... ... сөзінен, яғни
Құранның бірінші және ең қасиетті сүресінің атауынан шыққан [127, ... ... өзі де – ... ... ... ... ... Яғни, ежелгі кезде бата беру ... ... ... ... соң ... тілек сөздер қосылған. Халық арасында ертеректе тараған
бата үлгілерінде "әуелі Құдай ... ... ... ... ... сияқты сөздер жиі кездескен [65, 2-б.]. Төмендегі бата нұсқасы өзінің
рухани ... ... пен ... ... ... ... жақындығымен қызықты:
"Әуелі Құдай жарылқасын,
Пайғамбардың берекетін берсін.
Әбубәкір Сыдықтың салауатын берсін.
Әділ Омардың айбатын берсін,
Әзіреті Оспанның ұятын берсін,
Әзіреті Әлінің ... ... ... малын берсін,
Әкім Ұлықманның жасын берсін,
Әкім Сүлейменнің тақытын берсін.
Ескендір Зұлқарнайынның бақытын берсін,
Атымтай ... ... ... ... отыз ұл ... " [28, ... – жанымның садағасы, жаным – арымның садағасы" деген мақал қазақ
халқының ұлттық менталитетінің рухани сипатын, ислам мен ... ... ... ... тұр. ... – жанымның садағасы" деген – ол
қарапайым шариғат, діннің алғашқы ... Ал ...... ... - суфизм, діннің ең биік дәрежесі, Пайғамбарға еліктеу, рух жолында
нәфсісін құрбандыққа шалу, кез ... адам бара ... ... ... ... ... мәдениетінде аса маңызды орын алатын мұсылман
дінімен енген түсініктер мен сенімдер ... ... ... ... ... бата ... мақал-мәтелдер мен ертегі, аңыздарда
осы киелі күш-құдірет иесі жиі кездеседі. Қызыр немесе Қыдыр (арабша Хидр)
бейнесінің, оның төңірегіндегі ... ... ... ... өте зор деп ... ... Софылық әдебиет арқылы белгілі болған Қыдыр
ата туралы түсінік қазақ, тағы басқа шығыс ... ... ... ... ... тамаша қасиеттердің
қалыптасуына тікелей ықпал етті. Ислам әдебиетіне жүгінсек, ... - ... ... ... тірі төрт пайғамбардың бірі (Иса, яғни, ... ... ... ... Ол ... өмір суын (Абу ... ... Ақыр заманға
дейін Алланың берген өкілеттілігіне сәйкес жер бетін аралаумен жүр.
Адамдарды ... үшін ізгі ... оның ... туралы үкім келгенде,
көбінесе қария адам бейнесінде оның ... ... ... ... ... ... бір ... екі, тіпті үш рет те көріне береді (сондай-ақ,
түсінде де аян береді). Қызыр орта ғасыр мұсылмандарңның ...... ат ... ... ... ақ және ... түсті киім киген, қолына қамшы
немесе найза ұстаған [158].
Бірақ, ол кейде тіпті бала немесе ... ... ... құс) ... ... береді. Халық әрбір бес жүз жыл сайын оның дене ... ... ... деп сенген. Сол сияқты, әдетте өзін кім екенін жария
етпейтін бұл ... ... ... – оң қолында төрт-ақ саусағы бар немесе
бас саусағы мен сұқ саусағы ... ... ... қол ... амандасу
әдеті тарады-мыс).
Қыдыр атаның басты "қызметі" – адамдарды ислам ... ... ... Қожа ... ... Зуннун Мисри, Тирмизи, Ибн ... ... ... ... ... ... жазып кеткен). Сол сияқты
Қыдыр ата қарапайым, адал, Құдайға ... ... да ... ... делінген. Бұл құтты қонақ келген үйден пәле-жала, қасірет, ауру-
індет, жоқшылық кетіп, ... ... ... ... өмір келеді.
Сондай-ақ, Қыдыр соғыстағы батырларға да, түрлі қауіп-қатерге ... ... жол таба ... ... пенделерге де келіп, өз көмегін
көрсетеді. Міне, сондықтан, басқа да мұсылман ... ... ... ... қатты сыйлаған, әрбір бейтаныс адамды, жолаушы, қонақты "Қыдыр
емес пе ... деп, оған ... ... ... ... тырысқан. Міне,
діннің гуманистік, адамды сыйлау дәстүріне тіқелей ықпал етуінің мысалы!
Қазақта осы киелі образға байланысты ... бірі - ... ... ... біл, Әр кещені қадір біл" деген ... ... "Бақ ... ... "Жорытқанда жолың болсын, Жолдасың Қызыр ... ... ... ... Сол сияқты Қыдырмен байланысты ...... ... Қыдыргелді, т.б.
Олардың (ертегілердің) басты идеясы – ... ... ... ... ... пен рахымдылықты дәріптеу, яғни Құран-
Хадис, ... ... ... қағидалар. Ертегілердің басым көпшілігі
арабтың "Мың бір түнінен" ауысқан. Шығыс халықтарына ортақ Лұқман ... ... ... жомарт, әділ Наушаруан туралы қызықты да ғибратты
ертегілер – қазақ балалары мен ересектерін неше ғасырлар бойы ... ... ... туындылар. Ертегілердегі жағымды кейіпкерлер – мұсылман
үлгісінде. Моральдық жағы өз алдына, олар Аллаға сеніп, ғибадат етушілер,
ғазиз ... ... ... ... тастамайтын, өзінің
ұстанған дініне мықты адам болыпты", "Қыз келіп намаз оқып ... ... ... ... Бағдатта, Мысырда, сарайларда
болып жататыны, мешіт, кеме, шеберхана, шайханалар ... ... ... ... ... ... ... "қожа" сияқты мұсылман
дін адамдары, мифологиялық ... ... ... құс, ... тоты ... т.б. ... жануарлар аталуы – фольклордың бұл
түрінде де араб-парсы ықпалы, ислам идеялары едәуір терең кіргенін көрсетсе
керек.
Мақал-мәтелдерде софылық исламның ... ... ... ... ... ... қазақ халқы жас ұрпақты, бүкіл халықты
арлылық, мәрттік, құдайшылық – адамгершілік қағидаларына сәйкес өмір ... осы ... ... ... ... талап етті. Имандылық,
жақсылық-жамандық, тәлім-тәрбиеге, дүние заңдылықтарына қатысты мақалдар
халықтың биік мұсылмандық бейнесін айқындайды. ... ... тән ... ... ... ... Пайғамбардың ар-ұят, намыс, мәрттік,
руханият туралы айтқан ... ... ... туған сөздер: "Малым
– жанымның садағасы, жаным – арымның садағасы", "Жарлы болсаң да, ... "Ұят бар ... иман бар", ... ұят ... ... ... "Ит – тойған жеріне, ер – туған жеріне", "Ер болсаң
нәпсіңді жең", ... ... - әр ... ісі, ... жақсылық
- ер кісіңің ісі", т.б. Тікелей Құдай, аруақ, о ... ... ... ... санатына, мысалы, "Аққа Құдай жақ", "Адамнан асса да,
Құдайдан аспайды", "Адам асыққанмен ... ... ... ... ... ... ... да сынбас", "Жалғыздың жары – Құдай", "Құдай
бергенге құлай ... ... ... десең азанды бол", "Сабырлылық –
Алладан, сабырсыздық – шайтаннан", ... ... ... ... ... ... ұшар", "Жаңбырмен жер ... ... ер ...... дұшпаны", "Өлі разы болмай, тірі байымайды", ... ... жоқ, ... биде иман жоқ", т.б. ... ... ... ежелден діни қисса-дастандар, араб-парсы классикалык
әдебиетінің белгілі туындылары өңделіп, "қазақыланып", кең тарап жатты.
Қиссалар халықтың рухани ... зор игі ... ... ... [11]. Діни
қиссаларда Пайғамбар, алғашқы халифалар (әсіресе Әли), Хасан мен ... ... ... ... ... ... ... тарихына
арналған әңгімелер көркем түрде баяндалады. Мысалы, "Сал-сал", "Зарқұм",
"Кербаланың ... ... ... ... қыз", ... т.б. – осы
жанрдың белгілі нұсқалары. Мұсылман діні қазақ санасына қаншалықты ... ... ... ... ... Әли, Омар, т.б. ислам
қайраткерлері – ұлттық батырлар Алпамыс, Қобыланды немесе Абылай, Бөгенбай
мен ... еш ... жоқ, ... ... сомдалған
бейнелер.
Қазақ ақыны, әсіресе ерте кездегі жырау-ақын – дарынды, ой-өрісі кең,
көшпенділердің рухани сипаттағы адам ... ... ... білген асыл
тұлға. Жырау тек ақын ғана ... ол – би, ... ... ... де ... Ол – ... ... идеологы" [98, 114-б.]. "Жырау - ақпа-төкпе
импровизатор, өлең ... қару ... өнер ... ... ... ойлай
білетін парасаты мол ел ағасы, қысылғанда жол табар ақылшы, уақыт, оқиға
сырын, заман ... ақыл ... ... ... ... ... ... айтқаны келетін тапқыр да ... дана ... ... ... ... ... сілейтіп, бетің бар, жүзің бар демей тура
айтар өткір де әділ биі, жөні ... жыр мен ... ... ... ... ... жырауы, қолбасы болған" [30, 166-б.]. Бұл жерде біздің
қосарымыз - әдебиетте ... ... ... ... бағаланбай,
зерттелмей келе жатқан тақырып – жырау, билердің дінге деген көзқарасы.
Шынында, қазақ ақын-жыраулары, билері, сол сияқты батырлар мен ...... ... көбі ... ұстанған адамдар болды. Жырау болса
софылық, діндарлықтың арқасында әулиелік, көріпкелдік, тағы әр түрлі рухани
қасиеттерге ие ... ... ... ... ... қисса-
дастандарды жақсы білген, бір сөзбен айтқанда, мәдени, өркениеттік дәрежесі
өз заманына лайықты адамдар ... деп ... ... ел ... жегенімен, жәй ойшыл адам
болғанымен түсіндіріледі [30]. Әрине, ол мағынаны да жоққа ... ... бұл жәй ... ... ... көңіл-күй, мінез, әлеуметтік мұң-
мұқтаждардан гөрі, терең философияға, суфизмге тән ... ... ... фәни ... ... ойлағанға ұқсайды. Асанның
"қайғылығы" софы Қожа ... ... ... ... ... діни көзқараспен, басқа да софылықтың ықпалына түскен түркі
мұсылман шайырларының опасыз дүниеден ... ... ... ... ... ... болып зар жылауы, яғни, мистикалық ... ... ... өмір сүрген Үмбетей жырау мен Бұхар жырау да нағыз
мұсылман данышпандары болғанын өз ... ... ... Олар дінді
аса терең мағынада талдап, Құдай жолында ең бастысы - иман, ар-ождан, ... ... ... ... ... ... ... тазасы не керек,
Тазарт әуел ішінді" (Үмбетей). Бұхар ... "Діл ... ... ... не ... ... ... жыраудың (Қабылиса) шағармаларында да айқын көрініс
береді. Халық жырауды әулие, абыз деп санады. Шариғат пен ... ... ... ... ... ... ... образдар арқылы
насихатталады. Жырау "үлгілі қазақ" образын ... ... ... ... ... ер-азамат – ол Аллаға сенімі күшті, шариғат
жолын ұстанған ("бес уақыт намазды баққан қойдай күткен"), нәфсісіне ... арын ... ... қойған кемел, ойлы мұсылман. Ораза ұстау, зекет
төлеу, жесірлер мен жетімдерге ... ... ... ... пен ... аулақ болу – осының барлығы рухани элитаның
халық болашағын ойлап, барлық қоғамдық дерттердің ...... ... дөп басып білгенін көрсетеді.
"Шариғаттан сөз айтқан молла тілін ... деп ақын дін ... ... ... ... қайда барасың?" өлеңінде жырау жеке адамның, сол
сияқты ... ... ... ... ... ... пен
адамгершілікте екенін, ал ондай асыл қасиеттердің қайнар көзі, ... ... діні ... ... ... етеді:
"Бақыт, қайда барасың?
Шариғат сөзіи тыңдаған,
О дүниені ойлаған
Аллалы үйге барамын...
Үйінде тұрған Құраны
Расулама ... үйге ... " [7, ... ... ... ... ... (сол сияқты саяси)
дағдарыстың алғашқы белгілері байқала бастады. Бұхар жырау, Шал ақын, ... ... ... ... ... ... алдымен сезіп, нәфсіге ерік
берген халықтың оңбайтынын еске салып, ... ... ... шариғаттан
айырылмауға шақырды. Олардың толғауларында жақсы ... пен ... ... ер – ез, мәрт – ... ... ... әйел ... қыз) мен
жаман әйел образдары жиі суреттеледі. Ол ... ... ... өзі ... ... ... ... бастағанын, жаман мінез-құлықтың
таң болмай бара жатқанын, иманның әлсіреп, ... ... ... айналғанын көрсетеді. Сондықтанда, әдебиеттанушылар
Доспамбет, Ақтамберді ... ерте ... ... үміт ... ... ... рух мол болса, кейінгі, мысалы, Үмбетейде тілдеу, зеку, сес
басымырақ дегенді ... ... [30, ... ... зиялы – халықтың ар-ұятының сақшысы, жан дауысы. Ол еш
негізсіз қандастарын, туған халқын сөгіп, айыптамайды. "Дос ... ... шын жаны ... соң ғана ол ақын ... шыққан ақиқатты ашық
айтуға мәжбүр болады. Өкінішке ... сол ... ... ... жалғаса
берді, қазақ қоғамында моральдық құлдырауды тоқтату қиынға түсті. Сондықтан
жыраулық поэзияда аздап қана ... осы ... ... XIX ... ... ... өкілдеріндегі мұң-зарына ұласты, Абайдың "Ғақлиясында"
ұлтқа айтылған ғаламат сын - "ит ... ... ... ... XX ... жаңа интеллигенцияның (жәдидтердің) азаматтық поэзиясында ... ... ... пен ... ... ... орын ... халқы қазақ аталғалы бері қаншама заман мен ғасыр өтті. Осы уақыт
ішінде қазақ халқы бірнеше жоғары тылсым күш пен ... ... ... ... ... ... ... төңкерсінен кейінгі қалыптасқан
атеистік ... ... ... ашып ... белгіледік. Ата-баба дәстүрін ... ... ... ... ... үрдіс біршама дәстүрлі топырағынан айырды.
Кеңес үкіметі кезінде қалыптасқан дінсіздік адамның рухани ... ... ... ... ... ... дәстүрлі тәлім-тәрбие қорынан
айрылды.
Адамның қалыптасуы үшін белгілі бір заңдылық керек. Бұл заңдылық адам
тарапынан ... ... ұлы күш, ... иесі ... белгіленеді. Мұны біз
дінді тану арқылы ғана біле ... ... дін, хақ ... ... көзі мен ... ... ... Үш түрлі хақыға тоқталдық.
Ислам дінінің өркениетті болу себебі көрсетіліп, осы тұрғыдағы ... ... ... ... ... тәрбиесіне берері мол.
Сондықтан исламның жаны мен нәрі неден алынатындығы ... ... ... оған ... ... ... ... Исламияттағы сүйіспеншілік, адамгершілік пен ... болу ... ... ... ... ... исламияттың қазақстандық халықтық
тәдім-тәрбиеге ықпалы мен тигізген әсерін ашып ... ... ... ... діні ... бойына сіңген немесе қалыптасқан тәлім-тәрбие
үрдістеріне баса назар аудардық. Қазақ халқы өзінің ... ... бала ... ... бір ... ... ... болды.
Осы орайда, Қыдыр атаның рөліне, халық ауыз әдебиеттеріне, Құран ... ... ... ... әдебиеттер:
1. Nevzat Ayesbeyoglu. Islam egitime getirdigi degerler. Istanbul, 1991,
15-17s.
2. Gulkalp, terbyen sosyal ve ... ... ... ... ... Anne ve babaya dini ugtler. Ankara, 1975. ... К.Хашимов. Педагогика тарихы. Ташкент, 1996ж.
5. M.K.Pilavoglu. Anne ve babaya dini ugtler. Ankara, 1975. ... ... ... ... ... ... Алтын қалам баспасы. Алматы, 2004ж.
7. Мехмет Шимшек. Хадис методикасы. Түркістан, 2004ж.
8. Kandehlevi. Hayats sahabe. 1c, 31s.
9. Кішібеков Д. Қазақ менталитеті: ... ... ... ... ... ... ... Х.З. Ислам діні және өмір шындығы. Алматы: Қазақстан, 1997. 8-
бет.
11. Ислам әліппесі – Азбука ... ЖШС ...... ... ... Бес ғасыр жырлайды: Екі томдық. Алматы, 1989. Т.1. 93-67 беттер.
13. Назарбаев Н.Ә. «Сындарлы он жыл». ... 2003. ... ... ... ... және қазақтардың әдет-ғұрпы. Алматы,
Қазақстан. 1992. 149-беттік. 135-149 беттерінен.
15. Өте ... ... ... ... ... ... ақиқат көзімен қарағанда. Алматы. 2003. 157.
17. Негізгі діни ... ... 2004. ... ... және ... ... ... 1992. 149.
19. Н.Нұртазина. Қазақ мәдениеті және ислам. Алматы. 2002-2006.
20. Ақымбек Е. Ортағасырлық ... ... ... дамуына исламның
әсері. Вестник ҚазНУ. 2001. №1.
21. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы. ... ... ... ... 1955.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арыстан баб13 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
"Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар."12 бет
9 сыныпта бейорганикалық химияны оқытуда халықтық педагогика элементерін пайдалану әдістемесі73 бет
X-XIV ҒҒ Қазақстандағы тәлімдік ой-пікірлердің қалыптасуы және даму25 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет
XXI ғасыр басындағы Қазақстан-АҚШ өзара ынтымақтастығына энергетикалық әлеуеттің ықпалы және мәні107 бет
«Палестина-Израиль» қақатығыстарына әсер етуші факторлар негізінде қарастырып Араб шығысындағы мемлекеттердің шиеленістегі алған орны мен саяси ұстанымдардың халықаралық қатынастарға ықпалы63 бет
І. Есенберлин романдарының халықтық сипаты50 бет
А.С.Макаренконың педагогикалық ойлары мен тәлімі5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь