XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының атқарған қызметтеріне саяси талдау

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . 6

1 . тарау. XX ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстандағы
қоғамдық . саяси, құқықтық ой . пікір өкілдерінің қазақ
қоғамының саяси дамуына көзқарасы.
1.1. XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының саяси идеялары . . .7 . 14.
1.2. Ұлттық . демократиялық бағыттағы Алаш қайраткерлерінің
мүдде, бостандық, теңдік идеялары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 . 34

2 . тарау. XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының атқарған
қызметтеріне саяси талдау.
2.1. XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының қоғамдық . саяси
қызметтері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 . 50
2.2. 1916 жылғы ұлт . азаттық қозғалысы және қазақ
интеллегенциясы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . .50 . 58

ҚОРЫТЫНДЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..59 . 62

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ . . . . . . . . . . . . . . . . . . .63 . 65
КІРІСПЕ

Зерттеудің өзектілігі. Қазақстан Республикасының тәуелсіздік тізгінін өз қолына алғаннан кейін «өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет» деп жариялауы қоғамдық ғылымдар: заң, саясаттану, философия, тарих ғылымдары алдына тың тұрпаттағы жаңа міндеттер жүктеді. Солардың бірі және бірігейі ретінде халқымыздың ұлт болып қлыптасуына, оның ұлттық және саяси сана – сезімінің оянуына, өзінің дербес мемлекеттілігін жариялау жолындағы күресінің дамуына орасан зор әсерін тигізіп, осы процестерге жетекшілік жасаған қазақ интеллегенцияларының саяси күресі мен құқықтық көзқарастарын зерттеу деп айтуға толық негіз бар.
Қазақстан Ресейге бодан болғаннан кейінгі кезеңдегі қазақ өлкесінде отаршыл – құқықтық жүйенің орнығуы және оған қарсы қазақ оқымыстыларының саяси күресі олардың қазақ елінің мемлекеттік құрылысы жөніндегі саяси құқықтық көзқарасының эволюциясына негізделгені зерделенген.
Кешегі Кеңес Одағы дәуірінде бұл тақырып терең зерттелмеді, зерттелген күннің өзінде коммунистік идеология үстемдік еткен заманда маркстік – лениндік методология шеңберінде ғана қарастырылды. Кеңес Одағындағы барлық қоғамтанушы ғалымдар сияқты қазақстандық зерттеушілер де кез – келген саяси оқиға, құбылыс, қозғалыс тарихына баға беруде, олардың жетекшілерінің құқықтық көзқарастарын айқындауда сол кезеңде үстемдік еткен таптық принцип тұрғысынан, қоғам мен оны қорғаушы күштерді міндетті түрде антогонистік таптарға жіктеу арқылы баға беріп келгені мәлім. Кез – келген саяси күрестегі бірден – бір саналы күш жұмысшы табы ретінде таналып, ол яғни «пролетариаттың гегемондығы» мемлекет және құқық тарихындағы күмән келтірмейтін абсолютті ақиқат ретінде басшылыққа алынды. Міне, сондықтан Кеңес Одағы заманындағы зерттеулерде маркстік – лениндік методологияның басты принциптері таптық және париялық принциптер үстемдік алып, ғылыми объективтілік мансұқ етілді. Еліміздің экономикалық, саяси, әлеуметтік және рухани салаларындағы процестерді зерттеумен Қазақстан мемлекеті мен құқығының тарихы саласындағы ғылыми еңбектерді осы принциптерді басшылыққа алу тұрғысынан жүргізілді. Марксизм – ленинизм бірден – бір объективті ғылыми методология ретінде ұсынылса да, ол шын мәнінде тамыры терең, сан – салалы тарихи процестерді зерттеуде бір жақтылықты, бір ғана идеология мен қоғамдық пікірді орнықтыруды мақсат етті. Сондықтан кеңес дәуіріндегі ғылыми еңбектерідің басым көпшілігінде мемлекет және құқық тарихына, оның ішінде ұлттық тұрпаттағы саяси құқықтық идеологияның қалыптасуы мен даму заңдылықтарына, ел тарихының шешуші кезеңдерінде оның бет алыс бағдарына үлкен әсер еткен көрнекті мемлекет және саяси қайраткерлер, заңгерлер мен құқықтанушылар еңбегіне өз дәрежесінде лайықты баға бермеді[1]. Ендеше еліміз тәуелсіздік алған кезеңде аталған тақырыптарды жаңа заманның биік талаптары тұрғысынан және ғылыми объективтілік принципімен зерттеп, зерделеу осы жұмыстың арқауы болмақ.
Тарихты халық жасағанымен, қоғамның тарихи даму заңдылықтарын реттеп отыратын заңдар мен құқықтық доктриналарды нақты тұлғалар жүзеге асыратыны белгілі. Ендеше біз Қазақстан мемлекеті саяси және құқықтық ілімінің тарихын зерттеу үшін сол нақты тұлғалардың саяси өмір баяны мен құқықтық көзқарастарын білуіміз шарт. Тек соларды білу арқылы ғана сол кезеңнің саяси тарихының біртұтас кескін – келбетін жасай алмақпыз.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақстандық ғылымдар саласында әр жылдарда қазақ интеллегенциясы туралы қалам тартқан зерттеушілер мен бірлі – жарым зерттеу еңбектер болғанымен, оның саяси қызметі мен құқықтық көзқарастары, әсіресе, қазақ ұлт – азаттық қозғалысы жетекшілернің бірі ретіндегі рөлі түбегейлі түрде, жан – жақты зерттеліп, жетілмеген. Мұның себебі, кешегі коммунистік партия билік құрған кезде Қазақстандағы ұлт бірлігі, мемлекет тәуелсіздігі жолындағы қозғалыстарға «реакциялық», «монархиялық», «буржуазиялық».
Еліміз биыл тәуелсіздігінің 15 жылдығын атап өтті. Мұндайда ел санасынан ежелден бері өшпей келе жатқан тарих шежіресінің небір айтулы оқиғалары мен небір жарқын беттерінің еріксіз еске түсетіні белгілі. Қазақ халқының өз тәуелсіздігі жолындағы күресінде сонау 1916 жылғы ұлт – азаттық көтерілістің алар орны өте айрықша. Қазақ интеллегенциясының қоғамдағы рөлін бейнелейтін тарихи – шежірелік, тарихи – құжаттық, тарихи – ғылыми, тарихи - әлеуметтік, тарихи – көркем әр алуан мол д қыруар еңбектер бар. Мәселен, Т.Рысқұловтың, А.Байтұрсыновтың, Ә.Бөкейхановтың, С.Асфендияровтың, М.Тынышбаевтің т.б. еңбектері, сондай – ақ ұжымдық зерттеулер, құжаттар жинақтары бар.
Сонымен қатар қазақ интеллегенциясын зерттеп жүрген ғалымдар да аз емес. Мәселен, Т.Рысбеков, Ғ.Харабалин, А.Шортанова, Ө.Әбдіманұлы, М.Қойгелдиев, М.Құл – Мұхаммед, О.Қоңыратбаев т.б. қазақтың қазіргі таңдағы интеллегенциясы деп айтуға болатын ғалымдар олар жайлы тың деректерді жинақтап, көптеген мақалаларды газет – журнал беттеріне, бірнеше томдық кітаптарды болашаққа үлгі ретінде жеткізіп жүр. Әлде де қазақ зиялылары көп зерттеулерді қажет етеді. Мұның себебі, сонау КСРО – ға бодан болып, айтылмай жарыққа шықпай қалған еңбектердің зерттелмеуі.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеті.
─ XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының саяси идеяларын анықтау;
─ Ұлттық – демократиялық бағыттағы Алаш қайраткерлерінің мүдде, бостандық, теңдік идеяларына түсінік беру;
─ XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының қоғамдық – саяси қызметтерін анықтау;
─ XX ғсырдың басындағы қазақ зиялыларының Оңтүстік Қазақстандағы қазметтерінің негізгі бағыттарын танып, біліп қарастыру;
─ Қазақ зиялыларының қазақ халқына сіңірген еңбектерімен танысу.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Қазақ интеллегенциясы қайраткерлерінің өмірі мен құықықтық көзқарасы арқылы саяси күрес пен оны зерттеу нәтижесінде қалыптасқан саяси және құқықтық ілімі тарихының пайда болуы мен даму жолын зерттеу. Сондықтан олардың қызметіндегі
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында, -Алматы, - 2003, 65 -68 б.
2. Агарский Г.К. Киргизская интеллегенция.// Наша газета, - 1918,-№ 10,7 б.
3. Тұрантегі Д. Ұлтын сүйген ұлы тұлға.- Шымкент, 1996,-25 б.
4. Кемеңгерұлы Қ. Таңдамалы,( Тарихи тұлғалар сериясы)- Алматы,1996,-296 б.
5. Тәжітаева Р.С. Саясаттану. Шымкент, 2003,-23- 24 б.
6. Мұқанов С. Өмір мектебі. Таңдамалы шығармалар.II том,- Алматы, 1994,-128 б.
7. Сүтжанов С. Ұлттық зиялы деп ...// Ақиқат,-2004, -№2, 94-96 б.
8. Махат Д. Қазақ зиялыларының қасіреті.- Алматы, 2001, 304 б.
9. Әлмашұлы Ж. Ұлттық интеллегенция және ұлттық идея // Ақиқат, 2005, №11, 15 -17 б.
10. Әбдиманұлы Ө. Ұлттың рухани көсемі.// Ақиқат,2006, №5, 18- 24 б.
11. Пірманов А., Қапаева А. Қазақ интелегенциясы,- Алматы, 1997, 105 – 107 б.
12. Осында, 138 – 141 б.
13. Әбжанов Х. Мәдени құрылыс ақтаңдақтары.// Казақ тарихы, 1993, №3, 7-8 б.
14. Өзбекұлы С. Арыстары Алаштың. – Алматы, 1998, - 18 б.
15. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы.- Алматы, Санат, 1995, 368 б.
16. Қозыбаев М.Қ. Ақтаңдақтар ақиқаты. – Алматы, 1992, 102-105 б.
17. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы.- Алматы, Санат, 1995, 23 -28 б.
18. Смағұлова С. ХХ ғасырдың 20 – 30 ж.ж.”Еңбекші қазақ ” газетінде жікшілдік пен ұлтшылдық мәселесінің көтерілуі. // Қоғам және дәуір.2006, №4, 30 – 33 б.
19. Әшкеев Н. Ә.Бөкейхановтың ұлттық мемлекет құрудағы ұстанған негізгі принциптері // Ақиқат , 2002 , №3 ,50 -55 б.
20. Нұрпейісов К. Алаш Һәм Алашорда.- Алматы , 1995, 256 б.
21. Осында, 275 - 276 б.
22. Өзбекұлы С. Арыстары Алаштың. – Алматы, 1998,59- 62 б.
23. Шоқай М. Таңдамалы,- Алматы ,1998, I том, 30 бү
24. Тұрантегі Д. Ұлтын сүйген ұлы тұлға.- Шымкент, 1996,- 58 б.
25. Пірманов А., Қапаева А. Қазақ интелегенциясы,- Алматы, 1997, 113 -115 б.
26. Рысбеков Т., Қарабалин Ғ. Алаш ардақтыларын алғашқы айыптау,
// Ақиқат, 2000, №8, 62 – 65 б.
27. Мұқанов С. Өмір мектебі. Таңдамалы шығармалар.II том,- Алматы, 1994,-108 – 110 б.
28. Смағұлова С. ХХ ғасырдың 20 – 30 ж.ж.”Еңбекші қазақ ” газетінде жікшілдік пен ұлтшылдық мәселесінің көтерілуі. // Қоғам және дәуір.2006, №4, 32 б.
29. Пірманов А., Қапаева А. Қазақ интелегенциясы,- Алматы, 1997, 96-99 б.
30. Шортанова А.А. Қазақ зиялыларының баспа ісін ұйымдастырудағы рөлі.
// Хабаршы. Тарих сериясы. 2006, №1,85-90 б.
31. Ахметов Ғ. Алаш: Алаш болғанда. – Алматы. 1996, 78 -80 б.
32. Назарбаев Н.Ә. Қазақтың «бүкіл тарихы – бірігу тарихы, тұтастану тарихы» // Егемен Қазақстан, 1998, 18 наурыз, №53, 7 б.
33. Асқаров А. Ұлы тұранның ұлдары. – Алматы, 1998, 53 б.
34. Иманғазинов М. «Айқап» бетерінде айтылған А.Байтұрсыновтың тарихи ойлары.// Ақиқат, 2000, №11, 73 – 75 б.
35. Суханбердина Ү. Қазақ халқының атамұралары. –Алматы, 1999, 56 -58 б.
36. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында, -Алматы, - 2003, 44 -45 б.
37. Жамбылов Д. Тәуелсіздік және саяси сана. –Алматы, 1999, 95 -97 б.
38. Мұхамедов М., Сатершинов Б., Сырымбетұлы Б. Саяси құқықтық ілімдер тарихы.- Алматы, 2002, 269 б.
39. Әбдіманов О. Қазақ газеті. – Алматы, 1993, 106 б.
40. Нұрпейісов К. Алаш Һәм Алашорда.- Алматы , 1995, 45 – 46 б.
41. Мұқанов С. Өмір мектебі. Таңдамалы шығармалар.II том,- Алматы, 1994, 99 – 101 б
42. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы.- Алматы, Санат, 1995, 102 -104 б.
43. Пірманов А., Қапаева А. Қазақ интелегенциясы,- Алматы, 1997, 83 -85 б.
44. Қозыбаев М.Қ. Ақтаңдақтар ақиқаты. – Алматы, 1992, 98 -100 б.
45. Пірманов А., Қапаева А. Қазақ интелегенциясы,- Алматы, 1997, 110 - 112 б.
46. Қазақ ССР тарихы. І том. Алматы, 1957. – 504 б.
47. Асфендияров С. История Казахстана. Алматы, 1935. – 17 с.
48. Мырзахметов М. Патшалық Россияның ұлт аймақтарындағы саясаты // Қазақ әдебиеті – 1990.- № 5 – 3 б.
49. Пірманов А., Қапаева А. Қазақ интелегенциясы,- Алматы, 1997, 108 б.
50. Сонда – 112 б.
51. Әсіп С. Қазақ қасіреті. Алматы, 1994. – 3 – 4 б.
52. Әбжанов Х., Әлпейісов Ә. Қазақ интеллегенциясы мен мәдениеті туралы. Алматы, 1992. – 76 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 - 6
1 – ... XX ... ... ... ...... құқықтық ой – пікір өкілдерінің қазақ
қоғамының саяси дамуына көзқарасы.
1.1. XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының саяси ... . . .7 - ... ...... бағыттағы Алаш қайраткерлерінің
мүдде, бостандық, теңдік идеялары . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . 15 - 34
2 – ... XX ... ... ... ... ... саяси талдау.
2.1. XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының қоғамдық – саяси
қызметтері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . 35 - ... 1916 ... ұлт – ... қозғалысы және қазақ
интеллегенциясы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . .. . . .50 - ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . ..59 - ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . .63 ... ... ... Республикасының тәуелсіздік
тізгінін өз ... ... ... ... демократиялық, зайырлы, құқықтық
және әлеуметтік мемлекет» деп ... ... ... ... ... ... ғылымдары алдына тың тұрпаттағы жаңа міндеттер
жүктеді. Солардың бірі және ... ... ... ұлт болып
қлыптасуына, оның ұлттық және саяси сана – ... ... ... ... ... ... күресінің дамуына орасан зор әсерін
тигізіп, осы процестерге жетекшілік ... ... ... ... мен ... көзқарастарын зерттеу деп айтуға толық негіз бар.
Қазақстан Ресейге ... ... ... ... ... ... – құқықтық жүйенің орнығуы және оған ... ... ... күресі олардың қазақ елінің мемлекеттік құрылысы жөніндегі саяси
құқықтық көзқарасының эволюциясына негізделгені зерделенген.
Кешегі ... ... ... бұл ... ... зерттелмеді,
зерттелген күннің өзінде коммунистік идеология үстемдік ... ...... ... ... ғана ... Кеңес
Одағындағы барлық қоғамтанушы ғалымдар сияқты қазақстандық зерттеушілер де
кез – келген ... ... ... ... ... баға ... олардың
жетекшілерінің құқықтық көзқарастарын айқындауда сол кезеңде үстемдік еткен
таптық принцип тұрғысынан, қоғам мен оны қорғаушы ... ... ... ... жіктеу арқылы баға беріп келгені мәлім. Кез – келген
саяси күрестегі бірден – бір саналы күш жұмысшы табы ... ... ... ... ... ... және құқық тарихындағы күмән
келтірмейтін абсолютті ақиқат ретінде ... ... ... сондықтан
Кеңес Одағы заманындағы зерттеулерде маркстік – лениндік ... ... ... және париялық принциптер үстемдік алып, ғылыми
объективтілік мансұқ етілді. ... ... ... әлеуметтік және
рухани салаларындағы процестерді зерттеумен ... ... ... ... ... ғылыми еңбектерді осы принциптерді басшылыққа
алу тұрғысынан жүргізілді. Марксизм – ... ... – бір ... ... ... ... да, ол шын мәнінде тамыры терең, сан –
салалы тарихи процестерді зерттеуде бір жақтылықты, бір ғана идеология ... ... ... ... ... Сондықтан кеңес дәуіріндегі
ғылыми еңбектерідің басым көпшілігінде мемлекет және ... ... ... ұлттық тұрпаттағы саяси құқықтық идеологияның қалыптасуы мен ... ел ... ... ... оның бет алыс ... әсер еткен көрнекті мемлекет және саяси қайраткерлер, ... ... ... өз ... лайықты баға бермеді[1]. Ендеше
еліміз тәуелсіздік алған кезеңде аталған ... жаңа ... ... ... және ... ... принципімен зерттеп,
зерделеу осы жұмыстың арқауы болмақ.
Тарихты халық жасағанымен, қоғамның тарихи даму заңдылықтарын ... ... мен ... ... ... тұлғалар жүзеге асыратыны
белгілі. Ендеше біз Қазақстан мемлекеті саяси және құқықтық ... ... үшін сол ... ... ... өмір ... мен ... білуіміз шарт. Тек соларды білу арқылы ғана сол ... ... ... ... – келбетін жасай алмақпыз.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақстандық ғылымдар саласында ... ... ... ... ... тартқан зерттеушілер мен бірлі
– жарым зерттеу еңбектер болғанымен, оның саяси ... мен ... ... ... ұлт – ... қозғалысы жетекшілернің бірі
ретіндегі рөлі түбегейлі түрде, жан – жақты ... ... ... ... ... ... билік құрған кезде ... ... ... ... жолындағы қозғалыстарға «реакциялық»,
«монархиялық», «буржуазиялық».
Еліміз биыл ... 15 ... атап ... ... ел
санасынан ежелден бері өшпей келе жатқан тарих ... ... ... мен ... жарқын беттерінің еріксіз еске түсетіні белгілі. ... өз ... ... ... ... 1916 ... ұлт – азаттық
көтерілістің алар орны өте айрықша. Қазақ интеллегенциясының ... ... ...... тарихи – құжаттық, тарихи – ғылыми,
тарихи - әлеуметтік, тарихи – көркем әр ... мол д ... ... бар.
Мәселен, Т.Рысқұловтың, ... ... ... т.б. ... сондай – ақ ұжымдық
зерттеулер, құжаттар жинақтары бар.
Сонымен қатар қазақ интеллегенциясын зерттеп ... ... да ... ... ... ... А.Шортанова, Ө.Әбдіманұлы,
М.Қойгелдиев, М.Құл – ... ... т.б. ... қазіргі таңдағы
интеллегенциясы деп айтуға болатын ғалымдар олар жайлы тың ... ... ... ...... ... бірнеше томдық
кітаптарды болашаққа үлгі ретінде жеткізіп жүр. Әлде де қазақ ... ... ... ... ... ... ... КСРО – ға бодан болып,
айтылмай жарыққа ... ... ... ... ... ... мен міндеті.
─ XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының саяси ... ... ...... ... Алаш ... мүдде, бостандық,
теңдік идеяларына түсінік беру;
─ XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ...... ... XX ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстандағы
қазметтерінің ... ... ... ... ... ... зиялыларының қазақ халқына сіңірген еңбектерімен танысу.
Зерттеу жұмысының ... ... ... интеллегенциясы
қайраткерлерінің өмірі мен құықықтық көзқарасы арқылы саяси күрес пен ... ... ... саяси және құқықтық ілімі тарихының ... мен даму ... ... ... ... қызметіндегі саяси күрестің
алуан формалары: үгіт – насихат жұмысы, оның қоғамдық қызметі, ... ... ... ... ... адамдарға шағым түрінде
жолданған қоғамдық саяси, ... ... ... ... Еңбекте интеллегенцияның саяси күрескер ғана емес, жан – жақты ғалым:
тарихшы, саясаткерлер екендіктері қарастырылды.
2. Алаш ... ... ... ... де ... Алашорданың бағдарламалық құжаттары мен Кеңес дәуіріндегі ... құру ... ... ... келіп, мұның соңғысында
Алашорда қайраткерлері идеяларының жан – жақты ... ... ... ... ... Қазақстанда құқықтық мемлекет орнату идеясын
ұсынғандар болған.
5. Қазақ интеллегенциясының ... жан – ... ... ... ... ... танылған саяси тұлғалардың жетістіктерін саралап, бір
тұжырымға келтірдім.
Зерттеудің объектісі. XX ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстанның
саяси ... ... ... орны мен ... ... Бұл ... жұмысы екі тараудан, оның әр
тарауы екі ... және ... мен ... ... ... 52
әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 – тарау. XX ... ... ... ... ...... ОЙ ПІКІР ӨКІЛДЕРІНІҢ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНЫҢ САЯСИ ДАМУЫНА КӨЗҚАРАСЫ.
1.1. XX ... ... ... ... ... ... ... экономикалық өмірінде XX ғасырдың басында болған
өзгерістер қазақ ... ... ... ... қайта құруға
жеткізді. Қарастырып отырған ... ... ... ... ... ... аяқтады деуге болады, оның ең ...... ... ... ... біртұтас ел ретінде
бытырату мақсаты мен қазақ ... ... ... ... ... ... ... тұрғындарды жақсы
жерлер мен шұрайлы жайылымдардан жаппай ... ... ... ... ... жағдайының күрт нашарлатылып, оған қоса
рухни қысымның ... ... ... ... елеулі
өзгерістер ұлттық сана – сезімді оятты, ... ... жаңа ...... көзқарастар қалыптасуын бастап берді.
XX ғасырдың басындағы қазақ ... озық ... ... ... күш ... ... ... қоғам
мүшелерінің сезімін өзгерту мен адамдардың бүкіл ... ... ... ғана ... ... деп ... қоғамдық сананы
қалыптастыру процесін нақты жүзеге асырды. Адамдардың бүкіл бұқарасы
мұндай ... ... ... және оған ... қабілетсіз,
оны бірдей түсіне бермейді және оған бірдей дәрежеде ... ... ... ... пен ... сананың байланысын әдетте барша
жұрт бірігіп ... ... адам жеке дара ... қайта
адамдардың ерекше топтары, сананы ... мен ... ... ... ... XX ... бас кезінде қазақ
қоғамында «Қазақ» газеті мен «Айқап» журналы ... ... ... ... ... тобы ... халқының ұлттық сана – сезімін ояту және жаңа ... ... ... ... ... де зор үлес ... ... сияқты, оның органы болған «Қазақ» газеті (1913 – 1918 жж.)
де ұзақ ... бойы ...... газеті деп саналды.
Қазақ даласында ұлттық қозғалысқа жас интеллегенция жаңа ... ... ... дәлелдеп отырғандай, әлеуметтік күрт ... ... ... ... белсенділігімен, дербес
бастамасымен ерекшеленіп отырған. ... ... ... сезімі жоғары интеллегенция жеке адамның қоғамда алатын
жағдайы туралы, оның ... және сана – ... ... ... ... жазғанындай, «Мемлекеттік аппаратты қарыптастыру
қажеттігі ... ... ... бір ... ... даярлаумен
айналысуға мәжбүр етті». ... ... оқу ... ... болашақ дәрігерлер, инженерлер, ... ... ... жазушылар жоғары білім алды[2].
Белгілі ... ... ... ... қалыптасу
заңдылықтарын зерттей келіп былай деп жазған: «Ең ... ... және ... ... ... ... ұстарлар шетелге
барады, Батыстың неғұрлым алдыңғы қатарлы ... ... ... ... ... бұл ... өздерінің ұлттық мәдениетінің
ең елеулі белгілерін ... яғни өз ... ... ... ... ... сөйтіп интеллектуалдық даярлығын
аяқтайды, олар отанына ... да, ... ... ... ... ... қозғалуға, кезеңдерден аттап өтуге мәжбүр етеді».
Бұл заңдылықты XX ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... қатарлы бөлігі
XX ғасырдың басындағы Ресейдегі революциялық ... 1905 ... орыс ... ... және сол кездегі ... ... ... ... ... ... қауымның сіңірген еңбегі мынада: ол ... ... ... дер ... ... ... қоғамын да
қозғалысқа келтіру амалдарын іздестірумен айналысты, ол үшін ... ... ... ... және ... бостандықтарды
пайдаланып, туған ... ...... ... ... езгіден азат етуге, оған білім мен ... ... алу ... көрсетуге ұмтылды. ... ... ... ... мен ... жолы ... ... Ал
бұл жолда жетістіктермен ... ... ... де, ... ... Алйда оларды кейіннен сталиндік ... ... ... ... ... емес, халық тағдырын жеңілдету жолындағы
күрестің табиғи қиындықтары ... еді. ... ... ... ізгі ... - халқына қызмет ету болғанын «Алаш»
басшыларының бірі ... 1929 жылы ... ... ... ... деп ... «... Мен ... құлдыққа түсірілген,
езгіге ... ... ... осы ... ... ... өз ... деп санадым... Саяси саладағы оқиғаларды дер
кезінде ... ... деп ... ал ... ... ... қарсы
күрес деп отырғанның бәрі менің қазақ ұлтын ... ... ... ... келген тілегім ғана».
Қоғамдық саяси өмір аренасына ... ... ... ... ... қазақ интеллегнциясының пиғылдағы жас ұрпағы
көтеріле бстады. Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... болмады[3].
Ә.Бөкейханов XX ғасырдың басында қазақтар арасында ұйымдасуы
мүмкін саяси ... ... ... деп жазды: «Таяу болашақта
дала өңірінде қырғыздар арасында ... ... екі ... ... екі ... ... ұйымдастырылуы ықтимал. Олардың
біреуі ұлттық – діни ... деп ... ... ал оның ... ... ... діни бірлігі болады. Екіншісі – батыс
бағытында ... Біріншісі - ... ... ... екіншісі –
оппозициядағы орыстарды, атап айтқанда, халық ... ... етіп алуы ... да, ... Ә.Бөкейханов бастаған қазақ саясатшылары
болашқтағы ұлттық партияны кадеттер ... ... ... ... ... ... ... съездерінің жұмысына қатысты,
ал Бөкейханов осы партияның ... ... ... ... ... ... қосылды. Қазақ интеллегнциясы алдыңғы
қатарлы бөлігінің кадеттермен ... ... ... ... өмірге бірте - бірте өтуі қажет екендігін
түсінгені және ... ... да ... Ресейдегідей оқыту
жүйесінің енгізілуін жақтауы әсер ... ... ... ... ... егер ... ... орыс қозғалыстарының тұғырнамасында
бұратаналарға ... ... мен ... ...... уәде ... ... бәрімен ынтымақтастық жасауды жақтаған
бұл қазақ тобының басшылары ... ... ... ... ... деп ... ... жағынан, патша өкіметіне адал болып
көшпелі халықтар арасында ... ... ... де ... олар тіл мен ... ... орыстандыруға, сондай- ақ
ауыртпалықты полициялық ... мен ... ... ... ... өз ... ... бағытын анықтап алып, өз
идеяларын кеңінен ... үшін ... ... ... ... ... Оның өкілдері ұлттық баспасөз болмағандықтан әуелі татарлар
мен орыстардың ... ... ... ... «Иртиш», «Голос степи»
газеттерінің беттерінде өз ... ... Ал ... ... ... ... жаза ... 1913 жылы олар сәтін түсіріп
өздерінің ... ... - ... ... де, таралымы жөніннен де
қазақтардың барлық мерзімді басылымдарының ең ... ... ... ... Көптеген сенделістерден кейін: ... ...... сансыз көп чиновниктер кабинеттерінің табалдырығын
тоздырып, астананың жоғары ... ... мен ... көмектесуімен, ақырында қазақ тілінде газет шығаруға
рұқсат ... ... ... ... ... өз төңірегіне озық
ойлы қазақ интеллегенциясының, жазушылары мен ... ... ... ... ... ... ... талаптарына сәйкес
келді: ол негізінен қазақ халқының мәдениетін ... ... ... тіл мен ... ... ісін ... ... етіп қойды.
Бұл жөнінде бірінші нөмірдің бас мақаласында оның ... ... ... ... деп жазды: «Қырғыз халқы ғасырлар бойы ... ... өз ... ... ... ал ... ... қаптап кетті. Біздің болашағымыз ... ... ? ... ... халық мәдениет тұрғысынан ... ... ... ... да, ... жұтып қояды деп үйретеді. Ал егер екі жақ
мәдениет ... бір – ... тең ... олар ... бұл ... ... пайдаланады және ... ... ... ... ... Қырғыздардың экономикалық өмірінің өзгермей қалатыны
байқалып отыр. Шаруалар біздің егістік ... алып ... ... ... ... ... ... жат жерліктер біздің жер
қойнауымызға еніп ... ... ... өмір сүру ... ... ... алуда. Өз автономиямызды сақтап қалу үшін ... мен ... ... жан ... ... ... Біз ана
тілінде әдебиет жасай білген ... ғана ... өмір ... бар ... ... тиіспіз. Газет беттерінде ... ... өте кең ... ... өзінің мақсатын: «қазақ халқы
арасында ғылым мен білімді таратуға ... ету, Жер ... ... тіршілігімен таныстыру, қазақ халқының тарихы туралы айтып
беру, шаруашылық ... ... ... ... мен ... оқыту
проблемаларын кеңінен талқылау» деп санады. Бұл идеяларды насихаттауға
оның баспагері ... пен бас ... ... ... Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, Х.Досмұхамедов және басқлар сияқты
патриоттық пиғылдағы жазушылар мен ... ... ... күш ... ... ... ... мақалаларға объективті түрде талдау
жасау газетті XX ғасырдың басындағы Қазақстанның ... ... ... әрі сан қилы ... санасында елеулі орын ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық – саяси бағыт ұстанып, қазақ
халқының қалың ... ... және ... ... көп ... ... мақалаларға едәуір орын ... ... ... «Қазақ» редакциясындағы жемісті шығармашылық
жұмыспен ойдағыдай ... ... ... ... баспасөз бетіне шаққан сөздері арқылы қазақ халқының ...... ... ... санасында бостандық пен тәуелсіздік
идеяларын құюға мүмкіндігінше жәрдемдесуге ұмтылды. Олар ... ... ... өз ... құқықсыздығына қатты алаңдады, өз
замандастарының әрекетсіздігі мен әлеуметтік ... үшін ... көш ... біріктіруге шақырды. Ә.Бөкейхановтың «Қыр баласы»
деген ... ... ... ... ... осы ... бұларда ол Мемлекеттік думадағы істер туралы ...... ... ... ... газет «Алаш» ... мен ... ... ... ... айналды да, бұл оны 1918 ... ... ... ... ... ... ... басында Қазақстанда қоғамдық сананы қалыптастыруда
«Айқап» журналы ... рөл ... Бұл ... ... ... 1924 жылы ... ... тарихына арналған мақаласында
«Айқаптың» ешқандай да ... ... ... ... Ол ... ... ешқандай да таптық, саяси, экономикалық бағдар
ұстанған жоқ. Сонымен ... ... ... ... ... ... оны шығарушылар бүкіл қазақ халқын ... ... ... ... ... тән ортақ белгілерге ... ... ... ... ... пен ... ... үкіметінің қазақ халқын
ең жақсы жерлерінен, шұрайлы жайылымдары мен ... ... ... ... қарсы шықты. Сонымен бірге олар Ресейдің
шет ... ... ... жасағанын атап өтті. Екіншіден,
«Айқап» та, «Қазақ» та ... ... ... ... ... ... Олар қоғамда байлар мен кедейлер бар ... ... ... Олар ... бір ... екінші тапқа нысаналы түрде ... ... ... қайта ағартушылық және демократиялық реформалық
идеяларының тарату жолымен өзгертуге ұмтылды. Үшіншіден, ... ... ... ... дүниесімен өз дәстүрлерімен және өз халқының
жалпы адамзаттық ... мен ... ... қатысты
жарқын идеялары мен жас қазақ интеллегенциясын өздерінің ... ... де қиын ... ... олар ... ... ... деңгейін көтеруге, оның жасампаздық, ... ... ... ашып ... ... ... ... мен дәстүрлерінің рөліне олар кеңестік қоғамтану ғылымына тән
тар көзқарас тұрғысынан қарамады, қайта ... ... одан әрі ... ... ... бір ... көре білді. Жалпы алғанда «Айқап»
пен ... ... ... ... сана – ... оятуда орасан зор
рөл атқарды. Және ... ... мен ... XX ... ... қоғамдық өмірінде елеулі орын ... ... ... 1917 ... ... ... ... демократиялық идеялары партия бағдарламасының ... ... ... атап ... ... ... ... Ресей
федерациялық демократиялық республикасының құрамында қазақ автономиясын
құру болды.
«Алаш» партиясы ... бұл ... ... ... де ... құрылысында пайдаланды. Алаш қайраткерлерінің ұлттық автономия
түріндегі мемлекеттілікке қол жеткізуге ұмтылуының өзіндік себептері де бар
еді. Оның ең ... сол ... ... ... ... ... ... құруға мүмкіндік берген жоқ. Сондықтан да партия бағдарламасына
іргесі бөлек, ынтымағы бір ... ... ... тұратын
федеративтік, демократиялық Ресей туралы қағида енгізілді.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаев ХХ ғасырдың ... ... ... мен ... ... ... ... алға тартқан
саяси қайраткерлердің жанкешті қызметін жоғары бағалап, былай деп ... ... ... ... асыру барысында дәстүр мен
жаңашылдықты ұштастыру арқылы ... ... ... ... ... ... ... Онда тұжырымдалған өтпелі кезең
қағидалары жаңғырту қарекетін ... ... ... ... ... ... бағдарламасы сол тұста өлкеде тұрған барша ұлттың бас
біріктіруіне жағдай туғызды. Бір ... ... олар елді ... ... ұсынды, бірақ ол авторитарлық үрдістер салдарынан
жүзеге аспай қалды. Келешек ұрпақ өз кезегінде, жаңа ... ... бір ... кезеңінде тәуелсіз мемлекетімізідің қалыптасуына қазақ
зиялыларының көзге түсе бермейтін, бірақ мейлінше игі үлес ... ... ... ...... ... Алаш ... бостандық, теңдік идеялары
XX ғасырдың басында тарих сахнасына ... ... ... бір тобы келді. Бұл топ ... ... ... ... саяси мүддесін жаңа ... ... ... құндылықтар
ауқымында тұжырымдай бастады. Олардың ... ірі ... ... ... ... және т.б. атап көрсетуге болады. Бұл ... ... ... көзқарасы сол тарихи кезңдегі ... ... ... ... ... Қазақ жеріндегі қалыптасқан саяси
санада екі, бірі – біріне ... ... ... бар саяси бағдар
қалыптасады. Біріншісі, ... – діни ... бет ... ... арқа ... ... дамуды көксесе, ... - ... ... қорғайды. Яғни батыстық бағдарды
ұсынады (екінші бағыттағылар ... ... ... ... және соны ... Сол кезеңнің саяси элитасы өздерінің
бағдрламаларында ... ... ... ... ... ... ... материал жарық көрді.
● тең құқылы (дініне, шығу ... және ... ... ... құқылы);
● жеке бастың еркіндігі (мемлекет ... ... ... ... ... ... ... сөз, ұждан бостандығы (жиналыстар ... ... ... құру, сөз сөйлеу, газеттер шығару);
● сот әділдігі ( соттың талқылауынсыз және ... бас ... ... және т.б. ... ... тән либералдық
құндылықтарды саяст өмірге ендіруге талпынады. Бұл қазақ ... ... ... қадірін, абыройын қорғауға ... ... ... ... құқықтық тұрғыдан қорғауға ... ... ... ... мәдеиеті деңгейінің ... ... ... ... ... отарлық жағдай қазақ және көптеген саяси
азаматтық проблемалардың болғанын ... ... ... ... ... ... ... империя көлемінде
өрлеу алған ұлт-азаттық қозғалысты толық мойындамаса да, белгілі дәрежеде,
онымен ... ... ... еді. Жаңа ... ... мұңдағы
саяси бағыт қазақ облыстарын басқару ... де ... ... ... ... ... ... жергілікті басқаруда, ел өмірін жаңа
мазмұнда ұйымдастыруда азын-аулақ өзгерістер бола бастайды. Наурыз және
сәуір ... ... ескі ... ... ... ... ... басқару жүйелері жойылып, келмеске кетті. Олардың орнына ... ... және ... ... ... ... ... бірге
облыстық, уездік, болыстық және ауылдық деңгейде азаматтық комитеттер және
олардың атқару орындары қалыптаса бастайды. Мамыр және ... ... ... ... ... комитеті, жер комитеті және басқа осы
сияқты басқару орындары құрылады.
1917 жылы 16 наурызда батыс майдан штабы жанындағы земскі және ... ... ... ... ... Ә. Бөкейханов күтпеген жерден
Петроградқа шақырылып, 20 наурыз күні Торғай облыстық ... ... Дәл сол күні ... ... ... жеделхатында ол: «Торғай
облысына комиссар болып бекітілдім», 23-не шығайын деп тұрмын. ... ... ... деп ... ... Ә. ... 23 наурызда
Орынборға аттанып кете алмайды. Өйткені, ол жаңа ... ... ... ... осы партияның орталық комитетінің мүшесі ретінде
шақырылған еді. Ә. ... ... ... 26 ... күні ... Ә. Бөкейханов Торғай облысының сол кездегі ... ... ... ... ... күндері жетеді де, сәуірдің 2-нен бастап
облыстық қазақ ... ... ... ... ... ескі ... әкімшіліктік бөлу жағдайында Қазақстан жері ... ... ... ... ... ... құрамында Қостанай,
Ақтөбе, Ырғыз және Торғай сияқты ірі ... ... ... ... ... ... қызметі деңгейін аңғару ... ... ... ... елі ... Ресей құрамына енгеннен бергі
уакытта оның бірде-бір өкілінің империяның әкімшілік жүйесінде ... ... ... ... уезд ... ... қызмет
жасамағандығы мәлім. Империялық басқару жүйесінде ... ... ... ... ... тиісті емес еді. Бұл тұрғыдан Ә.
Бөкейханов ескі патшалық биліктің орнына келген ... ... ... ... ... ... казақ болатын.
Ә. Бөкейханов сәуірде облыстағы ... ... ... оның ... ... көп ... тұрғандығы түсінікті, бірақ,
дегенмен, солардың ішінен ол үшін ең маңызды мынадай екі ... ... ... ... еді. ... біріншіден, барлық деңгейдегі үкіметтік
басқару орындарының қалыптасу процесініц аяқталуын тездету ... ... ... ... ... ... ... солар арқылы облыста
тұрақты мемлекеттік басқару жүйені ... еді. Бұл ... ... 20—28 сәуір аралығында Орынборда өткен Торғай облыстық орыс ... ... ... ... рөл ... атап ... ... Съезд
басқару мекемелерін жасауда екі жұртқа бірдей қолайлы принциптерді бекітті,
ең ауыр мәселе — жер туралы сәуір басындағы ... ... ... ... Бөкейхановтың қызметке кіріскеннен кейін уездік комиссарларды
тағайыңдау іспен ... ... ... ол 5 ... ішкі істер
министрі Щепкиннін Қостанай уездік комиссарын ... ... ... ... бұл ... заңгер Ахмет ... ... Нақ сол күні ... ... ... ... ... етіп учитель Ғұмыр ... ... ... ... ... туралы хабар жетеді. Шамамен, осы мезгілде
Ырғыз уездік комиссары болып Тобыл округтік ... ... ... ... Ал өзі ... ... бір мезгілде Ақтөбе уездік комиссары
болып тағайындалады. Облыстық комиссар ... ... ... ... ... ... Облыстық комиссар кеңсесіңде ерекше тапсырмалар
чиновнигі қызметін Есен ... және ... ... атқара
бастайды. Шаімамен, осыидай қызметке Сағындық Досжанов та тартылған еді.
Ә. Бөкейханов комиссарлық қызмет атқара ... ... ... ... майдандағы бұратана бөлімінде бірге болған белсенді жастар
алдындағы борышын ұмытқан ... ... оның ... ... ... бөлімінің бұрынғы бастығы Мырзағазы Есболов ... ... ... ... ... ... ... хатшысы
Елдес Омаров Торғай уезі 2 учаскесінің Шаруалар бастығы міндетін уақытша
атқарушы болып ... ... ішкі ... ... ... ...... 1917 жылдың 4 мамырына дейінгі уақытта губернатор Эвероманның,
вице губернатор Обуховтың, аға ... ... ... бастықтары Витман,
Куфтиннің, приставтар Сиротенко, Ткачснко, Полуднев, ... ... ... Тунгачиннің және басқа ... ... ... қызметтерінен босатылғандығын хабарлайды.
Комиссарлық қызметке кіріскеннен кейінгі уақытта Ә. Бөкейхановтың ... ... ... ... арасындағы жергілікті басқару орындары ... ... және ... комитеттерді құру ісі болды. Деректердіц
көрсетуіне қарағанда, ауылдық жерлерде ескі феодалдық топтар жаңа ... ... ... жұмысына түрлі кедергілер жасап, тіптен
қайсібір бұрынғы ... ... ... ... ... мен ... жаңа ... комитеттерге өткізу жөніндегі нұсқауларын
орындаудан бас тартады. ... ... ... ... ... ... Қобды, Аралтөбе және басқа болыстарда болған еді.
Комиссар Ә. Бөкейхановтың осы кезде түрлі ... ... ... ... ғана емес, ел ішіндегі атқа мінерлерді де
имандылыққа, адамгершілікке, жоғары саналылыққа шақыру орын алды және ... ... сол ... ағартушылық көзқарасынан туындап жатқаны анық,
. «Қазақ-ау! Оян!—деп жазды ол.— Мұжық көші жүріп кеткенде ... ... ... көрші отырып, бостандық , құрдастық , туысқандық ... ... ... ... ... ... шыр ... кейін
қайтып, көрші жұртқа балаңды жалшы, малшы, құл қылып беріп, жұрағаттың
обалына, ... ... ... ... ... жұрты,— деп жазады ол тағы бір
мақаласында,— адам болып, ғұмыр тұрмыста мұжық көршімен шаруа таластырып,
тарқы ... ... ... ... ... ... ... жұрттың
қамын ойлаған азаматты сайлаған оң»[9].
Бөкейханов коммисарлық қызметте тұрғанда қазақтың ескі, күні ... ... ... ... ... күрес жүргізгенін байқаймыз.
Қазақ қоғамындағы сондай мәселелердің бірі әйел теңдігі болатын. Құжаттық
материалдар комиссардың неке дауына жиі ... ... ... ... бас тәуелсіздігін қорғайтың шараларды іске ... ... ... ... ... ден ... ... бірі
қазақ арасындағы ұрлыққа қарсы күрес еді. Ол «тіршілік-ғұмыр ... ... ... Кім ... ... ... талмай ізіденсе,
бірігіп, тізе қосып, әдіс қылса ғұмыр бәйгесі соныкі. Торғайдың ақ ... ... ашып ... ... ... берсе, мұнан түк өнбейді»,
сондықтан етектен алып, балтырдан ... ескі ... ... ... ... жаңа ... жаңа заманға лайық іс-әрекеттерге бой алдыруға
шақырады. Сондай «тәмәм қазақ атына зор кемшілік, ... ұят» ... бірі ... екендігін, «кедей тамақ асыраймын деп, ақылсыз ... ... деп, ... ... кек ... деп ... ... «ұрлықтан атақ та, кәсіп те., кек те табылмайтындығын» ... ... ау деп, бата ... әдіс ... ... ... отқа табынған атамыздың
діні- мықты емес, бірте-бірте жоғалады»—деп, бұл жаман әдетпен ел ... ғана ... ... көпті иландыруға тырысты. Бұл, әрине,
ешқандай да сын ... ... ... жоқ, ... ... ... байланысты оған елеп, көңіл аудармауға да болар еді, дегенмен,
көңілдегі күдікті ... үшін ... ... ... кетелік.
Біріншіден, біз жоғарыда бүл мәселеге арналған тарауда 16 жылғы ... ... ... Ә. ... ... дума ... жұмысы туралы жаздық. Ақпан революциясы жеңіп, Уакытша үкімет
билігі орнағаннан кейін бұл ... ... ... сол ... ... ... және ішкі ... министрі Штюрмердің 25 маусым
жарлығын Мемлекеттік Думаның қолдауын алмастан, өз еркімен күшіне енгізуі
заңсыз деп ... ... ... ... тексерілуіне беріледі.
Мұндай хабарды жария еткен кадеттер партиясыньиң органы «Речь» газеті еді.
Сөйтіп, жаңа билік ... 16 ... ... ... ... қозғау
салынады. Оған Ә. ... ... ... кадеттердің
өкілдері арқылы жүргізген әрекеті себспші болғандығына біздің күмәніміз
жоқ.
Қазақ демократиялық интеллигенциясы үшін әр ... ең ... ... мәселесі болды. Патша үкіметі, оның мұрагері болган Уақытша үкімет, ең
соңында Кеңес үкіметі мен ... ... ... ... ... кейде астыртын жүріп отырған күрес, арбасулардың түп-тамыры,
қайнар көзі осы жер ... еді. XX ... ... ... ... ... елі үшін ... маңызын ғылыми тұрғыдан өз ... және ... ... ... ... ... әрине, қазақ
интеллегенциялары еді[10].
Көріп отырғанымыздай, бұдан жер ... ... ... ... екі бағыт өз жалғасын тапқан. ... ... сол ... ... орналастаратын жер қорларын дайындау, екіншіден, сол
қорларды молырақ ... үшін ... ... ... ... Бұл ... және жаңа биліктер арасындағы сабақтастықтың болғаны дәлелдеуге мұқтаж
емес.
Сонымен, қорыта айтқанда, ... ... және оның ... жер ... ... ... іқалдырғанымеи, шын мәнінде
ашықтан ашық ... ... ... ал ... ... басқармасы
бастаған ескі патша чиновниктері бұрынғы билік тұсында істеп ... ... ... ... ... ... ... кейін көктем шыға жер мәселесін шешуде қайсыбір
облыстарда қазақтардың ... ... ... ... Мәселен,
Қостанай уезіне қарайтын болыстық қазақ комитеттері ... ... ... және ... ... жергілікті переселен
мекемелерінің кызметкерлерінің ... ... және ... ... ... жұмысқа жібермей қояды. Болған оқиға туралы хабар
алған Ішкі ... ... тез ... ... комиссар Бөкейхановқа
жеделхат жолдап, мұндай «бұзақылықты енді ... ... және ... ауа ... ... ... шаралар қолдануды талап етеді.
Ә. Бөкейханов 1917 жылғы көктемде Торғай облысында болған жер дауларына
жиі араласып, ... басу ... тек ... ... ғана ... жасауды
қатаң түрде талап етеді. Жер ... тек ... ... ғана ... ... айқындамасын тағы мынадай фактіден байқауға болады. Акпан
революциясынан кейінгі аралықта Орынбор каласыңда татар ... ... ... ... ... жерінде тұратын Қалимолла Ғабдуллин және
«Ирсиз» ... ... ... ... өкілдері кезінде переселендерге өткен казақ
жерін бізге алып бермейді, деп Бөкейханов пен Байтұрсыновқа өкпе айтып,
бұлар Ильминский мен ... ... ... Дала Ережесін
қуаттайды, деген пікір тастайды[11].
Шілде айынан бастап Ә. ... жер және ... ... ... көзқарасы принциптік өзгерістерге ұшырайды. Оған
себепші болған, біріншіден, Уакытша үкіметтің жалпы ... ... ... ... ... күн өткен сайын төмендеуі болса,
екіншіден, өзі құрамына енген кадеттер ... меи ... ... ... ... негізгі принциптік мәселелерде
өзара жігінің алшақтай түсуі еді. Егер ... ... ... анархиялық көріністерге орын бере бастауы ұлттық ... ... ... ... ... ... итермелесе, ұлттык,
бостандық үшін күрес қарқынының өсуі ... ... ... ... ... жер ... ... ашық, ұлттық мүдде түрғысынан дербес көтеруді
талап етті, бұдан былайғы оқиғалар ағымы ресейлік саяси ... ... ... ... бұл ... жер ... байланысты көзқарасы,
белгілі дәрежеде, шілдедегі ... ... ... ... одан ... ... ... материалдарында, әсіресе «Жалпы
Сібір съезі» атты ... ... ... ... ... ол ... ... кұрамынан шығуының басты себебі есебінде ... ... ... ... жер ... ... ... берілсе де
жөн дейді. Біздің қазақ жерді меншікті қылып алса, башқұртша көрші ... ... ... ... ... шыға келеді» деп түсіндіріп,
қазақтарда мүліктенген жердің болмауын, жердің ... ... ... ... ... Том ... ... Сібір автономистерінің
съезіне қатынасқан Ә. Бөкейханов бастаған қазақ делегациясы өздерінің жерге
байланысты бағдарламасын ... дәл және ... ... Ал ... негізгі тұжырымдары «Алаш» партиясының бағдарламасына енеді.
Ә.Бөкейханов ... ... ... ... ... ... ... мақаласында
осы жер мәселесіне тағы да тоқталады. Бұл арада оның ... ... ... ... ... ... ... мекемесінің есебі бойынша, қазақ жері 240 миллион
десятина. Егер бұл рас болса әрбір қазаққа 44 ... ... Бір ... ... 5 адам ... үй ... 220 ... тимек. «Ақтөбе,
Көкшетау, Өскеменде, Алматыда үй басы 200 десятина түгіл, мұның оннан бірі
жоқ қазақ аз емес».
Жаңа билік ... ... ... ... ... рас ... ... зорлыққа көне алмайды. Еңді мұнан былай өзіміз жер еншімізді ... ... ... ... ... ... ... жиналысы жер мәселесінс байланысты заң қабылдаған соң, қазақ
өз жерінде алдымен енші алатын болсын. Адам ... жеке үй ... жер ... ... ... ... жергілікті табиғатына
байлаулы болсын. Жер сыбағасын ... жер ... ... жер сыбағасы өздсрінің тілегіне сай ауылға, ұлысқа, руға деп
бөлінсін. ... ... ... ру, ... ... өз ... ... тәртіп
орнатып, әділдікпен пайдалансын.
Қазақтарға жер сыбағасы тұрған жерінен, атамекенінен берілсін. ... он ... ... ... сол жерден үлес алсын.
«Атты қазақ бермеймін дер, біз Ертістен кетпейміз, жер ... ... ... ... аламыз. Қазақ сыбаға жерін алған соң, қалған жер
мемлекет қазынасына ... ... ... ... ... ... Ә. Бөкейхановтың 1917 жылдың соңына қарай жер
туралы жасаған негізгі тұжырымдары, міне, осылар ... ... ... ... қорытындыларды жалғыз Бөкейхановқа таңсық қателесер
едік. Өйткені олар қазан революциясына дейін ... ... ... ... ... интеллигенциясының азапты ізденістен кейін
жасаған ортақ тоқтамы болатын.
Ә. Бөкейханов 1917 жылы 15 желтоқсанда, яғни оны ... ... етіп ... ... жалпықазақ съезі аяқталған күннің ертеңіне
комиссарлық ... ... ... мәлімдеді. Бұл, әрине, оның
саяси кайраткерлік жолындағы тағы бір ... ... ғана ... ... осы ... ... өзі ... мақсат етіп қойған мүдделер үшін
күрестің жаңа жағдайда, келесі жаңа ... ... ... ... ... айының басында Уақытша үкімет Түркістан өлкесін
басқаруды 9 адамнан тұрған Түркістан комитетіне ... Оның ... ... ... ... еді: Н.Н.Щепкин, Ә.Бөкейханов,
М.Тынышбаев, ... ... ... ... және Ғ.Дәулетшин[14].
Ә. Бөкейханов «Қазақ» газетіне жазған хабарында бұл ... ... ... ... туыскандық шырағында» кандай
өзгерістер жасаймын десе де ерік деп ... ... ... отар ... ... ... ... кейін Түркістан
өз тізгіні өзінде колония болады» деген үмітін айтады. Ал бұл комитеттің
таяу ... ең ... ... бірі: Қытай ауған қырғыздарды
кайтарып, бұрынғы өз ата ... ... ... ... ... кір ... кіндік кескен жеріне қайтқаны жақсы болар еді» ... де ... ... осы ... ... ... мүшелеріне қысқаша
сипаттама ... ... ... ... ... ... ... М. Шоқаев 1917 жылға арналған естеліктерінде керісгаше жалғыз
социалист-революционер О.А.Шкапскийден басқа комитет мүшелерінің арасында
Түркістан өлкесін ... адам жоқ еді ... ойды ... ... Ә.Бөкейхановтың комитет құрылған бетте жазған мақаласында
жалпы Комитетке, оның мүшелеріне ... ... тым ... болса, ал
М. Шоқай С.Мақсұдов пен М.Тынышбаев ... оның ... ... бір ... ұрынған еді., әрине, кездейсоқ еместін[15].
М. Тынышбаев Жетісу елкесінде 1916 жылы болған қайғылы ... өз ... ... ... ... ... ... Ол жөнінде «Қазақ» газеті: «Мұхамеджан Тынышбаев — II
Государственный Дума ағзасы, инженер. Саясат ... ... ... ... ... қызмет етіп жүрген алдыңғы қатар зиялы азамат. 25 маусым
жарлығы такырыпты Жетісуда бүліншілік болғаннан бері ... ... көп ... келтіріп жүр» деп көрсетіп, бұл ретте оның Түркістан
губернаторы Куропаткиннің қабылдауында ... (1916 жылы 10 ... ... шығу ... ... жер мәселесін айтқанын жоғары
бағалайды.
М.Тынышбаевтың Түркістан губернаторы алдына жер мәселесін көлденең
тартқанына толық ... ... ... ол бұл ... ... ... 1917 жылы ақпанда 16 жылғы көтеріліске байланысты ... ... ... түрде берген жауабында да көтереді. Ресей империясының
Қазақстан сияқты өз отарларындағы ... ... ... ... еш уақытта маңызын жоғалтпайтын бұл жауабында ол «Түркістаңдағы
орыс жұртының 99 проценті Жетісу ... ... ... көп ойланып
жатпай-ақ жеңіл-желпі «түрік немесе герман үгітінен көреді», ал шын ... меи ... үшін ... ... ... мен ... ... зорлығынан үлкен көтеріліскс шакырған үгітші жоқ еді
деген ойды айтқан ... ... осы ... ... ... Уақытша
үкіметтің Түркістан комитеті құрамына М.Тынышбаев сияқты жергілікті
күрделі жағдайдың білгірін ... ... ... ... ... ... ... Уақытша үкімет тұсында да
Сырдария және Жетісу облыстары Түркістаи ... ... қала ... ... ... ... бұл ... Жетісу облысы құрамына
Лепсі, Қапал, Жаркент және Верный уездерімен қатар Пішпек және Пржевальск
уездері, яғни солтүстік және ... ... ... де ... ... мен Тынышбаев бұл мәселелерді орталық ... ... ... оларды шешуге Уақытша үкіметтің, орыс ... ... шын ... сеңді. Мәселен, Шкапский
мамыр айы бойы барлық ... мен ... ... қарасты Шығыс
Түркістаннан қайта оралған босқындар арасында болып Верныйға келген бетте
Петроградқа 11 адреске, атап ... ... ... ... ... ... ... министрліктеріне, Түркістан
Комитетшің төрағасы Щепкинге, Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... және «День» газеттерінің редакцияларына
жеделхат жолдап, онда ел ішіндегі жағдайдың қайғылы сипатынан хабар ... ... ... ... ... ... ... бірге
Жырғалаң және Түп өзендерінің жоғарғы сағасына келіп ... ... ... үш ... ... ... ... ауыр тұрмысы адамды
есеңгіретіп тастағандай. Адамдардың үстіне киген киімдері алба-жұлба, әбден
тозған, балалар өте аз, ... ... ... жетіспеуінен рахит
ауруына шалдыққан. Бой жеткен кыздар мен жас келіншектер жоқтың қасы, ... ... ... ... Киіз үй ... ... кыстырылған
ескі киіздің қиындылары, мал басы өте аз, оны да Қытай жерінде тонап алған.
Таудағы керемет жайлаулар өмірсіз. Ең ... сол ... ... ... ... бара жатқан жолда көмусіз қалған жиырма адам тәнін
кездестірдік, ... ... ... ... ... ... ... жатпайды. Олардан шыққан қарақшылар
қарғадай тап беріп, қырғыздардың ... ... аман алып келе ... ... алуда. Мен келер қарсаңда түпкі демалысқа келген
солдаттардан құрылған ... ... ... ... ... үшін ... үш
отбасын ала кеткен. Жолда оларға малдарын сойғызып, астырып, тамақ ішіп
болған соң ... ... ... атып ... Аман ... бір әйел ... ... істі түсіндіріп, шалажансар жас ... ... ... ... ... еңбектеп жүргенін көзімен ... ... ... ... Бұл ... ... ... жағдайды жақсы білетін О.А.Шкапскийдің пікірінше, ... ... ... түсе ... келе ... бірден-бір себебі
«идеялык қызметкерлердің өлке үшін жаны ауыратын басшылардың ... ... сұлу өлке ... ... бойы идеялық басшыларсыз өмір сүрді,
енді оған ... ... ... ... социал-демократтарды,
меньшевиктерді және басқа партия ... ... ... кызмет жасауға
қалдырамын! Большевиктерді ... ... ... да жеткілікті,
олардың санын көбейтудің қажеті жоқ» деп жазды О.Шкапский. Мұндай ... ... ... ... қоғамдарына да арнады.
М. Тынышбаев пен О.Шкапский мамыр ... ... елді ... кезінде дағдарысты жағдайды жөндеуге бағытталған алғашқы шараларды
іске асырғанын ... ... олар ... жерлерінде ұйымдастырылған
митингілерде сөйлеп, Уақытша үкімет атынан 16 жылғы ... ... ... халықты 1917 жылғы ... ... ... кұқықтык теңдігін мәлімдейді, қырғыз халқы арасындағы манаптық
лауазымды жояды.
Өздерінің бұл ... ... ... ... жинау
әрқашанда халықты тонаумен қатар жүреді. Шығын деп аталатын кез ... ... ... ... та ... ауыр жүк ... батып, оның үлкен
бөлігі манаптардың тамағына түседі. Алым-салық жинауды тоқтату онсыз ... мен ... ... ... халықты одан бетер талаудан
сақтау әрекеті болатын. Дегенмен, ... ... ... үшін ... ... аз, демократиялық өзін-өзі басқару жүйесін қалыптастыруға,
ағартушылық ісін дамытуға ... ... ... ... керек»,— деп
жазды[18].
Түркстан Комитеті мүшесінің манаптардың әлеуметтік ... ... бұл ... жай ... ... ... әрекеттің көрінісі есебінде
қабылдауға болады. Өйткені, 1917 жылғы 31 ... ... ... ... ... ол: ... ... қырғыздарға жүріп
барамын, онда қырғыздарды манаптардан бөліп, әлеуметтік реформа бастамақ
ойым бар. ... ... ... ... ... деп ... ... бұл жолғы Қарқараға аттанған сапары немен ... ... ... ол ... ... жоқ. Бірақ басқа деректерден осы жазда
Прежевалскіде тоғыз бірдей манап абақтыға жабылғанын ... ... ... ... ... Пржевалск уездік шаруалар кеңесінің қаулысы
еді. М.Тынышбаев Шкапский мен ... ... ... ... бұл ... ... ... көрінісі есебінде бағалап,
істі тезірек қарап, манаптарды абақтыдан босатуды өтінеді.
Шілде айына қарай облысты басқару ... де ... ... ... ... ... ... мүшесі О.Шкапскийдің 1917
жылғы 19 шілдедегі № 17 қаулысы бойынша ... ... ... ... атқару комнтетінің төрағасы болып Д.Д.Новак, облыстық
комиссардың ... ... И. ... пен ... бекітіледі. Бұл
мезгілге дейін уездік комиссарлар болып Әбдікәрім Сыдықов, Алматыда Ибраим
Жайнақов, ... ... ... ... ... Отыншы Әлжанов,
Жаркентте осындай кызметке Тубек Есенғұлов тағайындалған болатын. Сондай-ақ
Нарындағы комиссарлық қызметке ішкі Ресейде кызметте ... ... ... ... Нақ осы ... Тынышбаев пен Шкапскийдің өтініші
бойынша босқын қырғыз және қазақтармен жұмысы ... ... ... ... ... ... ... қызметінен
босатылады.
Өздерінің әкімшілік кызметке адамдар іріктеу ... ... 28 ... ... «Жетісу облысындағы әкімшілік
қызметтерге адамдар тағайындауда біз Тынышбаев екеуіміз әруақытта халықтың
пікірін ... ... ... бір ... ... өзі ... ғана бекіттік» деп ... ... ... ... жағдай мүлдем шиеленісіп кеткен еді. Ол
ең алдымен ... ... ... ... ... ... түсуінен және орыс селоларының аш қазақ және ... ... ... ... ... бас ... анық ... байланысты Уақытша үкімет комиссарлары Тынышбаев пен Шкапский
мынадай шараларға көшкен еді. ... ... ... ... ... ... ... аумағындағы босқындарды кейін кайтаруды кідірте
тұруды және Құлжадағы кытайлық ... ... ... ... ... ... сұрайды, екіншіден, Қытай жерінен оралған босқын
қырғыздарды біржола қырып ... ... ... ... ... ... ... жеріне (Қызылберік болысы, Лепсі және Қапал уездері ... ... ... тез арада астық монополиясын енгізе
отырып, босқындар көбірек шоғырланған жерлерден ... ... ... уезд басшыларына нұсқау береді[19].
Міне, осы тұста М. Тынышбаевтың жергілікті жағдаймен жете таныс саяси
қайраткер екендігі айқын байқалады. Оның ... ... ... ... ... ... ... ол Жетісудағы жағдайға қазақ қоғамының,
жалпы ресейлік мұсылман қауымының назарын аударуға тырысады және ... ... ... үшін ... ... ... ... қолдау таба
алмаған соң, орталық билікпен ... ... үшін ... Енді ... өз ... М. Тынышбаевтың осы екі бағыттағы
қызметіне тоқталайық.
М. Тынышбаев Уақытша үкіметтің комиссары ... ... ... ... оның ... ... көрсететін мақалалар мен
түрлі ... ... ... үзбей жариялап ... ... ... ... және ... ... мәселесіне барлық қазақ
қоғамының, әсіресе ұлттық интеллигенцияның назарын аударуда атқарған ... ... еді. ... газеті 1917 жылғы 24 маусымдағы санында ... ... ... ... ... ... һәм ... босқын қырғыз, қазақтың саны 164 мың адам екен. ... ... ... ... ... 83 мың, ... ... 69 мың,
Қытай жерінде қалғаны 12 мың.
Біз бұрын қырғынға ұшыраған ... ... деп ... ... ... Жаркент уезіндегі албандардың (Ұлы жүз) босқыны,
қырғыны қырғыздардан кем емес екен.
Алаштың азаматы! Тағы да ... ... ... бауырларыңды
ұмытпа!» деп жазған болатын.
М. Тынышбаевтың бұл жолғы босқындар жөніндегі есебі ... ... ... сандарында ол Жетісудағы ағайынды қырғыз бен ... ... ... босқыншылықтың шын ауқымын көрсететін ... ... ... ол ... осы ... ... ... қазақ және қырғыз уездеріндегі болыстардан Қытай ... ... ... санын кесте түрінде беріп, «Жоғарғы 44 болыс елде ... мың 759 ... бар, ... ... 40 мың 250 ... қырылғаны 95 мың 200
жан болады. Бұл есепке қарағанда, бұл елдердің босқындарынан жартыға таяу
адамы қырылған».
М. ... А. ... жәнс С. ... ... және ... ... «Қазақ» газетіне жариялаған ... ... ... ... ... ... облыстарында, әсіресе оқушы,
дін қауымы, ... ... ... ... жәрдем жинау
козғалысының басталуына түрткі ... ... ... соңына карай
Құлжадағы жәрдем комитеті атына Алматы ... ... 10 мың ... ... ... 598 сом 22 ... ... уездік қазақ
комитетінен 251 сом 65 тиын, ... ... ... 275 ... ... ... 300 сом, Семей мұсылмандары комитетінен 1000
сом, Түркістандағы Нәсіровтен 100 сом, Омбы ... ... 117 ... ... 835 сом, Құлжа мұсылмандарынан 1240 сом, барлығы ... ... ... ... қырғыз жұртына көмек ұйымдастыру барысында қазақ
және қырғыз халықтарының өзара туыстық қатынасы жаңа қырынан көрінеді. Қиын-
қыстау ... ... екі ... ... жәрдем ісіне ұлттық зиялылар белсенді
түрде араласа бастайды. «Қазақ» газеті 1917 жылғы 11 ... ... ... ... түскен ауыртпалыққа байланысты бір топ ... ... ... ... ... Үндеуде: «Бір жағынан қарыз
ақша беріліп, бір жағынан ... ... ... қымбатшылық заманда
кырғыз сияқты ішерге тамағы жоқ, киерге ... жоқ, ... үйі жоқ ... ... ... мұқтаждығын өтерлік қаржы сонда ғана құралмақшы[20].
Аңсап өлейін деп жатқан адамның аузына су тамызғандай аз-көп ... ... ... ... ету әуелі адамшылық, екінші ағайыншылық ... ... ... ... ... бар еді.
Бұл мезгілде босқын қырғыздарға көмек ұйымдастыру ... ... ... ... ... да ... пікіралысу болғандығы
байқалады. Мәселен, ... 12 ... ... Орынбордағы
Ә.Бөкейхановқа жеделхат жолдап, онда ... ... ... ... ... ... ... баяндап, соңында «Миллиондап
жәрдем керек, «Қазақ» ... ... ете ... ... ... ... Ә.
Бөкейханов өз ретінде М.Тынышбаевқа жеделхат жолдап, үкіметтен жәрдем ақша
сұрауға кеңес береді. Жауап ... ... та: ... ... ... басы аман алаштың азаматы қараса көрсін» деген өтінішін
білдіреді.
Ташкент, әрине, Тынышбаев пен Шкапскийдің ... ... ... ... ... ... талап етуі нәтижесінде ... ... ... ... іске ... ... ... Жетісу
облысында әскери жағдай жарияланып, астық монополиясының енгізілуі,
Пржевальск ... ... ... ... үшін тергеу бригадасының
жіберілуі бар еді, 7 ... көп ... 11 млн 150 000 сом ... ... туралы хабар да жетеді[21].
Бұл бөлінген қаржының ашаршылыққа ұшыраған бос пиғылдарға жұмсалуы барысы
туралы М. Тынышбаев ... ... есеп ... тұрды. Солардың
бірінде ол былай деп жазған ... ... ... тау қырғыздарында өз күнін өзі көре алатын азын-аулақ
астық бар. Нарынның 12 болысы біздің сөзімізге тоқтам кылып, ... өз ... ... ... ... жиып, ақшаға бағалап,
араларындағы ... ... ... және 2—3 мың ... ... 3 ... ... жіберді. Тәртібі ел алдында инабатты
Шоқа батырдың баласы ... ... һәм ... ... ... комиссар
болып, бұл Нарын жағынан көңіліміз көтерілгендей болды.
Ең қиыны болып ... ... 7 ... ... Бұлардың комиссарына
60 мың сом жіберіп едік, астық сатып ала алған, ала алмағанын білер едік.
Нарынға 40 мың ... ... ... ... үшін ... 60 мың сом ... Бұл ... бидай болмаса да, жақындағы
дүкендерінде күріш көп екен. Жаркент уезіндегі қырғыз һәм қазақ үшін 60 ... ... ... комитеті (әсіресе доктор Түбек Есенғұлов) жаздай
аянбай ... ... тұр. ... жаңа ... ... ... қазак-қырғыз
үшін 60 мың жібердік. Жаңа өкімет шығарған 5 миллионды ... ... енді ... ... тірі ... ... ... болдық.
Жетісудан киізді тысқары жібертуді қойғызып, бәрін сатып алып, босқындарға
таратпақшы болдық. Бірақ 5 миллион қысқа карсы ... ... ... ... еш ... ала ... ... келгенше әрекет жасадық, бірақ
жазға шейін қаншасы тірі қалып, каншасы қырыларын бюлжай ... ... ... талай зорлық-қорлық көрген бейшара тірі бауырларым ... ... деп ... ... қырғыз және Қазақтарға бөлінген ... ... ... ... Түркістан базарларынан мал, сондай-ақ, ел
арасынан киіз үй, дәрі-дәрімөк алуға жұмсалғандығын және ... ... ... ... ... ... ... Тынышбаев пен Шкапскийдің ... орыс ... ... мен ... ... бар ... реквизициялау басталады. Бұл шараға қарсылық көрсеткен адамдар
абақтыға жабылады. ... ... ... ... комитеті мүшелерінің
бұйрығы бойынша Верный уезі Михайловск селосының 9 шаруасы 1 айдан абақтыға
отырып шығады. Орыс шаруаларынан артық астықты алу ісін ... ... ... ... ... ... бөлшінің төрағасы Петропавлов еді. ... ... ... ... баса отырып, уездегі ашаршылықпен
күресуге елеулі еңбек сіңіреді. ... ... бұл ... ... ... съезіне қатынасқан орыс делегаттары оның ... ... ... ... ... ... қолдауына карамастан
Петропавлов жұмысын тастауға мәжбүр болады.
Күзге ... М. ... ... ... ... кырғыз бен
қазақтар шоғырланған жерлерде оларды тегін тамақтандыратын асхана пункттер
ашыла бастайды. Бұл ... ... ... және орыс ... ... да ... Жаркент уездік комиссары облыстық комиссияның отырысында сөйлеген
сөзінде 1917 жылдың соңына ... ... 14 ... ... және 10 ... ... отырғанын хабарлайды. Мәселен, 27 қазанда Тынышбаевтың
же-делхат аркылы берген тапсырмасы бойынша, Пішпек уезіне қарасты ... ... ... елді мекендерде екі тамақтандыру пункті ашылады. Ал жылдын
соңына қарай Пішпектің өзінде мың ... ... ... ұйымдастырылған
еді.
Аштыққа карсы күресте маңызды рөл ... бұл ... ... осы мазмұндағы шараларды іске асыруда қайраткер М.
Тынышбаевтың еңбегі зор болатын. Бұл ... ... ... ... фактілер жеткілікті, біз олардың бірін ғана келтірумен
шектелмекпіз. М. ... ... ... ... уезіндегі аш
босқындарға азық-түлік жеткізуге байланысты қиындықтар туады. Оған уездегі
комиссар Зиман бастаған теріс шығыстағы переселенде ... ... еді. ... ... ... жолдап, онда былай деп көрсетеді: «Комиссар
Зиминге. Азық-түлік Комитетінін ... ... ... ... ... ұйымдастырудан бас тартуын орыс революциясының
рухына сай келмейтін әрекет ... ... ... адам ... ... ... қалдыру қатыгездік. Тынышбаев Петроградта, ол
қайта оралғанша қырғыздар қырылып қалмасын. Нарындағы орыс демократиясы
адамгершілік ... деп ... ... және ол сияқты қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... ескі және жаңа ... терең ойда қалдырған еді.
2 – тарау. XX ҒАСЫРДЫҢ ... ... ... АТҚАРҒАН
ҚЫЗМЕТТЕРІН САЯСИ ТАЛДАУ.
2.1. XX ғасырдың басындағы ... ... ...... ... басында қазақ халқы саяси аренаға азаттық ... ... ... ағартушылыққа шақырған ірі қоғам
қайраткерлерін шығарды. Ел ... ... ... ... мен асқан
білімділік деңгейімен, рухани парасатымен суырылып шыққан алаш азаматтары
ұлт болашағы үшін жан – ... ... тер ... ... пен бақытты
өмір жаршыларының тұңғыш қарлығаштары бола ... ... ... М.Тынышбаев т.б. жатқызуға болады[24].
Патша үкіметі қазақ ... екі ... ... ... ... Бұл езгі XX ... ... бұрынғысынан да күшейе ... ... ... ... жүргізген шовинистік саясаты,
соған орай еңбекшілер жағдайының, әсіресе жер мәселесі бойынша ауырлауы,
қарапайым ... ... ... ... ... ... ... сипатының халыққа қарсы болуы, рухани ... және ... ... сол ... ... ... ... Бұл ... 1907 жылы М. ... ... ... елім ... деген
мақаласында Россияға тәуелді қазак халқының «ешқандай правосының жоқгығы
ыза мен кекті тудырады», «чиновниктер, урядниктер ... ... ... ... ... ... ... не келсе соны істейді». «Енді олар
біздің дінімізге, атадан мұра ... келе ... ... ... Жер ауып келген мындаған мұжықтар қазақтардың суы мен ... ... ... Чиновниктерді ... ... ... ... бар ... ... алып кетуде» , — деп ашына
жазды.
Россияның мүндай отаршыддық саясатына шыдамаған XX ғасырдың басындағы
қазақ зиялылары оған қарсы ... ... ... ... бір ... 1905
жылы Орал қаласындағы Ә. ... М. ... ... ... ... ... интеллигенциясы өкілдерінің
«бес облыстық делегатгар съезі» ... бас ... ... ... ... партиясын құру жөніндегі әрекеті. Мұндай
бас қосулар бұдан соң басқа ... де ... жылы ... ... ... Шаһмардан Қосшығұлов пен
Абдрашид Ибрагимовтардың басшылығымен қазақ тілінде тұңғыш бейресми «Серке»
газетінің бірінші және соңғы саны ... Онда М. ... ... ... мен ... мақсатымыз» деген мақаласы жарияланды.
Кейінірек бұл тарихи кезенде «Қазақстан» , «Қазақ» газеттері, «Айқап»
журналы және т.б. басылымдар ... ... ... ... ... ... үкіметінің отаршылдык саясатан әшкереледі, халықты оқу — білімге,
мөдениетке, қол ... ... ... әйелдер тендігін
насихаттады. Мысалы, «Қазақ» газетінің бірінші ... ... ... ... ... ... ... — бұқара халықтың мүдцесін корғау, қазақтар арасында ғылым
мен мәдениетгің ... ... ... ... халык,тардың өмірі мен
жетістіктері жөнінде хабардар ету. Бұл үшін үкіметтін, ... ... және ... ... ... ... түсіндіру. Мемлекетгік дума
мен Мемлекеттік кеңес жұмысы ... ... беру ... және ... ... ... жаңалықтармен таныстыру; қазақтардың өткені мен
болашағын баяндау; сауда, күнделікті жұмыс, ... егін ... ... шаруашылығы жөнінде кеңестер беру; мектеп пен медреселердің ісіне бағыт-
бағдар беріп, ағартушылык, өнердің, тіл және әдебиетгің ... ... ... және мал дәрігерлік істерді насихатгау керек деп білген.
Бұдан біз «Қазақ» ... ... ... ... ... ... Россиядағы бірінші революция патша үкіметінің ... ... ол ... ... пен ... ... ... жасауға мәжбүр болды. Атап айтқанда, 1905 жылдың 18 ... ... ... да ... ... ... кұрайтын халықтар өз
қажеттіліктері туралы патшаның атына арыз-тілектер (петициялар) жазуына
болатындығы ... ... ... ... ... ... да ... Россиядан Қазақстанға
қаптап келіп жатқан көшпенділерді токтату, саяси ... ... ... ... ... ... Сондықтан 1923 жылы А.
Байтұрсыновтын 50 ... ... ... ... мақаласында М. Әуезов былай
деген еді: «1905 жылы Қарқаралыда Ақаңмен баска біраз ... бас ... ... қазақ халқының атьнан петиция (арыз-тілек) жіберген.
Ол петициядағы аталған үлкен сөздер: ... — жер ... ... ... ... ... жібермеуді сұраған. Екінші — қазақ
жұртына земство беруді ... ...... орыс қылмақ
саясатынан құтылу үшін, ол күннің құралы ... ... ... ... ... муфтиге қаратуды сұраған.
Петициядағы тілек кылған ірі мәселелер осы. Ол ... ой ... ... дертті мәселелері осылар болғандықтан, Ақандар бастаған іске ... ... ... кісілер көп шыкқан көпшіліктің оянуына себепші
болған»[27]. Жалпы алғанда, Ә. Бөкейханов империяның астанасына ... ... ... мен ... ... авторы, аудармашысы және
ұйтқысы болды.
Бұл көрсетілген мәселелерді қазақ ... I және II ... ... де ... ашық ... ... Б.Қаратаев
Мемлекетгік II Думаның 1907 жылғы 16 мамырда өткен ... ... ... бос жерге емес, қазақтардың өңдеп, ... ... ... ... ... ... тартып алынып жатқаны
туралы ашына баяндады. Депутат болып сайланған басқа қазақ зиялылары да
халқының ауыр жағдайын ... ... ... ... ... ... ... әрбір мүмкіндікті пайдалануға тырысты[28].
Қазақ халқының ауыр халін ... ... ... ... жеткізіп,
ұғындыруға тырысумен қатар, үлттык демократтар ... ... ... сана-сезімді оятып, халық-тың жігерін қайрауға тырысты. Соның бір
айғағы — 1909 жылы шыққан Міржақып ... ... ... атгы ... ... аш, оян, ... ... басты,
Өткізбей қараңгыда бекер жасты.
Жер кетті, дін нашарлап, хал һарам боп,
Қазагым, енді жату жарамасты, ... ... ұран ... ... ... өзі ... ... тұрды, отаршылдықка карсы әрекетке ... ... ... аш, оян, ... ... ... барады, егеменді ел болмасаң
бәрінен де айырыласың деп халықтың санасын оятып түрды. Сондықтан да ... оны ... ... ... ... ... шығарма ретінде
оқуға тыйым салынып, «тұтқынға» алынды[29].
М. Дулатов ғылым мен ... ... ... ... ... ... ізденіп, игеруге шақыр-ды. Бұл жолда
интеллегенцияның жетекшілік ... ... үміт ... ... ... ... ... бас біріктіріп, халық болып қарсы тұруға шақырды. Ол:
«Қазақ жері ... ... іс ... ... ... ... іс ... қазақ жоқ. Әркім өз жерін ғана ойлайды, өз ... ... ... өз пайдасын ғана көздеп іс қылып, жұрт пайдасы мен
зарарына ... ... — деп ... жылы ... бірінші дүниежүзілік соғыс қазақ хал-қының
жағдайын бұрынғыдан да ... ... ... байланысты әр түрлі
салықтардың көлемі кебейді, елді қымбатшылық билеп, аш-жалаңаштық өрістеді.
Қару-жарақгың нашарлығынан және ... ... ... ... ... ... сатылғыштығынан,
Россияның жалпы экономикалық ... ... және ... ... ... ... ... жеңілістен-жеңіліске ұшырай берді.
Сондықтан министрлер кеңесі Түркістан, Дала өлкесінің және ... ... ... ... ... тыл ... тарту туралы мәселе
қойды. Соның салдарында 1916 жылы 25 ... ... ... ... ... қара ... шақыру туралы жарлығы шықты. Бұрыннан
отаршылық саясатқа, ... ... ... орыстандыру әрекеттеріне және т.б. ашынған, ... ... ... ... ... алу үшін ... ... шықты. Бүл көтеріліс
еліміздің түпкір-түпкіріне жеткен, қалың елді көтерген бүкілқазақстандық
сипаттағы ... ... ... 25 ... ... халықтарды әскери тыл жұмыстарына
алу ... ... ... ... басшылары
(Ә.Бөкейханов, ... ... ... ... оны ... Бірақ бұған байланысты мынадай жәйтті есте ұстаған жөн. Бұратана
халықтарды әскерге алады екен ... ... ... ... ... Соған
байланысты «Қазақ» газетінде пікірсайыс та ... ... ... ... М. ... «Г. Дума һәм солдаттық мәселесі» деген
мақаласында «солдаттық ... ... ... ... әр ... жиналған
пікір, тілек бір ауыздан шығып тұр» дей ... ... ... ... ... ... осы соғыс үстівде солдат алынбау;
ә) солдат алудан бұрын метрике түзеу үшін муфтилікке қарау;
б) ... ... ... жаяу солдатболмай, атты әскер болу,
қазақ-орыспен жер-су һәм правода теңгерілу»[31].
Осы талап-тілектерді ... ... ... үшін Дума ... ... ... А. Байтұрсыновты, Н.Бегімбетовты Петроградқа жібереді. Бүл
туралы толығырақ «Қазақ тарихы» журналының 1995 жылғы 2 ... ... ... М. ... «1916 ... ... және ұлт зиялылары»
деген мақаласынан оқуға болады. Бірақ мәселе оларға ... ... бұл ... ... оған ... ете ... ... ашу
үстінде қантөгіс болмасын деп халықты сабырға ... және ... ... тармағына көшеді. Осыған байланысты оларға Кеңес өкіметі
кезінде «ұлттық мүддеге ... ... ... ... ... келіп,
қазактан әскерге адам алуды жақтады» ... ... ... Оның
салқыны әлі де бар. Шын мәнінде, бұлай деулерінін, өзіндік себептері болды.
Біріншіден, жарлық ... ... ... елге жазалаушы әскерлер
жібереді. Қарусыз қазақ халқы сол дәуірдегі ... ... ... ... ... бере ... Сондықтан халық қырылады, қуғын-сүргінге
түседі деп қауіптеніп, жұртгы аман сақтап қалғылары ... ... ... ... ... халыюың жағдайы түзеліп, үлттық автономия алуға
мүмкіндік ашылады деп ... ... ... ... ... іс-әрекетгің бағдарламасын
жасау үшін қазақ жүртшылығының съезін шақыруды дұрыс деп тапты. 1916 жылдың
7 тамызында Орынборда, Торғай, ... ... ... Орал ... ... ... ... өтгі. Ә. Бекейхановтың ұсынысы бойынша
үкіметке 17 ... ... ... ... ... ... Солтүстік уездерде әскери тыл жұмыстарына алуды 1917 жылдың 1
қаңтарына дейін, оңтүстік уездерде — 15 ... ... ... ... ... ... жас немесе 60-тан жоғары жастағы адам болса, ол
отбасындағы ер-азаматты алмау. Әрбір 50 ... бір ... ... ... ... толтырылмаған тізімдердің күшін жойып, жаңа тізімдер
жасау. Әскерге алынғандарға, орынды себептер болса, демалыс беру және ... ... ... ... ... ... өмір бойы атқа ... оларды атты әскер қата-рына алғанды жөн көрді. Мұндай
жағдайда орыс-қазақтарына ... ... ... да тие ме ... газеті әскер жүмыстарына алынған қазак азаматтарының ауыр
жағдайы туралы, жұмысшы партиялардың кай ... ... ... ... ауыр ... ... болған адамдардың аты-
жөнін көрсетіп және т.б. ... ... ... ... ... ... хабардар етіп тұрды. Жергілікті жерде әскерге алу барысында кет-кен
кемшіліктерді көрсетіп, оларды түзету жолдарын да ... ... ... ... жазалаушыларының қанша адамдарды
қанға бөктіргені туралы толық мәлімет жоқ. Біз ... ... ... ғана ... ... ... ... отбасыларының көрген
қайғы-қасіреті, шеккен жапасын айтып болмайды. Осындай алмағайып, ұрымтал
жағдайда «Алаш» ... ... ... ... ... ... ашып жеткізе білдіх[34]. IV
Мемлекеттік Дума өз жұмысын бастар ... ... ... ... ... Петроградқа барып, ... ... ... ... ол ... уезінде казактар мен полиция
бөлімдерінің ... ... ... туралы хатты Мемлекетгік думадағы
мұсылман жігінің (фракциясының) мүшесі, бұрынғы танысы ... ... ... ... Думада оқып шықты. Соған байланысты Мемлекеттік дума
еңбекшілер ... ... А.Ф. ... ... ... ... ... жақсылап танысу үшін жіберді.
Ол өртелген ауыл, тоналған жұртты көрді, әкімшілік органдарының
қызметкерлерімен кездесіп, жергілікті ... ... ... жағдайға
әбден канық болып қайтқан соң, 1916 жылдың 13 желтоқсанында Думаның жабық
мәжілісінде сөз ... Онда ол ... ... ... ... ... міне мыналар гүлденген өлкені күйретіп, жергілікті халықты аштыққа
қамады. Түркістан маған кейбір кезде соғыс майданынан да ... ... ... ... ... ... бұл сөздерді бекер айтпаған
еді. Себебі мұнда ол қаңырап қалған ауылдарды, жазықсыз ... ... ... көрді. Мәселенің бұлай жария болуына жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... басылған
жерлердегі жүргізілген жазалау, халықтың қуғын-сүргінге түсуі олардың ... ... ... ... ... ... ... алынған азаматтарға болсын сатқындық жасаған жоқ. Олар
халкының амандығын ... Егер ... ... ... тобы
Қазақстанның болашағын революциялық қарулы күреспен байланыстырса, «Алаш»
көсемдері оны біртіндеп ... ... ... ... байланыстырды.
Екеуінің де максаты еліміздің тәуелсіз үлттық ... ... ... ... ... әр ... ... дүниежүзілік соғыс патшалы Россияның әлеуметтік, экономикалық,
таптық, саяси қайшылықтарын одан әрі шиеленістіре түсті. Соның салдарынан
халық революцияға ... 1917 ... ... ... ... революция жеңіске жетті. Ол патшалық билікті ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру, сөз,
баспасөз және т.б. бостандықтарға жол ашты[36].
Бұл революцияға ... ... ... ... ... ... ... басындағы ұлттық демократтарымыз ақпан революциясын басқарған
кадеттерге іш тартып, олардың бағытын ... ... 1905 ... ... құрылған кадеттер өздерінің бағдарламалық құжаттарында қай дінге
сенуіне, жынысына, ... ... заң ... бәрінің тең болуы, дінге
сену бостандығын беру, тегіне қарай бөлушілік көрсетілген. Сонымен ... ... ... орнағаннан кейін заңды билік жүргізуге құқығы
бар ... ... беру де ... болатын. Бұлардың бәрін
олар қарулы түрде емес, ... ... ... ұсынды. Бұл көрсетілген
құндылықтар басқа ... ... ... ең ... ... ... зиялылары кадеттерді ұлтымыздың болашақ ... ... ... деп сенім артты[37].
Ақпан революциясынан кейін 1917 жылы 5 ... ... ... органдарын қүру туральг каулысын шығарды.
1917 жылы негізінен сәуір-мамыр айларында облыстық және уездік казақ
съездері өтіп, онда сол сәуірдегі ұлттык ... ... ... ... жылы 2-8 ... ... қала-сында Торғай облысы қазақтары
өкілдерінің съезі болды. Онда ... ... ... ... ... қазақ , халқын біріктіру, оның мұқтаждарын анықтап, шешу үшін
жалпы ... ... ... Бұл үшін ... ... бюросы
қүрылсын... Кұрылтай жиналысының құрамына қазақ халқынан депутаттар
сайлануы қажет… ... ... ... ... ... ... ... республика болуын қалайды... Міндетті
түрде бастауыш білім алу керек. ... ... үш ... оку ... жүргізіледі... Мектептер земстволық және мемлекеттік ... ... «... ... ... аудару коры-наалынған... жерлер ез
иелеріне қайтарылуы қажет... Түркістан ... ... ... ... тиіс»[38].
Мұндай съездер Жетісуда, Оралда, Ақмолада, Семейде және т.б. жерлерде
де болды. Оларда ... ... ... жергілікті өкімет және
басқару органдарын құру, 1916 жылы ұлт-азатгық ... ... ... ... ... қоғамның демократиялануын,
жаңа өкімет азаматтық болуын, ұлттық-тендік, ұлтгық мемлекетгік, дін
мәселелері, әйел ... және т.б. ... ... ... ... атап ... ... соты да, милициясы да, үкіметі
де болған Қазақ комитеттері» аз уақыт ішінде ел ... ие ... ... зардабынан азап шеккен, күйзелген халыққа азық-түлік ... ... ... ... ... ... ... ана тілінде мектептер
ашу, оларға мұғалімдер дайындау ... ... ... ... біз
қазақ зиялыларынан, көзі ашық, көкірегі ояу азаматгардың, өз ... ... ... ... ... ... ... интеллигенциясы алғашында Уақытша үкіметке, оны басқарушы кадет
партиясына айтарлықтай сенім артты дедік. Бірақ ол сенім ақталмады. ... ... ... жер, дін сияқты негізгі саяси-әлеуметтік
мәселелерді түбегейлі шешпей, бүрынғы патша үкіметінің саясатын одан ... ... Ә. ... ... қазақ зиялылары кадет
партиясынан қол үзіп, өздерінің ұлттық-саяси партиясыи ... ... құру үшін ... ... ... ... еді. Мұндай
шешім 1917 жылғы сәуір айында Торғайда ... ... ... ... Оны ... үшін бір топ ... зиялыларынан бюро құрылды. Оның
басшысы етіп Ә. Бөкейханов пен А. Байтұрсыновты ... Бұл бюро 1917 ... ... ... «Қазақ» газетінде съездің күн тәртібіне қойылатын мәселелер
женінде өз көзқарастарын жазып, елдің ... ... ... ... ...... ... мәселесі
болатын. Сондықтан бюро мүшелері сұралатын үлттык. автономия қандай болмақ,
оның мазмұны мен мәні неде — ең ... ... ... ... ... ... автономия ма, яки уалаяттық автономия ма?
Бүл екеуінің арасындағы айырмасы: мемлекетгік автономия болса өз Г. Думасы
болмақ, ... ... ... сол ... ... ... өзі жасап
шығармақ, барша шаруашылық ісі, ... жол, ... ... ... ... де ... ... Жер-суының билігі де өзінде болмақ. Өз алдына әскер
ұстамақ: ... ... ... ... өзі ... өз қамын
өзі жемек. ... шет ... ... ... ... жалпы
мемлекет арқылы істелмек. Жалпы мемлекеттің мемлекетгік автономияда уәкілі
ғана тұрмақ. Мемлекетгік автономияны бас ... ... ... ... ... ... оның өз алдына ақшасы, ... ... ... әскері болмайды, жалпы мемлекеттік Г. ... ... Өз ... сол жалпы мемлекет думасында шыққан законге қайшы
келместей ... ... ... болады. Уалаятгағы барша жергілікті
істерінің билігі өз қолында болады. Жер-судың билігі жалпы мемлекет қолында
болады» — деп бюро ... ... ... ... күн ... қаралатын келелі мәселелердің бірі — қазақ
саяси партиясын қүру еді. Бұл мәселенің қойылу себебін бюро ... ... ... осы күнде түрлі саяси партиялар бар. Олардың көздеген
мақсатгары программасын-да жазылған. Оны білетін ... ... ... да ... ... түп-түгел қазақ мақсаттарына үйлеспейді.
Сондықтан біздің қазақ мақсаттарын түгел ... өз ... ... болмайды. Қазақ мақсаттарын тексеріп, программа жасап, сол
мақсатгарға жету ... ... ... ... ... жасау, қандай
программа түзу, қандай жол тұту оны һәм осы ... ... ... ... Бұл ... шығатын корытынды — Алаш партиясы
Ресейдің кадет партиясының ... ... ... отырған жоқ,
қазақ халқының мақсат-мүддесін көздейтін ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру бюросы онда қаралатын басқа мәселелерді
де көтеріп, солар бойынша қалың жұрттың пікірін ... ... Тек ... дүрыс демей, қандай сауал болсын ел талқысына, ... ... ... ... ... ұрымтал жерлерін тынбай түсіндіріп
отырды. Халықтың ... ... ... ... ... билікке тарту,
шынайы демократияны калыптастыру деген осы емес пе?! ... бәрі ... ... ... ... ... ... аңғартады. Ә.
Бөкейханов біздің шешімдерімізге байланысты кейінгі ... ... ... не ... айтуы мүмкін. Солардың қарғысына қалмайтындай іс ... ... ... деп алаш ... ... ... Сол ... етеді. Болашақ алдында жауапкершілікті сезіну деген осы емес пе?
Егер біздің бүгінгі басшылар осы ... үлгі ... ... ... ма едік деген еріксіз ой туады.
Бүкілказақтық бірінші съезд 1917 жылы ... ... ... ... Оның жұмысына Ақмола, ... ... ... ... ... ... ордасы және Ферғана облысының қазақтар мекендеген
аудандарының екілдері қатысты. Басқаша айтқанда, съезге Қазақстанның сол
кездегі ... ... ... ... ... ... Оның күн ... сол кездегі өзек-жарды болып есептелетін
темендегідей 14 мәселе қаралды: «а) ... ... ... ә) ... автономия; б) жер мәселесі; в) халық милициясы; г) земство; ... ... д) сот ... ж) дін ... е) әйел мәселесі; з)
учредитель-ное собрание сайлауына даярлану һәм ... ... и) ... ... ... ... (Шура и ислам); й) қазақ
саяси партиясы; к) Жетісу облысынын. оқиғасы; қ) Киев шаһарында ... ... ... ... һәм ... ... оку
комиссиясына кдзақтан өкіл жіберу»[41].
Мемлекетгі билеу түрі ... ... А. ... ... ... ... ... қазақмемлекетін» құрғанды жөн
көрді. Ал. Ә.Бөкейханов «демократиялық, федеративтік және ... ... ... қазақтың ұлттық-территориялық
автономиясын ... ... ... ... көпшілік дауыспен
Ә. Бөкейхановтың ұсынысын ... Жер ... ... ... ... ... ... қазақтардан тартып алынған
жерлердің қайтарылуын және жер туралы ... ез ... ... ... ... ... ... өзіне еншілі жерге орнығып болғанша қазақжері
ешкімге берілмесін», ... ... ... Бұл тұжырымдардан біз съездің
отаршылыққа карсы бағытга болғанын айқын байқаймыз. Съезд «көшпелі ... ... ... ... ... ... ... деп
қазақтың тұрмыс жағдайына бейімделген жергілікті басқару жүйесін орнатуды,
ұлтгық әскер жасақтауды қалады. Сот жүйесі ... ... ... ... сот ... атап көрсетілді. Оқу мәселелері жайында міндетті түрде
бастауыш білім беру, оның бастапқы екі ... оқу ... ана ... және білім беру жүйесі тегін болуы талап етілді. Әйел ... ... ... ... ... тең, ... шығуын әйелдердін
өздері шешуін, қалың мал, әмеңгерліктің болмауын ... ... ... ... ... өзіндік саяси партиясы болуы керектігі баса
айтылды. Оған «Алаш» ... ат ... ... 1917 жылы 21-22 ... ... Орынбор қаласында
өткен бірінші бүкілқазақтық съезде құрылды. ... 21-де ... ... ... ... бағдарламасының жобасы басылып шықты.
Ол «Мемлекет қалпы», «Жергілікті бостандық», ... ... «Дін ... және ... «Ел ... «Салық», «Жүмысшылар», «Ғылым-білім үйрету»
және «Жер мәселесі» деген он ... ... ... ішінде ең
маңыздыларына мыналар жатады. Мемлекеттің қүрылымы жөнінде — ... ... ... ... республика
болғаны жөн. Қазакстан реті келсе бұл федерацияға әзірге терезесі ... ... ... Ал реті ... ... өз ... ... жеке ел
болуы керек. «Алаш» партиясы ... ... ... ... ... жол ... ... игілігіне қызмет
етеді. Яғни, жалпы адамзаттық қазына-құндылықтарды басшылық ... ... ... ... ... тең ... ... ұйымдар құруға,
жиналыстар өткізуге құкықтары болуы тиіс, сөз, баспасез ... ... ... Судья жергілікті жұртгың тілін білуі, казақ көп
жерде сот тілі қазақ тілі ... ... ... ... ... өз ... өз жерінде қызмет етуі. Оқу ордаларынын. есігі ... де ... ... ... Бастауыш мектептерде оку ана тілінде оқытылуы. Қазақ өз
тілінде орта мектеп, университеттер ашуы. Мүғалімдер, ... ... ... ... ... және т.б. ... ... бойынша
қабылданған съезд шешімдері демократиялық интеллигенцияның ... ... ... ... өз ... ... ... қатарында тұрғандығын көрсетеді. Олардың кейбіреуінің осы күнге
дейін ... ... ... Бүл ... ... ... ... сияқты таптық негізде емес, ұлтгық бірлік негізінде
және қантөгіс арқылы емес, эволюциялық жолмен, реформа аркылы іске ... ... ... ... ... бағдарламаларын оқи отырып,
берілген нұсқау, кеңестерін бүгінгі белестен ... ... ... ... экономикалык жағынан еркін, гүлденген қоғам кұру
жөніндегі арман-аңсарлары Кеңестік даму ... ... көш озық ... ... жете ... ... қарсаңында Қазақстанда белсенді саяси күштерге
социал-революционерлер (эсерлер), ... ... ... ... партиялары жатты. Соңғы кезге дейін солардың ішінде ең ... ... ... дейтін. Шын мәнінде, жағдай олай емес еді. Оған
дәлел сол жылғы қараша айының соңы мен желтоқсан айла-рында ... ... ... орын үшін ... ... оны ... ... Сайлау ... ... ... Жетісу облысы
бойынша сайлаушылардың 57,5%, Торғай және Орал облыстарында 75 %, Семей
уезінде 85,6 % ... ... ... ... салыс-тырғанда Алаштың
ұрандары, қойған мақсаттары карапайым казақ халқына көш жақын еді.
Бірақ Алаш ... өз ... жете ... 1917 ... аяғынан бастап
1918 жылдың наурыз айына дейін ... ... ... алғанда Қазақстанның
барлық ірі елді мекендерінде орнады. Петропавл, Перовск (Қызылорда), Әулие-
Ата (Тараз) сияқты қызыл ... ... ... ... ... ... ... тұтқындалды. Олар Семейде, Верныйда (Алматыда),
Торғайда және басқа қалаларда уақытша жаңа ... ... ... Бірак, бір-біріне сенімі аз болды. Алашорда үкіметінің басшылары
амалсыз ... ... ... келуге мәжбүр болды. Ә.Бөкейханов Ленин
және Сталинмен кездесуге, оларға өз ... ... ... мен ... ... ... ... үкіметі Алаш партиясы мен Алашорда
үкіметінің қайраткерлеріне кешірім ... және ... ... уәде беріп
оларды шығарып салды. 1920 жылдың қаңтар-наурыз ... ... ... ... ең ... ... ... Алашорда үкіметін
жойдық. Сонда да ... ... ... соңғы сәттеріне дейін
қазақ елінің шын мәніндегі ... үшін ... 10 ... ... ... коммунистерінің
өкілдері» деген атпен А. Байтұрсынов, Т. Рысқұлов, Н. Ходжаев, 3. Валидов
қол ... ... ... Онда олар ... ... ... ... қарсылық білдіріп, кеңестік автономияға ... ... ... ... ... Олар ... ... Коминтерннің
атына да жазды. Онда Қазақстанда тәуелсіз республика құру, ұлы ... ... ... ... ... ... ... Ресей отаршылығы
кезінде тартып алынған жерлерді қазақ шаруала-рына қайтару және т.б.
мәселелер ... ... біз XX ... ... ... зиялылары Кеңес
өкіметі кезінде де отаршылдық ... ... ... ... алу ... ... көреміз. Бірақ кейін қызыл империя бұл ұсыныстарды
ұлтшылдық деп санап, ... ... және т.б. ... азаматгарды
қуғын-сүргінге түсірді, ұстады, ... ... ... ... ... ... ... отарлау саясатына кайыспай қарсы
тұрып, ... ... ... ... үшін және ... ... ... прогресс арнасында өз орнын анықтау үшін батыл күрескен
Алаштың абзал азаматгары қызыл империяның қанды шеңгелінен қаза ... ... ... казақтың ұлы перзенттерінің жан-жүрегінде шынайы
азатгықпен үлтгық сана-сезімінің ... рухы ... ... ... ... еш ... Олар бүгінгі тәуелсіздігіміздің негізін салып кетті.
2.2. 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысы және ... ... ... ... ... қатысушыларды қамтуы және
нәтижелері жөнінен Ресей империясы құрамында отарлық қүлдыққа ... ... ... ... халқының азаттық жолындағы күресінің шырқау шыңы
болды.
Кеңестік тарихнама ... ... ... ... бойы ... тарылтып келді, таптық ... ... ... оны ... ... пен ... тап ... дейін жеткізіп отырды. Дегенмен де, орыс және шетел капиталымен
бәсекелесе дүниеге келген ... ... ... ... ... ... ... шонжарлар, интеллигенцияның әр түрлі топтары
азаттық ... ... ... бүл ... олар екінің бірінде бір-
бірінің мүдделеріне қайшы келетін өз мүдделерін көздеді [45].
Қазақ ... ... ... 1916 ... ... ... алған орны мен ат-қарған рөлі туралы мәселе ең жанға
батарлық мәселеге ... ... ... ... ... ... деп ... интеллигенция «қазақ халқының жауы және сатқындары»,
«барып тұрған контрреволюционерлер», «патша малайлары» ... б. ... ... ... ... әртүрлі жақтарына арна-лған
бірқатар зерттеулерде интеллигенцияның кейіннен көпшілігі ... ... ... ... бөлігі ғана көтерілісшілерді белсене қолдады, тіпті солармен
бірге патша өкіметіне қарсы ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекетіне сипаттама беруде зерттеушілердің бағасы бір
жерден шықты: «Алаш» қозғалысы, - деді олар, көтерілістің бас ... ... ... бас ... II Николайдың «бұратана» халықты тыл
жұмыстарына шақыру туралы 1916 ... 25 ... ... ... ... рөл ... ... «Империядағы бұратаналардың ер-азаматтарын соғысып жатқан
армия ауданында қорғаныс құрылыстары мен ... ... ... ... ... сол ... мемлекеттік қорғаныс үшін қажетті өзге де
кез келген жүмыстарға тарту туралы» жар-лығы халықтың ... ... ... ... «Патша үкіметі жергілікті халықтың жұмысшыларына орыс
жұмысшылары мен шаруаларына қарағанда неғүрлым көнбіс, ... ... ... мен ... ... ... билік ете беруге
болатын «арзан» материал деп қарады; екінші жағынан, осы шара ... ... де ... ... ұзақ ... созылатын жүмыспен алаңдамай,
тікелей соғыс ... ... ... орыс ... мен ... - деп ... Т. ... пен Г. Бройдо.
Жергілікті халықтын, ... ... ... ... патша
әкімшілігі 19 жастан 43 жасқа дейінгі еңбекке ... ... ... ... ... ... ... кетті. Қазақтарды әскери
міндеткерлікті ... ... ... ... ертеректе, соғысып жатқан
армияның әскери-қүрылыс жұмыстарының бастығы Чаев ... осы ... өз ... айтуды өтінген кезде көтерілген болатын. Өз ... ... хат ... онда ... ... ... ... туралы үкімет жобасының бар екендігін хабарлады. 1916 ... ... ... газетінің 166-нөмірінде қазактарды алдағы уақытта армияға
шақыру туралы пікірсайыс материалдары жарияланды, бул орайда онда ... ... ... одан бас ... ... ... ... жоқ. Бірқатар (168, 177, 178, 179,184) ... ... ... олардың көпшілігінде қазақтарды атты
әскер ... ... ... ... [47]. ... пікірсайысқа
қатысушылардың көпшілігі «қазақтарда ... ... ... ... ... ... ... орасан зор қиындыққа ұшырататынын
атап көрсетті». Мазасыздандырған ... ... Ә. ... А. ... және Н.Бегімбетов қазақтардың Ресей
армиясына шақырылуына байланысты барлық мәселелерді анықтап алу үшін ... ... ... ... ... ... Делегация бірқатар
үкіметтік мекемелерде болды, соның ішінде әскери ... ... ... қол ... ол қырғыздарды майданға тарту туралы
мәселе «әзірше кейінге қалдырылды» деп мәлімдеді.
Алайда 1916 ... 25 ... ... ... және ... Орта Азияның, Қазақстанмен Сібірдің бұратана халқын» соғысып
жатқан армия ауданда-рында «қорғаныс құрылыстарын салу ... ... ... ... ... 1916 ... 30 маусымда Дала өлкесінің
генерал-губернаторы Сухомлинов қазақтарды тыл ... алу ... ... ... жауап ретінде стихиялы түрде бір
уақытта дерлік орасан зор аймақ - Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... дала өңірінде «біреуі
жұмысшылар бергісі келмейтін.., екіншісі буйрықты орындауға ... ... ... ... ... ... болды. Интеллигенцияның
бір ... ... ... ... ... ... (Т. Рысқүлов, Т.
Бокин, Ә. ... С. ... С. ... ... басқа да көптеген адамдар) көтерілісшілерге қосылды [48].
А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ә.Бөкейханов бастаған «Қазақ» ... ... ... өкілдері басқа көзқарас
ұстанды. Елдің қамын ойлаған олар патша жарлығын орындамай үлкен қантөгіске
ұшыраудан ... ... ... қара жұмысқа адам алмай тынбайтынын
түсінген қазақ зиялылары мәселен, Семей ... жеті ... ... ел ... Абайдың үлы Турағүлдың төрағалылығымен өткен
кеңесінде, Жетісу ... ... елді ... ... қырылмауға шақырған үндеулер жоладады.
Қазақ ұлттық интеллигенциясы танымал көшбасшыларының 1916 жылғы ... ... ... ... ... ... ... үндеуі
мейлінше жарқын шыққан. Бұл үндеуде Ә. Бөкейханов, А. ... ... ... деп ... «.. ... қорғау ісіне көмегі тиер
деп, бізді жұмысқа шақырған жарлық шықты. Біздің жұртқа ... ... ... ... ... ... те ... барған жігіт қазаға
да үшырар, бірақ елдің іргесі бұзыпмас. ... ... ... ... ... ... бас ... жау жағадан алғанда, бас қорғап
үйде қаламыз деп, мемлекетке қамшымыздың ұшын бермесек, үкімет ... ... ... күш ... ол ... законге сүйеніп істер»._
Дегенмен де, ұлттық интеллигенцияның едәуір бөлігінің көтерілісшілер
қозғалысы қатарына қосылмағаны ... ... олар ... ... ... ... халқы тұрақты, бақайшағына дейін қаруланған пат-
ша армиясына қарсы түра алмайтынын айқын да анық ... Олар ... ... ... құрбаны болады деп қауіптеңці. Екіншіден,
олардың көпшілігі қазақ өлкесі бір ... ... ... Ресей
мемлекетіне қауіп төнген сын сағатта қазақтардың ... ... ... сырт ... ... жоқ ... кәміл сенді [49].
1916 жылы 7 ... ... ... ... ... ... үйымдастыруымен қазақ жігіттерін
майдан тылының қара жұмысына шақырған патша жарлығын ... ... ... ... өтті. Кеңеске Ақмола, Жетісу, Семей,
ОралжәнеТорғай облыстарынан ... ... Бүл ... ... советтік
тарихнамада сыңаржақ түсіңдіріліп келгеніндей, патша жарлығы ... ... ... ... ... органдарына көмек
көрсету үшін» ... жоқ, ... ... ... ... ... ... жіберуді кешеуілдетудің
жолдарын іздестіруге, ал майдан жұмысына алынғандар мен олардың отбастарына
мемлекет тарапынан жеңілдіктер жасау ... ... ... ... 17 ... ... ... зейін қоя
қарар болсақ алаш көсемдерінің сөз жүзінде патша жарлығын қолдаса да, ... оған ... ... ... ... Алаш ... ... қантөгісті болдырмауға тырысып, күрестің бейбіт ... ... ... ... ... тактикасын жүзеге асырып,
халықтың аман қалуы, оның этникалық тұтастығын сақтау идеясын ... қоя ... ... ... ... ... тыл жұмыс-
тарына шақыруды кейінге ... оны ... ... ... ... асыруды
ұсынды. «Қазақ жастарының көтерілісі жөнінде ... ... ... тыл және окоп жұмыстарына шақыруды кейінге қалдыру туралы үкімет
алдында өтініш жасап Б. ... пен Ж. ... ... ... нақ ... ізгі ... түсіңдіруге болады.
Жазбаның авторлары бүл шақыруды дереу жүзеге асы-ру салдарынан болуы
мүмкін ... ... ... ... халықты тыл
жұмыстарына тарту туралы мұндай заңды (1916 ... 25 ... ... Бүл ... ... ... және күтпеген кезде көктен
түскеңдей әсер етт [50]. Бұл ... жас ... ... ... ... ... ... 19-дан 31 жасқа дейінгі ер-азаматтар
бірден орасан көп ... ... ... ... ... далалық
облыстарда мұңдай келеңсіз құбылыстарға жол бермеуді ескере отырып және
осындай сұмдық ... ... ... ... ... орнатып, оны
қолдау мақсатыңца азаматтың борышы қырғыздарды жұмысқа алуды ең ... ... ... ... ... ... ... дереу шешу, қырғыз халқының
көз алдында-өкімет орындарының беделін кеміту болмай, қайта, ... ... 25 ... ... ... ... ... мен жүзеге
асырылуы туғызған өкімет орындарының қателіктерін түзету ... еді ... ... етеді», - деп атап көрсетті жоғарыда ... 1916 ... ... ... ... ... Б. Б. ... Ж. Сейдалин.
Осындай шиеленіскен жағдайда алаш ... ... ... ... ... үшін ... ... туралы шешім қабылдайды.
Ә. Бөкейхановтың ұсынысы бойынша үкіметке үндеу ... онда ... ... ... ... ... шақыруды 1917жылғы 1
қаңтарға дейін, ал оңтүстік ... ... 1917 ... ... дейін кейінге қалдыру және әрбір отбасыңца жартылай жүмыскер
дейтін (17 жасқа толмаған және 60 ... ... ... ... шақыру
жасындағы бір жұмыскер қалдыру үсынылды.
Қазақ интеллигенциясы көшбасшыларының, ең алдымен өзінің ... ... ... ... және I ... ... ... пайдаланған Ә. Бөкейхановтың белсеңді практикалық қызметі жағдайын-
да Земство және Қалалар одақтары (Жерқалаодақ) ... ... ... ... ... ... ... мобилизацияланған
қазақтардың, өзбектердің және басқа да тыл жүмысшыларының еңбек және тұрмыс
жағдайларын жақсарту негізгі міндет етіп қойылды. Бөлімнің ... ... ол ... ... ... әрі ... ... А. Алдияров пен «Қазақ» газетінің
хатшысы М. Дулатовты тартты.
Ұлттық интеллигенцияның өкілдері ... ... ... ... қазақ болыстарындағы айуандықтарына қарсы наразылық үнін
көтерді, қарусыз халықты қырып-жоюды тоқтату үшін ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... мен ... туралы мәліметтерді Ресей орталықтарына дейін жеткізді.
Мемлекеттік ... ... ... ... ... бірнеше
болысында полицейлер мен казак отрядтары жасап жүрген бассыздықтар туралы
Зайсан уезінен келген хатты оқып берді. ... ... ... бөктіріп жазалауды жүзеге асырған кезде «Қазақ» газетінің ... ... ... айуандығына қарсы наразылық үнін
көтерді. ІУМемлекеттік Думаның жұмысыашылар ... Ә. ... ... ... ... ... депутаттарға сауап сапу үшін Санкт-Петерборға барды. «Қазақтың»
209-нөмірінде сауалдың Мемлекеттік Думаға 1916жылғы 19 қарашада ... ... ... жабық талқыланғаңдықтан, депутаттардың сөйлеген
сөздерін жариялау мүмкін емес» екендігі туралы хабар жарияланды [51].
Патша өкіметінің ... ... ... парламентінде айтылған
қатаң сын едәуір дәрежеде байы-рғы халықжөнінде ... ... ... ... ... ... ... интеллектуалдық бет-
кеұстарлары қызметінің ... ... ... ... қарусыз
тұрғындарын қорғау мақсатымен үлттық интеллигенцияның өкілдері сол ... ... ... амалдар-ды пайдалаңды. Алаш ... ... ... қару алып ... ... ... шық-
қанына қарамастан, түрақты әскерлерге қарсы күш тең емес соғыста жеңіліс
табуға тиіс ... ... ... ... қасіретті тағдыры жөніңде
олардың орыңцы қауіпттенгенін атап ... ... ... ... аяусыз жазалап, бейбіт халықты шұрайлы жерлерінен ... жүз ... ... ... ауа ... мәжбүр
етті, еңбекке жарамды ер ... ... ... ... ... Бұл шара ... қоғамының
асыраушысынан айырылу аштан өлуге апарып ... ... ... ... ... ... «Алаш» басшыларының халықтың қалың ... ... ... ... ... отбасын аштық пен
қайғы-қасіретке ... ... әрі адал ... жан сала ... сыры нақ осы ... түсінікті болады.
Халқының болашағы үшін қатерлі күреске жалтақтамай, жанқиярлықпен
түскен қазақтың ... ... бірі М. ... ... ... ... ... ел-дерге лек-легімен аттанып, қазақ-қырғыз даласын
қызыл қанға бояуға кірісіп еді. Он айға ... ... ... құламаса,
Ресейдегі ұлы төңкеріс болмаса, не болар еді?» - деп қуана жазды1. Қазақтың
үлттық-демократиялық интеллигенция өкілдері Ресейдегі 1917 жылғы ... ... ... ... ... зор ... үлкен үмітпен қарсы алды.
Бостандық, теңдік, ұлттық автономия идеялары ... ... ... ... ... ... ... араласа бастады. Ә. Бөкейханов Торғай облысындағы Уақытша үкіметтің
комиссары, сонымен қатарТүркістан ... ... ... ... ... Түркістан комитетінің қүрамына енгізілді. Уақытша үкіметтің
жергілікті басқару органдарына Ахмет ... ... ... ... ... ... ... Кенесарин, АйдарханТұрлыбаев, Мүхтар
Саматов және басқа қазақ зиялылары тағайыңдалды.
Олар жалпыұлттық проблемаларды ... ... ... ... ... ... ... шек-кен Торғай топырағында бейбітшіліктің
орнауына Ә. ... ... ... ... ... және
қырғыз халықтарына көмек ... ... ... зор ... ... алғанда, Ә. Бөкейхановтың төңірегіне
топтасқан А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ә. ... Ж. және ... Ж. ... және ... ... ... ... қоғамдық-саяси қызметі қазақ ... ... азат ... ... ... автономиялық мемлекет құруға бағыт-талды
[52]. 1916 жылғы ... ... ... ... ... ... процестің дамуын
жеделдете түсті.
Қорытынды
Кез келген мемлекеттің тарихы сол елдің, халықтың тәуелсіздік жолындағы
саяси күресі тарихымен ... ... Ал ... ... ... ... қойған мақсаттарын жүзеге асыруы оны басқарған қайраткерлердің ... ... ... ... және ... ... өміршеңдігіне
байланысты. Осы тұрғыдан келгенде ... ... ... ... ... құрудағы ұлы мақсаттарын жүзеге асыруға кіріскен
Қазақстан Республикасының тұтас тарихын жасау үшін оның ... ... әр ... ... ... ... қалың бұқараның
басым көпшілігін өз ... ерте ... ... ... күштерді,
қозғалыстарды біртұтас Алаш қозғалысына ұластырып, ұйымдастырған, еуропалық
үлгідегі Алашорда үкіметін құрып, соның нәтижесінде Алаш ... Алаш ... ... және олардың саяси, құқықтық
көзқарастарын зерттеудің маңызы ерекше болмақ.
Сондықтан еңбегімізде ХІХ ғасырдың соңында ... аса ірі ... ... алып, әуелі ағарту ісіне, кейін саяси күреске белсене
қатысқан, біртіндеп оның қазақ ... ... ... ... ... Алаш ... ... топтасуы, сол негізде Алаш
партиясының құрылуы мен оның ... ... ... ... баға
берілді. Алаш партиясының негізгі ұйымдастырушылары еуропалық ... ... ... алғашқы буыны Ә. Бөкейханов, М.Дулатов, ... и.б. ... ... шығып, қазақ даласында оқу-ағарту,
әдебиет пен публицистика саласындағы кызметті ... ... ... ... ... ортақ мақсат жолында рухани және саяси одақ
құруы Алаш қозғалысын қазақ даласындағы ... бір ... ... ... осы саяси күштің өз мақсаттарын жүзеге асыру жолындағы іс-
әрекетінің жиынтығы және ... ... ... Алаш ... ... қазақ даласында қалыптасқан жаңа ... ... ... Оны ... ұлт-азаттық қозғалыс көсемі Ә. Бөкейханов
бастаған казақ зиялыларының алғашқы ... ... ... ... ... орта буын ... XX ғасыр басында қазақ даласында
шығармалары кеңінен тарады. Бұл Алаш ... мен ... ... ... және ... ... ... қазақ халқының зиялы қауым
өкілдерінің барлық топтары ... ... ... қоғамын қамтыған саяси күш
болғандығының айқын дәлелі болса керек.
Зерттеудің өзегі қазақ интеллегенциясының өмірі мен саяси, ... ... ... ... ... ретінде қалыптасуының алғашқы
кезеңінде Ә. Бөкейхановпен, Қарқаралы кезеңінде А. ... ... мен ... ... құру ісінде X. Досмұхамедов және Ә.
Ермековтермен бірлесе, тізе ... ... ... ... ескеріліп,
олардың да саяси, құқықтық көзқарастарының эволюциясы қоса қарастырылды.
Қазақ интеллегенциясының атқарған ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының басына
касірет бұлты үйірілген кезенде ... ... ... тиіс екендігіне баса
назар аударғымыз келеді. Патша өкіметі казақ халқының ... ... ... аман қалуына да мүмкіндік қалдырмайтын геноцид саясатын ашықтан-
ашық ... ... ... халқына деген ең «жарқын ... шөл ... ... ... ... ... сонан соң елді жайлаған
індеттер мен ... ... ғана ... Ресей Ішкі істер
министрлігі жанындағы қоныстандыру басқармасының XIX ... ... ... 1917 ... ... ... ... қалған ауыл
шаруашылығына жарамды жерлерді тартып алу туралы жоспар жасағаны жалпы
жұртқа онша ... ... Бұл ... аса ... ... өйткені ол Орталық
Азиядағы ... ... ... ... қалдырмай құртуға
бағытталған еді. Бұл саясат кеңестік дәуірде де өз жалғасын тауып, ... ... ... ... ... ашық геноцидке ұласты.
Қазақ зиялыларының бір тобы патша самодержавиесінің зұлымдық жоспарын
жүзеге асыруына кедергі жасауы үшін бас ... Олар кез ... ... ... жібере алатын кұдіретті ... ... ... ... ... ... олар ... жеңіп
шығатынына кәміл сенді. Өйткені барлық құкықтан жұрдай ... ... ... ... ... ... пен ... жан сала
жақтаған олар өз күштеріне, болашаққа сенді. Олардың ... ... ... ... халқының өмір сүру және кайта өркендеу құқығын қорғап
қала ... атап айта ... жөн. Осы ... ... ... ... ... құқықтық, экономикалық және
әлеуметтік идсялары, ... ... ... ... да, ... заң ... және ... қызметінде керініс тапты.
Қазақ зиялылары туған халқының қамын ойлап, сол үшін тер төкті, оның саяси,
құқықтық, экономикалық және ... ... ... ... ... Кеңес өкіметі біртұтас халықты жікке бөліп, оның бір бөлігін
жойып ... және ... да ... ... ... ... Алаш қозғалысы жетекшілерінің саяси және ... ... ... осы ... ... толық қамтылды деп
айту ағаттық болар еді. Бұл тақырыпты басқа да қазақ ... ... алып ... ... ... ... мемлекет болып
қалыптасуының негізгі шартының бірі блып табылатын құқықтық ... ... ... игілігіне жаратушы ұлы қайраткерлердің тарихы әлі ... ... ... ... деп ... отырған күрделі кезеңде қоғамның осындай ізгілікті даму
бағытын армандаған зиялы азаматтар - өз халқын жалпы ... биік ... ... өз елін ... ... ... ... нағыз
ұлтжанды қайраткерлеріміз Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкеханов, Мұхамеджан
Сералин, Міржақып Дулатов, Барлыбек ... ... ... ... ... Сейдалин, Раймжан Мәрсеков, Дінмұхамбед Сұлтанғазин, ... ... ... ... ... өкілдері реформациялық,
жаңару мен бостандық идеяларының нағыз жыршылары танылды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында, ... - 2003, 65 -68 ... ... Г.К. ... интеллегенция.// Наша газета, - 1918,-№ 10,7 б.
3. Тұрантегі Д. Ұлтын сүйген ұлы тұлға.- Шымкент, 1996,-25 б.
4. ... Қ. ... ... ... ... ... б.
5. Тәжітаева Р.С. Саясаттану. Шымкент, 2003,-23- 24 б.
6. Мұқанов С. Өмір мектебі. Таңдамалы шығармалар.II том,- ... ... ... С. ... ... деп ...// Ақиқат,-2004, -№2, 94-96 б.
8. Махат Д. Қазақ ... ... ... 2001, 304 ... ... Ж. Ұлттық интеллегенция және ұлттық идея // Ақиқат, 2005, №11,
15 -17 ... ... Ө. ... ... ... Ақиқат,2006, №5, 18- 24 б.
11. Пірманов А., ... А. ... ... ... ... – 107 ... ... 138 – 141 б.
13. Әбжанов Х. Мәдени ... ... ... ... 1993, №3,
7-8 б.
14. Өзбекұлы С. Арыстары Алаштың. – Алматы, 1998, - 18 б.
15. ... М. Алаш ... ... Санат, 1995, 368 б.
16. Қозыбаев М.Қ. Ақтаңдақтар ақиқаты. – Алматы, 1992, 102-105 б.
17. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы.- Алматы, Санат, 1995, 23 -28 ... ... С. ХХ ... 20 – 30 ... қазақ ” газетінде
жікшілдік пен ұлтшылдық ... ... // ... және ... 30 – 33 ... ... Н. Ә.Бөкейхановтың ұлттық мемлекет құрудағы ұстанған негізгі
принциптері // Ақиқат , 2002 , №3 ,50 -55 ... ... К. Алаш Һәм ... ... , 1995, 256 ... ... 275 - 276 б.
22. Өзбекұлы С. Арыстары Алаштың. – ... 1998,59- 62 ... ... М. ... ... ,1998, I том, 30 ... ... Д. Ұлтын сүйген ұлы тұлға.- Шымкент, 1996,- 58 б.
25. ... А., ... А. ... ... ... 1997,
113 -115 б.
26. Рысбеков Т., Қарабалин Ғ. Алаш ардақтыларын алғашқы айыптау,
// Ақиқат, 2000, №8, 62 – 65 ... ... С. Өмір ... ... ... том,- ... ... – 110 б.
28. Смағұлова С. ХХ ғасырдың 20 – 30 ... ...... пен ... мәселесінің көтерілуі. // Қоғам және дәуір.2006,
№4, 32 ... ... А., ... А. ... ... ... 1997, 96-99 б.
30. Шортанова А.А. Қазақ зиялыларының баспа ісін ... ... ... ... сериясы. 2006, №1,85-90 б.
31. Ахметов Ғ. Алаш: Алаш болғанда. – Алматы. 1996, 78 -80 ... ... Н.Ә. ... ... тарихы – бірігу тарихы, ... // ... ... 1998, 18 ... №53, 7 ... ... А. Ұлы ... ұлдары. – Алматы, 1998, 53 б.
34. Иманғазинов М. «Айқап» ... ... ... ... ... 2000, №11, 73 – 75 ... Суханбердина Ү. Қазақ халқының атамұралары. –Алматы, 1999, 56 -58 б.
36. Назарбаев Н.Ә. ... ... ... - 2003, 44 -45 ... Жамбылов Д. Тәуелсіздік және саяси сана. –Алматы, 1999, 95 -97 б.
38. Мұхамедов М., Сатершинов Б., Сырымбетұлы Б. ... ... ... ... 2002, 269 ... ... О. Қазақ газеті. – Алматы, 1993, 106 б.
40. Нұрпейісов К. Алаш Һәм Алашорда.- Алматы , 1995, 45 – 46 ... ... С. Өмір ... ... шығармалар.II том,- Алматы, 1994, 99
– 101 б
42. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы.- Алматы, Санат, 1995, 102 -104 б.
43. Пірманов А., ... А. ... ... ... 1997, 83 -85 ... Қозыбаев М.Қ. Ақтаңдақтар ақиқаты. – Алматы, 1992, 98 -100 ... ... А., ... А. ... ... ... ... - 112 б.
46. Қазақ ССР тарихы. І том. Алматы, 1957. – 504 б.
47. Асфендияров С. История ... ... 1935. – 17 ... ... М. ... ... ұлт ... саясаты // Қазақ
әдебиеті – 1990.- № 5 – 3 б.
49. Пірманов А., Қапаева А. ... ... ... 1997,
108 б.
50. Сонда – 112 б.
51. Әсіп С. Қазақ қасіреті. Алматы, 1994. – 3 – 4 ... ... Х., ... Ә. ... ... мен мәдениеті туралы.
Алматы, 1992. – 76 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
М.Сералин шығармашылығы7 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
19 - 20 ғ. басындағы Қазақстан мәдениеті8 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың басындағы Латын және Солтүстік Америкадағы халықаралық қатынас12 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қиыр Шығыстығы халықаралық жағдай7 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет
XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастары76 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь