Ертегілерді оқушылардың тілін дамытуда пайдалану тәжірибесі және оның нәтижесі

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

I.ТАРАУ. Ертегілерді оқушылардың тілін дамытуда пайдаланудың педагогикалық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1 Халық ауыз әдебиеті және оның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 5
1.2. Оқушылардың тіл байлығын дамытуда ертегінің орны, зерттеуші
ғалымдардың ой . пікірі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 16

ІІ.ТАРАУ. Оқушылардың тіл байлығын дамытуда ертегілерді
пайдаланудың әдіс. тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
1. Ертегілердің тәрбиелік мәні және оларды оқу . тәрбие процесінде пайдаланудың жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
2. Ертегілерді оқушылардың тілін дамытуда пайдалану
тәжірибесі және оның нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 43

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Кіріспе
Дипломдық жұмыстың көкейкестілігі. Ертегілер әрқашанда қазақ халқының өмірінде маңызды роль атқарып келген. Себебі, ертегілердің мазмұнында халықтың тұрмыс тіршілігі салт-дәстүрі, әдет- ғұрпы, бүкіл болмысы, адамдардың өзара қарым-қатынасы, мінез-қүлқы т.б. бейнеленген. Ұрпақ тәрбиесінде ең тиімді тәрбие құралы ретінде ертегілер тілі жеңіл, түсінуі оңай болғандықтан, ертегілердің балаларға отансүйгіштік, еңбексүйгіштік, т.б. тәрбиелер беруде ғана емес, олардың тілін дамытуда да атқарар қызметінің маңызы өте зор. Ертегілер бастауыш мектеп оқушыларының ой-өрісін жетілдіріп, Отанын сүюге, елін қорғауға, өнерді игеруге, жалпы адамгершіліктік құндылықтарды бойына сіңіруге септігін тигізеді. Сонымен қатар баланың сөздік қорын да молайтуда қызметі өте зор. Ал сөздік қоры мол, тілі дамыған бала - үздік оқушы, себебі жоғарыда аталғандар - жақсы үлгілердің негізі. Ой өрісі дамып, сөздік қоры молайған баланың айтар ойы да, істер ісі де өнегелі болмақ. Демек, бала тілін дамыту - қоғам дамыған сайын күнделікті қажеттілікке айнала беретін ең өзекті мәселелердің бірі. Оның үстіне еліміз егемендік алғалы бері мемлекеттік тілде сөйлеу соны оқыту әдістемесін жетілдіру, соның ішінде, бала тілінің дамуы мен сөздік қорының молаю мәселесі әдіскер ғалымдардың зерттеуінен түспей, назардан тыс қалмай жүрген мәселелердің бірі. Сондықтан диплом жұмысы өзекті мәселеге арналған деп білеміз және де ертегілер арқылы бастауыш мектеп оқушыларының тілін дамыту енді-енді ғана қолға алынған мәселе екендігін ескерсек, біздің жұмысымыздың көкейкестілігі даусыз екендігіне ешқандай күмән жоқ.
Дипломдық жұмыстың объекті. Бастауыш мектептегі оқу - тәрбие процесі.
Дипломдық жұмыстың пәні. Ертегілер арқылы оқушылардың тілін дамыту процесі.

Дипломдық жұмыстың мақсат. Қазақ халқының ауыз әдебиеті жанрларындағы ертегілерді оқыту барысында пайдаланып, балалардың тілін дамыту жолдарын көрсету.
Дипломдық жұмыстың міндеттері:
- түрлі әдебиеттерді пайдалана отырып халық ауыз әдебиеті туралы қысқаша мағлұмат беру;
- ертегілердің түрлері мен олардың тәрбиелік мәніне шолу;
- оқушылардың тілін дамытуда ертегілердің рөлін сипаттау;
- бастауыш сынып оқушылардың тілін дамытуда ертегілерді пайдаланудың әдістемесін ұсыну.
Дипломдық жұмыстың ғылыми болжамы: Бастауыш мектепте ертегілерді оқыту арқылы балалардың сабаққа қызығушылығын арттыруға, сол арқылы тілін дамытып, сөздік қорын молайтуға қол жеткізуге болады.
Диплом жұмысының құрамасы: Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Аникин В.П. Фольклор как коллективное творчество народа. ─ М., 1969
2. СоколовЮ. М. Значение фольклора и фольклористики (в конструктивный период). ─ М.,
3. Радлов В. Алтын сандық. ─ Алматы, 1993. [15 б].
4. Диваев Ә. Тарту. ─ Алматы,1992.[17-18б].
5. Райымова Қ. Ертегінің тәрбиелік мәні. ─ // Бастауыш мектеп. ─ 1998. ─№4. ─ б. 20-21.
6. Жұмабаев М. Педагогика. ─ Алматы, 1994
7. Алпысбаев Т. Қазақ халық әдебиеті. Т.З; Ертегілер. ─ Алматы: Жазушы» 1975ж. 135-1846.
8. Айдашаев А. Қазақ халық әдебиеті. Ертегілер. ─ Алматы: «Жазушы» 1979ж. 112-1466.
9. Бердібаев Р. Сарқылмас қазына. ─Алматы: «Мектеп», 1983ж., 145-2016.
10. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. ─ Алматы: Мектеп,1991ж. 3-376.
11. Сабыров Т. С. Оқыту теориясының негіздері. ─ Алматы, 1993. ─ 64-бет.
12. Әбдірасылова А.Ә. Әр түрді жанрдағы мәтіндерді оқыту. ─ Астана,2003. [18-21]
13. Рахметова С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі, ─ Астана,2003. [60-61].
14. Әуелбаев Ш., Ә.Наурызбаева, Р.Ізғыттынов, С.Тәжімбетова. Ана тілін оқыту әдістемесі. ─ Алматы,1998.
15. Лесбаева С. Әдістемелік жұмыстарының жетістіктерінің диагностикасы. ─ //Мектеп. ─ 2006, №2. ─ б. 34-36.
16. Егенова А. Ертегіні әңгімелеп беру немесе мәнерлеп оқу. ─ //Қазақстан мектебі. ─2004. ─ №5. ─ б. 13-15.
17. Шәріпова Ж. Ана тілі сабағында ертегілерді оқыту. ─ //Қазақстан мектебі. ─2003. ─№2. ─ б. 20-21.
18. Қазақ ертегілері: Аңыз, тұрмыс-салт, қиял-ғажайып, хаиуанаттар туралы ертегілер. Алматы «Балауса» 2004ж. 27-346.
19. Қалиев С. Халық ертегілері. ─ // Тәрбие құралы. ─ 2005. ─ №11. 3-76.
20. Қалқабаева М. Балалар әдебиеті-тәрбие құралы. ─ Алматы: «Мектеп» 1976ж. 68-1016.
21. Мұқанов С. Халық мұрасы. ─ Алматы: «Мектеп», 1980ж. 122-126 б.
22. Сүйіншәлиев X. Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. ─ Алматы: «Мектеп», 1967ж. 11-186.
23. Тойшыбаев С., Дайрабаев Ғ. және Қожакеев Т. Мектепте қазақ әдебиетін оқыту. ─ Алматы: «Мектеп», 1980ж. 80-886.
24. Хайуанаттар туралы қазақ ертегілері. ─ Алматы: «Ғылым», 1979ж. 12-376
25. Сайлыбаева Ж. Ауыз әдебиеті үлгі арқылы баланың тіл байлығын дамыту. ─ 2004. ─ №5. ─ 25-26 бет.'
26. Бартаева О. Бастауыш сыныпта ертегілерді оқыту. // Бастауыш мектеп, 2004. № 11. ─ 18-20 бет.
23. Р. Берекенова «Ауыз әдебиетінің ғажап үлгілерінің бірі- ертегілер». // Ұлағат. ─ 2004. ─ №2 47-49 бет.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ------------------------------------------------------------
-----------------------------3
I-ТАРАУ. Ертегілерді оқушылардың тілін дамытуда ... ... ... ... ауыз әдебиеті және оның түрлері-------------------------------
------- 5
1.2. Оқушылардың тіл байлығын дамытуда ... ... ... ой - ... ... ... тіл ... дамытуда ертегілерді
пайдаланудың әдіс- тәсілдері--------------------------------------
--------------23
1. Ертегілердің тәрбиелік мәні және оларды оқу - ... ... ... ... ... ... оқушылардың тілін дамытуда пайдалану
тәжірибесі және оның ... ... ... ... ... ... Ертегілер әрқашанда қазақ халқының
өмірінде маңызды роль ... ... ... ... ... тұрмыс тіршілігі салт-дәстүрі, әдет- ғұрпы, бүкіл болмысы,
адамдардың ... ... ... т.б. ... ... ең ... ... құралы ретінде ертегілер тілі жеңіл, түсінуі
оңай болғандықтан, ертегілердің балаларға отансүйгіштік, ... ... ... ғана емес, олардың тілін дамытуда да атқарар
қызметінің маңызы өте зор. ... ... ... ... ой-өрісін
жетілдіріп, Отанын сүюге, елін ... ... ... ... ... ... сіңіруге септігін тигізеді. Сонымен
қатар баланың сөздік қорын да молайтуда қызметі өте зор. Ал ... ... тілі ... бала - ... ... ... ... аталғандар - жақсы
үлгілердің негізі. Ой ... ... ... қоры ... ... ... ... істер ісі де өнегелі болмақ. Демек, бала тілін дамыту - қоғам дамыған
сайын күнделікті қажеттілікке ... ... ең ... ... ... ... еліміз егемендік алғалы бері мемлекеттік тілде сөйлеу соны
оқыту әдістемесін жетілдіру, соның ішінде, бала ... ... мен ... ... ... ... ... зерттеуінен түспей, назардан тыс
қалмай жүрген мәселелердің бірі. Сондықтан диплом жұмысы өзекті мәселеге
арналған деп ... және де ... ... ... ... тілін дамыту ... ғана ... ... мәселе
екендігін ескерсек, ... ... ... ... ешқандай күмән жоқ.
Дипломдық жұмыстың объекті. Бастауыш мектептегі оқу ... ... ... пәні. Ертегілер арқылы оқушылардың тілін
дамыту процесі.
Дипломдық жұмыстың мақсат. Қазақ халқының ауыз ... ... ... ... ... ... ... дамыту жолдарын
көрсету.
Дипломдық жұмыстың міндеттері:
1. ... ... ... отырып халық ауыз әдебиеті ... ... ... ... түрлері мен олардың тәрбиелік мәніне шолу;
3. оқушылардың тілін ... ... ... ... бастауыш сынып оқушылардың тілін дамытуда ертегілерді ... ... ... ... ... ... мектепте ертегілерді оқыту
арқылы балалардың сабаққа қызығушылығын арттыруға, сол ... ... ... ... молайтуға қол жеткізуге болады.
Диплом жұмысының құрамасы: Дипломдық ... ... екі ... және ... ... тізімінен тұрады.
I ТАРАУ. Ертегілерді оқушылардың тілін дамытуда ... ... ... ауыз әдебиеті және оның түрлері
Адамзат баласы табиғаттың сыр-сипатын, жұмбағын, қоғам өміріндегі түрлі
болмыстың мәні мен ... ... мен ... ой-сана қуатымен,
ғылыми-диалектикалық әдіспен зерттеп білсе, енді бірде көркем сөз өнері,
соның ішінде өмір ... ... ой ... ... ... ... - фольклор шығармаларынан танып біледі.
Әр елдің, әрбір халықтың өзіне ғана тән фольклоры болады десек, соның
сан-алуан нұсқалары қай ... ... ... ... ... Оның жанрлық, көркемдік ерекшеліктері, ұлттық және ... ... Ауыз ... бөлінетін ерекшелігі қайсы дейтін көптеген ... ... ... жауап беру үшін фольклор шығармаларының ерекшеліктерін
зерттеп, анықтау қажет.
Образды ойлау адам санасының өзгеше бір формасы. Ол ... ... ... туды ... ... төңірегінде сан-салалы. пікірлер, ғылыми
тұжырымдар болды. Солардың бірі алғашқы қауымдық құрылыс ... ... ... ... қалыптаса қойған жоқ еді дейтін пікірге сайып ... ... ... ... ... ... ... тойтарыс
бергенді. Қоғам дамуының сәби кезеңінде қалыптаса ... ... мен ... ... ... ... жақын. Осыған біз «халық
ауыз әдебиеті» ... ... да ... жүрміз. Халық әдебиеті жазба және ауыз
әдебиеті болып бөлінеді. Бірақ екеуі де ... ... ... соның
тікелей жемісі болып табылады. Бұлардың ... ... да ... ... ... ... ... бір сатысында, жазба
мәдениеті
шыққан кезеңде туады да, оның өмір ... ... бір ... ... ... стиль және жанр ерекшелігінде суреттеп көрсететін ... ... Ауыз ... ... ... ... мен ... сөздің
озық үлгісі ретінде қалыптасқан. Оның айтушылары халық арасынан шығып
отырған. Келе-келе ауыз әдебиеті мен ... ... ... ... ... ... ... екі саласын жасаған. Кейде олардың сюжеттері де
ортақ ... ... ол ... сипатқа (көп варианттылық, ауызекі
айтылуы) ие болса, енді бірде қалалық (жазба) мәдениетке ... ... екі ... ... ... да осында. Сол себепті жазба әдебиетті
былай қойғанда, ауыз әдебиетінің өзін фольклор шығармаларының ... ... ... көрінеді.
Фольклор туындыларының өзіндік ерекшеліктері болады. Ең алдымен,
фольклор - ... ... Оның ... ... тұрмыс-салты, театр, сөз,
би және ән-күй өнері бір-бірінен ... ... ... ... шығармаларына тән осы белгіні белгілі орыс ... де ... еді. ... аталған терминдерді саралай
келгенде, фольклордың бұл сипатына «халық ауыз әдебиеті» деген ... ... ... ... ғылыми термин көп ... XIX ... ... осы атау ... та ... Алайда бұл да
фольклор шығармаларының сипатын толық аша бермейді, «Халық ауыз әдебиеті»
деген ... ... ... ол фольклордан жіктеліп шыққан, бірақ әлі де
болса дәстүрлі байланысын үзбеген жеке бір арна ... ... ... ... ой, оның материалдық қабығы - тіл ... ... ... өлеңнен ән және би бөлініп шығады. Осыған орай халық
поәзиясын орындаушылардың да ... ... ... ... біз ... қарапайым аноним айтушылары, ертекші,
ақын, жырау, айтыс поэзиясының дарынды иелері - импровизаторлар дейміз.
Қоғам ... сәби ... ... шығармаларын орындаушылар
отбасы, ошақ қасындағы қарт-қариялар болған. Оларды біз халық поэзиясының
қарапайым жасаушылары ... ... ... шығармаларының жасаушылары
да, айтушылары да халықтың өзі болып шығады. Өнері өрге ... ... ... ... ... де ғибратты сөздер мен ... ... іліп ... ... дамытып, нақышына келтіре орындайтын болған.
Жырау мен жыршылар көлемді эпостық жырларды айтуды ... ... ... ... тұрмыс-салт айтыс сияқты ұсақ формалы өлеңдерді
кішігірім айтушылар тудырып, көпшілікке ортақ ... ... ... Осы ... ... атадан балаға жетіп, ел аузында сақталып келген
көркем сөз өнерін, оның айтылу және ... ... ... ... поәзиясын «фольклор», ал оны зерттейтін ғылым саласын
«фольклористика» деп атайды. Неміс ғалымы ... ... ... халық даналығы деген ұғымды білдіреді. Осы пікірді (Folk - халық, Іоге
- білім, даналық) ағылшын ғалымы У.Дж. Томс та ... ... ... ... туған өлең-жыр, ертегі, аңыз, түрлі наным-сенімдерді ... ... ... оның мәні ... Н.П. ... Е. В. ... Ф.И. ... Веселовский, В.Ф. Миллер, Е.Г. Кагаров, Ю.М. Соколов, В.Е. Гусев, В.Я.
Пропп, В.П. Аникин, Ю.Г. Круглов, П. Г. ... ... ... ... де ғылыми пікір айтып, ой қозғаған. Мысалы, ... ... ... ... ... тарихшы, этнограф, тілші-лингвист
және әдебиет тарихын зерттеушілер үшін аса ... айта ... ... ... ... ... Б.Н. Путилов та фольклорды халықтың
(ұжымдық) тұрмыстық әлеуметтік және өндірістік қатынастарымен сабақтастыра
сөз етеді. Рас, Б.Н. ... ... ... де ... оны бір ғана көркем сөз ретінде ... ... ... ... синкреттік өнер ретінде бағалайды. Е. В. Аничков фольклорды діни
нанымдармен байланыстырса, В.Ф. Миллер әтнографиямен ... сөз ... ... ... ... ... ... фольклор шығармаларына
бір ғана тұрғыдан сыңаржақ баға берудің ұтымсыздығы көзге түседі. Фольклор
туындыларына біржақты баға ... ... оның ... ... ... В.Е. ... те атайды.
Фольклор шығармаларының табиғаты туралы М.К. Азадовский, Ю.М. Соколов
сияқты ... ... да ... ... ... Өзінің «Фольклор как
коллективное творчество народа» (М., 1969) деген еңбегінде В.П. ... ... ... екі ... ... ... анықтай
отырып, Ю.М. Соколов - М. К. Азадовский бағыттығына қарсы уәж айтыпты. Ол
қандай бағыттар? Алғашқысы - ... ... ... ... ... ... ... соңғысы - фольклор шығармалары ... ... ... меже ... (Белииский, Буслаев, Миллер)
бағыттар.
Орыс, кеңес фольклористикасында туған түрлі ... ... ... өз ... ... ... болуға тиіс. Алайда бұл тұста
кейбір ғалымдардың фольклор шығармаларының мәні туралы ... бір ... ... ... дәл осы мәселе төңірегіндегі басқа да
тұжырымдарын елемей, ескермей кетушілік де бой ... ... ... П. ... сын ... ... Ю. М. Соколов
әдебиетті фольклормен, фольклористиканы әдебиеттану ғылымымен байланыстыра
отырып, ... ... ... ... де теріске шығармайды. Атап көрсетер
болсақ, өзінің «Значение ... и ...... - ... ... ол халық поәзиясының маңызды, бір буыны ретінде
фольклор туындыларын атай отырып, оған ... және ... ... қолданудың қажеттілігін баса көрсетеді. Бұл
тұста ... ... ... оның фольклор мен әдебиеттің бірлігі
жайындағы пікірінен көп бұрын айтылғандығын да ... ... ... В. ... осы бір пікірін қазақ зерттеушісі Б.Абылқасымов та ... ... ... ... бір ... болса, фольклористика -
әдебиеттанудың бір бөлімі» деген тұжырымын келтіріпті. Автордың бұл ... ... ... да ... пікір. Өйткені ол 1934 жылы жариялаған
«Проблемы истории фольклора» деген мақаласында фольклорды халық тұрмысымен
тығыз байланыстыра сөз ... Оны ... ... өттік.
Фольклор жанрлары туралы В.Я. Пропптың пікірлері де жанды. Ол бір
халықтың ... тән ... ... бір ... ... ... ... айтарлықтай нәтиже бермейтіндігін айта отырып, үш түрлі
межені ... ... а) ... ... поэтикасын зерттеу; ә)
фольклордағы халық тұрмысымен байланысты жанрларды анықтау; б) олардың
орындалу ... ... жете ... ... айтылғандарға фольклор шығармаларының тағы да ... ... ... еді. Олар - фольклордың коллективтік және ... ... ... ... және ... ... ... көпшіліктің өзі тудырғандықтан. Ол елдің тұрмыс-
тіршілігімен тығыз байланыста болған. Әр ел өз басынан ... ... ... Олай ... ... ... ... тарихилығы
жағынан авторлық сипаты бар кез келген туындыдан анағүрлым шыншыл, әсерлі
де көркем. Сол ... ... ... ... ... мен түрлі
сезімдерін дәл танып білуге болады. Қазақ фольклорының тарихилығының басты
бір көрінісі ... ... ... әсерлі болатын себебі - оның образдары
есте қалғыш та, тілі ерекше көркем, тартымды әрі ... Осы екі ... тағы бір ... - ... өлең жыр, жар-жар, айтыс, жоқтаудың өзіне
тән арнаулы әуені мен музыкалық мақамының ... ... ... ... мен ... ... ... бірлігіне
негізделіп, қобыз немесе домбыра аспабымен айтылған. Мысалы, Сыр елінің ... ... ... ... бір ғана ... немесе «Көрұғлы» жырын он
төрт түрлі мақаммен жырлаған. Демек, фольклор ... ... ... ... де ... Оның ... ... ән мен поәзияны
қатар меңгерген шебер ... ... ... тағдыры, оның өмірден көрген қайғы-
қасіреттері мен мұң-зары, ... ... ... ... ... ... ... қоштасу өлеңдерінде халық өз теңіне қосыла алмаған
қазақ қыздарының ауыр ... үн ... ... ... да
тындаушысына ұстаздық жасап, олардың ... ... ... ... Мұндай өлең-жыр мен ән-күй көп жайда өмірдің өзінен
туындайды. Оған қазақ ... ... ... мен ... ... бола ... ... ауыз әдебиетімен сабақтасып, жазба әдебиетке жол
салған. «Дария басы — бұлақ» демекші, қандай да ... ... ... үлгісі — фольклор. Ауыз әдебиеті, одан соң жазба әдебиет туғанда
оның көптеген ... ... ... Бұл ... ... ... де бар. Мысалы, М. Әуезовтің ... ... ... ... «Еңлік—Кебек», Ғ.Мүсіреповтің
«Қозы ... ... ... ... мен ... ... алынған. Мұны фольклор
мен әдебиет арасындағы табиғи-органикалық ... ... ... сияқты ауыз әдебиетінде де өмір шындығының
сәулесі бар.
Қазақ ауыз әдебиетінің бірнеше түрі бар. Соның ішінде бастылары: халық
арасында әр ... ... ... өлеңдер, мақал-мәтелдер, аңыз-
әңгімелер, батырлар ... ... ... ... ... ... әдебиетінің бұл аталған түрлері, әрине, бір мезгілде туып, бірден
калыптасқан жоқ. ... ... ... ... ұзақ уақытқа
созылған даму жолдары бар. В.Г.Белинский «Әдебиеттің түрлері» ... ауыз ... мен ... ... ... ... ... көрсетеді. Оның айтуынша: ең ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті
мен жазба әдебиетінің айырмасы жөнінде В. Г. ... мына бір ... Ол ... ... ... ... ... оның жүртқа аты белгілі авторы болмайды, өйткені қашан да
болса, ауыз әдебиетінің авторы халық ... ... ... бір ... ... ішкі және ... ... ешбір боямасыз айқын көрсететін
қарапайым, үстіртін аңғал өлең-жырларын шығарған кімдер еді, оны ешкім ... Ал ... ... ол ... ... ... оның ... халық
емес, оның авторлары - халық рухының әр алуан жақтарын өзінің акыл-ойы
арқылы ... жеке ... ... жеке ... ... ... ... өз қолына алады, сөйтіп, әдебиет дәуірлері сол
жеке адамдардың ... ... ... ... бұл ... ... түрлері» және «Әдебиет деген сөздің
жалпы мағынасы» туралы жазған ... де ... Ұлы ... ауыз ... мен ... ... арасындағы басты
айырмашылықтың бірі жеке авторлардың болу-болмауына байланысты. Және де өз
дәуірінің, бүкіл ... ... ... жеке ... ... ... ... ой-сананың ұлғайып өскен кезінде болады;
экономиканың дамуы мәдениеттің, техниканың ... ... ... ... шығарады, кітап басу ісінің тууына әсер етеді; осыдан ... ... ... ... жазу ... баспа арқылы тарайтын
болады»,- дейді.
Демек, жазба әдебиеттің қандай ... ... та оның ... ... Соған қоса оның өмірбаяны, шығармаларының қашан, қандай тақырыпқа
арналғандығы, қай кезде баспа жүзіне жарияланғаны т.б. ... ... ... Ал ауыз әдебиетінің авторлары белгісіз болады. ... ауыз ... ... ... ... ... Онда ... болған. Мәселен, «Ер Төстік», «Күн астындағы Күнікей
қыз», «Алдар Көсе», «Қобыланды батыр» т.б. сияқты ертегі, әңгіме, ... ... да әуел ... жеке авторлар шығарған. Бірақ ол кезде жазу-
сызу өнері болмағандықтан авторлардың өмірбаяны, аты-жөні сақталмаған. ... ... айту ... туып, ел арасына ауызша айту ретімен тарап
кеткен. Олардың авторы халықтың өзі болған. Ауыз ... ... ... ... ... осылай туған.
Ауыз әдебиетінің жазба әдебиеттен келесі бір айырмашылығы - ... ... ... көп ... жалпы мазмұны, оқиға желісі, кейіпкерлерінің аттары үқсас
келетін шығармаларды бір шығарманың туынды ... яғни ... ... ... әдебиетінде көп кездеседі. Мысалға: «Қобыланды батыр» жырын алайық.
Қазіргі күнде бұл жырдың 28 ... бар. ... ... ... ... ... кейіпкерлерінің есімдері бір-біріне үқсас келеді. Бәрінде
айтылатын басты әңгіме: Қобыланды батырдың сыртқы және ішкі жауларға ... осы ... оның ... ... Бұл ... ... ... жырланады, ал ол варианттарда өз ара үлкенді-кішілі
айырмашылықтар болып отырады.
Мұнымен қатар ауыз әдебиетіңде ... көп ... ... шығарылып, халыққа ауызша айту ... ... ... ... ... ертекші өзінің ертегін (немесе ... ... ... жиналған жерінде айтады. Сол арада тыңдаушы көпшіліктің
арасынан ... ... ... ... ... оқиғасын ұғып алушылар
табылады. Енді олар сол ... ... бір ... өзінше әңгімелейді,
жаңалап айтады, алғашқы әңгімелерінің кей жерін қысқартып, кей ... ... ... ... ... (немесе жырдың) екінші бір туынды түрі,
варианты шығады.
Ал жазба әдебиетте мұндай жағдай кездесе бермейді. ... ... ... шығармасын өз атынан жариялайды, оны ... бір ... ... Қай ... кімнің, қашан шығарғаны жұртқа белгілі ... ... ... әдебиеттен тағы бір айырмашылығы бар. Ол: ... ... ... ... мен ... ... пен ... жиі кездесетіндігінен ... ... ... ... ерте ... жүні ... ... жүні қызыл екен,
Құйрық жүні үзын екен, -
деп, немесе «Баяғыда бір ... ... оның үш ... болыпты» деп
басталады. Ертегілердің бұлай басталуы дәстүрге айналып кеткен. Көптеген
ертегілердің басталуы ... ... ... келгенімен, одан кейін
әңгімелейтін окиғалардың ... ... әр ... болады. Ал жазба әдебиетте
шығарма мұндай қалыптасқан ... ... сөз ... Әр жазушы шығармасын басқа авторға ұқсатпай бастап, өзіңше
аяқтайды.
Ауыз әдебиеті мен жазба әдебиеттің арасындағы айырмашылықты ... бір ... деп ауыз ... ... ... ... келуін
айтамыз. (Мұны, яғни бірнеше өнердің бірлесе көрінуін, синкретизм ... ... ... ақын ... ... ... ... шығарған.
Сонда ол домбыраның (гармонь ... ... ... ән (кұй)
әуенін келтіріп алып, жыр әңгімесін белгілі бір сарынмен айта ... осы ... ... ... ... келгенін көреміз. Атап
айтқанда: ақындык өнер, ән (күй) әуені, көпшіліктің алдында (сахнада) ... ... ... ... тыңдаушы қауым бар. Олар бірлесе келіп,
жаңа бір ерлік жырдың ... ... ... ... ... Бұл сияқты
жағдай жазба әдебиетте кездеспейді. Ол тек ауыз ... ғана ... деп ... ... ішкі ... ... ... , бұл сұраққа екі
түрлі жауап беруге болатын сияқты .
Біріншіден, ертегіні ... - ... ... өмір ... ... жолы ақылдылық екенін бірінші кезекте , толық ... ... , сол ... өзі ... ... ... қысқа
болса да ертегіде дәлелді міндетті түрде ... , ... ... өмір ... ... ... білу .
Екіншіден, ертегіде өмір мұратына жетудегі ... ... ... ... ... ... үлкен орын берілуі,
ертегі жасаушының өзі, бұл мәселеге толық жауап беруге әзір ... ... тіл ... ... ертегінің орны, зерттеуші
ғалымдардың ой – пікірі
Қазақ халқының жас ... ... ... ... ... бірі -
ертегі. Ертегілердің мазмұнында халықтың тыныс-тіршілігі, әдет-ғүрыптары
мен дәстүрлері, бақыт жолындағы күресі, адамдардың өзара қарым-қатынастары
мен мінез-құлықтары, ... ... өз ... ... ... ... деген сүйіспеншіліктері бейнеленген. Т.Барласұлы ертегінің
адам баласына тәлім-тәрбиелік, ... ... ... айта ... "Ертегі -
рухани тәрбиенің мәні аса зор, көзіміз көріп, ... ести ... ... ... жүрекпен ғана түйсіне алатын материалдық әлеммен бірге
шегі жоқ рухани әлем болмысының біртұтас түсінікті баян етілген ... деп ... ... «ертегінің қадірі қанша деп ... ... ... ... » деп ой қорытады. Ертегі халықтың ... ... ... оның ... ... ... келе ...
ауызға тарап, келешек ұрпаққа ... ... ... ... ... деп ... ... туралы анықтаманы М.Әуезов былай ... деп ... ... елдің дүниеге көзқарасын білдіретін, я сол
көзқарастың ... ізін ... онан соң ... ... ... арнаулы үлгі айтатын, жамандықты жерлеп, жақсылықты көтеріп
айтқан, ... ... ... ... ... Бұл ... ... жайында еш сөз ... ... ... ... ... ... адам ... сөйлеу тілі, ойлау қабілеті
пайда болғаннан басталады. Алғашқы уақытта өте ... ... ... болды. Онда көбінесе жан – ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан. Бұл
ертегінің қиал ғажайып түрі. Одан ... XV- ... ... ... тұспа – тұс келеді. Ертегілер батырлар мен
небір ... ел ... ... ... ... ... халыққа
еткен еңбектері, ... топ ... мен ... ... ... ... ... түрлі тәсілдермен сабасына келтіріп
отырған көріністері бейнеленеді .
Кейінгі ... XIX – ... ... ... ... жол ... Онда ұлы ... Ы. ... А. ... алар орны ... өз ... бұхара халыққа арнады. Солардың ... ... ... ... ... ... ең ... зерттелуі қазақ ауыз әдебиеті үлгілерін
жинаушы, әрі оны өзге ... ... Ә. ... ... байланысты. Ол 1883 жылы ертегілер жинауды бастаған . Ең алғаш
Әулиеата уезі ... ... ол ... ... ел ... Сыр ... болып, көне құлақ қарттардан ертегілер жинайды.
Диваев әңгімелер мен ертегілерді жазып ... хат ... ... ... мен ... ... фольклорлық мұралар
жазып алып отырған . Ол ... әдіс ... : бір ... елді ... бірнеше кісінің аузынан тыңдауды әдетке
айландырып, сол шығарманың ... ... ... ... ... Ең ... нұсқаның толығырақ айтылған ... ... ... рет ... жазып алады да, ... ... ... ... барып ол аңыз – ертегі жайлы ойын ... ... ... тағы бір ерекшелігі ол ертегілерді ... ... ... ... сөз ... жариялауда кейбір түсініксіз
сөздерге коминтарийлер жазып, әрі сол ... ... ... бар ... ... те ... ... және ... екі ... яғни ... ... ... ... ... ең алдымен бала тәрбиесіндегі отбасының роліне ерекше
тоқталды. «Баланы бұзуға яки түзетуге себеп ... бір шарт рас ... ... Ол ... әке – шешенің тәрбиесі арқылы қалыптасады. ... ... ... адамгершілікті беретін ата –
ана». Баланың бойына сіңген ... ... ... ... келтіреді. Ол
бала мінезін жас шыбыққа теңейді.
Жас кезде дұрыс ... ... бала ... қисық ағаш сияқты
өсетінін отбасында теріс тәрбиеленген баланы қайта тәрбиелеудің үлкен
қиындық келтіретінін ... ... ... ... ... ... ... шығуы немесе тәрбиесі нашар отбасынан да тәрбиелі, өнегелі ... ... дей ... де, бұл ... ... ... замандас, жора –
жолдас, құрбы - ... ... ... еліктеуге болатынын
дәлелдейді.
«Тәрбиенің негізгі мақсаты мінезі ... ... ... ету, ... ете ... ... дей келе, «Баланы тәрбиелеу үшін ... өзі ... ... ... ... бала, айтып тұрғаннан көрі
көргеніне көп ... ... ... ... соң ... не ... ... іспен көрсете білу керек»- дейді. Бұл еңбекте Аймауытов «Баланы
оқытудың ... ... ... баяндайтын, оқытудың дұрыс жүйесін тауып,
білімге тез жету ... ... ... негізгі бөлімі
дидактикаға ғылыми анықтама берген».
Мағжан Жұмабаев 1922жылы «Педагогика» оқулығын жазған ... ... ... ... ... ... мәселелеріне арналған. Оның
пікірінше тәрбие саласы төртке бөлінеді. Олар: дене, жан, ақыл және ... әдеп – ... ... «Егер де адам баласына осы төрт тәрбие тегіс
берілсе, оның тәрбиесі түгел болганы. Егер де ол ... - ... ... ... жиі ұшырайтын күштерді елемейтін мықты, ... ... түзу ... ... ... дәл табатын ақылды болса, сұлу
сөз, сиқырлы әуен, әдемі түрден ләззат алып, жан ... ... жаны ... ... жаны тілеп тұратын болса ған адам
балсын дұрыс тәрбие алып, шын адам ... адам ... ... ата – ана осы төрт ... дұрыс орындасын.
Баланы тәрбиешінің дәл өзіндей қылып шығару емес, келешек заманына ... ... деу ... М. ... ... мақсатын келер күн талабымен
ұштастырғысы келеді. Ол «Ұлттың тілі кеми бастауы- ұлттың құри бастағанын
көрсетеді». Мағжан педагогикасы аса ... ... тыс, бала ... ... ... жастарына болашақты болжап, келешекке кемелденіп барар ... ... ... ... ... заманымызға сай ұсынылды деп
ойлаймыз.
Сөз соңында айтарымыз «Ертегі – соңғы қазақ ескілігін жинаушы адамдар
арасында бұл жөнінде В. ... ... ... ... ... жоқ
деуге болады.» - деп ғалым М. Әуезов жоғары бағалай, белгілі төңкеріліске
дейінгі қазақ ... ... ... ... ең ... озық ... болып табылатындығын еңбектерінің қайта басылып,
көпшілікке ұсынылатындығына берік сенімдіміз.
«Алтын сандық» жинағында «Түлкінің алдағаны», «Дудар қыз», ... ... ... ... «Хан Шентай», «Қаракөз сұлу», «Қармақ салған
жігіт», «Желкілдек», «Еркем Айдар», «Ханның қызы», «Жақсылықпен жамандық
жолдас болған», «Үш ұл» ... ... - ауыз ... ... ... келе ... көне де мол
мұрасы. Оның ертегі деп аталуының өзінен де, сол ... ... ... заманда, ерте-ерте, ертеде» деп басталуынан да оның ... ... ... ... қиын емес. Ертегілерде халық басынан кешкен,
ғасырлар ізі жатыр. Оларда еңбекші халықтың тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғүрпы,
елдік ... ... ... ... бейнеленген.
Барлық елдің ауыз әдебиетінен мол орын алған және халықтың жазу-сызу
өнері болмаған кезінде ауызша шығарған ... ... бір түрі ... ... қара сөз ... айтылатындықтан, оны халықтың ерте
заманда шығарған көркем әңгімесі деп ... ... ... ... ... ... де адам ... ету, тұрмыс тіршілік құру тәжірибесіне байланысты туған.
Жаратылыс құбылыстарын, табиғат сырын жетік білмеген, олардың ... ... ... ... ... әр ... қиял еткен;
өздерінің ауыр еңбектерін жеңілдету жайын қарастырған. Бұл жөніндегі ұғым-
түсініктерін, нанымы мен сенімін ... ... ... ... ертегі-
әңгімелердің алғашқы үлгілері туған. (Халық шығармасының бұл түрі «ертегі»
деп аталуының өзі-ақ, онда ... ... есте ... ерте
заманда туғандығын анғартады).
Бертін келе, экономиканың ілгері дамуы, қоғамдық карым-қатынастардың
алға басуы, адам баласының дүние ... ... ... өсуі жалпы халық шығармаларына, соның ішінде ертегілерге көп әсер,
еткен. Осы негізде ертегілердің алғашқы ... әр ... ... жаңа ... туа бастаған және онда адам баласының арман-
мүддесін, ой-санасы, ... ... ... ... Осы ... ... адам баласының тұрмыс-тіршілігі, өмірі, ісі басты орын алады,
қоғамдық мәні бар мәселелер көтеріледі. ... ... ... ... ... образдар арқылы бейнелеген.
Ертегіге бай елдердің бірі - ... ... ... ... сан алуан түрлері бар. XIX ... ... ... ... та ... ... В.Радлов, Г.Потанин, И.Березин,
А.Алекторов, П. ... Ш. ... ... ... белді де
белгілі ғалымдар жинап, жариялай бастады. Қазақ фольклорының ... ... ... ... ... ... «Тургайская
газета», т.б. мерзімді баспасөз бетінде жарияланып келді. «Образцы народной
литературы тюркских племен» атты 10 ... ... В.В. ... қазак,
қырғыз, ұйғыр, өзбек, әзербайжан сияқты кептеген Түркі тайпалардың әпостық
жырлары мен ертегілерін молынан жариялаған. Сонымен қатар қазақ ... ... ... ... ... башқұрт ғалымы, профессор Әбубәкір
Диваевтың еңбегі де елеулі.
Осы аталған адамдар сол кезде Орынборда, ... ... ... ... ... газет-журналдар бетінде қазақ ертегілерін үнемі
жариялап отырады. Олар өздері ... ... не ... не ... ... бір тілде ғана шығарады. Ертегілерді қазақ ... ... ... ... әрпі ... онда ... мазмұнын орысша
аударады. Бұлардың жинаған материалдары өткен ғасырдың бесінші ... ... ... ... ... облыстық ведомосында», «Ақмола
облыстық ведомосы, «Орынбор газетінде», ... ... ... ... т.б. ... ... тұрады. Қазақ ауыз әдебиетінің,
соның ішінде ертегілердің көптеген үлгілері, ... Омбы мен ... ... ... ... аталған адамдардың ішінен қазақ ертегілерін жинап бастыруда
айтарлықтай ... ... - ... А.Пантусов, Васильев,
Б.Дауылбаев, М. Досымбековтар. Олар ел арасынан жинаған материалдарын төрт-
бес ... ... ... және жеке ... етіп те ... Мысалы,
Алекторовтың жинаған ертегілері Омбы, Астрахань, Орынбор газеттерінде үнемі
жарияланып келген және ол бір ертегіні бірнеше ... ... ... ол өзі ... ертегілерін кітап етіп 1898 жылы ... ... ... екі тілде Орынборда шығарған.
Қазақ ауыз әдебиетінің үлгілерін ел арасынан жинау ісіне белсене
араласқан және бұл ... ... ... ... ... бірі Н. ... Ол ... жылдардан бастап қазақ елінің көп жерін ... ... ... және ... ... ауыз ... нүсқаларын жазып
алып отырады, жинаған ... орыс ... ... ... ... ... ... газетінде (орысша аты «Киргизская
степная газета») екі тілде үзбей жарияланып Тұрады. ... ол ... ... ... ... ... және ... халық
әдебиетінің үлгілері» деген атпен 1899-1909 жылдар арасында ... ... ... жеті жинақ шығарады. Олары Қазан қаласында басылады. ... ... ... ... ... ... қай түрі ... да замана елегінен ... ... ... ... ... Онда бір елден екінші елге ауысып, ... ... ... ... да аз ... Ертегінің түтынушылары
қоғамның түрліше тобынан шыға береді. Төменгі тап ... ... ... ... сарыны елеулі болатынын кезінде М. Әуезов
жақсы айтқан болатын. Сонымен бірге қазақ ертегілерін тек қана ... ... оны 1868 ... ... да ... ... ... кенжелету ме дейміз.
ІІ ТАРАУ. Оқушылардың тіл байлығын дамытуда ертегілерді
пайдаланудың ... ... ... тәрбиелік мәні және оларды оқу - тәрби процесінде
пайдаланудың мүмкіндіктері
Бастауыш ... ... ... ... ... ... әдебиетші М. Әуезов ертегіні үш түрге ... ... қиял – ... ...... ... ... болып
табылады. Алайда қазіргі зерттеулер ... ... ... ... бөледі. С. Қасқабасов ертегідегі қияли идеялық қызмет атқарады, бірақ
сюжеттен гөрі композицияның рөлі күшті болады деп ... Ол ... ... қиял – ... батырлық, новеллалық және сатиралық
деп бөледі.
М. ... ... ... ... қиял – ғажайып ертегілерінде
«Керқұла атты Кендебай», ... бай» ... ... ... деп ... ... ғажайып достарының көмегімен мейірімді, адал дос ... оның ... мол ... ... Оқушы барлық заттарға
көзқарасы өзгеріп, кішіпейілдікке, мейірімділікке, дос ... ... ... ... пайымдауынша, қиял – ғажайып ертегілер – шығу тегі
жағынан ертелік прозаның ең көнесі. Алғашқы қауымда ... ... ... ... ... Бас қаhармандары: аңшы, мерген, кенже бала, тазша
бала, жауынгер, батыр, т.б. ... ... ... Ертедегі табиғаттың
дүлей күштерімен алысып, күнделікті өмір үшін аң – хайуанаттармен күрескен
кезде халықтың арманы соларды жеңетін күшті ... ... ... ... ... ... ... қоғам тұсында халықтың арманы- өз елін бөтен елден,
жаудан қорғайтын батыр болды.Ол қазақ өміріндегі қара ... ... ... ... ... ... заттардың көмегімен
бас кейіпкердің неше түрлі ... ... ... жетуі. Егер
қаhарман бар күшін пайдаланып, керемет ... ... ол ... ие болады да, мұндай кейіпкері бар ертегі өз ... ... ... деп ... ... ... батыр тұлға
тек ерлігімен ғана емес, алыл-парасатымен де , ... де ... ... - ғажайып ертегілердің бір жағында жалмауыз кемпірлер, дәулер,
түрліше тотемдер, екінші жағында солармен күреске ... ... ... жоқ ... Ер Төстік, оның Желаяқ, Таусоғар, Көлтаусар сияқты достары
жүреді. Бұлардың ғашық қыздары көбіне пері болып келеді. Кенжекей ақ қасқыр
қызындай сәуегей, ол ... ... ... жамандығын күн бұрын
сезеді. Қыз біткеннің сиқыры, олардың әлеуметтік типі көп жағдайда ... ... ... самұрықпен ұшу, теңіз кешу, айдаһармен
алысу, жеті басты жалмауыз, адам етін жейтін ... үнді ... ба ... ... пен ... жеті пәле Иран ... ... көрініс тапқан. Ол замандарда политеистік ... ... ... ... ... ... ата кітабы» сюжетіндегі Төбекөз дәу «Одиссеядағы»
Полифемге ... ... ... қалған Желаяқ (Ветрогон). Көлтаусар
(Опивало яки Объедало), Таусоғар (Горокат) шығыс-батысқа бірдей ... ... ... өмір ... ... тотемизм,
зороастризм, дуализм, монотеизм нанымдарын басынан өткермеген ... ... тағы бір ... тұрмыс-салт және хайуанаттар туралы
ертегілер.Тұрмыс-салт ертегілерінде бақташылық ... Бұл ... ... бойынша көрсетілген. Ал
С.Қасқабасовтың айтуынша ертегілердің ішінде хайуанат ... ... зор. ... ... ... мен ... жануарлар туралы
ертегіден айырмашылығы тура мағына мен ауыспалы мағынаның,шын образ бен
оның тұспалы арасында ... ... мен ... ... ... ... таптық қоғамның көрінісі байкалады.Жануарлар
жайындағы ертегілерді 3 топқа бөлуге болады:
1.Мифтік қасиетін жоғалткан этиологиялық ертегілер.
2.Дүние жүзі ... ... ... ... құрайтын
классикалық ертегілер.
3.Мысал ертегілер.
Этиологиялық ертегілерде синкреттік қасиет басым, ... ... жоқ. Олар ... мазмұны жағынан мифке жақын.
Оған айтушы да, тыңдаушы да сенбейді. ... ... ... ... –кейіпкерді суреттеу, мінез-құлқын бағалау жағынан
ертегілік қасиеті ... ... ... ... көбіне құбылмалы
болып табылады. Сол арқылы әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... «Қарлығаштың құйрығы неге айыр?», «Маса
неге ызыңдайтын болып қалған ?» ... ... үш ... ... ... ... ... ертегілер жатады.Ә.Дүйсенбаев «Құйрық»,
«Алатаудың ... ... ... ... ерні неге ... «Қарлығаштың құйрығы неге айыр?» тағы сол сияқтылар.
Қазақ ертегісінің ең мол түрі – шыншыл ертегілер. Бұл ертегілер ... ... ... ... адам ... басым. Олар кейде өмір
шындығынан алынып, бас қаһармандары патша, уәзір хан болып келеді. Мысалы.
«Хан мен ... ... ... ... ... бас қаһармандары
күндіз тақта отырса, түнде үстіне жаман киім киіп, шаһар аралап жүретін
патша мен оның ... ... ... хан әділ ... ... ... жайда патшалар жауыз адам ретінде суреттеледі. Мысалы, «Ақылды етікші»
ертегісінде хан ... өз ... ... ... ... деп бүйрық береді.
Мүны күндіз-түні етік тігіп, бала-шағасын зорға асырап жүрген ... ... ... сол үшін ақылсыз ханның ісі дейді.
Бізге шыншыл-реалистік ертегілердің қазақ өмірінен алынған нүсқалары
мәндірек. Мұндай ертегілердің бас қаһармандары ақылды ... ... ... шал, ... ... зорлық көретін Шіңкілдек, айлалы тазша,
қойшы, кедей, жауыз, бай, сұғанақ молда, тойымсыз ұры болып келеді.
Олардың ... - ... ... ... қарапайым адамдар. Көптеген
ертегілердің рухында сын-сықақ ... бар. ... ... пен
жақсылықтың аңғарынан біз түрліше реалдық адам мінездерін ғана ... ... ... ... ... ... ... өмірді іздеген арман-
мүдделерін де жақсы байқаймыз.
Қазақтың реалистік ертегілерінің ең марқаларының бірі ... ақыл ... ... ... тиіс. Бұрын жұрт өзінің алпысқа келген
әкесін өлтіретін болса, бұл ертегілердегі ақылды қарт елдің ең ... ... Бұл ... ... ... ... ... құбылыс.
«Жақсылық пен жамандық», «Үш ауыз сөз» ... ... ... ... ... жаяу келе жатып, Жақсылықтың атын мініп
өзін жаяу қалдырып кетеді. Бірақ табиғатынан ... ... бай ... мүратына жетсе, ақылсыз Жамандық қасқыр мен арыстанға жем ... ауыз сөз» ... жас ... ... ... бір үйір жылқы беріп
«суын ішкен құдыққа түкірме», «оң ... ... сол ... ... ... асты тастама» дейтін үш ауыз өсиет үйренеді. Бала елден кетіп, бір
ханға қызметке тұрады. Оған хан әйелі ғашық ... ... ... ... ... көнбеген соң, әйел баланы ханға жамандайды. Хан ... от ... ... «Кім ... ... соны ... тығып
жіберіңдер» деп әмір береді.
Таңертең қабын арқалап бара жатқан балаға бір кемпір ... ... ... кет ... Сол екі ... ... ... келіп пешханаға келген
ханымды от жағарлар өртеп жібереді. Сөйтіп бала бір ... аман ... ... ... ... өгей ... ... «Ұр тоқпақ» ертегісінде
ұрылардың өзі ұратын тоқпақтың астында қалғаны суреттеледі. «Ұрлық түбі -
қорлық» деген ғибрат осыдан ... ... ... ең ... ең ... адам ... ... Мұның ғажап үлгісі - Аязби». Хан өзінің қырық уәзіріне ... және ... ... ... ... ... адамның жаманына Аязби
ілігеді. Бірақ оның жамандығы ақылында емес, ... ... ол өз ... ... зерек, ақылды адамы болып шығады. Меңсұлуға
үйленіп хан болады. Ол кісі болғанда да асып-таспайды, «аяз ... біл» ... ақыл ... ... ... ... да әділ адамға ханың қырық
уәзірі қарсы болады. Аязби ертегісінде ... ... тап ... олардың
қараулығы мен ақылсыздығын әжуа еткен.
Қазақтың реалистік ертегілерінде қоғамның ... ... ... ... (М. Горъкий) тіпті көп. Олар бірде қаңбақ шал, бойы
бір қарыс, Шіңкілдек түрінде кездессе, ... хан мен ... ... ... ... әңгімеленеді. Қаттырақ соққан жел үшырып
әкететін қаңбақ шал балық аулайды, еңбек ... ... ... екі балық
ауласа, соның бірін түлкі тартып жейді. Ақыры ол өзінің ақыл-айласымен үш
дәуді жеңіп шығады, ... де ... ... кек ... ... ... айыруда «Тоғыз Тоңқылдақ - бір Шіңкілдек» ертегісінің айтары
көп. Сырт ... ... ... тоғыз үлы мен тоқалдан туған
Шіңкілдек арасында болатын сияқты. ... ... бұл ... ... қиянаты болмақ. Әлсіздерге болысу - қазақ ... ... ... ... ... көрінетін әлсіз образдардың бірі - тазша. «Тазша
бала» ертегісінде бала сараң байдың майын алып, ... ... ... өзін ... Сол ... ... еткен екінші патшаны тұтқындайды.
Сөйтіп ол ханның өз істегенін өзіне істейді.
Шындығында, ертегі айту еріккеннің ермегі ... ... сөз ... мен ... жаттықтырып тәрбиелеу мектебі болып саналған. ... ... ... ... әр ... «қонақ кәде» талап етіп, қонақтың
өзі білетін ертегі, аңыз әңгімелерді қисынына келтіріп ... ... ... оны ... ... кірпік кақпай тындап ләззат алуы, жастарды
ауызекі сөз өнеріне тәрбиелеудің бірден-бір мектебі болған. Неше ... ... ... ... ... ... тартымды етіп
айтып беру, әр әпизодтың ... қыл ... етіп ... ... ... ... тындаушының көз алдына
елестетерліктей етіп бейнелеп бере білу, әр ... ... мен ... ... сөз ... тілдік сипаттау таба білу, ертегі ... ... ... ... ... әрі ... әрі ораторлық
шеберлікті талап ... ... ... ... ... ... ... оны айтушыға байланысты. Жастарды ертек айта білуге үйрету ... сөз ... ... өнеге мектебінің рөлін атқарып келген.
Хайуанаттар туралы классикалық ертегілер саны жағаынан ел ... ... Ол ... ... діни нанымдармен тектік
байланысын үзген. Сондықтан құбылушылық нәрселер тек ... өз ... деп ... Онда өте ... қорқынышты жағдайлар, адамның
тағдыры, жанұясы және тағы басқа керемет ... ... әр ... Оны ... ... роман деп атаса болады. Негізгі
мақсаты-ғибадат алу, тәрбие ... ... жету ... ... стиль көрініс табады. Оған ... ... ... ертегілерінің» бірінші томына бұл тақырыптағы сюжеттен он үш,
екінші томына жиырма бес ертегі ... ... бұл ... ... ... ... көріп отыр. Олардың өзін мал шаруашылығына («Бозінген»)
және хайуанаттарға байланысты туған («Сырттандар», «Арыстан мен ... деп екі ... ... Соңғысында араб, үнді жүртының «Мың бір
түн», «Қалила мен Димна», «Тотынама» сияқты ... ... ... ... бақташылық өмірінен туған ғажап ертегілердің бірі -«Бозінген»
сюжеті. ... ... ... қүты болған Бозінгенді тумады деп, бір
шал мен кемпірге бақтырады. Бозінген басы ... ... ... бота
туғанда, кемпір мен шал інгенді бір керуеншілерге сатып жіберіп, ботасын
алып қалады. ... ғана ... көп жері ... ... жылаған
Бозінгеннің зарлы сөздеріне құрылған. Бағланбайдың екі баласы Бозінгеннің
даусын танып, оны ... ... ... әсіресе түйе түлігін қасиет
тұтқан қазақ халқы бұл ... ... ... ... үлкен образға
айналдырған.
Бозінгеннің зары - монолог түрінде берілген. Онысы - ... ... ... жамылдым.
Күйіп, жанып сабылдым.
Көрер күнім бар ма екен.
Тартып беру бала үшін,
Мен ботамды ... әрі өзі жат ... ... ... ... ... түнде жортқан
жапалақтан ботасының дерегін сұрайды. Иесі түйені құтқарып, ... ... ... да ... оны көруге асығып, адамша мұңданып, көз жасын
төгеді. Малды қадір тұтқан қазақ ұғымында ... бала сүюі ... ... ... күту мен ... мәнін биік бағалайтын «Қотыр торғай», «Кім күшті?»,
«Қуыршақ» сияқты жас балаларға арналған қысқа ертегілердің мазмұны да ... ... Кім ... ... ... ... нәрсе жоқ деп ойлайтын
қырғауыл, одан жаңбыр, жер, шөп, тоқты, қасқырдың, осылардың бәрінен ... ... ... Ал оқтан мылтық пілтесін жеп қоятын тышқан, тышқаннан
ін қазып, алты батпан ауырды арқалап, жеті ... ... ... қүмырсқа
күшті болып шығады. Өйткені ол - ... ... ... «Тепең көк»
ертегісінде сараң байдың кедейленген үш баласына малдан қалған жалғыз көк
тай олжа түсіреді.
Ауырып ... ... дәрі шөп ... ... ... мен теке -
кедейдің сүйенер ... Олар ... ... ... аңдарға жем бола
жаздаса да, дәрі ... ... ... өз иелерін ажалдан қүтқарады. «Мақта
қыз бен мысық» ертегісінде мал баққан елдің баласы жасынан-ақ сол тірлікті
қадірлей ... ... ... төрт ... мал адамның қүты, досы,
тірегі ретінде суреттеледі.
Қазақ фольклорында жабайы ... ... ... ертегілер де көп.
Оның көркем үлгілері «Қазақ ертегілерінде» жарияланып ... ... ... ... ... бұл ... («Түлкі, қойшы, аю», «Түлкі
мен бөдене», «Арыстан мен түлкі») көп жайда түрлі аңдар мінезін ... ... сол ... ... ... ... ... теңсіздікті де
көрсетеді. Қу асығып, адамша мүңданып, көз жасын төгеді. ... ... ... ... ... бала сүюі ... ұқсас болып шығады.
Мал күту мен еңбек мәнін биік бағалайтын «Қотыр торғай», «Кім күшті?»,
«Қуыршақ» сияқты жас балаларға арналған қысқа ертегілердің ... да ... ... Кім ... ... мұздан күшті нәрсе жоқ деп ойлайтын
қырғауыл, одан жаңбыр, жер, шөп, тоқты, қасқырдың, осылардың бәрінен ... ... ... Ал ... ... ... жеп ... тышқан, тышқаннан
ін қазып, алты батпан ауырды арқалап, жеті батпан ауырды сүйреген қүмырсқа
күшті ... ... ... ол - ... ... ұйымшыл. «Тепең көк»
ертегісінде сараң байдың кедейленген үш баласына малдан қалған ... ... олжа ... жатқан кемпір-шалға дәрі шөп іздеп шығатын қошқар мен теке -
кедейдің сүйенер ... Олар ... ... ... ... жем ... да, дәрі ... тауып келіп, өз иелерін ажалдан құтқарады. «Мақта
қыз бен мысық» ертегісінде мал ... ... ... ... сол ... ... Қазақ ергегілерінде төрт түлік мал адамның құты, досы,
тірегі ретінде суреттеледі.
Қазақ фольклорында жабайы аңдар жөнінде айтылатын ... де ... ... ... «Қазақ ертегілерінде» жарияланып келеді. Тақырыбы
жағынан ... ... ... бұл ... ... қойшы, аю», «Түлкі
мен бөдене», «Арыстан мен ... көп ... ... ... мінезін танытып
қана қоймай, сол мінездер арқылы қоғам өміріндегі әлеуметтік теңсіздікті де
көрсетеді. Қу ... ... ... ... ... сықақ, сын
қолданған. Кейде бұл ертегілерді қара сөзбен айтылған мысал десе ... Бұл ... ... ... ... мен ... ертегісінің айтары
тіпті терең. Түйе еңбекшілер ... ... ... ... арыстан -
қанаушылар бейнесін суреттейді.
Хайуанаттар туралы ... ... адам ... қосыла бастайды.
«Мақта қыз» бен «Қотыр ... ... ... ... ... ... Қотырын ауыртқан шеңгелді торғай ешкіге шағады, шеңгелді
ешкі жейді. Тілін алмаған ешкіні қасқырға шағады, сөйтіп торғай екеш торғай
да өзінің кегін жоқтайды. ... ... - ... ... ... ... зор
шықса, көзің шығар деген әділет идеясы болмақ. Тым кішкене куыршақтың өзі
де ... ... ... ... «Тепең көк» ертегілері тірліктің қамын
айтады.
Хайуанаттар ертегілерінде сатира сарыны да бар. Мысалы, ... ... ... ... ақымақтығы, түлкінің қулығы дәріптеледі.
Маймыл - ... ол ... ... ... Соны ... ... түсіріп,
«басыңа тепкілесең кетпейтін бақ қонды деп ... ... ... қай ... да ... қу ... ... «Түлкі мен қасқыр» ертегісінде қорқау
қасқыр қыс айында түлкіден балық алып ... ... ол ... ... ... қүйрығынды салып отырсаң, балыққа молығасың» дейді. Қасқырдың құйрығы
мұзға қатып қалып, суатқа келген шаруалардан таяқ ... ... ... ... - ... ақылсыздау аң. «Кәрі арыстан» ертегісінде сол
тойымсыз қаскырдың өзіне де зауал туады. Арыстан қартайып, жүре ... ... ... көңілін сүраймыз деп барлық андар ... ... ... ... оны ... шағып, мерт қылады. «Түлкім,
түлкім, тілімді жеші» деген арыстанға, ол: «амандық болса, ... ... - ... ... хан, патшаларының да сыны бар. Осы ретпен ... ... аяғы ... ... ... ... мегзеп отырғаны бір ғана аңдар арасында жайлар емес, әлеумет
өміріндегі теңсіздіктер, содан ... -күн ... өмір ... ... дейтін
меже болмақ.
Сатиралық ертегілер. Сол дәуердегі әлеуметтік топтар арасындағы
адамдарды әшкерелей, ауыл ... ... ... ... сарайы мен қалада өтеді,ал сатиралық ертегідегі оқиғаның орны- кәдімгі
ауыл. Кейіпкері –бай,молда, ... ... тап ... ... ... ертегі» деген термин фольклорда түрлі төрт ... Бұл ... ... Оңтүстік Сібірдегі түркі-монғол
халықының көне эпосын ... Ал орыс ... ... батырлық
ертегі түріне халық эпосының батырлары туралы кейінгі дәуірде пайда болған
ертегілерді жатқызады. Бұған батырлық мазмұндағы ... ... ... деп ... те ... ... ертегі» атауын ең алғаш қолданған
зерттеуші –В.В .Радлов.
Батырлық ертегінің басты тақырыбы - ерлік пен ... ... ... ... ... Ерлікпен үйлену болашақ
батырдың қалыңдывқ іздеп ... ... ... ... арғы ... өз
руынан қыз алу тыйым салатын ғұрып заңы жатыр.
Батырлық ертегіде қиял-ғажайып ертегіге қарғанда, бас кейіпкер тек
жағымсыз, ... ... ... қоймай, тарихи ... ... Олар ... ... ... ертектерімен
батырлық эпос аралығындағы жаныр. Батырлық ертегі алғашқы қауымдық қоғам
ыдырай бастағанда пайда болып, кейінгі ... ... мол ... ... бастауы миф пен хикая, ал екінші бір өзегі - қиял-
ғажайып ертегілер. Соған қарамастан, өз бетінше де дамыған.
Батырдың ерлік ... күші ... ... батырлық ертегілерін шығу тегімен сюжетіне қарай үлкен екі
топқа бөлеміз:
1.Көне (архаикалық) батырлық ертегі.
2.Кейінгі дәуірде жырдан ... ... ... ... ... кейіпкердің бүкіл өмірбаянын
қамтиды.
1.Пролог. Кейіпкердің ... ... ... тарихы;
3. Кейіпкердің үйленгеннен кейінгі өмірі (жаумен соғысы,қартаюы).
Екінші топтағы ... ... кең ... Онда өмір ... ... тар. Екінші топтағы ертегілер батырлар жырының прозалық
түрі болып табылады. Батырлар жырындағы ... ... ат, ... ... да ... түрінде көрсетіледі.
Бастауыш мектеп ана тілі оқулығына енгізілген ертегілер негізінен
балаларға арналған ... ... ... ... оқушылардың жас
ерекшелігіне сай әр сыныптарды жеке қарастыруға тура келеді.
Төменгі сыньштарда (1-2 сыныптар):
1. Ертегілерді ... ... ... оқуға дағдыландыру керек.
Төменгі сынып оқушылары ... қай ... ... оңай ... ... ... ертегінің қай түрге жататындығын айтып
беруі керек және қысқаша ... ... да ... ... кезігетін жаңа сөздердің мағынасын ... ... ... ... беру ... Ертегіні оқып болғаннан ... ... ... ... олардың сөйлеу қабілетін жетілдіруге мән беру керек.
4. Мәтіннің идеялық ... ... ... ... ... басты сөз,
сөйлемдерді бірлестіріп түсіндіруге көңіл бөлу ... ... ... ... ертегіні оқытуда, біріншіден, оқытушы өзі үлгі көрсетіп
оқып беріп, онан соң оқушыларға ... ... ... ... ... ... ... оқытқанда сол диалог бойынша оқыту, ондағы
ғалым, ... ... ... ит, ... жылан сияқты
кейіпкерлердің ерекшелігі ... ... ... ... ... бөлу ... қандай адам, қандай жануарлар екендігін қысқаша таныстырып қою
қажет.
Екіншіден, мәтінде кезігетін «жүгіну, жылан, ... ... ... ... ... ... ... тұрған мағынасы бойынша түсіндіру керек.
Үшіншіден, ертегіні оқушыларға қайта-қайта айтқызу керек. Баяндау
барысында ... ... ... мен тұтас мәтін бойынша ретімен
баяндауды бірлестіріп айтқызу керек.
Төртіншіден, оқытушы ертегінің идеялық мазмұнын ... ... ... ... ... ... істеп өзін құтқарған ғалымды
өлтірмек болған оқиғасын, баланың ғалымды жыланнан құтқарып ... ... ... және осыған қатысты сөз, сөйлемдерді түйін ете отырып
қорытындылау қажет.
Өзекті идеяны ... ... адам ... ... ... ... ... жауыздық үстінен қашан да жеңіске
жететіндігін, адамдар тек қара ... ... ... ақылға да
сүйену қажеттілігін дәріптеу керек. Мәтін соңында берілген:
«Қайратыңа ... ... ... ... ... ет.
Білемін деп мақтанба,
Сенен де білгіш табылар»
деген мақалды тармақтары бойынша түсіндіріп берумен бірге, ... ... ... сыныптарда (3-4 сыныптар):
1. Оқушылардың ертегілерді дербес оқып түсіну қабілеті біршама жоғары
болады. Бұл сыныптарға ертегілерді оқытуда, алдымен, ... ... ашып бере ... ... ... оқушылардың сол сұраулар бойынша
оқып, қайталап айтып бере алатындай болуы үшін ... ... ... ... алдымен берілген тапсырманың орындалу жағдайын тексеріп
көру, онан соң оқытушы ... етіп ... ... сол негізде
оқушыларды қызықтыра отырып оқуға және ... ... ... ... Талдау жасауда оқиғаға талдау жасауды басты орынға қою ... ... ... ... ... ... қорытындылап беру
кажет. Осы тұрғыда басты сөз, сөйлемдердің мағынасын түсіндіріп ... ... ... ... барысында көріністе әр ... ... ... іс ... ... ... адамдар арасындағы
қатынас бейнеленетіндігін ескертіп отыру керек. Халық ауыз әдебиетінде
жануарлар, мысалы, ... - ... қу ... қасқыр - зорлықшыл, жауыз
адамдардың, қоян - қорқақ адамдардың, аю - ... қара ... ... ... да, сол ... ... ... етеді. Сонымен бірге
жын, албасты, дию, пері, жалмауыздар адамзаттың қас жауы ретінде ... ... ... озбыр, жауыз күштердің бейнесінде ... ... ағаш ат ... мен ... ... ... ... халықтың
бақытты тұрмысты аңсаған арман-тілегінің бейнесі ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін түйін ете
отырып, оқушыларды жан-жақты бақылауға, кұбылыстан өтіп, ... ... ... ... ... мәнін түсінуіне көмектесу керек.
Ең соңында, жалпы ... ... ... сол ... жөніндегі ұғымын жинақтап, бір жүйеге түскен, ... да ... ... ... ... ... Ерекше көңіл бөлуге тиісті
бір мәселе, ертегілерді ... оны есте ... ... ... оқиғасының қызықты болатындай ерекшеліктерін толық ... ... ... ... ... сөйлеуге дағдылануын берік
меңгерту керек. ... ... ... өздеріне талдату, қайталай
баяндату талабын орындау керек. Міне, ... ... ... ... және ... ... нысаны болып табылады.
Төменде мысал ретінде «Ғажайып бақ» деген халық ертегісін талдап
көрейік. Бұл ... оқу ... ... ... ... болудьң,
көптің қамын ойлаудың, дайын пайдаға ... ізгі ... ... ... ... ... достыққа адал, мейірімді,
көпшіл болуды сезіну керектігін түсіну ... Әрі бұл ... ... ... ... ... арман-тілегінің қызықты да ғажайып
оқиғалар арқылы бейнеленгендігіне көңіл бөлу керек.
Ертегі үш ... ... ... ... ... және ... ... мен сөздері арқылы) мінездері
таныстырылады. Біз Қасен мен Асанның бір-біріне ... ... ... ... ... ... ... Қасеннің малы қырылып, қайыршы
болуға айналғанда Асан оған ... ... ... ... ... ... ... білеміз. Қасен Асан берген жерден ... ... ... ... алғанда, оны жасырып қоймай, ... ... ... ... - ... саған тән, сен енді кедейліктен кұтылдың!-
дейді. Бірақ Асан:-Ардақты досым, жердің асты-үстіндегі қазынаның барлығы
сол ... ... ... төгіп, еңбек сіңірген адамдікі,- деп алтынды ... ... ... ... ізгі ... ... деген адалдығын көреміз.
Мәтіннің осы бөлігінде тағы ақылды да көпшіл қарт пен оның ... ... ... әрекеттері дс ашылады. Қарт ... төрт ... ... ... ... көреді. Бірінші шәкірті:
Қазынаның иесі хан болуы ... ... ... ... Асан ... дауласып, бізге келді, билікті мен айтатын болған соң, алтын маған
тән, өзім аламын.-дейді. Үшінші шәкірті: Иесі жоқ ... ... ... ... керек,- деп, алтынды ... ... үшін ... Ал төртінші шәкірті: Осы алтынды жұмсап, құлазып жатқан далада
гүл жайнаған саябақ өсіру ... ... ... сол ... дем ... жеміс жеп, рахметін көпке көрсетуі керек,- деп
билік айтады. Ақылды, дана қарт оның ... әділ ... деп ... ... жөніндегі талас әділ шешім табады. ... де ... ... ... ... ... ... онан әрі дамып, күрделене түседі. Алтын туралы қайшылық шешілген соң,
олар саябақ жасау ... ... ... ... тұқым алуға
барған жігіт алтынын союға апара жатқан көп құстарды сатып алуға жұмсайды
да, жер ... ... ... оның ... өзі құр ... ... тұқым сатып ала-алмай жігіт үйіне қайтуға мәжбүр болады. Кең
пейілді, ізгі ... ... ... құстарға бостандық әперуге
жұмсайды. Ертегінің үшінші бөлімінде алтын ... ... ... ... армандаған баққа дүниенің бұрыш-бұрышынан жеміс-жидек
тұқымын тауьш әкеліп екендігі, сол ... ... ... ... ... Бұл бөлімде олар қиялдаған арманға жетеді. Құлазыған
тақыр дала ғажайып бау-бақшаға айналады. Ымырт үйіріліп, ... ... ... ... ... ән ... ... хош
иісті көк шалғынды төсеніп, өмірлерінде алғаш рет рахатқа кенеліп, тәтті
ұйқыға кенеледі ... ... ... сол ... ақсүйектер мен байлар
келсе, жеті кұлып салынған темір қакпалы үлкен ... ... ... ... қолын созған ақсүйектер есінен танып, жерге кұлайды. ... ... ... ол ... ... Ал ... ... қақпа
өздігінен ашылып, олар ... ... жесе де ... азаймайды. Ертегінің
бұл бөлімін түсіндіргенде, ондағы бейнеленген халықтың ... ... ... мен ... ... ... көзқарасты халық
ертегілерінің ерекшелігімен бірлестіре отырып түсіндіру кажет.
Ертегіні ... ... ... ... ... оқып ... және
онда қандай оқиғалардың баяндағгандығына, қандай адамдардың ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуде көне уакыттан келе жатқан әдістер көп.
Соның ішінде баланы қиял-ғажайып ... ... ... ... М. ... ... да: «Балада қиял ерте оянады. Бірақ оның
жанында суреттеулер аз болғандықтан, ... да бай ... ... ... мүмкін емес нәрсе жоқ, бәрі ... ... ... бәрі шын деп ... бала ... ақылды ұқпайды, жандандырып,
суреттеп алып келсең ұғады. Қысқасы, балаға ... тым ... ... ... ... дамытып, қалыптастыруда қазақ халқының ауызекі
шығармашылығының маңызы өте зор. Халық ауыз екі шығармалары әсем ... ... ... ... ойын ... ... ... бай. Осы бай мүраның қай түрін алсақ та балаға ана тілін
меңгертіп, сөздік қорын молайту арқылы, ... ... ... ... ... дыбыстық қателіктерді жоюда,
шығармашылық ойлауын дамытуда баға жетпес құралдар болып ... әсем сөз ... ... ... ... ... орамды,
көркем әдеби тілмен жазылған. ... ... ... ... ... ... ... тұсау кесу жырлары ойнақы тілмен жазылған
санамақтар, ойын өлеңдері балалардың жас ерекшеліктеріне қарай ... ... тіл ... ... қызығушылығы артып, ана тілден
байлығын меңгертуде үлкен қызмет атқарары сөзсіз. Қай ертегіні алсақ ... ... бір ... ... ... ... аяқталуы болады.
Ертегі тілінің көркемділігі, қызғылықты оқиғалар ... ... ... ... ... ... дүниесіне қызығушылығын
арттыра түседі.
Ертегілерді баланың тындауы, естіген ертегі мазмұнын қайталап айтып
беруі, баланың сөздік қоры ... ... ... ... ... грамматикалық құрылымын меңгеруде ғана емес, ерлікке, достыққа,
үлкенге ізет, ... ... ... ... қасиеттерді
тәрбиелеуге, әстетикалық талғамын, қиялын дамытуға мүмкіндіктер беріп түрлі
жауыздық, зұлымдық ... ... ... ... бала ... лайықты мектеп жасына дейінгі балалар үшін тек
қиял-ғажайып және хайуанаттар туралы ертегілер оқылатындығын ескергені ... ... (3-4 жас) ... ... ... айтып беріп, ал
ересек балаларға (5-6 жас) оқығанды тыңдатып және әңгімелету әдістерін
жүргізуге болады. ... ... ... дейінгі баланың жас кезеңдеріне
қарай психикальщ даму ерекшеліктерін ескеретін ... бала үшін ұзақ ... ... ... қоя отырып тыңдау қиынға соғады.
Ертегіні тындату арқылы балаға жан-жақты тәрбие беріп, дамытумен бірге,
оқығанды шыдамдылықпен ... ... ... ... ... ... ... қатысты түрлі-түсті суреттерді, картиналарды пайдалану
арқылы әңгімелесу ... ... мен ... талғамын арттыра
түсуде мол мүмкіндіктер береді. Бала үшін сурст арқылы ... ... ... ... ... ұзақ ... есте сақтау қабілетін де
дамытады.
Ертегілердегі балаларды аса қызықтыратын тағы бір жәйт-кейіпкерлердің
аса айқын, дәл ... ... ... ... ... әсер етіп отырады. Тіпті жағымсыз кейіпкерлердің өздері де
ақымақтығымен, қулығымен балаларды ... ... ауыз ... ... ... көркемдік жағынан түрлі
болған сияқты, сабактардың мазмұны, өткізу жолдары, орындайтын тапсырмалары
да әр ... ... Оқу ... басқа түрде жүргізілетін мектептердегі
әдебиет сабақтары негізінен кіріспе ... ... ... ... ... ... көркемділік талапатарына сәйкес, тілі ұғымды,
мазмұны ... әрі ... ... шартты. Кіріспе сөзді тек баяндау тәсілімен
ғана емес, кейде сұрақ койып, оқушылардың өздерін қатыстыра отырып өткізуге
болады. Ертегілермен тантыстыруға ... ... ... ... бастаған
мұғалім: «Ертегі — халық, өмірін суреттейтін фантастикалық оқиғаларға
құрылған ... ... ... - үрпақтан-үрпаққа ауызіпа таратылып,
ұзақ ғасырлар бойына толықтырылып, жетіліп келген ... ауыз ... ... көркем түрі. Ертегілер өзара бірнеше түрге бөлінеді»- дей ... ... ... ... ... ... тілі ... орыс ертегілерінің қандай түрлерімен
таныстыңдар?
2.Солардың ішінде қиял-ғажайып ... атап ... ... ... Бұл ... қандай қызықты оқиғалар суреттелген? -деген сұрақтар
оқушылардың есіне орыс ... ... ... ... солардың
енді оқитьщ шығармамен байланыстыра қарастыруға жол ашады.
Оқушылардың берген жауаптарын ... ... ... ... де хайуанаттар туралы, қиял-ғажайып және тұрмыс-салт
ертегілері болып үш ... ... ... Ол өзінің сөзін
кітапханадан алған ертегілер жинақтарын жеке кітапшаларды, ертеплердің әр
түріне салынған ... ... ... ... ... айшықты
жеткізуді ойластырады.
Оқулықта берілген «Ғажайыптар әлемінде» деген мәтінде ертегілерге арқау
болған құбылыстар мен жағдайлар айтылып ... ... ... ... ... ұсынылады. «Ертегілердің ең бір ... ... түрі - ... ертегілері» деген түйінді ойдан кейін осы
шығармалардағы сан-алуан оқиғаларды басынан кешірген ... ... ... мен ... ... ... бейнеленуіне,
ертегілердің басталуы мен аяқталуында бірсарындылық ... ... баса ... жөн. ... оқып-талдау үстінде балалар басты
кейіпкердің өз ата-анасын, ... ... ... ұзақ ... ... ... өтіп, жеңіске жеткендігімен қатар оның үлкен мен
кішіге ... ... ... адал ... ... ... тиісті қорытынды жасап отырады. Талдау жұмысының бір ... ... ... ... ... ... көздейді. Осы бағытта оқушыларға төмендегідей сұрақтарды ... ... ... ... ... ... ... кездеседі?
Осы жағдайларда ол өзін қалай үстайды?
2.Ертегідегі ғажайып заттарды атап шығындар? Олардың кандай ... ... ... кейіпкердің қарсыластары кімдер? Олар қалай суреттелтен?
4.Басты кейіпкердің достары мен көмекшілері кімдер? Олардың ... ... ... ... ... естіп, соның ішінде кейіпкердің
көмекшілері: Саққұлақ, Таусоғар, Желаяқ, ... ... ... аса ... ... ... отырып оқушылар оларды
орыс ертегілеріндегі фантастикалық кейіпкерлермен салыстыру арқылы екі
халықтың сөз ... ... ... ... ... ... ... жеткізе білу қабілеттерін жетілдіреді.
Мәтінді мұғалім өзі бастап оқығаны жөн. ... ... ... ... оның ... мен ... ... тырысып, интонақиалық,
ритмикалық жақтардың ерекшеліктерін байқату көзделеді. ... ... ... ... шумағын оқып бергеннен кейін ары қарай оқушылар
өздсрі жалғастырып оқығанда да ұстаз өлеңді мәнерлеп, оның ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ халық ауыз
әдебиетіндегі жақсы айтылған ертегінің өзі де ... ғана ... ... мен дүниетанымының кеңеюіне тигізетін әсері мол.
Мұнда ... бос ... ... ... оқи ... халықтың
қиялға құрылған өмірінен сабақ алады.
2.2. Ертегілерді оқушылардың ... ... ... және оның ... - бұл ... айтқанда, балалық ой мен сөздің отын маздататын
самал жел. Бастауыш сыныптарда оқушылардың қиялын ... ... түрі - ... ... ... ... ертегіні тек тыңдауды
ғана жақсы ... олар ... де ... ... ... ... — мұғалім
үшін балалармен рухани қарым-қатынас жасау болса. ал балалар үшін теңдесі
жоқ ойлану шаттығы ... Олар ... ... Белгісіз, түсініксіз
нәрсе. әсіресе ғажайып, фантастикалық нәрсенің бәрі баланы қызықтырып,
өзіне тартады. ... ... ... ... ертегілер
ойлап шығаруға үйрету керек.
Оқулықтағы берілген ертегілермен ... ... ... ... ... ... ... өкінішпен аяқталатын ертегіні
қуанышпен аяқталатындай етіп ... ... ... ... ... қиялдауға жетелейді. Өз ертегісін көрген бала қуанышты ... ... ... ... салу ... көз ... ... елестетуге, ойында ұзақ сақтауға көмектеседі.
Ертегі балаларды ... ... ... өз ойын ... ... ... жасауға жұмылдырады. Сондықтан балаларды ертегі оқуға
қызықтыру, жақсы қасиеттерді оқушылар бойына ... ... ... ... сабағын өткізуге болады. Сондай-ақ «Ертегіні кім көп
біледі?» сайыс сабағын ұйымдастыруға да ... ... ... бөлімнен
тұратын етіп, біріші бөлімді «Кім тапқыр?» деп атау керек. ... ... ... ... ... ... ... атын, кай
халық ертегісі екенін айтуы керек.
Екінші бөлім «Кім ... деп ... ... үзінді үнтаспадан
оқылады. Шарты - ертегінің атын табу және жалғастырып айту.
Үшінші бөлімді «Кім ойшыл?» деп атауға ... ... ... ... Сол ... ... ретімен айту керек.
Сонымен, қазіргі заманғы мектептің мақсаты - ... тек қана ... даму ... қол ... ... ету және оның ой-өрісін дамыту
ғана емес, сонымен ... ... жеке адам ... ... ... және
бүгінгі ғана емес, ертеңгі дамуына жол ашу, дайындау екендігін ... Осы ... ... ... ... «Ана ... оқулығы мазмұны
және құрылымы жағынан да жаңартылды. Бұл сыныптағы оқушылардың назары
көркем шығарманың сөз ... ... ... ... ... сан ... сөз ... өріліп, сөз аркылы бейнеленеді. ... ... ... ... асыл ... бойына сіңірген
А.Құнанбаевтың, А.Байтұрсыновтың, ... ... ... т.б. ... қазақ жазушыларының ... ... да ... ... ... ... ... «Ана тілін» оқу барысында ... ... ... және үлкен адамдардың ерлік істерімен, еңбек жолымен
танысу ... ... ... адал ... етуге, адамгершілікке,
шыншылдыққа бірін-бірі және үлкендерді сыйлап, кішіпейіл, қайырымды болуға
төрбиеленеді. Туған еліміздің ... бай, ... де сұлу ... ... ... ... табиғатта кездесетін өзгерістер мен
кұбылыстарды байқай білу, теңдесі жоқ ... ... ... ... ... қадір тұтып, құрметтеп өсуге тәрбиеленеді. Сондай-ақ оқулықтағы
материалдар қасиетті халқымыздың ата ... ... ... ... ... қорғауда өмірлерін құрбан еткен
ерлердің істерімен оқушыны ... ... оның өз ... ... ... ... қарашығындай сақтап жалғастыру, туған жерін қорғау
сияқты қасиетті ... ... ... ... «Ана тілі - ... Ана сүті бой ... , ел ... кешірген тарихи көркем
шығармалар оқуш қабілеттерін арттырады.
Оқулыққа өдебиет теориясы элементтерінен — ... жыр, ... ... ... ... ... жөніндегі балаға бұрыннан таныс
теориялық мәселелер тереңдетіліп ... ... ... ... ... ... ... портрет, монолог, диалог, пейзаж,
мінездеу жөнінде жаңадан немесе толықтырылған түрде ... ... ... ... ... бойынша орналастырылады:
I бөлім. ... ... - асыл ... бөлім. Туған өлкем — тұнған шежіре.
III ... ... ...... ... елім — өзегім.
IV бөлім. Әдептілік, ар-ұят — адамдықтың белгісі.
V бөлім. Менің алыстағы достарым.
Әр бөлім оқушыларға ... ... ... ... мен Талапбектің
және олардың атасының ... ... ... ... басталып, аяқталады.Әрбір бөлім соңында ... ... даму ... ... ... ... ... және шығармашылық деп екі топқа бөлуге болады.
Репродуктивтік тапсырмалар бұрын білгенді, оқығанды еске ... ... ... ... Оған ... жоспарға сәйкес оқулықтағы
мәтіндермен жұмыс жасау, түсініп оқу, дұрыс оқу, шапшаң оқу ... ... ... ... ... ... бойынша
мәтінді мәнерлеп оқу және шығармадағы көркем сөздерді тауып, дәптерлеріне
көшіріп жазу т. б. жұмыс түрлері жатады.
Шығармашылық тапсырмаларға ... ... өз ... ... ... ... ... жазу, мәтінді толықтырып айтып беру,
мәтінді сөйлесу (диалог) арқылы әңгімелеу, көлемді шығармаларды ... ... ... шығарманың мазмұнын толық өзгертіп әңгімелеу,
оқылған мәтіннің мазмұны бойынша сурет салу, сурет бойынша ... ... ... ... ... ... сай ... тақырыптар
бойынша топтастырылған:
I. Халық ауыз әдебиеті үлгілері.
II. Туған жерім, өскен елім.
III. Адам болам десеңіз...
IV. Дидактикалық ойындар.
Әр бөлімдегі тапсырмалар ... жас ... ... «жеңілден ауырға қарай» ... ... ... ... ... Мағжан Жұмабаев: «Бала еш ... ... ... ... ... ылғи ... іс ... отыру керек... Сыныпта
отырғанда баланың тез шаршауы оның ақылының жұмыс ... ... ... ... ... ... сабақ уақытында балалар
қолайлы болмай бара ... ... ... балаларды босатып, жүгіртіп,
ойнатып, сыныптың ауасын жаңартуы керек. Бір сабақтың ішінде де ... ... ... ... ән ... алуға болады. Мұндайда
бала серігіп қалады»,— деп ойынның, кызғылықты жаттығулардың балалардың оқу
әрекетін жандандырып, оқуға деген ынтасын ... ... ... ... ... ... жаңа ... пайдалана отырып, оқушылардың білімін
жүйелі түрде меңгеруіне және жеке ... ... ... «Сын ... ... ... ... ерекше деп ойлаймын.
«Сын тұрғысынан ойлау» бағдарламасының стратегияларын күнделікті сабағыма
қолданып отырамын. Сын ... ... ... ... ... ... әрекеті. Осы әдісті Ана тілі ... ... ... түсіндіре отырып пайдалануға болады.
1. Қызығушылығын ояту.
2. Мағынаны түсіну.
3. Ой толғау.
Венн диаграммалары арқылы оқушының оқуға деген қызығушылығының арта
түсетінін ... ... ... ретінде «Ғажайып бақ» ертегісін
түсіндіргім келеді.
Әкеден ұл тумай ма,
Әке жолын ... ... мен ... ... ... ... қарияның кіші шәкіртінің даналық
айтқан ақылына бас иіп, осы ақылы жөн екен-ау деп ... өзі ... ... ... аңғартады.
Сабақтың мақсаты:
1. Балаларды мейірімді, адал болуға, адамгершілікке ... ... ... бойларын алыс ұстауға тәрбиелеу. Өз бетінше жұмыс
істету, ой-өрістерін дамыта ... ... ... шығаруға
машықтандыру.
2. Оқушылардың сын тұрғысынан ойлауын оқу мен жазу ... ... ... ... сүйе ... ... көрнекілігі: Оқулық, буклет, плакат, нақыл сөз, кеспе қағазы,
венн диаграммасы, суреттер.
Тәрбиелік мақсаты: Оқушыларды ... ... ... ... ... ... білім беру.
Сабақтың өткізілу әдіс-тәсілдері: Әңгімелеу, ... ... ... ... ... қағазбен жұмыс, кітаппен
жұмыс, дәптермен жұмыс.
Сабақтың барысы:
1. Ұйымдастыру кезеңі.
2. Үй тапсырмасын сұрау.
Құлтума мен Асаубай, Сүйінбай мен ... ... ... жаттап
келу екенін еске түсіреміз. Осы кезде сергіту сәтін айтамыз.
Құлақтан кіріп бойды алар,
Жақсы ән мен тәтгі күй.
Көңілге ... ой ... ... менше сүй...!
Осыдан барып тақтаға жұп-жұптарымен шығып айтысты нақышына келтіріп
мәнерлеп айтқыздым.
Үй ... ... ... ... ... түсінік бердім. Сұрақ
- жауап әдісі.
3. Жаңа сабақ.
Халық адамгершілік пен ... ... ... ... ... ... әңгіме ән-жырға арқау етіп отырған. Халықтың ауыздан-ауызға
тарап, бізге жеткен ертегі, аңыз ... ... ... ... ... пен адалдық, жақсылық пен жамандық қатар көрсетіледі.
«Ғажайып бақ» ертегісінің оқиға желісі қызықты. ... ... мен ... ... еңбек адамдары.Мәтінді түсіндіру.
а) Қызығушылықты оята отырып ой қозғау. Мәтінді ... ... ... ... ... Асанның достық көмегі.
3-бөлім. Алтын салынған қара қазан.
4-бөлім. Кедейлердің қарияға жүгінуі.
5-бөлім. Қарияның шешімі.
6-бөлім. Жас жігіттің рақымдылығы.
7-бөлім. Халықтың рақатқа кенелуі.
Ертегінің кейіпкерлері Асан мен ... ... ... ... берік
деп, ал қарияға әділ шешім айта алатын шыншыл деп, ал ... ... ... ... елін сүйген -ер деп мінездеме беру
арқылы түсіндіреміз. Ертегіде суреттелетін ғажайьш бақ ... ... ... ... өсіп, жапырағы жайнаған үлкен ағаш, жұпар иісі,
қызыл нарттай алмалар, пісіп тұрған ... бал ... ... ... ... ... ... суы сылдырап, құстар бұлбұлша сайрайды деп
түсінеді.
б) Кітаппен жұмыс жүргізу.
Мәтінді оқу ... ... ... ... Қиын ... ... жасау. Шегендеу-қалау, жинау. Кіріптарлық-жоқшылық,
қиыншылық
Ширегіне келмеді-теңесе алмады.
4. Түртіп алу белгісімен жұмыс жүргізу.
V - білемін
+ - ... - ... ... Ой ... Венн диаграммасы ойыны.
3 оқушы шығып жеміс ... ... жоқ ... ... ... ... ... жазу.
Жеміс ағаштар
Жемісі жоқ ағаштар
Басты кейіпкер Асан мен Қасенге мінездеме беру
Жаңа ... 4 ... ... Атамның ән-күйі ғажайьш,
Әжемнің әлдиі ғажайып.
Анамның мерейі ғажайьш,
Әкемнің пейілі ғажайып.
Шерхан: Әпкемнің ақылы ғажайьш,
Інімнің ниеті ғажайып.
Ағамның ... ... ... ғажайып.
Жансая: Бөпемнің күлгені ғажайып,
Бәрінде білгенім ғажайып.
Бөлмеген іргені ғажайьш,
Үлгі алып жүргенім ғажайып.
Баһадүр: Осындай жақсы әдет ғажайьш.
Қалмасьн ешқашан ... ... ... ... оқушылармен жеке-жеке кеспе ... ... ... Бүл ... ... ... ... Асан мен
Қасенге мінездеме беру.
Оқушылар өте қызықты етіп мінездеме берді.
7. Оқушыны бағалау.
Оқушылар өз дәрежесінде ... ... Үй ... ... бақ ... ... оқып ... Еңбек
тақырыбына байланысты мақал-мәтел жаттап келу.
Екінші бөлім «Кім шапшаң?» деп ... ... ... үнтаспадан
оқылады. Шарты - ертегінің атын табу және жалғастырып айту.
Үшінші бөлімді «Кім ойшыл?» деп атауға болады. ... ... ... Сол ... ... ретімен айту керек.
Сонымен, қазіргі заманғы мектептің мақсаты - оқушының тек қана «ең
таяу даму ... қол ... ... ету және оның ой-өрісін дамыту
ғана емес, сонымен қатар баланың жеке адам ... ... ... ... ғана ... ... дамуына жол ашу, дайындау екендігін баса,
айтады.Осы тұрғыда жазылған 4-сыныпқа ... «Ана ... ... ... ... ... да жаңартылды. Бұл сыныптағы оқушылардың ... ... сөз ... ... ... ... ... сан
алуан кұбылыстар сөз арқылы өріліп, сөз аркылы бейнеленеді.,
Ертегі - бұл бейнелеп айтқанда, балалық ой мен ... отын ... жел. ... ... ... қиялын дамытатын жұмыстың
бір түрі - ойдан ертегі қүрастыру. Балалар ертегіні тек ... ... ... олар өздері де ойлап шығарады. Ертегі шығару — мұғалім үшін
балалармен рухани қарым-қатынас ... ... ал ... үшін ... ... ... болады. Олар ертегіге құмартады. Белгісіз, түсініксіз
нәрсе. ... ... ... ... бәрі баланы қызықтырып,
өзіне тартады. Сондықтан балаларды ... ... ... ... ... ... ... ертегілермен танысқаннан ... ... ... ... немесе ренішпен, өкінішпен ... ... ... етіп ... ... шығармашылыққа
үйретумен қатар армандауға, қиялдауға жетелейді. Өз ертегісін көрген
бала ... ... ... ... ... ... ... көз алдына ертегінің кейіпкерлерін елестетуге, ойында ұзақ
сақтауға көмектеседі.
Ертегі балаларды ... ... ... өз ойын ... және
қайратгы істер жасауға жұмылдырады. Сондықтан балаларды ертегі ... ... ... оқушылар бойына сіңіру ... ... ... ... ... ... ... «Ертегіні
кім көп біледі?» сайыс сабағын ұйымдастыруға да болады. Сайысты бірнеше
бөлімнен ... ... ... ... «Кім ... деп атау керек.
Ертегіден үзінді бойынша сахналық қойылым ... ... ... қай ... ... ... айтуы керек.
Қорытынды
Ертегілердің тәрбиелік маңызы орасан зор. Ертегілерді оқу арқылы
балалар қарапайымдылық, кішіпейілділік, ... ... ... ... сіңіреді. Ертегінің тілі түсінікті, қанатты сөздер мен
бейнелі тіркестерге бай ... ... ... ... ... ... ... қазынасына ендіреді, халық рухымен араластырады.
Ертегілерді оқуда мыналар ескерілуі қажст:
1. Ертегіні оқу ... «бұл ... ... ... ... қажеті жоқ, балықтың, ... ... ... де ... ... ертегідегі оқиғаға сеніп,
оның кейіпкерлерінің іс-әрекетіне бірде ... ... ... ... ... ... қиялдау оларды армандауға үйретеді.
2. Оқушыларды кейіпкерлерге қарапайым мінездеме беруге ... ... ... мол. Ертегі кейіпкерлеріне берілетін мінездеме әдетте
бір-екі айқын белгілерді көрсетсе де анық ... ... ... Қара сөзбен жазылған ... ... ... ... ... ... оқымай-ақ, мұғалім оның мазмұнын қызықты
етіп, ... ... ... Егер ... ... пайдаланса, тіпті жақсы.
4. Ертегі оқушыларды жоспар ... ... үшін де өте ... ... ... ат қою, ... суреттер салуға болатынын анықтау т.б.
осындай ... 2-3 ... ... ... алады. Ал 4- сыныпта
ертегіге өз ... ... ... ... ... ... ертегілерді оқығанда дайындықтың онша керегі жоқ.
6. Кейбір ертегілерді пъесаға ... ... ... ... ... балаларға орындатуға болады
7. Ертегінің композициялық ерекшеліктерін қарапайым түрде бақылау жүргізіп
үйрету жұмыстары да үнемі іске ... ... ... ... ... ... ... олардың мазмұнын бір оқығанда-ақ
игереді. ... ... ... ... ... ... ... мазмұнын үйден оқуға тапсыруға да болады .
Бастауыш мектеп оқушыларының тілін дамытып, сөздік қорын ... рөлі ... ... ... ... ... ... жүргізгенде
мыналарды:
- Мәтінді бірінші болып мұғалімнің өзі ... ... ... ... ... оның ... мен ұйқасын келістіре
оқуға, интонациялық, тактикалық жақтарының бұзылмауына;
- Мәтінді мәнерлеп оқуға;
- Мәтіндегі дыбыс ... ... ... ... ... дұрыс оқылуына;
- Балалардың түсініктерін мейлінше көркем тілмен өз сөздерімен айтып
беруіне баса ... бөлу ... ... ... В.П. ... как коллективное творчество народа. ─ М., 1969
2. СоколовЮ. М. Значение фольклора и фольклористики (в конструктивный
период). ─ М.,
3. Радлов В. ... ...... 1993. [15 ... ... Ә. ...... Райымова Қ. Ертегінің тәрбиелік мәні. ─ // ... ...... ─ б. ... Жұмабаев М. Педагогика. ─ Алматы, 1994
7. Алпысбаев Т. Қазақ халық ... Т.З; ...... ... ... Айдашаев А. Қазақ халық әдебиеті. Ертегілер. ─ Алматы: «Жазушы»
1979ж. 112-1466.
9. Бердібаев Р. Сарқылмас қазына. ─Алматы: ... 1983ж., ... ... М. ... ... ауыз ... ─ Алматы: Мектеп,1991ж. 3-
376.
11. Сабыров Т. С. Оқыту теориясының негіздері. ─ ... 1993. ─ ... ... А.Ә. Әр ... жанрдағы мәтіндерді оқыту. ─
Астана,2003. [18-21]
13. Рахметова С. ... ... ... ... ─ Астана,2003. [60-61].
14. Әуелбаев Ш., Ә.Наурызбаева, ... ... Ана ... ...... Лесбаева С. Әдістемелік жұмыстарының жетістіктерінің ... ... ─ 2006, №2. ─ б. ... ... А. ... ... беру немесе мәнерлеп оқу. ─ //Қазақстан
мектебі. ─2004. ─ №5. ─ б. ... ... Ж. Ана тілі ... ... ... ─ //Қазақстан
мектебі. ─2003. ─№2. ─ б. ... ... ... ... ... ... хаиуанаттар
туралы ертегілер. Алматы «Балауса» 2004ж. 27-346.
19. Қалиев С. Халық ертегілері. ─ // ... ... ─ 2005. ─ №11. ... ... М. ... әдебиеті-тәрбие құралы. ─ Алматы: «Мектеп»
1976ж. 68-1016.
21. Мұқанов С. ... ...... ... 1980ж. 122-126 ... ... X. ... әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. ─ Алматы:
«Мектеп», 1967ж. 11-186.
23. Тойшыбаев С., Дайрабаев Ғ. және ... Т. ... ... ...... ... 1980ж. ... Хайуанаттар туралы қазақ ертегілері. ─ Алматы: «Ғылым», 1979ж. ... ... Ж. Ауыз ... үлгі ... ... тіл байлығын дамыту. ─
2004. ─ №5. ─ 25-26 бет.'
26. Бартаева О. Бастауыш ... ... ... // ... ... № 11. ─ 18-20 ... Р. Берекенова «Ауыз әдебиетінің ғажап үлгілерінің бірі- ертегілер». //
Ұлағат. ─ 2004. ─ №2 47-49 бет.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ертегілерді оқушылардың ойын дамытуда пайдаланудың әдістемелік негіздері32 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Аймақтық саясат жайлы5 бет
Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытудың теориялық негіздері25 бет
«Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамытудағы ойын технологиясының түрі – ұсақ моториканың маңызы».9 бет
«Ұлы Жібек жолының – Қазақстан туристік экскурсияны жандандыру мен дамытудағы маңызы»65 бет
Агроөнеркәсіп кешенің дамытудағы шаруашылық инфрақұрылым саласының ролі35 бет
Агроөнеркәсіп кешенің дамытудағы қызмет көрсету саласының ролі36 бет
Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі12 бет
Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі туралы33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь