Қазақ қол өнері

Кіріспе

І . тарау. Тарихи бөлім.
1.1. Тарихи мұралар
1.2. Костюм халықтық сәндік өнерінің бір бөлігі
1.3. Костюм формасы мен силуэті

ІІ тарау. Композициялық бөлім
2.1 Шығармашылық жиынтықтағы ізденіс және жасалу негізі
2.2. Мата фактурасы мен түс гаммасын
таңдау негізі
2.3. Таңдалған моделдің техникалық эскизі мен сырт көрінісін
суреттеу

ІІІ тарау. Конструкциялық бөлім.
3.1.2. сызбаны салуға алғашқы берілгенді таңдау және негіздеу
3.2. Конструкциялау тәсілін таңдау немесе негіздеу
3.3. Қосымшаларды таңдау және негіздеу
3.4. Сызба торының алдын.ала есептеулері
3.2. Қосымшаларды таңдау және негіздеу
3.3.1. Сызба торының жобаланған есебі.
3.3.2. Сызба салуға қажетті есептеулер
3.4.2 Сызба торына қажетті есептеулер
3.3.3. Конструкция сызбасын салу
3.3.6. Лекал спецификациясы

ІV тарау. Технологиялық бөлім
4.1. Құралдар мен өңдеу тәсілін таңдау
4.2 Өңдеу тәртібі

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Қазақ қол өнерінің өсу жолы, өзіне тән даму тарихы бар. Ол тарих сонау көне замандардан басталады. Оған бұрын Қазақстан жерінде бұрын – соңды жүргізілген археологиялық зерттеулердің нәтижесінде анықталған ежелгі мәдениеттің үлгілері дәлел бола алады. Мұның өзі қазақ өнерінің Республика жерінде мекендеген сақ, үйсін, қаңлы, қыпшақ, ғұн, қарлұқ және тағы да басқа көне түркі тайпаларының мәдениетімен төркіндестігінің айғағы.
Қазақ халқы – кең байтақ Республика жеріндегі ертеден қалыптасқан көне мәдениеттің мұрагерлері және сол дәстүрді дамытушы, жаңғыртып байытушы. Қазақ өнері толассыз дамудың нәтижесінде ХІХ ғасырдың екінші жартыс мен ХХ ғасырдың басында Қазақ халқының дәстүрлі қол өнері өз дамуында айтарлықтай жоғары деңгейге көтерілді.
Қазақ өнерінің ішінде айтарлықтай ерекшелігімен көзге түсетін «Ер тоқымнан» алынған бұл коллекция «Асыл мұра» деп аталады. «Асыл мұра» деп аталған себебі, жас жігіттерге арнап шығарылған. Киюге ыңғайлы, денеге қонымды бұл киімдер қазақ халқының ұлттық ою - өрнектерімен әшекейленген мұнда ою - өрнектер аппликация етіліп жасалынған. Қазақ халқы үшін көлік қызметін атқарған аттың қылы да қосылған. Коллекцияның негізі ер – тұрман жабдықтарында көп қолданылатын былғарыдан тұрады. Былғары Қазақ қол өнерінде көп қолданысқа енген материал болып табылады.
Негізгі өмірі көшіп – қону, мал бағумен өткен халқымыз үшін көліктің негізгі түрі – салт ат болды, ал соған орай, ер – тұрман жабдықтарының алатын орны да ерекше еді. Ер – тұрмансыз атты, ал атсыз ер – тұрманды елестету мүмкін емес. Осыған орай коллекцияда қолданылған түстерге назар аударуға болады. мұндағы қызыл – қоңыр, яғни табиғи аттың түсі және ер – тұрман жабдықтарында қолданылатын түстер.
Қазақы киім көненің көзі. Оны ескерткіш ретінде болашақ ұрпаққа сақтау қажеттігін ескерсек, оған барынша қамқорлық жасап қалпына келтіру, баламаларын көптеп шығара түсу басты парыз болмақ. Себебі уақыт өткен сайын ұлттық киімді сақтап, зерттеп білудің қиынға түсе беретіні де күмән туғызбаса керек. Қазақы киімді қастерлеу әрі құрмет тұру есейгенін, оның өскелең өмірін танытады. Оның қазақтану ішінде де, халқымыздың мәдени – тарихи өмірінде де елеулі орын алатыны даусыз. Өйткені қазақ киім кешегі ұрпақтан – ұрпаққа алмасып келе жатқан, елдің ғасырлар бойы қалыптасқан сезімталдық талғамын, сәндікке үйлесім бірлігіне көркемдікке ұмтылған жасымпаздығы мен шығармашылығының жетістіктерін бойына сіңірген құбылыс.
Қыруар өнер түрлерінің бәрін бір өзі меңгерген, ер – тұрмандарын түгелдей өзі жасайтын ершілер қазақ арасында мүлделі болмады деген ұғым шықпаса керек. Өйткені он саусағы өнерге толы шеберлер ел арасында жиі кездеседі. Ер – тұрманды қазақ халқының қол өнерінің ең керемет туындылары деп қарау керек. Осы ғажайып қол өнердің алынған өзіне қаншама еңбек еткен ершілер ер – тұрмандарын әдемі етіп шығару үшін бар күштерін жұмсаған. Оны әсем әшекейлермен толықтырып отырды. Жалпы қазақ халқының қол өнерінің қай – қайсысы болса да, өз ерекшелігімен, сұлулығымен көз тартары анық.
Жас жігіттерге арналып тігілетін бұл коллекцияның негізгі мақсаты ұлттық өнерімізді жаңаша түрде жалыққа шығару. Қазақ арасында он саусағынан өнер тамған қол өнердің сан – саласын жақсы меңгерген ісмерлер аз болмаған. Әсіресе, ершілер, ер – тұрман жабдықтарын өнер туындысы ретінде қарап, оны өте әдемі етіп жасады.
«Асыл мұра» коллекциясында ер – тұрманда қолданылған былғары, күдері сияқты материалдар алынған. Киімдегі түстер де осыған байланысты болып келеді. Коллекцияға бір қарағанда, оның қандай стильде тігілгенін және кімге аппликация әдісімен қондырылып, шетіне әр түрлі моншақтар қадалған.
Халқымыздың ұлттық киімі – біздің өшпес мәдени мұрамыз. Ұлттық киіміміз әлем халқының алдында ұлтымыздың ерекшелігін танытады. Қазақ халқының әлемге өнерін паш етеді. Атадан балаға мирас болып келе жатқан байлығымызды одан әрі дамытып, әлемге таныту біздің міндетіміз. Киімді ою - өрнектермен, кестелеп әшекейлеп шығара білген ұлттық өнерімізді бағалауға тиіспіз. «Асыл мұра» деп аты айтып тұрғандай-ақ, жас жігіттерге арналған коллекцияның негізгі мақсаты ғасырлар бойы өшпей келе жатқан ұлттық өнерімізді өшірмей, одан әрі дамыта түсу. Ендеше ұлтымыздың бет – бейнесі болып саналатын ұлттық киімімізді қастерлеу, дамыту бүгінгі ұрпақ еншісінде. Еліміз тәуелсіз ел болғалы бері ұлтымыздың рухы биік бола түсті. Халық басынан өткен сан қилы уақиғаларды артқа тастап, өзінше даму, өзгеру процессі жүріп жатты. Мұның өзі қазақ халқының қол өнерінің қандайлық дәрежеде болғанын аңғартты.
Қазақстан жерінде кең таралған қазақ ер – тұрманының сан алуан түрлерімен бірге, олардың жасалу (жолдары) техникасы да әр түрлі болды. «Асыл мұра» коллекциясынан да осы техника түрлерін көруге болады. бұл коллекцияның басты ерекшелігі деп мыналарға тоқталып кетсек болады: ою - өрнектерге аттың қылы қосылып жасалғаг және жапсырылған жеріне де қосылып отырады.
Ер – тұрманның өзі ерлер және ерлер ері деп бөлінгендіктен коллекцияда жігіттерде, қыздарда бар.
Қазақтың ұлттық киімі болғандықтан оны әшекейсіз немесе ою - өрнексіз көзге елестету мүмкін емес. Халқымыз киімге ою - өрнектің түр – түрін пайдаланған. Мысалы: әуеге, әсемдікке, жануарларға қарап та ою - өрнек шығарған. Бұл коллекцияда кәдімгі ұлттық киімде қолданылатын ою - өрнек алынған. Ол былғарыдан қырқылып алып, жапсырылған, яғни кестемен қондырылған десе де болады.
Ежелден көшіп – қонып, мал баққан қазақ халқы үшін көліктің негізгі түрі – салт ат болды, ал соған орай, ер – тұрман жабдықтарының алатын орны да ерекше еді. Осы халқымыздың керемет бір байлығын пайдалана отырып,
Пайдаланылған әдебиеттер
Негізгі:
1. Н.Ә. Назарбаевтың 1-наурыз 2006 жылдағы «Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында» атты Қазақстан халқына жолдауы.
2. К экономике знаний через инноваций и образование. Лекция Президента Республики Казахстана Н.А.Назарбаева в Евразийском национальном университете имени Л.Н.Гумилева. 27.05.2006. Каз. Правда. № 131-132
3. Қазақстан Республикасының "Білім туралы заңы" 1999 ж.
4. Қалыбекова А.А. Теоретические и прикладные основы народной педагогики КАЗАХОВ. Алматы. БАУР, 2005.-200 стр.
5. Әбдіғапбарова Ұ.М. Қазақтың ұлттық ою-өрнектері (оқу құралы).-Алматы; Өнер, 1999ж., 152 б.
6. Әбдуалиева Ш. Халық қолөнері:-А: Рауан. 1992.-120 б.
7. Бағжаева С. Әйел және балалар киімдерін сәндеп өңдеу. Алматы: 1999.231б.
8. Бейсенбаева А.А. Пәнаралық байланыс негізінде оқу процесін ұйымдастыру /оқу құралы/. Алматы. Республикалық баспа кабинеті; 1995 ж., 117 бет.
9. Байбатшаева А.Е., Жолдасбекова С.А. Тоқыма материалдарының негіздері. Шымкент: ОҚМУ, 2002 ж-71 бет.
10. Жолдасбекова С.А. Киімді көркемдеп сәндеу.- Шымкент, М.Әуезов
атындағы ОҚМУ 2003. 114 б.
11. Қабдықайырұлы Қ. және басқалар. Оқытудың педагогикалық жаңа
технологиясы. Алматы. 1999ж. - 149 б.
12. Қоянбаев М., Қоянбаев С. Педагогика. ЖОО студенттерге
арналған оқу құралы. Гумилев атындағы ЕАУ Астана, 1999-321
13. Құтпанбаев Ә. Еңбекке баулу және ұлттық тәрбие /көмекші құрал/-
Алматы, 2001 ж. 94 бет.
14. Қоңыратбай Т. Кәсіп және мәдениет. /Оқу құралы/. -Алматы, Ы.
Алтынсарин атындағы Қазақтың білім академиясының Республикалық
баспа кабинеті, 2000 ж. 110 бет.
15. Ғаббасов С. Халық педагогикасының негіздері (монография), А.:
"Әл- Фараби" баспасы-1995.-450 б.
16. Кругликов Г.И. Методика преподавания технологии с практикумом. Учеб. Пособ. М.: Издательский центр «Академия», 2004.- 480 с.
17. Ұзақова А.С. Тігін өндірісінің техникасы мен технологиясы. Шымкент. 1999.- 47 б.
        
        Кіріспе
І – тарау. Тарихи бөлім.
1.1. Тарихи мұралар
1.2. Костюм халықтық сәндік ... бір ... ... ... мен ... ... ... бөлім
2.1 Шығармашылық жиынтықтағы ізденіс және жасалу негізі
2.2. Мата фактурасы мен түс гаммасын
таңдау негізі
2.3. Таңдалған моделдің техникалық ... мен сырт ... ... ... ... ... ... алғашқы берілгенді таңдау және негіздеу
3.2. Конструкциялау тәсілін таңдау немесе негіздеу
3.3. Қосымшаларды таңдау және негіздеу
3.4. ... ... ... ... ... таңдау және негіздеу
3.3.1. Сызба торының жобаланған есебі.
3.3.2. Сызба салуға қажетті есептеулер
3.4.2 Сызба торына ... ... ... ... салу
3.3.6. Лекал спецификациясы
ІV тарау. Технологиялық бөлім
4.1. Құралдар мен ... ... ... ... ... ... қол өнерінің өсу жолы, өзіне тән даму ... бар. Ол ... ... ... ... Оған ... ... жерінде бұрын – соңды
жүргізілген археологиялық зерттеулердің ... ... ... ... ... бола ... ... өзі қазақ өнерінің Республика
жерінде мекендеген сақ, үйсін, қаңлы, қыпшақ, ғұн, ... және тағы ... көне ... ... ... ... ... халқы – кең байтақ Республика жеріндегі ертеден ... ... ... және сол ... дамытушы, жаңғыртып байытушы.
Қазақ өнері ... ... ... ХІХ ... ... жартыс мен ХХ
ғасырдың басында Қазақ халқының дәстүрлі қол өнері өз дамуында айтарлықтай
жоғары деңгейге көтерілді.
Қазақ өнерінің ішінде ... ... ... ... ... ... бұл коллекция «Асыл мұра» деп аталады. «Асыл мұра» деп
аталған себебі, жас жігіттерге ... ... ... ... денеге
қонымды бұл киімдер қазақ халқының ұлттық ою - өрнектерімен әшекейленген
мұнда ою - өрнектер ... ... ... ... ... үшін ... атқарған аттың қылы да қосылған. Коллекцияның негізі ер – тұрман
жабдықтарында көп ... ... ... ... ... ... көп ... енген материал болып табылады.
Негізгі өмірі көшіп – қону, мал бағумен өткен халқымыз үшін көліктің
негізгі түрі – салт ат ... ал ... ... ер – ... жабдықтарының
алатын орны да ерекше еді. Ер – ... ... ал ... ер – ... мүмкін емес. Осыған орай коллекцияда қолданылған ... ... ... ... ... – қоңыр, яғни табиғи аттың түсі және ер –
тұрман ... ... ... киім ... ... Оны ... ... болашақ ұрпаққа сақтау
қажеттігін ескерсек, оған барынша қамқорлық жасап ... ... ... ... түсу басты парыз болмақ. Себебі ... ... ... ... ... зерттеп білудің қиынға түсе беретіні де күмән
туғызбаса керек. Қазақы ... ... әрі ... тұру есейгенін, оның
өскелең өмірін танытады. Оның ... ... де, ... мәдени –
тарихи өмірінде де елеулі орын ... ... ... қазақ киім кешегі
ұрпақтан – ұрпаққа алмасып келе жатқан, елдің ... бойы ... ... ... ... бірлігіне көркемдікке ұмтылған
жасымпаздығы мен ... ... ... ... ... өнер ... бәрін бір өзі меңгерген, ер – ... өзі ... ... ... ... мүлделі болмады деген ұғым
шықпаса ... ... он ... ... толы ... ел ... ... Ер – тұрманды қазақ халқының қол өнерінің ең керемет туындылары
деп қарау керек. Осы ғажайып қол өнердің алынған ... ... ... ... ер – ... әдемі етіп шығару үшін бар күштерін жұмсаған. Оны
әсем әшекейлермен толықтырып отырды. ... ... ... қол ... ... ... болса да, өз ерекшелігімен, сұлулығымен көз тартары анық.
Жас жігіттерге арналып тігілетін бұл ... ... ... ... жаңаша түрде жалыққа шығару. Қазақ арасында он саусағынан
өнер ... қол ... сан – ... ... ... ... аз болмаған.
Әсіресе, ершілер, ер – тұрман жабдықтарын өнер туындысы ретінде қарап, оны
өте әдемі етіп жасады.
«Асыл мұра» ... ер – ... ... ... ... материалдар алынған. Киімдегі түстер де осыған ... ... ... бір ... оның ... ... ... және
кімге аппликация әдісімен қондырылып, шетіне әр түрлі ... ... ... ...... ... мәдени мұрамыз. Ұлттық
киіміміз әлем халқының ... ... ... ... ... әлемге өнерін паш етеді. Атадан балаға мирас болып келе жатқан
байлығымызды одан әрі дамытып, әлемге таныту ... ... ... ою ... ... әшекейлеп шығара білген ұлттық өнерімізді ... ... ... деп аты айтып тұрғандай-ақ, жас жігіттерге арналған
коллекцияның ... ... ... бойы ... келе жатқан ұлттық
өнерімізді өшірмей, одан әрі дамыта түсу. ... ... бет – ... ... ... киімімізді қастерлеу, дамыту бүгінгі ұрпақ
еншісінде. Еліміз тәуелсіз ел ... бері ... рухы биік бола ... ... ... сан қилы ... артқа тастап, өзінше даму, өзгеру
процессі жүріп жатты. Мұның өзі қазақ халқының қол ... ... ... аңғартты.
Қазақстан жерінде кең таралған қазақ ер – тұрманының сан алуан
түрлерімен бірге, ... ... ... техникасы да әр түрлі болды.
«Асыл мұра» коллекциясынан да осы ... ... ... ... ... ... ерекшелігі деп мыналарға тоқталып кетсек болады: ою ... ... қылы ... жасалғаг және жапсырылған жеріне де қосылып
отырады.
Ер – тұрманның өзі ерлер және ерлер ері деп бөлінгендіктен ... ... ... ... ... ... оны ... немесе ою - өрнексіз
көзге елестету мүмкін емес. Халқымыз киімге ою - ... түр – ... ... әуеге, әсемдікке, жануарларға қарап та ою - ... Бұл ... ... ... ... ... ою - ... Ол былғарыдан қырқылып алып, жапсырылған, яғни ... десе де ... ...... мал ... ... халқы үшін көліктің негізгі
түрі – салт ат ... ал ... ... ер – ... ... алатын орны
да ерекше еді. Осы халқымыздың керемет бір байлығын пайдалана отырып,
коллекция ... ... оны одан әрі ... ... болды. осы
коллекция арқылы ұлттық қол өнеріміздің шыңын шарықтата түсу.
Ата – бабамыздан келе жатқан ... ... ... ... ... ... үйрету біздің міндетіміз. Өрісі биік, өрісі кең өнер атауының
қай саласынан болсын, жер жүзіндегі басқа да халықтар сияқты ... ... ... көне ... бері келе ... ... тарихымен және бір өзіне
ғана тән қайталанбастай ерекшелігімен көзге түсті. Ал қандай да ... ... ... ... ... келтіретін де сол халық. Сондықтан біз оларды
халық ... Міне сол ... ... қолынан шыққан зергерлік
бұйымдар, киім үлгілері, қай ... ... өз ... ... – тарау. Тарихи бөлім.
1.1. Тарихи мұралар
Ежелден көшіп – қонып, мал баққан қазақ халқы үшін көліктің ... – салт ат ... ал ... орай, ер – тұрман жабдықтарының алатын орны
да ... еді. ... ... ... сан қилы ... сай ... да ... өзгеру процессі жүріп жатты. Мұның өзі қазақ халқының қол өнерінің
қандайлық дәрежеде болғанын аңғартты.
Ер – ... ... ... ... ... өнер ... ... қатар, көне заманнан бері көшпелі халық өмірінің заңды
қажеттігіне сай қалыптасқан ... ... ... ... жөн. Сонда ғана
оның өмірдегі орны жан – жақты қамтылады.
Ер – тұрман жабдықтарын өндіру тәсілдері мен оны ... ... ... ... қауымының ежелден бергі әлеуметтік – экономикалық
қарым – қатынас мәселелерімен де тығыз байланысты. Сондықтан, бұл жайларды
этнографиялық ... жан – ... ... ... мәні айрықша дәлелдеуді
талап етпейді.
Ауқатты қазақ отбасы өз ... салт ... ... барлық балаларына
түгелдей ер – тұрман дайындаған. Ал, қайсы біреулері баласы ... ... ... тамаша ер, сәнде тұрмандарын дайындауға қамданатын.
Сондықтан, қазақ даласының қай жерінде болмасын ер қосу ісі кең өріс ... ... ... ... ... бағаланды, тәрбиелі ерлілерді қысы –
жазы бірдей қолдан – қолға тигізбей ер қостырып отырды.
Қалаға жақын ... ... ... ер – тұрмандарын үйінде өз
заттарынан жасап, базарға шығарып сатады. Ал қаладан жырақ, ... ... ... өз ... де, кісі ... де ... берді өз үйінде,
көбінесе, ердің соқа басын ғана ... ал ... ... тек ер
істеушілердің барлығы ер қосумен бірге, оның басқа ... да ... ... екен ... ұғым ... ... ер – ... толығымен,
кеңілдегідей сәнді етіп жасау тек ағаш ісімен қоса былғары, қайыс, күміс,
темір заттарын өңдей білетін ... ... ғана ... ... қымбат ер – тұрмандарды шамасы келмеген кедейлер мен орта ... соқа ... ғана ... қалған жабдықтарын өздері жасады.
Базарға шығарған Ер – тұрман жабдықтары, көбінесе, ақшаға ... ... ... ... өз басы бір ... (қой) деп бағаланды. Басқа
жабдықтарын күмістетіп жасатқан уақытта ершінің еңбегіне ... ... ... ... ... ... ... жасалатын ер –
тұрманға ... ... ... ... жете ... ... 5 – 6 ай ... табжылмай көз майын тамызып, шынайы өнер ... етіп ... ер – ... ... бір ... мен ...... немесе базарға шығарып сатқанда алатын 20 – 30 сом ... ... ... ... ... ... тіпті болмайды.
Ер – тұрман жасаушы шеберлердің құрал – саймандарын, негізінен ... ... ... ... соқа ... ғана ... қосу үшін ара, балта,
шот, ойыс жүзді шот, қуысқұлақ, үскі ынғыру, пышақ, түрпі, қашау, ... ... ... ... оның ... жабдықтарын жасау үшін
пышақ, біз, мүйіз сызғыш; былғары бетіне өрнек түсіру үшін темір ... ... ағаш ... ... Ал ердің темір және күміс
әшекейлерін жасау үшін темір ұсталары мен зергердің ... ... ... ...... ... ... олардың
арасындағы еңбек бөлісу мәселесінің болғандығын ... ... ... ... ... ... ... тауып жатса, екінші біреу ... ... ... ... Ал, ұста – ... ... жасап берді. Олай болса, мұның өзі үш түрлі ... ... ... арасында осы үш мамандықты бірдей меңгеріп, Ер – ... ... өз ... ... ... аз ... жоқ. ... шеберлік өрісінің соншалықты кеңдігіне дәлел болатын тағы ... ... ер – ... ... ... темір, жез, алтын, күміс, түрлі
асыл тастар мен түсті шынылар, сүйек, былғары, қайыс, көн, шұға, ... қыл, ... ... бояу және тоз ... ... ... Өйткені осы заттардың әрқайсысы ертеден-ақ әр түрлі шеберлікті, сан
қилы ... мен ... ... етті.
Қазақ халқының қол өнерінің ғажайып үлгісі және ... ... ... ... ер – тоқымнан алынған бұл коллекция ... деп ... ... ... ... бұл коллекцияның негізгі мақсаты
ұлттық өнерімізді жаңаша түрде жарыққа шығару. Қазақ арасында он ... ... қол ... сан – саласын жақсы ... ... ... ... ершілер, ер – тұрман жабдықтарын өнер туындысы ретінде
қарап, оны өте әдемі етіп жасады.
«Жас дәурен» ... ер – ... ... ... күдері
сияқты материалдар алынған. Киімдегі түстерде осыған байланысты болып
келеді. Коллекцияға бір ... оның ... ... ... және
кімге арнап шығарылғанын білуге ... ... ою - ... ... әдісімен қондырылып, шетіне біз кесте жүргізілген.
Халқымыздың ұлттық киімі біздің өшпес мәдени мұрамыз. ... ... ... ... ... ... танытады. Қазақ халқының
әлемге өнерін паш етеді. Атадан балаға мирас болып келе жатқан байлығымызды
одан әрі ... ... ... ... ... ... ою - өрнектермен,
кестемен әшекейлеп шығара білген ұлттық өнерімізді бағалауға тиіспіз.
«Асыл ... деп аты ... ... жас ... ... ... ... ғасырлар бойы өшпей келе жатқан ұлттық
өнерімізді өшірмей, одан әрі дамыта түсу. ... ... бет – ... ... ... киіміімізді қастерлеу, дамыту ... ... ... ... ел болғалы бері ұлтымыздың рухы биік бола түсті.
Халық басынан өткен сан қилы уақиғаларды артқа тастап, ... ... ... ... жатты. Мұның өзі қазақ халқының қол ... ... ... ... ... кең ... қазақ ер – тұрманының сан алуан
түрлерімен бірге, олардың жасалу (жолдары) ... да әр ... ... ... ... да осы ... ... көруге болады. бұл
коллекцияның басты ерекшелігі деп мыналарға тоқталып ... ... ою ... ... қылы қосылып жасалған және жапсырылған жеріне де қосылып
отырады.
«Ер қанаты ат» деп білген ... ... ... ... салт ат ... сән, әрі өнер ... «жүйрік ат, түзу мылтық ер қайрағы» дей отырыпғ
адам ... атты ... ... ... ... ... – қанат, келістіріп мінуді - өнер санаған қазақ оның ер – тұрман,
жүген – құйысқанын сәндеп ... салт ... Ал ат – ... ... ... ... да ... іс санаған.
Ат – тұрман әбзелдерінің ең бастысы ... ер. Оны ... ... ... ... ... ерлер деп бөледі. Ондай сәнді ерлердің тұрмандары –
тартпа, ... ... ... ... те ... ... ... ер – тоқым мінгендер астын ... ... ... күміс
ердің басы және оны жасау туралы осы бөлімнің алдыңғы беттерінде айтып
өткенбіз. Сондықтан енді тек Ат – ... ... мен ... күмістеу
әдістеріне тоқталайық.
Ең алдымен ер – тұрмандар сап күмістің өзінен ... оны ... ... қара темірдің бетіне қақтап өрнектейтінін еске салу керек.
Тұрмандарды қара темірлердің өзін оюлап әр ... ... ... ... ... жапырақ бейнесіне келтіріп кеседі де егеп әдемелейді. Мұндай
әдістер арқылы ... ... ... ... ... олардың
кейбіреулері екі жақ бетінен (үзеңгі), кейбіреулері тек оң жақ бетінен ғана
күмістеледі (тарпа, таралғы, ... ... ... ... ... жіңішке күміс жіптері не ақ болып, не ... ... және ... ... ... ара – ... ... тұратын
темірдей жолақ – жолақ болып өрнек секілденіп әр беріп тұрады.
Таралғы, ... ... ... ... ... ... ... (кавказ) өрнегі жүргізіледі. Тұрмандарға қақталған күміс
өрнектердің су сызықтарына сары жез, қызыл мыс ... ... ... ... жалтырату үшін оны егеп алған соң майда құм
сіңген киізбен, одан кейін бет жағын сыртына ... ... ... ... ең ... ... ... Қазақ зергерлеріне ат –
тұрмандары әбзелдеу өнері талай заманнан бері келе ... көне ... ... ... ... ... талай жандарды таңдандырған.
Қазақ халқы ер – тоқымын, үзеңгі – айылын, ... ... ... ... ... айналысты. Ер – тоқым құрайтын ... ері жоқ ... ... ... Әр ... ер – тұрман жасап
халықтың бағасы мен ... ... ... ... ... ... ... сонау ерте замандардан бастып ер – тұрман
жабдықтарын өздерінің күнделікті ... салт – ... ... мал ... жүруге, аң аулауға, қыдыруға, сән – ... ... ... көкпар тартуда және өз ... ... ... ... ... болу үшін әр ... етіп ... жерінде халыққа кең тараған ерлердің бірнеше түрлері бар ер
... ... мен ... ... сыртқы түр сипатына, жасалу
әдістеріне, күнделікті тұрмыста қолдануларына байланысты ... ер ... ... ... оларға қолданған ою - өрнекке, сүйек пен күміс,
алтынмен безендіріліп ... ... және ... ... ... ... қарай балалар, әйелдер, еркектер ... ... ... ... деп ... ... бөлінеді. Сонымен қатар ер –
тұрманның ауырлығына, күнделікті тұрмыста ... ... ... ... ерлердің түрлері жасалады. Әдемі жеңіл, көрнекті көркем
ерлер бәйгелер мен қыз қууға қолайлы болып шеберлер қолынан ... ... ері – ... ... арасында ең көп тараған ерлердің бірі,
ол бірнеше бөліктен құралады. Қайыңның безінен, түбірінен екі қас ... ... ... мен бел ... ... кептірілген қойыңнан жасалады. Әр
бөлік өзара ағаш немесе мыс ... ... ... ... бір – ... бекітіледі. Алдыңғы қасы мен артқы қасы ойылып, ...... ... игілігіне қаққан үлесі көп. Атадан – балаға мирас
болып әр салада қолданылады. ... ... ... көшпенді халық
ерді сәнділікке, шаруашылыққа, ...... ... әр ... жасады. Ер – тұрманның өзіне тән ... ... ... ... даму тарихы бар.
1.2. Костюм халықтық сәндік өнерінің бір бөлігі
Киім – кешек ұғымы ... ... ... ... жеке бөліктерін жауып
тұратын, жамылғылар жиынтығы. Ол уақытқа және қоғамдық ... ... ... ... бір ... ... модамен тығыз байланысты
болады. адамзат қоғамы дамыған сайын бұл көзқарастар өзгеріп мода ... ... ... ... Әр ... ... ... сай киімнің өзіндік
ерекше формасы мен ... ... мен киім ... ... ... ... ... тұратын бұйымдар жиынтығы бәрі қосылып арнайы бір стиль
құрайды.
Киім стилі – дәуірінің айнасы, яғни сол дәуірдің ... ... ... мемлекетті, кластық тобын ... ... өнер ... яғни ... мен ... ... және ... стильдері өзара ұқсастықта болады. ... ... ... ... ... ... бір ... символға
бағынышты болады. алғашында дейін киімнің жеңі алдыңғы және артқы боймен
тұтас пішімді, тек ХІІІ ғасырдан бастап ... ... жең ... қосып
тігетін болса, ХVІІІ ғасырдан кейін ер костюмдерінің шалбарлары 2 ... ... ... баумен байлап жүрген, тек ХVІІІ ғасырдан бастап шалбар
4 бөліктен тігілетін болған.
Қазақ халқының ұлттық ... мен қол ... ... ... ... – саттық, климаттық және әлеуметтік жағдайы мен діни
сенімдері әсер етті. Онда халықтың ... ... өмір ... ... хал – ... ... ... Түр – түсі, пішімі жағынан қазақтың
киім – кешегі әлеуметтік топтың бәріне бірдей ... ... ... дана ... ыңғайлылығымен, сан алуан әшекейлерімен
ерекшеленеді.
Ұлттық киімдеріміз біздің ата – ... ... ... жау – ... ... ... ... Оның тірлігі үнемі аттың
жолында, түйенің қолында жүрген, көбіне машырай жайма – шуақ жүре ... ... киім – ... тігуде әуелде Үндістаннан әкелінген шыт,
батсайы, мәуіті маталары Қытайдан әкелінген жібек матаны, Италиядан ... ... ... әкелген шұға маталарын пайдаланды. Бул маталармен
қазақ арғы ата – бабасы секілді, Оңтүстік ... ... көне ... ... ... ... алып отырған. Өлгенмен қазақ жерінде жүн
маталары бізге белгілі.
Адам баласы мыңдаған ... бойы ... ... ... ... ... күштеріне сан – алуан ауыр сынына төтеп беру жолында
адамдар ұзақ күрделі даму ... ... ... ... ... даму ... қоғамдық еңбектің түрлі сатылары пайда болды. ... ... ... дамыды, тұрмысқа қажетті заттардың қатары көбейді,
киім түрлері мен үлгілері көбейді.
Адам ой - өрісінің өсіп, тұрмысының ... киім – ... ... роль ... белгілі. Оның бәрі табиғаттың өзгеруіне, ыстық ... ... ... ... байланысты болса, келе – келе киім түрлері
адамның жынысына қарай бала мен үлкендерге, сән мен ... ... ... ... мен ... лайықталып, әлеуметтік өмірге байланысты
бөліне бастады. Алайда сонау көне ғасырларда ... ... ... ... мен ... ... ... жоқ. Оның ішінде былғары мен киізден
жасалған киімдер, ағаш, сазбалшықтан ... аяқ – ... ... ... ... ... білеміз. Ертіс өңірінен
табылған жіптермен өрнектеп, безендіре кестелеген былғары аяқ – киім, қысқа
шекпен мен ұзын ... киім тігу оны ... ... көне айғағы іспетті.
Шеберлер мен қолөнершілер де осы тұрғыда жұмыс істей келіп, ... ... ... ... ... ... ... кеңінен пайдаланылатын. Теріден ... ... ... ... тері ... ... ... тіккен. Бірақ кейін
өзінің жалғасын таба алмай үзілуге мәжбүр болған.
Халық шеберлері киім ... іс ... ... ... дене ... бет ... мұқият ескерген. Киім – кешекті әр
жерде мүмкіншілігіне қарай ... ... ... ... тән ... пішімін, бояу – нақышын сақтап, әсіресе оның қыздар, ... ... ... ... киім ... тән ... ... бізге жеткен, заттық –
тұрмыстық мәдениеттің бірден – бір көрінісі. ХIХ ғасырдың аяғы мен . ... ... ... өндірістің дамуы, көрші халықтармен экономикалық
және мәдени қарым – ... ... ... Қазақстанға орыстардың,
украиндардың, немстердің, татарлардың, тағы да басқа халықтардың ... ... ... байланысты қазақ тұрмысына ене бастаған өзгерістер,
сол сияқты қалалық сәнінің әсері ұлттық киімге өз ықпалын ... ... ... ... ... – бірте тұрмыстан шыға бастауы кеңес
өкметі жылдарындағы қазақ ауылын жаңа ... ... құру ... еді. ... адамның жеке басына қажетті киімнің барлық түрін –
ішкі жейдеден пальтоға дейін дайын ... ... ... ... үй ... киім ... азая ... көп жерде бұл
кәсіптің мүлдем жойылып кеткені осы кезеңмен тұстас болды.
Қазақтың киім – ... ... ... ... ... шаруашылығының даму үрдісін, тіпті меңіреу табиғаттың әсерін, сол
сияқты көрші елдердің ... ... ... оның ізін ... ... әлі де ... ел ... қызмет ететіні даусыз. Оған дәлел әр
түрлі маталардан тігілетін ... ... ... аң ... ... жұқа ақ киізден тігілетін бас ... ... ... ... тағылардың республика тұрғындары арасында кеңінен қолдау
тауып келе жатқаны. Қазақы ... ... ... ... ... киім ... де кеңінен пайдалануға болатынын
көрсетеді. ... егде ... ... киім – ... ... ... ... нұсқа мен дәстүр сарынының қатар
пайдаланылып келе жетқанының өзінде үлкен мән бар.
Қазақы киім – ... ... Оны ... ... болашақ ұрпаққа
сақтау қажеттігін ескерейік, оған барынша қамқорлық жасап, қалпына келтіру,
баламаларын көптеп шығара түсу ... ... ... ... ... өткен
сайын ұлттық киімді сақтап, зеттеп білудің қиынға түсе беретіні де ... ... ... ... ... ... яғни далалық
энцлопедиялар арқылы іздестіріп, киім – ... әлі де ... ... ... ... ... ... ел аузындағыларды жазып
алғанның өзінде, олардың білетіндерін, әке – ... ата - ... қоса ... ... бар ... ... ХІХ ... аяғы мен ХХ ғасырдың басымен шектеледі.
Киім – кешекті зерттеп білудің бірден – бір тиімді жолы ... ... ... ... ... тікелей қатысты мағлұмат жоқтың қасы.
Өкінішке қарай, көне тарих жайлы ... ... ... қытай –
арап – парсы – армян жазба деректері бұл жағынан әлі зерттелмей ... ... ... ... ... да ... ... мәлімет табыла бермейді.
Осының бәрін ескере отырып, қазақы киімді жете түсінетін соңғы ұрпақ
ауыспай тұрғанда, жоспарлы ... кең ... ... ... киім – кешек ... ... ... ел ... ... ... қатар жүргізе білген жөн. Ал музей қорына келсек,
ондағы ... ... киім – ... ... ... аң ... ... жұқа киіздің, сақтай білмесе бірте бірте бұзыла беретіні
айқын. Оларды ескірмей ... ... ... өңі тоза ... қалпына келтіріп, арнайы альбомдар, буклеттер шығару игі мақсатқа
қосылған үлкен үлес ... ... ... мен силуэті
Қазақ халқының көне дәуірден өшпес мұрасы болып, ұрпақтан – ұрпаққа
әкеден – ... ... ... ұшында, өзіндік тарихымен, әдет –
ғұрпымен, сәндік, көркемдік ... ... ... әлемге өзінің
көркемдік ерекшелігімен таныта білген – қол өнері.
Қол өнердің халықтың ... салт – ... ... орнының
қаншалықты биік, жоғары екеніне сене алсаң – оның ... қол ... ... ... ... ... ауқымын кеңейткен ол ою -
өрнек. Олай болса ... ... ... ... мұра болып, материалдық
мүліктерімізбен қатарласып, сабақтасып келе жатқан ою - ... ... - ... ... ... қол өнер, тұрмыс заттарының өсіп
өркендеумен тығыз байланысты және солардың ішінен орын ала ... ... ... ... ... сана – сезімінің, ... ... ... ... ... ... жақсаруының
да әсері болды.
Сонымен қазақы ою - өрнектің өркендеуіне ата – бабаларымыздың ... ... ... ... ... аясы, өскен ұясы, туған жерінің
шикізат байлықтары да қатты ықпал етті. Әр халыққа, ұлтқа тән өзіндік ою ... ... ... ... ... Пішу, үлгі алу және ... ... ... ... ... ... киімге, сырмаққа,
ыдысқа, қару – жараққа, үй жиһаздарына ою ... ... Олай ... - ... ... ... өмірімізге бірден дайын күйде келмеген. Ою ... адам ... ақыл – ... ...... ... өзін айнала қоршаған ортадан туған оброздар. Гүлдің, жапырақтың,
жан – жануардың нақты ... сол шын ... ... ... ... ою - ... айналып, қолдану аясына ерекше мәнермен,
үндестікпен, әуенмен жеткен. Бұл – халықтың білімінің, шеберлігінің ... - ... ... ... үлесі, тапқырлығы, данышпандығы.
Қолөнер шеберлерін, суретшілер мен ... ... ... ою - ... ... ... зор. Сұңғат және бейнелеу
өнерінде, ... ... ... ... ... ... ... тұруы қажет. Сол ұлттық нақышты айқындап бейнелейтін өнер түрі –
қазақтың ою - ... ... ... ... ... ... ою - өрнекті ұтымды пайдалану үшін өрнектің жасалу принциптері
мен техникасын үйренуде. Суретшілер мен ... ... ... ою ... сырт ... ... ретінде пайдаланып қана ... ... ... мен шығу ... ... ... салған суретінде
немесе жасаған бұйымдарында сол біліктілік ізі ұлттық ... ... ... ... ою - ... ... байырғы ұлттық өнерлердің ішіндегі ең
ежелгісі, әрі кең тараған саласы. Бұл – ұлтымыздың ... ... адам ... ... ... эстетикалық мәні өте зор ... ... ... 230 – дай ... ... келе ... атаулары бар.
Қолөнер шеберлері ертеден ою - өрнек атауларын екі топқа ... ... ... ою - өрнектің тікелей ... ... ... ... ... топқа жалпы ою - өрнек қолданатын ... ... Ою - ... ... ... ... ... атауларды лексика семантикалық топтарға бөлуге қатысты
нақты қорытындылар ... ... ... Ою - өрнек тарихы, халық
тарихымен жасырын келе жатқан төл ... ... ... Қазақ тіл
білімінде этноменгвистикалық саласын зерттеу кенжелеп ... ал ою - ... - ... ... алынып, арнайы зерттеу объектісі болмаған.
Бүгінгі таңда ою - өрнектің ... ... ... ... «Ою»,
«өрнек» сөздері бір мағынаны білдіреді. Бедері түсірілген үлгіні ойып,
кесіп, қиып ... екі ... оя ... ... ою деп ... Ал киім
– кешекке, түскиізге тағыда басқа қолөнер бұйымдарына кестелеп ... сол ... ... ... ... және қоржынға түсірілітін
түрлі геометриялық бедерлерді өрнек дейді. Өрнекті тасқа, ... ... бояп ... ... ою - ... көне тәсілмен жасау кезінде шеберлер оның дәлме –
дәлдігін сақтамай-ақ, көзбен мөлшерлеп қиып, ою - өрнектің тең ... ... Мұны ... мұра ... қалған көне ескерткіштерден айқын
көруге болады. Оюлардың өзіндік көркемдік мәні және сюжеті болады.
Қазақ қолөнерінде ... ... ... мәні бар: көк түс ... ...... күн көзінің, ақ түс – ақиқаттың, сары – ақыл,
парасаттың, қайғы – мұңның, қара – ... ...... көктемнің,
символы. Бұйымдағы ою - өрнек осы ... ... ... ... ... мән ... ... сыруда қара мен ақ түсті пайдалану
қалыптасқан, сол сияқты көк пен сары түстің, көк пен ... қара мен ... ... ... ... ғасырлар бойы дәстүрге айналған. Көбінесе
түстер нақ ортадан бастап ... ... ... ... ортада қара, ақ,
қазал, жасыл, сары, көк түс келеді. Бұл ұлт ... ... көне ... ... атауларын түгел қамтып, олардың
әрқайсысына жеке атау беру ... ... ... өнері ежелгі дәстүрлердің сабақтастығы мен көрші
халықтар мәдениетінің өзара ықпалы ... ... Үй ... ұлттық қолөнердің басқа түрлеріне қарағанда, ... ... ... ... тән ... ... бар. Қазақ
зергерлері (зер – зар парсы ... ... ... ... ... жеке ... ... істеп, өз өнерінің қыр – сырын ұрпақтан – ұрпаққа үйретіп
отырған. Олар ... – ала ... ... ... ... бір ...
саймандарды ғана қолданатын. Зергерлердің соғатын заттарының түрлері өте
көп болған. Оған әйелдердің ... киім – ... ... түрі ... ас – су ... киіз үйдің ағаш сүйегіндегі ою - ... ... ағаш ыдыс – аяқ, тері ... музыкалық аспаптар, қару –
жарақтар, ат – тұрман әбзелдері және ... ... ... ... үшін көбіне алтынды, әсіресе, күмісті молырақ қолданған. Зергерлер
металлдың өзін ашу шеберлігін жете білген.
Әшекейлердің ... ... ... ... жас мөлшерлері де
айқындалатын болған жас қыздардың сырғалары мен жүзіктері түрі жағынан ... ... ... ... сайын қыздың зергерлік бұйымдарының
да түрі мен тұрпаты әдемілене, әшекейлене ... ... ... ... ... ... – бірте қарапайым тартады. Қазақта қыз баланының
балаңдық белгісін немесе неке құрғандығын аңғартатын сәндік ... ... ... формаларының шолақ тұйықталуынан ... ... ... ... ... ... бір ... эстетикалық талап – талғамына сай дәстүрлі жүйеге түскен,
әдеттегі үлгіге арналған ... ... ... де байқалады. Мұндай
тұрақты, бір жердің өзіне тән мөл ... ... ... әрі ол ... ... ... ... негізінде туындаған.
Уақыт өткен сайын зергерлік бұйымдарындағы әшекейлердің танымдық –
сенімдік сипаты көмескіленіп, бірыңғай сәндік бағыт алуы ... ... ... ... және сән – ... ... ерекше мән ала
бастайды. Дәстүрлі киімдер ... ... ... ... ... ... ... бұйымдар әйелдер киім – кешегінің бөлінбес құрамды бөлігіне
айналған: жасалуы, өрнектелуі, түзілімі ... ... ... зергерлік бұйымдардың шоғыры қалыптасты. Сәндік әшекейлері
жиынтығының ... ... ... бойы ... өзгерістерге
еніп, озық бейне,жүйелі қалыпқа түсті. әшекейлердің бейнелік тұрқына кейбір
жергілікті қолтаңбалар өз әсерін тигізгенімен, ... ... оның ... ... үшін негізінен бірдей.
Қазақтың сәндік әшекейлерін таңдап қарастыру ... ... ... мен суреткерлік жетістігі жоғары дәрежеде болғанын
көрсетеді. Әсерлілік ... мол, түрі мен ... ... ... ... ... ... – соңды өткен талантты зергерлердің
айшықты мұрасы болып табылады әрі ... ... асыл ... ... ... бөлім
2.1 Шығармашылық жиынтықтағы ізденіс және жасалу негізі
Композиция — бүкіл элементтері ... ... және ... ... ... ... ... материал мен декор киім композициясының негізгі элементтері
болып ... ... ... ... массасы мен бет бедері,
бетті сәндік.
Сәндік — конструкциялық және конструкциялық жүйелермен функциональдық
— декоративтік элементтермен өңдеу мәнері оның ... ... ... қолданылатын материалдар қасиеттері мен алу тәсілі
жөнінен мейлінше алуан түрлі: маталар, трикотаж, ... мех, ... ... ... тек ... ғана тән ... бір физикалық,
механикалық, химиялық және геометриялық қасиеттері ... оның ... мен ... ... анықтайды.
Костюм композициясы жан-жақты ұғымды қамтиды (латын сөзі «соmроzіtio»
— шығару, ... ... да өнер ... секілді костюм белгілі бір
ережелерге сәйкес қолданылатын ... тән ... ... көмегімен
тігіледі.
Суретші өзінің идеяларын дәнекер ретінде беретін материалдардың
негізгі қасиеттеріне ... ... ... икемділігі, әдемілігі,
қалыңдығы, түсі, жарқылдауы мен фактурасы ... ... ... да ... ... ... ... көрінген бейнесі мен оның констукцияларының қоршаған орта мен адам
арасында да болатын үйлесім сымбатты ... ... ... ... өте ... ... ... үйлесімді тұтас, өзінің бүкіл
элементтері өзара байланысты, теңестірілген, сипаты жөнінен ... ... ... үшін ... болып саналатын ... де ... ... ... ... заңдылықтарға сақтауға
негізделген элементтерді қосымша бағындырудың нәтижесі болып табылады.
Композицияның екінші бір маңызды белгісі оның ... ...... өзі ... ... мен
ұйымдастыруының жұмыс формасында көзге ... ... ... жасау жұмысы бұйымның жалпы және ... ... ... бұйымның конструкциясын бегілеуден басталады.
Үйлесімді композицияның маңызды қасиеті оның тепе-теңдігі ...... ... жағдайында барлық элементтер өзара теңестірілу
болады. Композицияның тепе-теңдік композицияның негізгі ... ... ... үлестіруге байланысты. Басты бөліктің немесе
композициялық орталықтың бар-болуы ... ... оның ... ... тұтастығындағы басымдауы басты бөлік ... ... ... қосымша бағыныштылығы олардың қандайда ... ... ... ... қол жеткізуде болады.
Костюм композициясы жан-жақты ұғымды қамтиды латын сөзі «сотроzіtiо»
— шығару, құрастыру) басқа да өнер ... ... ... ... ... ... ... өзіне тән айқын мәнерлі құрал әдістердің
көмегімен тігіледі.
Біз журналдардағы ... ... асты ... оқи ... ... ... жиі кездестіреміз. Ол — заттың сыртқы сұлбасы,
көлеңкесі деген ... ... ... ... ... ... айналдыра
қарағанда—ақ бұрынғы ғасырлардағы костюмдерден біздің ғасырымыздың өткен
онжылдықтарындағы костюмдерді оңай ажыратамыз. ... ... ... ... ... қайталанбас ерекшеліктеріне қарамастан оларды
тікбұрыш трапециялы, үшбұрышты, сопақша тәрізді ... мен ... ... ... ... ... геометриялық фигуралардың
біріне жатқызуға болады. Сонымен қатар, мәселен, тік ... ... мен ... ... ... тік ... ... Бұл жерде
костюмге бір қарағанда адамда ... ... ... ... айтамыз.
Тіке сұлба өте-мөте кең тараған, ол етек жағына қарай аздап кеңейе
түсіп, ... ... ... ... сияқты. Оны барлық жастағы және әр
түрлі тұлғалы адамдарға ұсынуға болады.
Сопақша «толық» ... сән өте ... ... және ол дене ... ... ... ... жағымсыз көрінетіндіктен, көп
тұрақтамайды.
Сәндік сызықтар әдемілікке костюмнің аса маңызды ... ... баса ... ... сызықтар сәндік сызықтар құрастыру
сызықтарына тәуелді, көбіне олармен бірігіп ... ... ... ... тұлғаның сырттай тартымдылығын күшейтетін
қасиетке ие. Мәселен бойлық тігістер ... ... ... көрсетеді. Киімде пропорцияның маңызы өте зор.
Пропорция — костюм ... ... және адам ... ара ... ... ... кеңдігі, көкірекше мен
белдемшенің, жеңінің, жағаның бас киімнің, ұсақ бөліктерінің көлемдері
костюмдегі ... сырт ... ... оның ... тура ... ... әсер етеді. Адам тұлғасының ... ... ... ең ... ... ... арақатынас болып есептеледі. Адамның
төбесіне дейінгі биіктігі 8 рет, ... ал ... ... ... 3:5 ... ... ... осы жерде пропорция туралы сөз болғанда Ежелгі орыс және ... ... ... ... ... ... еске ... келеді, бұлар
бір-бірінен соншама ұқсамайды және сонымен бірге, өзінің үйлесімімен,
пропорциялардың, сызықтардың ... ... ... ... ... ... жақын. Костюм адаммен ... ... ... мекен жай
қоршауында болады. Ал ғимарат, әрине ... ... ... ... ... ... болады. Сондықтан әр түрлі дәуірлерде сәулет ... ... өз ... ... стилін бейнелейді, ал халықтық костюм ... ең бір ... ... ... ... ... бойына
сіңіріп, ғасырлар бойы сақтап келеді.
Костюм массасы, оның ауыр немесе жеңіл секілді болып көрінуі әр түрлі
себептерге байланысты. ... ... ... ... бөлшектер,
әшекейлер неғұрлым көп болған сайын тұлға соғұрлым зор болып ... ... ... жоқ кезде туысынан ауыр тұлғаның өзі еркін, жеңіл ... ... ... ... ... жылтыр, қоңырқай, бедерлі, түкті
маталар жеңіл, ақшыл, жұқа, тегіс, жылтыр ... ... ... ... Мата ... мен түс гаммасын
таңдау негізі
Жібек маталар артикулінің бірінші цифры топтың нөміріне сәйкес келеді,
яғни талшықтық құрамына: артикулдің екінші ... ... ... ... ...... ... мен қолданылуына. Сондықтан, жібек
жіптерден тоқылған барлық маталардың артикульінің ... ... – 1, ... қосылған жібек жіптерден тоқылған маталардікі – 2, жасанды
жіптен тоқылған маталардікі – 3, ... ... ... ... ... ... – 4, синтетикалық жіптерден тоқылған
маталардікі – 5, ... ... ... ... ... ... – 6, тағыда солай – солай. Креп маталары ... ... ... – 1, ... ... (полотналық, саржалық,
атластық, айқаспалар) маталарынікі – 2, жаккард маталарынікі – 3, ...... ... ... және одан ... цифрі өзгеруі мүмкін.
Олар маталардың шағын топ ішіндегі реттік нөмірі. ... ... ... бес ... ... ... ... екі топ штапель маталарын қамтиды.
Жібек маталарының ассортиментінде өнебойы өзгерістер болып ... ... ... ... және ... ... жіптерді
пайдалану нәтижесінде болады. Олардың өзін, немесе таза жібек пен ... ... ... ... ... айқаспалардың
күрделі түрлерін пайдаланып, жібек маталарды өңдеудің неше түрлі тәсілдерін
пайдаланып (гофре, ойып, басып ... ... ... іске ... ... негізгі бағыты: төсемдік беті жылтыр тығыз
маталарды жасау; бетінің айырмашылығы өте ... ... ... қатты
ширатылған үлгілі жіптерді пайдаланып, жұқа селдір маталарды шығару; үзік
сызықты ... ... ... ... ... ... және көйлектін – костюмдік маталарды шығару үшін
ацетатты ... ... ... ... ... кең ... жылтыр металл жіптермен қосылысы пайдаланылады; ... ... ... ... ... капрон жіптермен бірте
ширатып та пайдаланады. Майда өрнекті, ірі өрнекті, айқаспамен тоқылған,
жалаң ... және көп ... ... ... ... суреті бар және ала
тоқылған, тегіс және ... ... ... ... ... сүю, сұлулығын сезіну, түрлі – түсті ажырата білу
жеке аламның өз басына ғана байланысты болғанымен, жалпы ... үшін түр ... ... ... өте ... ... орай басқа да табиғи ... түр – түс ... тым ... байланысты онымен бүгінде
физика, физиология, психология, химия, ... ... ... ... т.б. талап жатқан ғылым салалары ішінде түр – түс
табиғатын, арнайы зерттейтін ... ... орыс ... ... ... ... сәйкес қазақшалап түр – түстану ғылымы деп ... түр – түс ... ... ... оны ... – тіршілігімізде
атқаратын аса қажетті қызметін білу тағы бар. Табиғаттағы кеше алуан түр ... мен ... ... адам ... екі ... ... ... біле
алады екен. Олардың бірі – ғылыми жолда, екіншісі халықтық дәстүр, тәжірібе
түр – түс ... ... ... ... ... осы ... ... қатысты
ғылым салаларының дамуына байланыстыболса, дәстүрлік тану ... ... ұзақ ... ... өмір ... ... хронологиялық
алып қарасақ, әрине, дәстүрлік тану ғылыми танудан бұрын тұруы керек.
Түр – түсті сезіну және ... ... ... ... сезімдерді
зерттеу үшін негізгі психология ілімінде жататын көптеген құбылыстарды
зерттеуге тура келеді. Мәселен, ... тек ... ... ... ... көзінің ақауы жоқ адам көк түс ретінде көреді. Сол көк ... ... ... ... ... бөліп, оның айналасына
көлемдірек етіп ашық жасыл сәулені түсірсек, жаңағы көк түстің реңі ... ... ... байқау қиын емес.
Түр – ... ... ... ... – қарсылықта болуы
(контраст) адам белгілі бір түр – түс ... ұзақ ... ... соң ... ... ... ... кенет бұрылғанда ол заттың түсін бірден анықтай
алмайтындай халде болады. Себебі: көздің тор қабығында болатын ... ... ... ... Біз ... бөлмеден ашық күн астына
шыққанда бірден жарыққа қарай алмай, көзіміздікөмгейлей береміз, тек біраз
уақыттан ... ғана көру ... ... ... ... ... үйге ... де алғаш екі нәрсені бағдарлай алмай ... ... Адам өзін ... табиғаттан ғасырлар бойы
үйлесімділіктің неше ... ... ... оның әсемдік пен
әдеміліктің көзі, бастау бұлағы екенін ұққан, әсіресе табиғаттағы түр – ... ... ... адам ... ... оның ... ... әдет – ғұрпына өз әсерін тигізбей қойған жоқ. Біз ... ... әр ... ... ... пен ... белгісін көктемнің жасыл
шөбі мен көк ... ...... ... және атауы. Түр – түс айырмашылығы деген
ұғым осы сияқты ... ... ... ... ... ... түр – ... айырмашылығын анықтаудың бірнеше ... ... ... ... бірізді уақытпен анықтау және есте сақтау.
Түр – түс айырмашылығының тәсілдері олардың ... ... Түр – ... бір – ... ... екі ... ... болады.
Бірінші әдіс – түр – түсті абсолютті негізде, яғни тек тікелей түр ... ... ... ... ... әдіс – екі ... ... айырмашылық немесе қанықтығы, реңі
және жарықтығының өзгеруі шамасына байланысты сипаттау.
Түр – түс ... Бұл да ... ... ... ... ... оның
екінші сыңары – гамма /грек сөзі/ белгілі бір тәртіппен орналасқан түр –
түстердің сәйкестігі үйлесімділігі деген ұғым ... «Түр – түс ... ...... ... ... болса солай емес біріне – бірі
жақын, бірінен – бірі ... ... ... ... ... ... ... айқаспамен вискоза,
ацетатты, вискоза – ацетатты жіптерден тоқылған маталар кептеп ... қоса ... ... әр ... ірі ... айқаспамен тоқылған
маталар да шығарылуда
Плащтық матаның ассортименті баспалық суретті, полатнолық айқаспамен
резіңкеленіп тоқылған ... ... ... ...... вискоза – капронды аралас штапель ... ... ... және триацетатты – вискозды, триацетатты – вискоза – капронды
аралас жіптерден штапель маталарын шығару ... ... ... ... ... мен сырт ... таңдалған модель мектеп бітіруші жас түлектерге арналады.
Бұл киім негізінде екі бөліктен тұрады. Жоғары бөлігі қымтыма арқылы
бір-бірімен ... ... Ал ... ... екі ... және ... ... үш бөліктен құралған. Астарлық етегі көйлекті көтеріп ... ... ... ... қысқалау ал төменгі бөліктегі үстіңгі етегі
ұзын. Жұқа арганзеден тұрады. Ал алдыңғы бел және ... бел ... ... ... Көйлектің түсі — сирен түсті. Бұл түс қазіргі
жастар ұната киетін түс ... ... ... ... ... ... ... қосылып тігілген. Бұл көйлектің көркін аша ... ... ... көрінісі мойнына артқы бөлігін бау ... Бұл ... ... бойы ... арқылы біріктірілген.
Бұның сырт көрінісі өте әдемі көрінеді. Ал шашына роза ... ... ... әр тігісі әр түрлі тігістермен тігілген және де
жіптерінің өзі көйлекке өте ... ... ... ... ... сызбаны салуға алғашқы берілгенді таңдау және негіздеу
1 – кесте
| | | | ГОСТ – қа ... ... ... ... ... ... белгі |сәйкес реттік |(шамасы) |
| | | ... | |
|1 |2 |3 |4 |5 ... ... |Р |1 |- ... ... ... ... |Сш |13 |21 ... ... ... жартылай |Сг 3 |16 |43,7 |
| ... | | | ... ... ... орамы |Cm |18 |37,8 ... ... ... ... |Сб |19 |47 ... |Иық ... |Oп |28 |28 ... ... ... белге |Дтп |36 |46 |
| ... ... | | | ... ... ... ... |39 |24 |
| ... | | | ... ... ... ... |Дтс |40 |49 |
| ... ... | | | ... ... ... ... |Впк |41 |47,6 ... ... ені |Шг |45 |19 ... |Арқа ені |Шс |47 |18 ... ... ... ... ... |72 |47,6 ... |Жең ... |Др |- |68 ... ... ... ... |24 |25 ... |Иық ... ... |Шп |31 |17 ... ... ... ... | | | |
| ... ... |Дсп |49 |118 |
| ... | | | ... ... тәсілін таңдау немесе негіздеу
Конструкция — мұның өзі әлде ненің құрылымы ... ... ... ... ... оның ... әдісіне
байланысты конструкция пішілген және пішілмеген киімдерге бөлінеді.
Қазіргі ... ... ... және ... да маталарынан
басымырақ дайыңдайды. Осыған байланысты пішілген киімдер конструкциялары
анағұрлым көбірек таралуда.
Пішілген киім ... ... ... бар. Ол ... бір
конфигурация мен өлшем детальдарынан тұрады. Олардың қосылысы аталмыш
тәртіпте керекті форманы алуды ... ... ... ... жіптерді тоқу, талшықтарды тұту
арқылы балқымадан, сондай-ақ жазық материалды адам денесіне киетін ... ... ... ... ... алынады. Қазіргі уақытта соңғы
тәсіл ... ... десе де ... тек ол киімнің кейбір түрінде
ғана сақталады.
Пішілмей тоқылған киім өндіруінің үнемділігі, жоғары эластикалығы,
денеге ... ... ... ... ... кең өріс алып
отыр. Алайда бұл тәсілмен ... ... ... алу ... ... Мұның өзі
пішілмеген тоқыма киімді қолдану өрісін шектейді.
Талшықты формаға келтіре шаңдату әдісімен де одан киім ... оны ... ... желіммен жабыстырудың әрекеттері, сондай-ақ полихлорвинила
балқымасынан киім қалыптастыру әдісі қолданылды. Әзірге ... киім ... ... ... (ауа ... ... және ... салдарынан, күрделі формаларды алудың
қиындығынан және тағы басқалардың салдарынан шектеулі қолданылып жүр, ... ... мен ... икемділігі жоғары болуы арқасында
болашақта бұл әдістердің ... ... ... ... киім конструкциялары жазық материалды конструктивті
жүйелердің негізгі детальдарына болу арқылы алынады.
Конструктивті ... — олар киім ... ... ... ... және ... ... сәндік жүгін арқаламайтын контурлы ... ... ... өзгерту форманы өзгертуіне әкеп соқтырады.
Негізгі детальдарды конструктивті жүйелерге бөлу ... ... дене ... ... ... бұл ... ... бұлтиып
немесе қабысыңқырап тұрған тұстарына жақын немесе бүйір ... ... Көп ... бөлу ... мен қол, бел, ... мен жауырын жүйелеріне
көлденең, сондай-ақ иықтың орта тұсына, ... ... мен ... ... ... өтеді. Негізгі детальдардың санын бөлу ... ... ... ... ... ... ... қарай конструкция бір және көп детальды
болып бөлінеді. ... ... ... бірнеше детальдан тұратын
пішілген киім.
Иықты киімнің, яғни дененің жоғары бөлігі ... ... ... ... (блузалар, көйлектер және т.т.) бойлық, өңір, жең мен
жаға жатады.
Бойлықтың мынадай жүйелері ... 1-2 — орта ... 2-3 — ... ойығы
жүйесі, 3-4 — иық кесіндісі жүйесі, 4-5 ойық кесіндісі ... 5-6 ... 6-7 етек ... саны мен ... тұрақты емес, мода киім
пішімінің, ... ... мен ... ... дене бітімі ерекшелігінің,
материалдар қасиетінің, технология талаптарының және басқалардың әсеріне
өзгеріп ...... ... бір конфигурация мен өлшем ... ... ... ... ... ... ... киім мойын
тұсында жағалы және ... ... ... ... олар негізгі
детальдары бар мақсатты түрде пішімді мүмкін.
Бүйір бойлықты тік жүйелеп бөлу ... ... ... ... ... пішімнің төңірегіндегі әрбір нақтылы кезең үшін конфигурация ... ... ... ... ... ... ... бір кезеңге қалыптасқан бөлу варианттарын үштік
варианттар деп атау ... ... киім ... ... ... ... қамтылмайды.
Аталған түрлердің әрқайсысының кейініректе қарастыруға болатын бірнеше
варианттары бар.
Детальдар саны мен конфигурацияға киім ... ... ... ... Ол ... ... ... конструкция детальдары соғұрлым ... ... ... ... ... ... ... бір-ақ детальдан, ал
күрделі формалы көйлек ... және одан да көп ... ... санының бұлай еселене түсуі көп ретте негізгі детальдардың
конструктивті декаративті жүйелері ... ... ... ... ... Бұл жүйелері қосымша мүшеге ... ... Бұл ... ... ... ... да, оның ... бетін белгілеуге
де қатысады.
Конструктивті-декоративті жүйелерге бедерлі ... мен ... ... ... бұйымның сыртқы бейнесін түрлендіре түсуге
талпыныс тудыратын құрамдас бөліктерге деталдардың қосымша ... ... ... ... декоративті деп атайды.
Бұйымдағы детальдар санын тігін материалдарының ... ... ... ықтимал. Мәселен мұндай тігін материалының да, ... да ... ... ... санын арттыруға итермелейтін
бөлудің қосымша ... ... ... ... ... ... ... созуға, жіп жүйелерінің арасындағы ... жол ... ... кластикалық термоплатикалық
қасиеттерді және басқалардың жоқтығы қосымша бөлуді енгізуге қажеттігіне
мәжбүр ... ... ... ... ... ... байланысты қосымша бөлулер детальдардың көзге ... ... Бұл ... ... ... (мысалы жаға
астарына, белге және ... ... ... ... ... деп ... физикалық-механикалық және гигиеналық қасиеттері бар киім алу
үшін қажет болған жағдайда материалдарды ... ... ... ... ... ... саны ... киім бір қабатты көп
қабатты және құрама қабаты болуы мүмкін, көп қабатты киім ... ... ... ... мен ... бөлігі басқалардан гөрі көбірек
қабаттардан тұратын әртүрлі болады. Мұндай конструкциялық тұсына ... ... ... саны ... ... ... жиірек
кездеседі.
Пакеттегі әр қабатқа киімнің түріне, белгісіне, ... мен ... және тағы ... ... ... ... детальдарға пайдаланылатын материалдар құрамы жөнінен ... ... ... материалдар бір материалдан пішіледі) және ... бір ... ... ... пішіледі) конструкциялы болады.
Мысалы көйлектің тұтас бойы тығыз жібектен, ал жеңдері ... ... ... бар ... ... мен ... киім алуы үшін
киім құрайтын детальдарды әртүрлі тігістерімен өзара ... ... ... ... ... ... ... қаби тігу,
қабыстыра тігу, түйістіре тігу.
Детальдардың жиектері, төмендегі ... ... ... Оның ашық және жабық ... бар ... және ... ... тігу, байланыстыра тігу. Өңдеу үшін
әртүрлі бедерлі тігістер қолданылады.
Детальдар ... ... ... ... ... ... қосымша тығыздық пен серпінділік беру үшін ... ... ... ... ... ... жалғастырады. Мысалы,
көйлек пен блузаның жағасына бидайды жағаның ішкі жағына желімдейді, ... ... ... ... ... және ... — киім детальдарының чертежін алу үшін (адам денесінің сыртқы
бетінің чертеж — жазуына емес) дене ... ... ... ... ... бөліктен құралады. Олардың негізділері ... дене ... ... ... және ... ... барлар болып табылады.
Сәл мүмкіндігі бар қосымша организмнің (тыныстық, қан айналымының
қозғалыстың және басқалардың) ... ... ... ... етеді.
Оның шамасы тұрақты 2 см-ге тең.
Пакет қалыңдығының қосымшасы — оның өзіндік ... ... ... ... ... ... есеп-қисабы жорамалдау арқылы жүргізіледі, киім
қиған кезде белгілі бір бір қалыңдығы бар ... ... ... ... ... және ішкі сақиналар шеңберлерінің ұзындықтары арасындағы
айырмашылық өзінше пакет ... ... ... Іс ... пакет қалыңдығының әр метріне 0,5 см есебімен белгіленеді.
Пакет үшін оның шамасы 1 см-ге, ал пальто үшін 1,5-2 ... тең ... ... ... қосымшасы статистикадағы өлшемдер мен
салыстырмалы түрдегі динамикалы дене ... ... ... мен оның ... туындайтындығынан көрінеді.
Конструкциялау практикасыңда қосымшаны ... ... ... ... қосымша деп атайды.
Бұйым кеңдігі жөніндегі техникалық қосымша киімнің бірыңғай түрлері
үшін бірсыдырғы тұрақты ... ... оны ... ... ... ... омыраудың жартылай өңір мен бойлықтың кеңдігіне және
ұзындығына, бел мен тұтас өңірдің ... ... ... ойықтың
кеңдігіне беріледі.
3.4. Сызба торының алдын-ала есептеулері
Алдын-ала есептеудің мәні тұтасымен кеуде сызығы мен ... ... ... (арқа, ойық және өңір) бойынша бұйым кеңдігін, жең
өлшемдерін, олардың ойық өлшемдері мен ... ... ... ... ... ... ... кеңдігі сол деңгейде максимум кеңдігі
бар дене учаскелерінің қосындасы шамасымен анықталады. Ондай ... ... арқа ... — арқа ... қол ... — қолдың алды-
артқы диаметрі кеуде жағынан — ... ... ... кеуде бездері
нүктелерінің деңгейіндегі кеуде кеңдігі
Алайда
ОСТ 17-326-81-де ШгІІ өлшемі жоқ. Оны тек ... ... ғана ... II = Ш + (С II - С I)
Киімдегі қажетті еркін қозғалыста қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... форманы алу үшін П
қосымшасының белгілі бір бөлігін ... ... ... П ... ... ... ... мен пішімін, оның мақсатын, тігін
материалдарының қасиеттерінің және ... ... ... ... белгіленетін чертежі үшін учаскелер бойынша Пг ... ... ... ... ... 25% ... 15% , ... 60%
Пг.
Жең кеңдігін жоғары қарай (ойық астын) есептегенде ең алдымен ... ... Шр.ж ... Оны ... және иық ... ... ... анықтайды.
Шрж = Оп.в + По.р
Содан соң жеңнің есептеу кеңдігін Шр.р ... ... ... кеңдігіне сәйкес келетін кеңдікті анықтайды. Есептеу формула
бойынша орындалады.
Шр.р = 2Шпр (1 + Н) + ... - 1,8 ... + 34Н - ... шаманы жеңнің қажетті кеңдігімен салыстырады, егер бұл
шамалар тең ... ... ... — 0,4 см деп асып ... онда ... ... ... есепті Шр.р кеңдігіне пайдаланады. Егер Шр.ж ... ... ... 0,4 ... асып ... онда жеңнің кеңділігі
түзетіледі. Түзетуді жеңнің кеңдігін, ойықтың кеңдігі мен ... ... ... ... мата қонымының нормаларын өзгерту жолымен жүргізіледі.
Мысалы, жеңнің кеңдігін — 1 ... ... ... ойық ...... оның тереңдігі р—1 см-ге өзгертуге болады. Егер Шр.р Шр.ж-дан кем
болса, онда жең ойығы бойынша матаның ... ... ... ал ... ... ... болса, онда қонымды кішірейту керек.
Жеңнің қажетті кеңдігін есептеу формула бойынша былай анықталады.
Шр.ж = Оп.в + По.п : Шр.ж = 30,5 + 6 = ... ... ... ... бойынша былай анықталады:
Шр.р = 2 Шпр (4 + Н) + Пс.пр - 1,8 Пв.ок + 34Н - ... = 2 • ... + 2 - 1,8 • 0,5 + 34 • 0,1 - 1,8 = ... Шр.ж > Шр.р ... ... ... тоқылып, оң жақ
тығыздығының төмен болуына ... жең ... ... ... Н ... әр ... есептегенде 0,85 см-ге арттыруға болады. Шр. ж
мен Шр. р арасындағы айырма 0,4 см-ден асқан жоқ.
Жең ... ... мен ... Шр.р — 36,8 см ... ... бәрі де Пг ... үшін 3 ... 6 см-
ге дейін, Пс қосымшалары үшін 1-ден 4 см-ге дейін Ппо қосымшалары үшін ... 8 ... ... ... Егер ... ... соншалық көп бұйымның немесе
ойық асты жеңнің кеңдегі жеткіліксіз болған жағдайда детальдің ... ... ... ... ... таңдау және негіздеу
Қосымшалар еркін қозғалу үшін, киімнің түріне атқаратын қызметіне
оның ... мен ... ... ... Қосымша киім бөлшектерінің
сызбасын алу үшін дене өлшеулеріне үстемелеп қосылатын ... ... ... ... ... ... дене ... дене
динамикасына форма жасауға әсемдікке сәл мүмкіндігі бар. Оның шамасы
тұрақты 2см ... ... ... ... – оның өзі киімнің
материалдық астар қабаттарының қалыңдығының ескертіп ... ... ... қабатты киім үшін (көйлек, көншек) бұл қосымша ... ... ... ... және ішкі ... ... ... айырмашылық пакет қалыңдығының әр метріне 0,5см белгіленеді.
Жакет үшін оның шамасы 1см – ге, ал польто үшін 1,5 – 2см ... ... ... ... ... ... ... дене өлшемдері өзгерістерімен киім
кострукциясымен оның материалдарынан ... ... ... ... дене ... өзгерісі туралы деректер адам денесі
тарапынан материал неғұрлым ... ... ... соғұрлым азырақ
болады.
Форма жасаруға қосымша негізгі конструкциялық бөліктер бойынша киім
қонымының сәндік дәрежесіне, ... ... ... мен ... ... ... ... аз болса, бұйым соғұрлым ыңғайлы
болады.
Қосымшаларды учаскелерге үйлестіру ойық ... ... ... ... Ол неғұрлым үлкен болса, ойықтың тереңдігіне ... ... ... үлкен болуы тиіс. Белге дейін ... ... ойық ... ... 0 – ге тең ... ... Ал Пг – нің ... артқы бойлықпен өңірдің арасында мынадай қатынаста үлестіреді,
артқы бойлық қосымшасы 60 - 65℅ және ... ... ... 35 - ...... |Қосымшалардың |Қосымшалардың атауы ... |
| ... ... | |(см) |
|1 |2 |3 |4 ... |Пг ... ... ... орамының |5 |
| | ... | ... |Пт |Бел ... ... ... |1 |
| | ... | ... |П6 ... ... жарты орамының |2 |
| | ... | ... |П9тп ... ... белге дейінгі |1 |
| | ... ... ... | ... |П9тс ... ... белге дейінгі |0,5 |
| | ... ... ... | ... ... |Иық ... ... |4 ... ... ... ... қосымшасы |0,5 ... ... ... ... қосымша |1,2 ... ... ... ... ... |0,8 ... |П.с.п.р ... ... ... |2 ... ... ... ... ... – кесте
| | | | | | |
| | | |Сг3 – ... ... мен |
| | ... ... ... ... ... |Сызба бөліктері |шартты белгі|бөлу |бөлу |Сг+П |
| | | |(см) |П (см) ... |
| | | | | |(см) |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |
| | | | | | ... ... ... ... | | | |
| | | | | | ... ... ... |Г1Г4 | | | |
| | | | | | ... ... ... |Г3 Г3 | | | ... ... ... ... ...... ... |формулалар ... ... |
| ... | | |(см) |
|1 |2 |3 |4 |5 ... |ОО2 ... |28,8 |36 ... |ОМ |Др – 6,5 |68 – 6,5 |61,5 ... |ОР1 |- |- |12 – 14 ... |ММ1 ММ2 ... ... |17,5 ... |ММ3 |- |- |5 ... ... ... қажетті есептеулер
|№ |Конструктивтік |Формулалар ... ... |
| ... | | |(см) |
|1 |2 |3 |4 |5 ... |ТН |- |- |118 ... |ТШ |Сб:2 |47:2 |23,5 ... |ШБ |ТШ:2 |23,5:2 |7,8 ... |ТК ... |118:2+5 |59,5 ... |Ш1Ш2 |Сб:2 |47:2 |23,5 ... |ШШ1 ... ... |14,1 ... |ШШ2 ... ... |9,4 ... |Ш2Ш3 ... ... |3,7 ... |Ш2 |- |- |- ... |Т2Т3 ... ... |20,9 ... |КК1; КК2 ... ... |10 ... |НН1; НН2 ... ... |9 ... |К1К3; К2К4 |- |- |2 ... |Н1Н3; Н2Н4 |- |- |2 ... |Т4Т5 ... ... |3,2 ... |Б3Б4 |- |- |3,2 ... |Ш3Ш4 |(сб:10) |47:10 |4,7 ... |Ш4Ш5 |- |- |2 ... |Т5Т6 ... ... |13,9 ... ... ... салу
Құрастыру сызбасын салу үшін алғашқы берілгенді таңдау негіздеуге
құрастыру ... ... мен ... және ... ... салу ... берілгенді негіздеуден тұрады. Инженерлік құрастыру бұйымның
техникалық құрылысын ... ... ... – ала ... ... ... ... міндеттер үлгілердің көлемі форманың жазық
детальдарының өлшемдерін кезінде осы форманың ... ... ... ... ... мен ... өлшемдері бұйымның кез –
келген тұсындағы қабаттар саны мен ... ... ... ... ... адам ... жақсы қонымын пайдалануға
ыңғайлылығымен үйлесімін ағзаның қызметіне қолайлы жағдайлардың ... және ... ... ... етуі ... ... ... бұйымның көркем бейнелейтін ізденістерге және
заттай көрінісін ізденістіруге де байланысты.
3.3.6. Лекал ...... ... саны ... |
| ... бойынша |Пішілгенде | |
|1 |2 |3 |4 ... | | | ... бойы |1 |1 ... ... |
|Алдыңғы бойы |1 |1 |- ... | | | ... бойы |1 |1 ... ... ... бойы |1 |1 |- ... |1 |2 |- ... жаға |1 |2 |- ... | | | ... бойы |1 |2 ... пішілген |
|Артқы бойы |1 |2 |- ... ... ... бөлім
4.1. Құралдар мен өңдеу тәсілін таңдау
1. Жұмыс орны, құралдар.
Әуелі ... ... ... ... пішу үшін ... тік бұрышты үстел
қажет, үстел жанында тіккен ... оның ... ... ... ... жататын болу керек.
Үстелден басқа: үтіктейтін үлкен ... ... ... ... басталмас бұрын сіздің үстеліңізде те қажетті заттар, сол
жағыңызда — пішу нәрселері, оң жағыңызда — ... ... бор, жіп, ... ... суыртпақтар алып отыратын істік болуы керек. Әрдайым
жаныңызда ... ... ... ... кескіштер, негізгі және
қосымша бөлшектерді сызуға арналған қағаз, лекало қию үшін ... ... ... ... калька болу қажет.
2. Матаны пішуге әзірлеу.
Көптеген маталар жуылғаннан кейін ... мен ені ... ... ... ... ... ... жұмыстарын жүргізілуі тиіс. Бірақ
бұл барлық мата үшін ... ... ... ... ... ... ... Үй жағдайындағы апшыту жұмыстары ... ... ... ... су бүркегішпен дымқылдайды. Сосын полоткалы дымқыл сүлгіге
мата таза кепкенше үтіктейді. Жасанды талшықтарды сулеп сәл ғана сығады да,
құрғақ - ... ... 2-3 ... соң ашып ... үтіктейді. Матаны
пішуге жаяр алдында ұзындығы мен ені түгелдей ескеріледі.
Матаны жаю.
Матаны ... екі ... ... ... ... екіге қайырылған.
2. Ашық түрде.
Бұйымды дайындау шартынан І-ші әдісті қолданады. Бүктеп жаю, яғни
мата ... ... оң ... ішкі ... ... отырып, ұзына бойына жаю
болып есептеледі. Ашық түрде жаю кезінде матаның барлық ... мен ... ... ... Оң беті ... қаратылады.
3. Үлгілерді орындау
Үлгілерді мата бетіне орындауда суретін, түктерін жіп бағытын ескеру
қажет. Суретті матаны пішу ... ... Егер ... ... ... ... онда ... алдында суретті бір-біріне дұрыс келтіру қажет.
Түкті ... ... бір ... ... Түк ... үлгіге қарама-
қарсы қойылса мата көркі ... ... ... үшы ... бор немесе сабынмен екі сызық ... ... 1-ші ... ... ... алынады да, 2-сі тігістік
қосымшаларды қалдырып, үлгілердегі бақылау сызықтарын, бүкпелер ... ... ... ... иық ... жең және ... ... біріктіруде тігіс ені 1,5-2 см, ал белдемшенің сәнді сызықтары 2-
5 см аралықта болады.
4. ... ... 2-ші ... бор ... сызылады. Тез қозғалған жылтыр
маталар екі қабатталып бүктелгеннен кейін қозғалысы көп ... ... ... 10 см сайын түйреуішпен бекітіледі. Мата бетіне таңдап алынған
фасондағы лекалалар түгелдей орналастырылады. Кейбір ... ... ... ... мата ... ... ... Сонымен
бірге лекалалар контурын сызған кезде жоғарыда қабылданған ... ... ... ... кезінде мата жоғары итерілмейтіндей дәрежеде
қайшы жүзі қойылады және оны осы процесті сақтай отырып жүргізіледі.
Техникалық қауіпсіздігі жөніндегі нұсқаулар
1. ... ... ... ұйымдастыру аса маңызды және қажетті
элементі және ол техникалық санитарлық ... ... ... ... денсаулық және қауіпсіздік жағдайдарын жасауға ... мен ... жаңа ... ... ... ... ... санитариялық ережелерін сақтау керек.
Тігін машиналарымен жұмыс ... ... ... ... ... Жалпы қауіпсіздік талаптар
1. Тігін машинасының қауіпті орындары
1. Ине
2. Жіптартқыш
3. Макавик
4. Қайысты желек
2. Тігін тігушінің ... ... ... ... ... үйрену
2. Өзіне тиісті жұмысты орындау.
3. Қорғаныс жабдықтарсыз, жөнделетін машиналарда жұмыс істеуге болмайды.
4. Жарақаттанғанда медпунк және ... ... беру ... ... ... ... шаралары:
1. Арнайы киім кию.
2. Өз жұмыс орнын тексеру.
III. Машинамен жұмыс істеу уақытындағы қауіпсіздік шаралар мен ... ... және ... ... сабақталуы мен инені ауыстыру тек ... ... ... барысында жүргізіледі.
2. Жіптартқыш шаш орап кетпеу үшін машинаға жақын еңкеймеу тиіс.
3. ... ... ... ... екі жағынан қолмен ұстап отыру керек.
4. Машина жұмыс істеп тұрғанда инеге жақындауға болмайды.
5. Машина тазалау және майлау тек қана ... ... ... ... ... ... қауіпсіздік шараларымен қауіпсіздік әдістер
1. Жарақат алмау үшін үтікті ұқыпты пайдалану керек
2. Үтік ... ... ... ... Үтік сымы ... үтік бетіне айқаспауы керек.
4. Үзіліс уақытында үтікті өшіру керек.
5. Үтік жұмысында ағаш немесе резинкалы ... болу ... Ине және ... ... ... ... Ине мен ... киімге түйреуге, ауызға салуға болмайды.
2. Сынған инелерді түйреуіштерді, катушкаларды тастамай жинап ... ... ... белгілі қораптарға сақтау керек және қайшыны жабық алмас
бетінен ұстап сақина жағын ұсыну керек.
4.2 Өңдеу ... жеке ... ... дайындау мынадай келесі ... ... ... дайындау арқылы өндірісте жаңа сән
үлгілерін қолдану киімді ... ... ... және ... ... ... ... жеке сұранысына қарай сән бағытына сай
(фасон. Таңдау, материал таңдау, ... алу, ... ... ... ... ... ... пішуге дайындау (примерка) тапсырыс
берушінің дене ... ... ... фасонын таңдау, өлшем алудан
киін киімді тігу, ... ... ... ... ... алып тапсыру.
Ылғалдық – жылумен өңдеу жұмыстары.
Бұйымдардың сырт көрінісін П.Ж.О (ВТО) өткізудің сапасына ... ... оны ... ... ... маңызы бар.
Дымқылдық – жылулық жұмыстар.
Бұйымдардың сырт көрінісі дымқылдық – жыулық ... ... ... ... сондықтан оны дұрыс өңдеудің маңызы бар.
Дымқылдық – жылулық ... ... ... ... ... қажет.
1. Бөлшектерді алдын – ала дымқылдайды немесе булайды, ... ... ... ... Тігісті үтіктер алдында оны екі жағынан отырғыза үтіктеп алу керек.
Кейін шығыңқы жерлерді бөлшектер бетіне жатқыза ... ...... ... ішкі ... тігіс бетіне ешнәрсе
жаймай-ақ оң бетіне жайып ақтару ... ... ...... ... ... негізінен ішкі
жағынан, ал преске салуды оң жағынан атқарады.
5. Үтіктеген соң көктеу жіптері ... мата ... ... ... – жылулық өңдеуден екі қайтара өткізу ұсынылады: алдымен
сәл дымқылдап немесе дымқылдамай үтіктейді, ... ... ... қайта үтіктейді.
6. Дымқылдық – жылулық өңдеуден өткізу нәтижесінде бұйым бөлшектерінің
оң ... ... ... ... ... ... келтіреді.
7. Ашық түсті материалдардан әзірленетін бұйымдарды дымқылдық –
жылулық ... ... ... ... немесе престің жастығын ақшыл
матамен жабады.
8. Дымқылдық – жылулық ... ... ... болған соң, бұйым оған
берілген форма толық тұрақталғанға дейін ілінген күйде кептірілуі тиіс.
Дымқылдық – ... ... ... ... ... ... ... табылады: температура, престеу, қосымша өңдеуден өткізу
уақыты және дымқылдау.
Ылғалдық – ... ... ... (ВТО)
|№ |Құрал өндіріс |Қыздыру ... әсер ету ... | | |
| ... ... | ... |
| | |(С0) | | | |
| | | ... ... | | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 ... ... ... үтік | | | | ... әдібін, бел әдібін |
| |столы |160 |60 |- |10 ... ... ... үтік | | | | ... жай ... ... |С 3 – 315 |130 – 150 |60 |- |10 ... ... ... ... ... үтік | | | | |Жан ... иық |
| ... |165 |60 |- |10 ... ... |
| | | | | | ... қолданады |
4.1.3. Құралдарға ... ... | | ... |
| ... ... |Тігіс туралы |қадамының |
| | | | ... ... ІІІ | | ... және ... ... 116 – 2 |ПМ3 |1200 ... |1 – 4мм |
| | | |әрі ... | ... ... | | ... үш | ... ... |3500 ... ... |4мм ... ... салт – дәстүрін көрсететін, айрықша бейнелейтін
қол өнердің бір көне көзі ... ... ... малы, оның ішінде небір
шабандоз ... ... ... ... ... жаны ... ... ұшар қанаты, басар тауы, алтын қамалы болып келген. ... ... ... ... ... кеңіл бөліп, аттың жауырынын
соқпастай, өкпесін қақпастай арнайы ер – тоқымдар, жүген, ноқта, ... ... ... ... ... сұлулығына, толықтырып,
толтырып тұратындай ... ... ер – ... қызғылт
қайыстан өрнектеліп өрілген жүген, құйысқан, бедерленіп ... ... ... ... ... ... ... халыққа кең тараған ерлердің бірнеше түрлері бар
ер – тұрмандардың түрлері мен аттары олардың сыртқы түр ... ... ... ... қолдануларына байланысты болады. ер –
тұрманның қасының түріне, ... ... ою - ... ... пен ... ... ... қарап және халықтың әлеуметтік,
экономикалық тұрмыс дәрежесіне қарай балалар, әйелдер, ... ... ... рулар ерлері деп бірнеше топқа бөлінеді. Сонымен қатар ер ... ... ... ... ... мінуге, батырларға,
байларға арналған ерлердің түрлері жасалады. Әдемі жеңіл, көрнекті ... ... мен қыз ... ... ... ... ... шығып отырды.
Қазақ халқы – кең байтақ республика жеріндегі ертеден қалыптасқан көне
мәдениеттің тікелей ... және сол ... ... ... Бұл ... әр кезеңде Қазақстан жеріне жан – жақтан келген
көшпелі тайпалар мен халықтардың, ... ...... Орта – ... орыс ... да мәдениеті әсер етті. Сайып келгенде, жергілікті көне
мәдениет сырттан ... ... ... сан ... ... ... жақсару, жаңғыру үстінде болды. Осындай толассыз дамудың
нәтижесінде ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ... ... ... ... қол ... өз дамуында айтарлықтай жоғары деңгейге
көтерілді.
Қазақ қолөнер ... ... ... там ... ...... ... көпшілігінде жабдықталған арнайы шеберханалардың
болмауы. Әсіресе, ершілер, зергерлер, етікшілер, тағы да ... ұсақ ... ... ... ... қысы – жазы өзінің тұрғын үйінде
немесе жасатушының мекен – жайында жатып істеді. Мұндай ... ... ... да, құрал – саймандары да көші – ... ... ... ... ... олар ... елмен бірге жайлауға көшіп, өзінің
шағын киіз үйінде-ақ істей берді.
Жалпы ер қосу өнері қазақ халқы үшін ... өнер ... ... ғажайып қолөнер туындыларынан алынып «Жас дәурен» деп ... ... ... киімдер жас жігіттерге және жас қыздарға арналып
тігілген. Ата – ... ... ... келе ... ... ... ... – тоқымды алу себебіміз, онда нағыз ұлттық өрнектер нақышына ... ... ... Ер – ... жасауда қатты және жұмсақ
былғарылар, күдері қолданған. Осы ... ... ... біз жаңа
заманға сай, жастарға лайықты етіп, ... ... ... ... Бұл ... сырт ... ... олардың ұлттық үлгіде
жасалғанын көруге болады. Әрбір ... ... ... ою - ... ... ... киімі үшін ою - өрнектің алатын орны өте зор.
Әсіресе, ... ою - ... ... оның жас ... ... ... пен күнделікті киімнің ерекшелігі оның ... - ... ... ... бір ... ғана тән тума ерекшеліктері
сол халықтың бейнелеу, әсемдікті қабылдау ... ... ... ... ... ... ... Қазақ қолөнерінің ертеректе
пайда болғанын Дабий тауларында бейнеленген суреттер, ... ... ... дәлел бола алады.
Сан ғасыр бойы халық арасында аталған өрнектің элементтері өзгертіліп
немесе түп – ... ... ... ... ою - ... ... ие ... шарықтау шегін байқасақ, енді бірде тоқырау кезеңдерін
көруге болады.
Қазақ киім – кешегі – ...... ... келе жатқан, елдің
ғасырлар бойы қалыптасқан сезімталдық тамғамын, сәндікке, үйлесім бірлігіне
көркемдікке ... ... мен ... ... бойына
сіңірген құбылыс.
«Асыл мұра» жиынтығының негізгі мақсаты ... ... мұа ... ... ... киімімізді кәзіргі заманға сай етіп, жаңа ... ... ... ... ою - ... былғарыдан, күдеріден қырқылып
жабыстырылған. Жиынтықтың негізі ат - әбзелдерінен ... ... қылы да ... Ерсіз – атты, атсыз – ерді елестету мүмкін емес.
Сол себебті жиынтықта ... ... ...... ... ... ... киімі құлазыған кең даланың үскірік аязы мен аптап
ыстығының, салқын самалы мен ... ... ... ... бар ... ... өткен Сарыарқа мен оған іргелес жатқан ... ... ... қауымның, таңның атысынан күннің батысына дейін тізе
бүкпей,жер шұқылап, мал ұстап күн ... Сыр ... ... мен ... – Шу ... ... отырықшы және отырықшыелдің
ғасырлар бойы реттеуге көне қоймаған тұйық шаруашылығы мен ... ... ...... ... ...... болғандықтан, қарапайымдылығымен, үйлесімділігімен, жүріп – тұруға
ыңғайлайлылығымен ерекше.
Халық шеберлері киім тіккенде іс ... ... ... дене ... бет ... ... тексерген. Киім – кешекті әр
жерде мүмкіншілігіне қарай өзінше тіккенімен, бүкіл ... тән ... ... бояу – ... сақтап, әсіресе оның қыздар, әйелдер,
кейуаналар киетіндерін ... ... киім – ... ... ... ... күштерінің
деңгейін, шаруашылығының даму үрдісін, тіптен меңіреу табиғаттың әсерін,
сол сияқты көрші ... ... ... ... Оның ізін жоғалтпай,
әрін тоздырмай әлі де болса ел ... ... ... ... Оған ... түрлі маталардан тігілетін шапан, бешпент, камзолдардың, аң терілерінен,
қаракөл елтірісінен, жұқа ақ ... ... бас ... ... ... ... тағылардың республика тұрғындары арасында кеңінен ... келе ... ... ... ... пішімінің мұқият
ойластырылғаны ондағы киім ... біте ... ... пен ... ... киім ... де ... пайдалануға болатынын
көрсетеді. Тіпті егде тарта бастағандардың киім – ... ... ... ... ... мен ... сарынының қатар
пайдаланылып келе жатқанының өзінде үлкен мән бар.
Қазақы киімді қастерлеу әрі құрмет тұту елдің есейгенін, оның ... ... Оның ... ... де, ... ... – тарихи
өмірінде де елеулі орын алатыны даусыз. ... ... киім – ...
ұрпақтан – ұрпаққа алмасып келе жатқан, елдің ғасырлар бойы қалыптасқан
сезімталдық ... ... ... ... көркемдіке ұмтылған
жасампаздығы мен шығармашылығының жетістіктерін бойына сіңірген құбылыс.
Оның қай-қайсымыздың болса да ұлттық мақаныш сезімімізді оятатыны хақ.
Пайдаланылған әдебиеттер
Негізгі:
1. Н.Ә. ... ... 2006 ... ... өз дамуындағы жаңа
серпіліс жасау қарсаңында» атты Қазақстан халқына ... К ... ... ... ... и ... ... Президента
Республики Казахстана Н.А.Назарбаева в ... ... ... ... 27.05.2006. Каз. Правда. № 131-132
3. Қазақстан ... ... ... ... 1999 ... Қалыбекова А.А. Теоретические и прикладные основы народной педагогики
КАЗАХОВ. Алматы. БАУР, 2005.-200 стр.
5. Әбдіғапбарова Ұ.М. Қазақтың ... ... (оқу ... 1999ж., 152 ... ... Ш. ... қолөнері:-А: Рауан. 1992.-120 б.
7. Бағжаева С. Әйел және балалар киімдерін сәндеп өңдеу. Алматы: 1999.231б.
8. Бейсенбаева А.А. Пәнаралық байланыс ... оқу ... ... ... Алматы. Республикалық баспа кабинеті; 1995 ж., 117 бет.
9. Байбатшаева А.Е., Жолдасбекова С.А. Тоқыма ... ... ... 2002 ж-71 ... ... С.А. ... көркемдеп сәндеу.- Шымкент, М.Әуезов
атындағы ОҚМУ 2003. 114 б.
11. Қабдықайырұлы Қ. және басқалар. Оқытудың педагогикалық ... ... 1999ж. - 149 ... ... М., ... С. ... ЖОО ... оқу құралы. Гумилев атындағы ЕАУ Астана, 1999-321
13. Құтпанбаев Ә. Еңбекке баулу және ұлттық тәрбие /көмекші құрал/-
Алматы, 2001 ж. 94 бет.
14. ... Т. ... және ... /Оқу ... ... ... ... Қазақтың білім академиясының Республикалық
баспа кабинеті, 2000 ж. 110 бет.
15. Ғаббасов С. Халық ... ... ... А.:
"Әл- Фараби" баспасы-1995.-450 б.
16. Кругликов Г.И. Методика ... ... с ... ... М.: ... центр «Академия», 2004.- 480 с.
17. Ұзақова А.С. Тігін өндірісінің техникасы мен технологиясы. Шымкент.
1999.- 47 ... ... Л.Б. и др. ... ... ... в ... общеобр.
Учрежд М.: Просвещение, 1996.- 130 с.
19. Андреянова Л.И. ... ...... ... ... ... ... А.Ф.,Фомина З.М. Практическая работа по моделированию
женской одежды.- М.:Легпромбытиздат, 1992,-256 с.
21.Жұмабаев М. Педагогика. ... ... 1995.- 265 ... Қожахметова К. Мектептің ұлттық тәрбие жүйесі: теория және
практика. А.: Республикалық баспа кабинеті, 1999 ж, 130 б.
23. Лихачев В. М. ... Курс ... ... ... Для студентов пед.
учебн. Заведений М.: Юрайт, 1999.-464 с.
24. Левицкая Л.В. Технология швейных ... ... ... ... ... ... с.с: ил. ... М.: - 1986 г.
25. Симоненко В.Д. Методика обучения учащихся основам предпринимательства.
Брянск, ... ... ... Т. ... ... Оқу құралы.- Алматы: "Қазақ
университеті", 1993-240 ... ... А.Т. ... ... по ... легкой одежды:
Учеб. пособие для учащихся профессиональных учебных заведений. - М.: ... Изд. ... ... 2000.-176 с:
28. Юдина Е.Н., Евтушенко. М.А., Иерусалимская О.А. Шейте сами ... ... ... ... ... с: ил. 29. ... ... беретін мектепке арналған оқулық /К.Өстеміров, Б.Қалназаров,
Г.Шымеекева, ... ... ... бет, суретті,
кестелі.
30. Технология. Қазіргі заман талабының тұрмыс ... ... ... Алматы. 2000 ж., 71 бет.
31. М.О.Әуезов атындағы ОҚМУ-нің аға оқытушысы А.С. ... Б. ... 44 орта ... ... баулу пәні мұғалімі Р.А.Наурызбаева.
Бағдарлама. "Қолөнер" (8-11 тереңдетілген сыныптар үшін) Шымкент —2001.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері19 бет
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет
Абайдың ақындық өнері22 бет
Айтыс өнері31 бет
Айтыс өнерінің психологиялық табиғаты және этномәдени құндылықтарды дамытудағы рөлі65 бет
Аударма өнері және көркемдік түсініктер туралы21 бет
Аударма өнері және көркемдік түсініктері20 бет
Аударма өнері және көркемдік – эстетикалық, шеберлік проблемалары102 бет
Ағашты өңдеу, әшекейлеу өнері21 бет
Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь