Оңтүстік Қазақстан облысына жылпы физикалық - географиялық сипаттама

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНА ЖЫЛПЫ ФИЗИКАЛЫҚ.ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМА ... ... ... ... ... ... ... .
4
1.1 Оңтүстік Қазақстан облысының географиялық орналасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
4
1.2 Оңтүстік Қазақстан облысының табиғи жағдайына сипаттама ... ... 5
2.ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЛАНДШАФТЫҚ.ЭКОЛОГИЯЛЫҚ АУДАНДАРЫ ЖӘНЕ ЛАНДШАФТЫ ҚОРҒАУ МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

19
3.ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДА ГЕОЭКОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРДІ ШЕШІ ЖОЛДАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
31
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
55
ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Оңтүстік Қазақстанның соңғы жылдардағы экономикалық жағдайы облыс территориясындағы ландшафт түрлерінің өзгеруіне және жаңа антропогендік ландшафтардың пайда болуына әкеліп соқты. Соның әсерінен облыс территориясын ландшафтық-экологиялық аудандастыруда көптеген күрделі мәселелер туындап отыр.
Дипломдық жұмыстың мақсаты мен міндеттері: Оңтүстік Қазақстанның экологиялық жағдайынының ландшафтқа әсерін айқындай отырып, облысытың лландшафтық-экологиялық аудандарына сипаттама беру.
Облыс жері негізінен жазық көпшілік бөлігін орташа биіктігі теңіз деңгейінен 200 — 300 м болатын Тұран ойпатының шығыс бөлігі алып жатыр. Терістігінде Бетабақ дала шөлі, Шу анғарының онтүстігін Мойынқұм, облыстың батысында Қызылқұм және Шардара датасы. қиыр оңтүстігін Мырзашөл алып жатыр. Орталық бөлігінде, Жамбыл облысының аумағымен шектес, онтүстік шығыстан солтүстікке қарай 217 километрге көлбей созылып Қаратау жотасы (ең биік нүктесі 2176 м) жатыр.
Ал оңтүстік-шығысында Талас Алатауының батыс шетіндегі — Өтем жотасында облыстың ең биік нүктесі — Сайрам шыңы (4238 м) бар. Өтем мен Келес өзендерін бөліп жатқан Қаржантау жотасы Тәңіртаудың (Тянь-Шань) ең батыс әлемі болып табылады. Қаржантаудың орташа биіктігі 2000 м, ал ең биік нүктесі — Мыңбұлақ тауы (биіктігі 2834 м).
Қаржантаудан солтүстік батысқа қарай тарихы терең, аңызға толы күрт Қазығұрт (ең биік нүктесі 1600 м) тұр. Қазығұрт тауы оңтүстігінде Келес өзенінің аңғарына тіреледі.
Жоғарыда аталып отырған әртүрлі жер бедерінде шөл,шөлейт және таулы ландшафт түрлері тараған. Дипломдық жұмыста осы ландшафт түрлеріне сипаттама берілген және олардың экологиялық жағдайы қарастырылған.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:

1. Джаналиева Г.М. и др. Физическая география Казахстана. Алматы, 2002 С. 125-136.
2. Чигаркин А.В. Геоэкология Казахстана. Алматы, 2006,- С. 175-181.
3. Файзуллина А.Х., Жамалбеков Е.У. Почвенно-географическое районирование и проблемы использования пустынной территроии Мангышлакской области // Тез. докл. Ү Всесоюз. конф. по освоению пустынь. -Ашхабад, 1986. - Т. 3. - С. 170-172.
4. Асанбаев И.К. Современный антропогенез, экологические состояние и пути востановления нарушенных почв аридных территорий Казахстана (на примере Прикаспия и Приаралья): Дис…д-ра с-х. наук. - Алматы, 1999. - 280 с.
5. Қалекенұлы Жиенғали. Өсімдіктер физиологиясы. -Алматы: Қазақ университеті, 1996. - 451 б.
6. Өтемағамбетов М. Қазақстанның физикалық географиясы. -Алматы: Мектеп, 1967. -181 б.
7. Узенбаев Е.Х., Винтерголлер Б.А., Джадайбаев Ж.М. Ботанические сады Казахстана. - Алма-Ата: Наука, 1973. -100 с.
8. М.Ш.Ярмухамедов. Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы. Алматы.,1997
9. Шардара аудандық статистикалық комитетінің мәліметтері
10. Қазақстан Республикасы балық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының жылдық есебі. Астана, 2005.
11. К.Б.Ахметова. Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы. - Алматы,1994
12. Е.А. Ахметов и др. География современного мира. Алматы.,2003
13. Е.А. Туркебаев. Рыночная экономика Алматы.,1998
14. Регионы Казахстан. Ежеквартальник.
15. Суверенный Казахстан и социально-экономическая география. Под ред. Увалиева Т.О.- Алматы,1998
16. Нұрын шашқан Оңтүстік. Энциклопедия. Шымкен,2004
17. http/www. uko.kz. Официальный сайт Южно-казахстанской области
18. http/www.old. cru. ru.
19. С.Халимов., А. Эргашев Проблемы развития рыбной промышленности в Чардаринской водохрналище. Шымкент., 2002
20. Казахстан и его регионы. Ежеквартальник. Алматы,2005 № 1
21. Ковда В.А. Биосфера, почвы и их использование. М.1974. 124 стр.
22. Боровский В.М. Что нас ждет завтра. газ.Вечерняя Алма-Ата. 22/11-1975.
23. Урланис Б.И. Народонаселение. Исследования, публицистика. М. Статистика. 1976. 356.
24. Оңтүстік Қазақстан облыстық статистикалық комитетінің мәліметтері.
25. Оңтүстік Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жағдайы. Статистикалық комитет мәліметтері. Шымкент, 2006
        
        Мазмұны
|кіріспе............................................................|3 |
|............................................ | |
|1 ... ... ... ... ... | ... |4 ... ... ... ... ... | ... |
|............................................. | ... ... ... ... ... жағдайына |5 ... | ... ... ЛАНДШАФТЫҚ-ЭКОЛОГИЯЛЫҚ АУДАНДАРЫ ЖӘНЕ | |
|ЛАНДШАФТЫ ҚОРҒАУ | ... ... | ... ... ... мәселелерді шеші | ... |31 ... ... |55 ... ... ... | ... | ... ... | ... ... Оңтүстік Қазақстанның соңғы жылдардағы
экономикалық жағдайы облыс ... ... ... өзгеруіне
және жаңа антропогендік ландшафтардың пайда болуына әкеліп соқты. Соның
әсерінен облыс территориясын ландшафтық-экологиялық аудандастыруда ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері: Оңтүстік ... ... ... әсерін айқындай отырып, облысытың
лландшафтық-экологиялық аудандарына ... ... жері ... ... ... ... ... биіктігі теңіз
деңгейінен 200 — 300 м ... ... ... ... бөлігі алып жатыр.
Терістігінде Бетабақ дала шөлі, Шу ... ... ... ... ... және ... ... қиыр оңтүстігін Мырзашөл алып
жатыр. Орталық бөлігінде, ... ... ... ... онтүстік
шығыстан солтүстікке қарай 217 километрге көлбей созылып Қаратау жотасы ... ... 2176 м) ... ... Талас Алатауының батыс шетіндегі — ... ... ең биік ...... шыңы (4238 м) бар. Өтем ... өзендерін бөліп жатқан Қаржантау жотасы Тәңіртаудың (Тянь-Шань) ең
батыс әлемі ... ... ... ... ... 2000 м, ал ... ... — Мыңбұлақ тауы (биіктігі 2834 м).
Қаржантаудан солтүстік ... ... ... ... ... толы күрт
Қазығұрт (ең биік нүктесі 1600 м) тұр. Қазығұрт тауы оңтүстігінде ... ... ... ... ... ... жер бедерінде шөл,шөлейт және таулы
ландшафт түрлері тараған. Дипломдық жұмыста осы ... ... ... және ... ... ... қарастырылған.
1. Оңтүстік Қазақстан облысына жалпы физикалық-географиялық сипаттама
1.1 Оңтүстік Қазақстан облысының ... ... ... ... республика территориясының оңтүстігінде
орналасқан. Жер көлемі 117,3 мың шарша шақырым. Оңтүстігінде ... ... ... ... шығысында Жамбыл облысымен,
солтүстігінде Қарағанды облыстарымен шектеседі. Территорияның жер ... ... ... мен мал ... өте ... ... және қиыр оңтүстік бөліктерінен өзгесі ... ... ... ... ... ... ... секілді ірі
өзендер ағады. Өзен жағалары егін шаруашылығына өте ... ... ... ... күріш өсіріледі және мал шаруашылығының кейбір салалары жақсы
дамыған.
Оңтүстік Қазақстан ... көп ... ... бар. ... Ұлы ... ... Бұл өлке ... мәдениет пен цивилизацияның орталығы.
Ертедегі Оңтүстік Қаазсқатн облысында көне түрік қағанаты заманында ... ... ... ... ... ... Әулие-Ата
қалалары дамыған. Мұнде әлемдік маңызы бар ғылыми және білім орталықтары
болған.
Саяси-әкімшілік тарихы ... ... ... ... 1932 жылы жеке
әкімшілік облысы болып құрылған. Оның жеке облыс болып даму тарихы Алматы,
Қарағанды, Шығыс Қаазақстан, Батыс Қазақстан ... ... ... ... 1932 жылы ... күні ... бастап,
атауын сан мың өзгерткен. 60-жылдары Оңтүстік Қазақстан өлкесінің ... ... ... ... ... ... кейін Оңтүстік Қазақстан
облысы деп аталды.
1.2. Оңтүстік Қазақстанның табиғи жағдайына сипаттама.
Облыс жері ... ... ... ... ... ... теңіз
деңгейінен 200 — 300 м болатын Тұран ... ... ... алып ... ... дала шөлі, Шу анғарының онтүстігін Мойынқұм, облыстың
батысында ... және ... ... қиыр ... ... ... ... бөлігінде, Жамбыл облысының аумағымен шектес, онтүстік
шығыстан солтүстікке қарай 217 километрге көлбей созылып Қаратау ... ... ... 2176 м) ... ... Талас Алатауының батыс шетіндегі — Өтем
жотасында облыстың ең биік нүктесі — ... шыңы (4238 м) бар. Өтем ... ... ... ... Қаржантау жотасы Тәңіртаудың (Тянь-Шань) ең
батыс әлемі болып табылады. Қаржантаудың ... ... 2000 м, ал ... ...... тауы ... 2834 м).
Қаржантаудан солтүстік батысқа қарай тарихы терең, ... толы ... (ең биік ... 1600 м) тұр. Қазығұрт тауы оңтүстігінде ... ... ... ... ... жыл бұрын Қазығұртты кие тұтып. ... ... ... ... кеме ... Болмаса кереметі неге
қалған?! — деп басталатын ғажайып ... ... ... жыр да, аңыз да көп. Көк ... ... жүзін топан су
басқан кезде жаңа бір пәк дүние ... үшін Нұқ ... ... ... ... ... ... жұп-жұбымен отырғызып, таза
тұқым сақтап қалмақ болған. Топан тартылып, су қайтқанда, Нұқ ... ... ... ... ... ... Не көп — тау ... бәріне халықтың ықыласы мен махаббаты мұншалықты түсе бермеген.
Қазығұрт қазір де көптеген түрлі көркем туындылардың тақырыбы. Заты ... бәрі ... ... ... ... ... айтпайды.
Ел-жұрт Қазығұрттың қадіріне жетіп, киесіне табынып, абыройын
асқақтатып, мерейін асыра ... ...... ... ең биік ... ... Сонау көне замандардан бастап бүгінге ... ... тек ... ... ғана ... ... ... даласына қатысты.
Өйткені Қазығұрттың жөні бөлек. Ол Ұлы Жібек жолының бойында тұр.
Жібек жолы бойын жайнатқанға не ... ... ... ... Біз ... — деп ауыз толтырып айтарға басқа ... ... ... ... ... ... ... ұлттық үлкен қорыққа айналдыруға
әбден болады. Айналасы — Төле би ... ... ... ... ... ... кереметтер.
Облыс аумағының жер бедеріндегі жазықтар мен ... ... ... ... ... алуан түрлі құмды, сортаң шөлдерден биік ... ... ... ... зоналары кездеседі. Таулы аймақтарда
болып тұратын тектоникалық жер ... ... тау ... әлі ... көрсетеді.
Жер бедерінің қалыптасуына зор ықпал етуші күштер: ағын сулар ... Осы ... ... ... яғни ... ... ... ортаның, әсіресе жер бедерінің қалыптасуына зор әсерін
тигізетіні сөзсіз. Мысалы, каналдар мен суару аймақтары авто және ... ... мен қала ... аймақтар, т.б.
Геологиясы және кен байлықтары. Геологиялық ... ... ... Тұран плитасына жатады. Қаратау жотасы — протерозой тақтатастарынан
және құмтастардан ... ... ... ... ... ... және девонның жанартау тектес тау жыныстарынан құралған.
Сонымен бірге палеозой ... ... ... ... ... және ... ... платформалық мезозой-кайнозой
шөгінді тау жыныстары кездеседі.
Облыс қойнауы әр түрлі пайдалы қазбаларға бай: ... ... ... кені, гипс, әктас, от төзімді саз, кварцты құм қабаттары, мәр-
мәр түрлі құрылыс шикізаттары бар. Қарт ... ... ... және ... ... ... 20 ... 40-
жылдарынан жұмыс істейді. Боралдайтау, Қаржантау, ... және ... ... кен ... орны ерекше.
Облыста республика уран ресурстарынын жартысына жуығы ... ... ен ірі уран ... ... ... Ал ... ... және
Абайыл кеніште-рінен титан, хром, марганец және темір кендері өндіріледі.
Облыс аумағында Шу-Сарысу газ-гелий және ... ... кен ... ... Тас-көмірсайдан, Келтемашатган және Ленгер кеніштерінен
мезозойлык коңыр кемір өн-дірічеді. Облыс аумагындагы Қаратау ... ... ... және Үшбас фосфор кен орындары барлаудан өтгі.
Ал Тәңіртаудың ен батыс ... мен ... ... ... салаларына өте қажетті шикізатқа бай.
Кентау қаласына жақын маңда орналасқан Ақсай және Солтүстік доломитті
кеніштерінде резина, ... ... ... ... ... ... ... минералдық шикізат — бариттің ірі
ресурстары бар.
Түлкібас өңіріндегі Құлантау және ... ... ... ... ... ... қорғауға, жылу сақтауға, ғарыштық техникаға аса
қажетті вермикулит бар. Бессазда габброперидотиттер ... от ... ... резина, парфюмерияға кажетті шикізат — тальктің ірі қоры
барланып, зерттелген. Төле би ... ... ... ... ... ... минерал талшығы, фарфор, фалнс, ... ... ... резина өндірістеріне аса ... ... ... ... мол қоры ... ... ... және Дарбаза кеніштерінде кварц құмының ірі қоры
бар. Ал Түлкібас, ... ... ... ... қант ... шикізат ретінде қолданылып келеді.
Облыстағы құрылыс материалдарының минералды шикізат базасы әр түрлі
цемент, ... ... шыны және ... тас ... ... ... ... ретінде қолданылады. Олар Қазығұрт,
Бадам, Састөбе және Түлкібас әктастары, Бағаналы ... ... ... Ленгер оттөзімді сазы, Күрішбұлақ кварц құмы, Дарбаза
және Қыңырақ ... ... ... ... мен ... ... ... көп кездеседі.
Облыс аумағынын географиялық орнына (яғни атмосфераның ылғалдылықтың
негізгі көзі мұхиттардан тым шалғай ... және жер ... ... куаң ... ... ... Мұнда күндізгі
және түнгі, қысқы және жазғы температуралар шұғыла ... Жазы ... ... 8 айға ... ... Қысы ... ең суық ай — қаңтардың
орташа температурасы -2 — 9°С. Ең суық ... ... ... ... ... ... ... орташа температурасы 19 — 29°С. Ең ыстық кезен
Шардарада (47°С) тіркелген. Вегетация кезеңі 230 — 320 тәулікке созылады.
Шөлді аудандарда ... ... ... 100 — 170 мм, ... 300 — 450 мм. ал биік ... 1000 мм-ге дейін құбылады. Жауын-
шашын негізінен көктем мен күз айларында болады. Қар ... ... 20 — 40 см ... ... 2 ... ... 5 айға дейін
жатады. Қар ... ... ... ... ... наурыз айында ери
бастайды.
Облыс аумағының көпшілік бөлігінде антидиклондық ауа райы ... ... ... ашық ... ... жылына солтүстікпен
оңтүстікке қарай 2150 сағаттан 3000 сағатқа дейін артады. Жылына ... ... ... күн ... ашық болады бұлтты күндер тиісінше 60 күннен 15 ... ... ... ... Міне ... ... ... радианның мөлшері
де солтүстіктен оңтүстікке қарай біртіндеп артады. Облыста оңтүстік және
солтүстік батыс желі көбірек ... ... ... ... 1.9 — ... Желдің қатты тұратын аймағы — Аксораң онда желдің жылдамдығы 5.1 м/с-
қа ... ... пен ... ... өте ... ... киыр онтүстігі жылу мең ылғалдың жыл бойы ... ... ... ... ... ... шөл ... құрайды. Ерекшелігі — жауын-шашынның негізгі мөлшері (62 — 67%)
наурыз айында түседі, жыл бойына 40 күндей қар ... ... та ... тез еріп кетеді. Вегетациялық кезенінің ұзақтығы 245 — 260 тәулік.
10°С-тан жоғары ауаның ... ... ... ... жиынтық
мөлшері 4300 — 4600°С.
Жыл маусымдарының аражігі айқын ажыратылады. Қысы қысқа — 90 күндей.
Жазы ұзақ — 160 — 170 ... ... ... су қорларын ірілі-ұсақты 127 өзен (жалпы ұзындығы 5 мың
шақырымдай), 34 көл ... 110 млн. ... ... 30 бөген (көлемі 6 млрд.
текше метр), 29 ... жер асты ... және 5 ... су ... ... ... ... жылына орташа есеппен 37 млрд. текше метрге
жуық су ... ... ... су ... ... ең ірі және ұзын өзен — ... ... басқа мемлекеттерден
басталып. Қызылорда облысы арқылы Арал ... ... ... ... өзенінің негізгі саласы Арыс өзені (378 км), ол ... ... ... ... (130 км), Ақсу (133 ... (60 км). т.б. ... өзен ... толығады. Маңызды да ірі
өзендер қатарына Келес (102 км). Бадам (145 км) өзендерін жатқызуға болады.
Облыстағы ең үлкен ...... ... 1965 жылы ... су ... 5.2 млрд. текше метр, су өткізу мөлшері 200 м3/с.
Одан су алатын ... (106 км). ... (10 км) ... ... 71.5 ... ... жер суландырылады. Бөген суқоймасының сыйымдылығы 37 ... ... ол ... Арыс өзендерінің суларымен толығып отырады.
Облыстағы 500 мың гектардан астам суармалы жерлерді игеру үшін ... су ... 4743 км су ... және 1900 дана тік ... 61 ... ... ... ... жұмыс істейді.
Облыс аумағындағы көлдер ауыл шаруашылығымен бірге ... ... ... Шошқа көлде (көлемі 8,6 млн. м3) аң ауланады,
Сарыкөлден (10,2 м) балық ауланады, Қызылкөл ... (5.9 м3) ем ... ... ... ... қоры ... Бадам-Сайрам, Мырғалымсай.
Талас-Ақсу. Икансу, Бөген жерасты су көздерін атауға ... ... ... су қоры 260 млн. ... ... ... минералды сулар
Сарыағаш, Манкент шипажайлары мен Темірлан ауыддарында арнайы рұқсатпен
пайдалануға берілген.
Облыс ... ... ... ... біркелкі емес.
Өзендер негізінен аймақтың таулы ... нан ... ... ... ... Олар ... алады. Жалпы облыс өзендері Сырға Бадам, Бөген, Шардара.
Қапшағай. т.б. дария және Шу өзен алаптарына жатады./3/
Сырдария өзені республикадан тыс жердегі ... ... ... ... негізінен қар және мұз суларымен толығып ... ... ... ... саласы — Арыс өзені, ол Талас Алатауы мен Өгем
тау жоталарынын беткейлерінен басталады. 1961 жылы Арыс — ... ... ... ... оның ... ... су ... 52,8-ден 31 м-ус-ка
азайды.
Бұдан басқа Бөген, Келес, Бадам, Боралдай, Ақсу өзендері бар. Олардың
жалпы ұзындығы 3745 км. ... ... ... ... ... ... Арыстанды және Шаян өзендері басталады.
Облыстың қиыр солтүстігі ... ... Шу және ... ... ... ... Сырдария. Шу өзендерінің сағаларында орналасқан. Олар
тасыған өзен ... ал ұсақ ... жер асты ... ... ... 43 кел бар, ... ... ауданы 25,94 мың ға. Облыстың солтүстік
аймағында Шу өзенінің төменгі ... ... ... ... ... елді мекені жанында тұйық жер асты суымен ... ... ... ... ... ... алатын Байылдыр,
Хантағы. Иқансу Көкқиясай өзендері Қарашык, Қалдыкөл, Шүйнек көлдеріне
құяды.
Сырдария ... ... ... ... ... Көккөл, т.б.
ірілі-ұсақты көлдер көп кездеседі. Бұл көлдердің көпшілігі ащы, тұзды.
Облыстағы су желісінің бір ... ... ... ... ... мен көлдер пайда болып, кейінірек кеуіп
кетеді.
Сонымен қатар облыстағы 22 ... су ... ... ... 98
мыңнан астам гектар жерді алып ... ... ... ... ... т.б. ... жатады.
Облыста шамамен тәуліктік ресурсы 3000 м-Утоулік болатын 30-дан астам
жер асты суларының ... ... ... ... ... ... тәулігіне 4000 м-тан астам мөлшерге бағаланады.
Облыста Арал, Сырдария және ... ... жақ ... ... Сырдария артезиан алабы барланған. Сырдария және Келес ойысы
аумақтарының палеоген жер қыртыстарында ... шеты ... 90 — 170 ... ... 1100 — 1200 м ... ... ... суларының көздері табылған. Су көзінің тәуліктік қор мөлшері 10 —
15 және 165 м аралығында. Минералдануы 2—12 г/дм. ... бор ... ... бұл ... ... ойпанының оңтүстік-батысында көптеп
кездеседі және 170 — 600 м тереңдікте ... ... ... 20 ... ... ... минералды сулары) және "Манкент" шипа-
жайында (Манкент минералды сулары) емдік мақсаттарда колданылатын сульфат
натрий су көздері ашылған. Манкент ... ... су ... ... — 1181 м. ... 2.1 г/дм\ ... ... 40°С. Судың
құрамында күкіртсутегі бор, бром, ... ... ... және ... ... аумақтарындағы жер қыртысында 400 — 500-ден
2000 м ... ... және ... 20 — 90°С ... ... азот сілтілік термальды сулар мол. Олар ... жеке ... жер ... ... ... ... ... оңтүстік бөлігінде (Шымкент минералды сулары) 792 ... м ... ... ... ... аз минералданған азот
сілтілік су көздері ... Су ... ... ... 0,8 ... ... ... ортаңғы болігінде содалық сулар көп кездеседі. Сарыағаш
жерінің зерттелген минералды су көздері негізінде ''Сарыағаш" курорты жұмыс
істеуде. Судың құрамында кремний ... ... ... ... ... кальций, магний, алюминий, мыс, ... және әр ... ... бар ... ... ... 49 — 53°С, ... шығымы 5 млн.тәулік.
Бөгендері мен тоғандары. Облыста 27 ... мен ... бар. ... мен ... ... ... көп кездеседі. Облыстағы
суқоймалар 1927 — 92 ... ... ... іске ... ... ... — Шардара бөгені 1965 жылы іске қосылған. Ол Сырдария өзенінің
алабында орналасқан, ... 5200 млн. м- ... 6000 м, ... 28,2 м.
Көлемі және халық шаруашьшығындағы маңызы жағынан екінші ... ... ... 1967 жылы іске ... Арыс ... ... ... 370 млн. м\ ұзындығы 5400 м.
Топырақ жамылғысы табиғаттың ... ... ... ... биік таулы ... ... ... ... ... әртүрлі қоңыр және сұр топырактарға жалғасып, терістік және
терістік-батыс аймақтарындағы жазықтарды сүрқұба, ескі ... ... ... және ... ... ... мен ірі құмды алаптар (Шығыс
Қызылқұм мен Батыс Мойынқұм) алып жатыр. ҚР Ғылым академиясының О.Оспанов
атындағы ... ... ... ... ... ... аумағында 130-ға жуық топырақ түрлері мен ... ... ... ... ... ... топырағы екі
топқа бөлінеді: 1. Тау топырақтары. 2. Тау ... ... ... т.б. биік және ... ... ... ... облыстың біраз жерін алып жатыр. Осы ... ... ... ... ... ... 4000 метрге жақындайтындықтан
топырақ климаттық зоналардың ... биік ... ... заңы ... яғни тау ... ... ... көбейіп ауа райы суыта түседі. Міне
осыған байланысты таудың ... ... ... белдеуінен (теңіз
деңгейінен 250 —350 м) ... биік 3500 — 4000 м ... ... бірнеше
таудың белдеулік белдемдері кездеседі, олардың топырақ өсімдік ... ... ... де әр алуан болып келеді. Былайша ... ... ... заңы байқалатын сонау терістік ... шөл ... ... ... шақырым қажет болса облыс
аумағындағы Батыс ... тау ... биік ... дейінгі 3 — 4
шақырым қашықтықтағы биіктікте көпшілік ... ... ... ... ... ... ... білген ғалым, Орта Азия
университетінің профессоры А.Л. ... 1920 ... ... осы аймақга
Мемлекеттік қорық ұйымдастыру мәселесін алға қойған. Бұл ұсыныс сол кезде
Мәскеуде ... ... ... ... ... Т.Рысқұловтан қолдау
тауып, 1926 жылы Қазақстанда алғаш Аксу — Жабағылы қорығы ұйымдастырылды.
Сонымен осы таулы ... ... ... ... ... альпілік, таулы альпілік, таулы шалғанды роморфты субальпілік
және таудың күңгірт түсті субальпілік топырақтары кездеседі. Бұл топырақтар
132 мың гектарды, яғни ... ... 1,1 ... алып ... Орта ... таулы орманды, таулы-бұталы белдеулерде күнгірт ... ... ... сұр ... ... 575 мың ... облыс жерінің 4,7 пайызы
болады. Ал аласа таулар мен оларға жалғас ... ... ... түзілген. Олардың көлемі 186,8 мың гектар, облыс жерінің 1,7
пайызы. Сонымен жалпы таулы аймақтағы топырақтар ... 894,8 мың ... алып ... ол ... жерінің 7,5 пайызы.
Таулы аймактарға қарағанда бұл топырақтардың түрлері мол. Бұл топтағы
топырақтар ішінде осы аймақтарға тән ... ... ... ... ... ... қара ... қоңыр және сұр ... ... 78,4 мың ... ... жерінің 6,6 пайызы. Тау
етектерінің орталық бөлігіндегі жазықтарының оңтүстік және терістік сүр
топырақтарының ... 1021,4 мың ... ... жерінің 8,4 пайызы. Тау
етегіндегі төменгі жазықтардың оңтүстік және ... ашық сүр ... ... ... мен биік ... ... ... биік шөл жазықтарының сүр құба топырақтары 2390,7 мын ... ... ... оның ішінде біршама ойпатты жерлерде тақырлар мен тақыр ... және ... ... ... ... ... белдемаралық топырақтар жатыр. Оның ішінде сұр топырақ белдемдегі
сортан топырақтар ... 193.Д мын ... ... ... 1,6 пайызы: ел
зонасындағы сортаң топырақтар, көлемі 539.7 мың гектар — 4.5 пайыз, ал екі
белдемдегі сортаң ... ... 45.3 мын ... — 3,8 ... ... ... 300,9 мын гектар — 2,7 пайыз, сұр топырақтар белде
міндегі құмды топырақтар 1047,1 мың ... — 9,5 ... ... шөл
белдеміндегі құмды топырақты жерлер 2486,1 мың гектар — 20,6 ... ... ... ... яғни облыстың жазық аумактарындағы топырақтар көлемі
11108,7 ... ... ... ... ... 91,5 ... алып жатыр.
Облыстың біршама жерлерін ... емес ... биік ... ... мен тұздар, қатты тау жыныстары, көп мен өзендер алып жатыр. Олардың
жалпы көлемі 150 мын ... — 1,2 ... Ал бұл ... ... табиғи ылғалмен қамтамасыз етілуіне немесе ... ... ... ауыл ... ... ... Мысалы
таудың биік альпілік, субальпілік белдеулері малдың жазғы жайлауы ... және ... ... ... жер ... ыңғайына қарай жайылым,
шабындық жеміс ағаштар, тағы басқа дақылдар өсіруге болады. Ал аласа таулы
аумақтардың етектеріндегі ... ... ... бұл ... ... ... ... Таулардың төменгі етектеріндегі
жазықтарда ылғал жеткіліксіз, негізінен суармалы егістіктер үшін ... ... су ... ... ... жағдайларда мақта дақылы, бау-
бақша жемістері, көкөніс, матазығындық ... т.б. ... Ал ... көне ... шөл белдеміндегі жазықтарда жоғарыда аталған
дақылдарға қоса күріш етіледі. Жашы облыс көлеміндегі ... шөл, ... ... жайылым ретінде пайдаланылады./5/
Тау беткейлеріндегі бұталар да Қаратау мен Батыс Тәңіртауда кең
тараған. Ал ... ... ... ... ... өзен ... ... кездеседі. Тауларда өз алдына калын болып шие, ұшқат, тобылғы,
итмұрын, зірік, куриль шайы, ырғай, қара арша, ... гүл мен ... ... таулықыраттық ксерофиттер Қазақстанда тек қана
онтүстікте мейлінше толық ... ... ... ... ... шөптесін өсімдіктер қауымдастығы. Олар теніз денгейінен 1000 —
2700 м биіктікге ... ... ... ... ... әрі ... ... болып табылады да, "Қызыл кітапқа" кірген. Олар —
Культиасов шренкиясы, тікен ... ... ... Қаратау
лепидолофа қоғасы, таспажапырақты лепидолофа, мыңжылдық ... ... және ... ... ... ... денгейінен 1700 — 2400 ... ... ... одан ... (2300 — 2800 м) ... 2800 — 3500 м ... — криофитті альпілік шалғындар
таралған. Таулы ... кең ... ...... ... кәдімгі тарғақ шөп, шалғындық атконақ шалғындық қоңырбас, ... ... ... ... белдемінде тараған. Шалғындык астық
тұқымдастарға ... ... ... ... ... ... ... маралоты және т.с.с. қосылады. Қазақстанның ... ... ... ... мен ... ... субальпілік
шалғындардың құрамында. Альпілік шалғындардың тұр құрамы ... ... ... бойлы, криофитті шөптесін өсімдіктерден тұрады. Әдетте,
доминант болып келетіндері — ... ... ... күйген бас, доңызсырт,
сарғалдақтар, тасжарғандар, көкгүлдер және т.б.
Батыс Тәніртаудың ең биік ... (3500 — 4200 м) ... мен ... — субнивалды белдемдік топтар ... ... ... ... ... — үш сала вальдгеймия, желайдар
шөмішбас, аяздық семіз от және т.б.
Облыс жері өте көне ... және ... ... ... ... ... ... дүниесіне тікелей әсер өткен, әсіресе Қаратаудығ күнгей
беткейіндегі, Сырдарияның бойындағы қалың орман, ... ... ... ... ... ... дақылдардың отаны болып табылады. Облыстың
жер аумағы Н.Вавилов ... ... ... ... ... өсімдіктер
ошағының" қомақты белігі болып табылады. Ондай дақылдарға қызыл бидай,
арпа, күріш, алма, ... ... және т.б. ... ... ... ... кітапқа" 176 түр енгізілген бұл ... ... ... ... ... — олі де ... ... кайнар көзі болып
отыр. Мұнда жемшөптік (малазықтық), дәрілік, азык-түліктік, эфирмайлық және
т.б. пайдалы өсімдіктер ... ... ... дәрмене жусан, жабайы
алма, жабайы өрік, алша, тау пісте, жабайы жүзім сияқты ... ... ... ... ... деп ... ... Облыстың кеңбайтақ табиғат аймақтары түрлі жануарларға өте
бай. Онда ... ... ... кездеседі. Ал балықтардың ... ... 3 ... ... ... 9 ... ... астам түрі, сүткоректілердің 8 ... ... ... ... ... ... ... 128 түрі облыс жерінде үялайды, ал 38 түрі
тұрақты мекендейді, 24 түрі ... ... 85 түрі ... ... класы бойынша оңтүстік суларында, Шардара бөгенінде жайындар,
сазан, ... ... ... жылан балық, үкішабақ сияқты сирек түрлері
кездеседі. Қосмекенділер класы бойынша шөлді-далалы жерлерде ... ... ... ... кездеседі. Таулы аймақтарда бақалар 2800 м
биіктікке дейінгі ендіктерде тіршілік ете ... ... ... ... Жорғалаушылардың 9-ға жуық түрлері кездеседі: ұзынсирақ сығыркөз,
сүр кесіртке, сарлан, дала тасбақасы, жыланкөз кесіртке. ... 6 ... оның ... ... ... жылан, далалық сұржылан, жолақты
шұбар жылан — улы жыландарға; қалқанбас шұбар ... ... ... ... улы емес ... жатады. Сарлан, оқ жылан, төрт ... ... ... ... ... ... ... енгізілген.
Мұнда құстардың 240-тан астам түрі кездеседі. Оның 14 түрі Қазақстан
"Қызыл кітабына" енгізілген. Олардың ... қара ... ... бүркіт,
жылан жегіш, ителті, лашын, ақ ... кіші ... ... ... ... тау ... ... Облыс жерінде сүт қоректілердің
8 отрядына ... ... аса ... ... ... ... ... 1996 жылы Қазақстанның "Қызыл кітабына" тіркелгендері де кездеседі.
Кеміруші отрядынан "Қызыл кітапқа" ... көк суыр ... ... ... шағын аймақта тараған. Жұптұяқты сүткоректілер отрядының ... ... ... ... ... ... ... кітапқа"
енген күйіс қайыратын арқар, тау ешкі, елік және маралдарды жоғары ендіктер
мен бұталы ағашты алқаптардан кездестіруге ... ... ... ... ... саның сақтап қалу және көбейту ... ... ... ... пайдалану жұмыстары
жүргізілуде.
Жыртқыштар отрядынан Батыс Тянь-Шаньдық қоңыр аюдың 60 — 70-ке жуығы
мекендейді. Бұл аю ... ... ... ... ... мен қар ... — ілбістін шамамен 10—15 жұбы мекендейді. Ілбіс
халықаралық табиғатты қорғау орталығының ... ... ... Түркістан өпеусінін де, бұталы, ағашты ... ... ... мен борсықты да кездестіруге болады.
Далалы, шөлді жерлерде қарсақ шие-бөрі, қасқыр, түлкі, т.б. андардың
саны артуда ... ... ... (Кеңтау), Ашысан өңірінен түсті
метал шығады, ол Шымкент қорғасын ... ... ол ... ... және ... ... үсті металдардың түрлерін алады.
Қаратау өнірінен Созақ ауданйныа территориясынан ... ... ... ... ... шөлінен уран рудасы өдіріледі,
Туркістаннан гипс, ... ... ... ... Сазтөбеде түсті әк, цемент өнімдері ... ... ... ... мен ... саз ... өнімдері шығады.
2. Оңтүстік Қазақстанның ландшафтық-экологиялық аудандары ... ... ... ... ең ... формасы қорықтар ... ... ... тәжиербиелерге сүиенсек жер шарының жекелеген
елдерінде ... ... 19 ғ ... ... ... жүзеге аса
бастады. Халық санының өсуне ... ... ... ... ... ... ... қалу дың маңызы
артып отыр. Мұнда жүзеге ... екі ... жолы ... ... ... ұиымдастру болып табылады. Негізнен ландшфаттарды
қорғау дың 10 ... бар: ... ... ... ... және ... қорғауға алынған ... ... ... ... жер шарының шамамен 1,6- 2% ын ... Ол ... б/ша 10 ... ... 8 ... ... 66 дан
астам қорыққорлар бар әрине біздің аумақтың ... ... ... ... ... 3% ін ... ... өзі табиғат
қорғау проблемасы ның өз ... ... отыр ... ... ... ... ... ұиымдастру соңғы жылдары ... ... ... ... жылдары Батыс Алтаи мен Ала ... ... ... Орда ... Қарқаралы, Іле алатауы
ұлтық парктерінің құрылуы ... ... ... ... ... жері ... ... Қаратау, Бетпақдала, кент, қапланқыр
Балқаш Ереилентау Торғай т.б. ... ... мен ... ... ... ... жері ... өсімдіктер әлемімен жабайы жануарлар
дүниесі өкілдеріне бай өлке ... ... ... ... өлке ... ғана тән ... мен ... түрлері мен қатар, сонау, муздану ... бері ... ... және ... ... ... байланысты азайып кеткен
түрлері аз емес. Айтамыз ... ... ... бар және ... ... хайуанаттардың 87түрі өсімдіктердің 306 ... екен ... ... де ... ... ғайып болып
кетуіне жағдай жасау мол міндеттер жүктеиді . ... ... ... ... ... 17 млн гектар жерді алып жатыр оның
ішінде 10 ... ... 8 ... ... ... 26 табиғи
ескерткіш 3 ботаникалық бақ бен ... ... бар ... ... жыл ... бюджеттен 2 млт теңгеге жуық ақша
бөлінді. Бөлінген ... ... ... ... ... жұмсалады мң баитақ ... ... ... өзге
елдерден кемде емес. Алайда тәуелсіздікке қолжеткізгенге дейін ... ... ... өз деңгейінде көтерілмей келеді. Тек
1990 жылы киін ... ... ... ... ... ... ... қазақстанда «жасылдарды ... атты ... және ... ... ... ұйымдар жұмыс істеиді.
Осы 1997 жылы ... ... ... ... туралы»
заңынын «мемлекеттік ұлттық табиғи бақтар» деген 8 ... 39 ... ... ... ... «Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ -
ерекше экологиялық эәне ... ... ... және ... - ... мен ... ... қалпына келтрумен сақтау үшін арнаиы
қорғалатын табиғи ... ... ... ... Қазақстан да
рессеилік эколог мамандардың зерттеуінше ... ... ... ... ... жетіліуі нен болады ... ... ... ... ... ... оны туристік бағытта дамту әлі қолға ... ... ... ... 2978,9 мың ... жерді алып жатқан
табиғи қорықтардың 23% орманды алқап 10,4 % ін су ... ... ... ... ... 2108 адам қызмет етеді ... ... ... ... ... ... билігі Алматы
обылысында Аламаты, Алакөл мемлекеттік табиғи қорықтармен «алтын ... ... ... ... ... ... тереторияларды туризмнің түрлері енеді ғана дамып жатқан
көрінеді. ... ... ... ... ... ... саиадан
түсетін қаржыыны қорықтар мен табиғи саябақтардың ... ... ... ... ... ... 2030 ж ... 231,8
мың туристерден 15млн 2015,7 мың тенге ... ... ... ... ... пайдалана ... ... ... негіз бар деген сөз./7/
Қорыта ... ... тек саны ... жойыдып кетуге
жақын тұрған ... мен аса ... ... ... ... қоимаи сонымен ... ... ... ... ж/е ... сол ... сақтау үшін
қызмет ... Міне ... да ... ... ... ... ... көркеиген қалпында ... ету сіз ... ... ... ... солтүстік – батыс сілмдерін және оған
іргелес ... Өгем ... ... Ақсу ... қорығы 1926
жылдын 14 маусымында ұиымдастрылды. Бұл қорықты ұиымдаструдағы ...... Тянь – Шань ... ... ... бар ... ... комплекстерінін даму ... ... үшін ... қалу еді. ... қорық аумағының
ауданы 30 мың гектар шамасыда ... ... оның алып ... 74 416 гектар.
Ақсу-Жабағылы қорығы-Батыс ... ... ... ... және ... үшін құрылған.қорық 1926 жылы тұңғыш рет
ұйымдастырылған,еліміздегі ең ірі ... ... ... 90 км ... ... ... және ... батыс
сілемдерін алып жатыр.Атап айтсақ,Төлеби және Түлкібас
аудандарының ... ... 75043 ... ... ... ... жоталарынан 226 га жері
енеді.Бұл жер негізінен қорықтан шетте орналасқан.Бұл шағын ғана ... ... ... ... бұл ... жері ... және ... деп аталынатын екі
учаскіден құралады.Мұнда жануарлар мен өсімдіктердің қалдықтары,қаңқалары
мен сүйектері,олардың тастағы таңбалары мен ... ... ... ... ... ... орны ... мен сүйектердің сақталу мерзімі ғалымдардың
дәлелдеріне қарағанда,150 млн. жылдан ... ... ... ... деп ... ... қазбалар тұңғыш рет Францияның юра тауында
табылған.
Қорықта өсімдіктердің 1200(дәрі-дәрмектік шөптерден:сасыр, қылша,
иманжапырақ, түйе ... ... ... ... ... т.б. ... ... итқонақ, көде ) түрі бар.Мұнда ағаштың 25 түрі –талас ... ... ... ... ... ... өсімдіктердің 65 түрі-арша, ырғай, итмұрын,
долана, қарақат т.б. өседі.Батыс ... ... ... ... ... 4238 м биіктікте орналасуына байланысты,қорық бірнеше биіктік
белдеуде жатыр.
Тау ... ... ... ... далада
дуадақ,безгелдек,қызғылт қара торғай,қосаяқ мекендейді.Одан жоғары емдік
арша орманы,субальпі және алпь, шалғыны ... ... ... ... жылдық қар жатады.Жануарлардың 53 түрі (елік, ... ... ... ... ... ақ ... аю, жайран, т.б.) кездеседі.Құстардың
238 түрі-бірқазан, қырғауыл, сары шымшық т.б. тіршілік етеді.[12]
Арша біздің республикамызда тек осы қорықта,сондай-ақ аудан
аумағындағы ... ... ғана ... шын ... «өмір ағашы»-деп
те аталады.Мысалы,1 гектер арша алақабы бір күнде 30 кг айналаға ұшпалы
фитонцидты ... ... ... ... ұшпалы
зат.Ол адам,жан-жануарлар организміне зиян клетін микробтарды жояды және
олардың таралуына жол бермейді.30 кг ... ... ... әуе ... ... тазарта алады екен.
Ақсу-Жабағылы қорығының жерін Ақсу өзенінің тереңдігі 500 м-ге ... ... ... ... ... Төлеби ауданы бөлігінде
орналасқан.Мұнда Орта ... ... ... күйде сақтауға және
жануарлар мен өсімдіктер дүниесін қорғауға бағытталған жан-жақты ... ... ... мен ... ... ... ... заказнигіне және Қасқасу шатқалы қорықтық аймағы.
«Сайрам-Өгем» табиғи ұлттық паркі Қазақстан ... ... ... 26 ... №52 ... ... парк. Табиғи ұлттық
парк Төлеби,Түлкібас аудандарының территориясын алып жатыр.
Табиғи ұлттық паркті құрудағы басты ... ... ... ... және ... ... бар табиғи аймақтар мен
нысандарды сақтау,қалпына келтіру және ... ел ... ... ... ... парк ... белдеулігінен биік таулы белдеулікке
дейінгі 7 аймақты қамтиды.Мұнда ... 1635 ... ... түрі ... аумағындағы Бадам,Өгем,Қасқасу,Сайрамсу өзендерінің
алабында мензбир ... ... ... мен ... ... алқабындағы қалың арша
орманы айырықша қамқорты күтеді.
Ұлттық парк құрамына үш аймақ-қорықтық аймақ,туристтік аймақ ... ... ... ... ... бұл ... ғылыми-
зерттеу жұмыстарын жүргізу үшін қажет.Оған сырттан ешкім кіре алмайды, аң
мен құс ауланбайды, шөп дәрі ... да ... ... мүддесі үшін арнайы рұқсатпен ғана атылып алынуы мүмкін. ... ... ... сол ... ішінен белгілі
бір бағытқа тіке өтіп кететін болады. Ары-бері бұрылып,от жағуға,демалуға
рұқсат жоқ. Түристтік аймақтағы бағытағы ... ... ... мен ... ... ... түрде жұмыс істейтін мейрамханалар,
кафелер,демалыс орындары ашылатын болады.
Ұлттық парк құрамында бүгінгі таңда 106 қызметкер жұмыс ... мың ... ... 106 маман аздық етеді.Биыл 44 миллион ... ... 200 ... ... бөлінеді.Бұл бізге ... ... ... ... ... ... отыр.
106 маманың 94-мемлекетік инспектор,атының өзі айтып тұрғандай ... ... ... ... қаруы бар инспектордың парк
аумағында жүрген кез-келген ... ... ... толтыруға да хақысы бар. 149 мың гектар жердің табиғатын қорғау
осы инспекторлардың күшімен атқарылады. Әр инспекторға мың ... ... ... ... ... ... аймақта бір адамның
осыншама ... ... ... ... ... ... үгіт-насихат жұмыстарын жүргізу.[14]
Парк құрамында ғылым, ... және ... ... ... ... ... ... өз бағдарламасы бойынша да өзге
ғылыми мекемелермен бірлесіп те жүргізеді.2006-2011 жылдарға ... ... ... министірлікте
бекітіліп,Білім және Ғылым министірлігінде тіркелген.Оларға енді ... ... ... парк ... қызметкерлерінің негізгі
міндетері жаңалық ашу емес, қолданыстағы бар нұсқаулар мен әдістемелерді
пайдалана отырып,жаналықтарды өндіріске ... Одан ары ... ... ... ... ... мақсатында бұған дейін нақты еш
нәрсе жүргізілмеген.Ғылыми жұмыс- парк аумағындағы барлық өсімдіктер мен
жануарға баға беру ... ... ... ... мен ... шараларын ұйымдастыру,құрып бара жатқандарын қайта қалпына
келтіру,ол үшін өсімдіктерді қолдан ... ... ... ... үшін
өсімдіктің биологиясын толық зерттеу қажет.Кейін оны питомниктен апарып,
өзінің табиғи өсетін ... ... ... ... азықтандыру,көктемде тұз беруді қамтамасыз ету де аз жұмыс
емес.«Қызыл кітапқа»енген аңдарды ... ... ... ... адам ... ... айнала 2 шақырым шеңберінде «қорғаныш аймағы»белгіленіп
бекітілді. «Қорғаныш ... ... жері ... парк осы ... келісім-шартқа отырады.Оларға осы 2 ... ... ... ... ... ... ... айналасуына рұқсат
бар.Мысалы,егін егіп, мал ... ... ... ... ... ... үзілді-кесілді тыйым салынады.
Сайрам-Өгем тауларындағы орман негізін арша ... ... ... өте ... болып келеді де, топырақ астында бірнеше жыл жатып
та өне береді.Бірақ ... ... ... ғана өсетін аршаның табиғи
өсіп-жетілу мерзімі ұзақ ... ... ... де
оны көшет түрінде егіп, көбейту ісін қолға алмақ.Ол үшін ... ... ... ... қажет.Әзірге көшет өсіретін питомниктің аумағы
4-5 гектар ғана.Питомникте тек ... ... ғана ... ... де ... ... аумағынан 25 гектар жер парк құрамына берілетін
болады.Өйткені,Ұлттық парк аумағында ағын су баратын соншалықты теп
тегіс жер табу қиын.Ал,питомник өз ... ... ... үшін ... ... көлемді жер қажет.
Соның салдарынан тегіс жердің бәрі ауыл шаруашылығы мен ... ... жер ... ... ... ... деген сөз
шыққанда Өгемде 40 гектар аумақ коммуналдық шаруашылықтың құзырына өтіп
кетіпті.Тіпті Үкіметтің ... ... ... де ... ... беріліп кеткен жерлер бар...
Ландшафтық-экологиялық аудандардағы өсімідіктерді ... ... және ... ... ... бар. Осыдан
150 млн жыл бұрын тіршілік еткен жануарлар мен ... ... ... ... Әули сайы ... ата ... сол жағалауында типі қылқан ... ... ... ... ... самырсын, маи ... ... Биік ... ... ... м ... жатыр
Бұл белдемде жатаған бұталы ... ... ... ... ... сүттегіні моиыл, тағы ... ... ... ... Қазақстандағы өсімдік түрлерінің жартысынан астамы
кездеседі, шамамен 8 мыңдай болады. Оның 1 — 1.5 ...... 2,5 — ...... 200-ге ... — қына, 500-ге жуығы — мүк тәрізділер
және 3 мыннан ...... ... ... Бұл ... 250 түрі тек қана ... жерінде кездесетін эндемиктер. Қазақстанға
тән 10 — 12 эндемик ... ... ... ... ... ... шөлмасақ жалған шандра, бочанцевия. Тобылғы ... ... ... ... ... ... ... Сол флораларлың өкілдері бүгінгі флораның құрамына реликг
түрінде ... ... ... ... ... мен ... ... экологиялық эволюциялық ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... ... Сарыағаш) бастап
мұздықтарға (Ақсу-Жабағылы) дейінгі Солтүстік жарты шардағы барлық табиғи
аймақтардың сарқыншақтары ... ... ... Иран-тұрандық ботаникалық-географиялық аймақтың 2
провинциясының құрамына кіреді (жоңғар-солтүстік тұрандық және оңтүстік
тұрандық. Жоңғар-солтүстік тұрандыұ шелдер ... ... ... ... ... ... ... түрлі. Тастақ жерлерге
петрофюті сериялар тән болса, кейбір саз балшықты ... ... кең ... Бұл ... ... ... — сұр жусан.
бұйырғын қара баялып тасбұйырғын, көкпек, сонымен қатар тұран жусаны ... ... ... қара сексеуіл және т.б. Оңтүстігінде Бетпақдала Шу
өзенінің жарқабақты алабымен шектеседі. Бұл ... аса ... ... мен ... көп ... Бұл ... негізгі
доминанттар — жалмаюсұлақ, жапырақты сорканбақ төбесораң, қызыл соран,
сарса-заң сонымен қатар жынғыл мен ... ... де кең ... ... сол ... тек ... тән ... бар Мойынқұм жатыр.
Мұндағы негізгі доминанттар — жүзгіндер, қоян сүйек, ақ сексеуіл, ... ... ... мал ... құмдарда жусаннын түрлері, ебелек
пен изен өседі.
Онтүстік тұрандық шөлдер Қаратаудың күнгей беті мен ... ... ... ... ... ауданына дейінгі кеңістікті алып
жатыр. Бұл шөлдерді үлкен 3 топқа бөлуге болады: ... тау ... ... тән ... ... мен тықыр шөпті эфемерлі эферероидты
жартылай саванналар, сонымен қатар өзен анғарларына тән ... ... ... жатады. Мұндағы негізгі эдификаторлар (өсімдік
жамылғысындағы басым түрлер) — ақ ... рай ... ... ... түк ... мавзолея және бірқатар эфемероидтар. Адырлық шөлдерде
эфемерлер мен эфемероидтар, астық ... ... Бұл ... ... ... ... қияқ өлең, қаудың түрлері және ... ... ... ... фломис, көбен ... ... ... ... Олардың ішіндегі ерекшесі — Ақдала
жазығындағы дәрмене жусаны. 100 шаршы метр жерде 18 — 20 түрі ... ... ... ... ... ... едәуір жерді алып жатыр.
Өсімдік жамылғысының негізін қалайтындар жуашықты қоңырбас, ... ... ... ... кездесетіндері — бозшағыл. салалы карашағыр бессаусақ
сор ажырық түкті бидайық және ... ... ... айының екінші жартысында
эфемероидтар толысады да жаздың ортасында күйіп кетіп топырақ жаланаштанып
қалады./11/
Өзен аңғарларына тән өсімдіктер ... ... және ... қатарлар түзеді. Сарысу мен Шудың төменгі ағысында қалың ... Бұл ...... қамыс, шеңгел мен ажырық өседі. Кейбір тұзды
жерлерде қарабарақ, төбесораң, сарсазан кең ... ... ... ... көп. Судың жағалауы торанғыл талдар, жиде, итмұрын
тұнып тұрған ну тоғай. Ағаштардың бұтағында шырмалған ...... ... бар. ... ... ірі астык тұқымдастар — қамыс,
баттауық және кендір, жантақ және қызыл мия қалың өскен. ... ... ... мен ... ... ... ... жер бедерлерінің
өсімдік жамылғысының құрылымы өте күрделі келеді. Таулардағы өсімдік
тұқымдастарының түрлері ... ... ... — ірі ... ... ... жартылай саванна;
ксерофильді сирек ормандар мен бұташіліктер (бадалдар);
жапырақты жемісті орманлар:
су бойындағы бұталар мен ормандар (тоғайлар);
арша ... мен ... ... ...... ... және ... қатты шөпттер мен бұталардан тұратын фриганоидтар;
әр түрлі биіктік белдеулеріндегі таулық шалғындар, т.б.
Бұл экожүйелердің көпшілігі жазык ... ... әр ... шөптесін — ірі астық тұқымдастардан тұратын жартылай
саванна теніз деңгейінен 600 ... ... ... ... ... ... ... Фитоценоздардың доминанттық негізін түкті бидайық, жаман арпа,
бозшағыл және кәдімгі тарғақшөп, қызыл от, бидайық сияқты шалғындық ... ... ... ... ... ... ... сасырдың
түрлері, штубендорфия, жүрек жапырақты рауғаш, жалаң гүлді айдаршөп, андыз,
шырыштың түрлері түзеді. Екінші ... ...... самаркандық салаубас, өлмесшөп, көбенқұйрықтың түрлері және
т.б. Төменгі ... түр ... ... ... Бұл ...... тәңіртаулық ұшқат, алмұрт жапырақты түйесіңір,
шиелер жатады. Бұл ... түрі өте көп — 100 ... метр ... ... ... ... (2000 м-ден жоғарыда) — жіңішке сасыр, кәдімгі
тарғақдөп, ... ... ... ... ... шие және ... сирек ормандар мен бұталар (бадалдар) Қаратау мен Батыс
Тәңіртаудың аласа ... ... ... ... ... Бұл ... ... сайлар мен адам аяғы баспаған, өзіндік
микроклиматы бар жерлерде ... ... ... — Сары ... ... Өз алдына жеке бірлестік түзетін тағы бір түрі — ... ... ең ... ...... ... ... Бұдан басқа
Түркістан доланасы, регель алмұрты, семенов үйенкісі, ұшқаттар, итмұрындар,
шиелер, ... ... ... ... ... гультемия, қылша кездеседі.
Олардың ішінде Қызыл кітапқа енгендері де бар, олар — жабайы алма, ... ... ... ... ... ... темірағаш, Кавказ таудағаны немесе
көтреңкі. Бадалдың флористикалық қанықтығы (тұр ... ... ... ... 75 түрі ... Шөптесін өсімдіктерінің құрамында жартылай
саваннамен ортақ түрлер көп. Осы екі өсімдіктер ... ... ... ...... ... ... немесе
лепидолофалар, піскем жуасы, грейг қызғалдағы, көкшіл цикылдақ ақ, жолақты
сасыр.
Жапырақты жеміс ормандары әдетте беткейлерде, сайлар мен ... сулы ... ... ... ... ... ... түзуші түрлер
— түркістан доланасы мен жабайы алма. Олармен бірге өрік, жоңғар ... ... ... ... ... қара тұт, ... және ... бойындағы бұталар мен ормандар (тоғайлар) Қаратау мен Батыс
Тәніртаудың сайжыраларында ағып ... ... ... бойында
болады. Ен алдымен бұл таңшіліктер: ак тая, кирилов талы, блек ... ... ... ... ... терегінің ормандары. Тау өзендерінің бойында
бірқатар ... ... ... ... ... ... Дәубаба
өзендерінің бойында соғды шағанынын ормандары, ал ... мен ... ... жерлерінде жабайы жүзім сақталған. Батыс Тәңіртаудағы
өзендер аңғарында ... ... мен ... қайыңының ормандары
кездеседі./12/
Арша ормандары мен сирек ормандардың үш түрі бар: қызыл арша ... ... ... арша және кдра арша ... Түркістан аршасы. Кең
тарағаны — қызыл арша, ол 1200 — 2000 м ... ... ... ... мен ... кішкене "арша аралдары" бұл түрдің бұрын
кең тарағанын ... ... арша ... ... 1600 — 2500 ... ... ғы Қара арша 1700 — 3000 м ... тараған.
Таулық далалар Кдратау мен Батыс Тәңіртаудың көптеген белдемдерінде
кең тараған. Негізгі фитоценоз ... — қау мен боз және ... ... де ... рөл ... Тау ... ... сайын бетегелі-бозды шөптесін өсімдіктер көбейе түседі.
Қаратаудың далалық формациялары құрамы мен құрылымындағы өзіндік
ерекшелік жартылай ... ... ... ... ...... бал ... тобылғы гүлдің болуы.
3. Оңтүстік Қазақстанда геоэкологиялық мәселелерді шешу жолдары
Геоэкологиянның ... ... мен ... ... ... мен ... байланысты.Болашақта
экологиялық дамуы біріңғай қоғам мен ... ... ... ... болды.
Мұнда оның үлесіне адам өмір ... ... ... кеңістік уақыттық заңдылықтарын глобальдық және региондық
деңгейдегі ... ... тану ... ... ... теориялық және қолданбалы ... ... етіп ... ... ... даму ... атап өтейік
-Қоғам мен табиғат қарым-қатынасы ... ... ... бар ... бағыт ретіндегі ... ... ... мен пәнін нақтылау;негізгі геологиялық
ұғымдар мен ... ... және ... ... ... ... туралы
түсініктерді дамыту :техногенез ... ... ... эволюция заңдылықтарын анықтау
- Әртүрлі ... ... ... ... әсер ... ықпал салдарын ... ... ... ... мен әдістерін жасау және
унификациялау
- Адамдардың өндірістік қызметінің ... ... мен ... ... ... ... ... табиғи ортаға
ықпалын ескере ... , ... ... жүйелендіру;
антропогендік геологиялық жүйелерге ықпалын ... ... ... және ауылшаруашылық өнеркәсіп түрлерінің рангтағы
геожүйелер ... , ... ... ... мен ... ... ... мен табиғи ортаның өзгерістері
арасындағы функционалдық тәуелділікті ... ... ... ... ... ... байланысты эколоргиялық
бұзылған орта ... ... ... ... ... ... ... қалалық агломерациялар , табиғи ... ... ... ... ... ... жобалары мен
кешенді схемалар құрылымдарын жасау.
- Қоршаған ортаның ... ... ... ... ... ... мен ... бағыттарды
унификациялау.
- Табиғи –антропогендік жүйелерді зерттеудің геоэкологиялық ... және ... ... ... геожүйелер жағдайында адамзат
қоғамы тіршілігі мен ... орта ... ... ... ... ортаның экологиялық дестаблизациясы ... адам үшін ... ... ... ... ... ... ықпалының
салдарларын болжау.
-Табиғи ... ... ... картографиялау
қағидаларын нақтылау және ... ... ... ... ... ... мен
әдістерін жасау
- Аталған ғылыми мәселелер шегінде ... ... ... тәрбиелеу маңызды болып табылады.
Республикамыздың ... ... ... ... ... мен ... ... бағытталған күрделі және
ғылыми –техникалық мәселелерді шешу ... ... ... ... ... басым ... ... да ... ... тек ... ... елдері
ғалымдарын біріктіретін көптеген ғылыми ... ... ғана ... ... ... ... ... Қазақстан табиғатын қорғау ... ... ... бағыттары сипаттайды.
Табиғат  бұл ... ... өмір сүру және ... ... Өнім ... және ... ... қанағаттандыру
процесінде адамзат табиғи ресурстарының әртүрлі ... ... пен ... ... ету ... ... ... адамзатқа
неғұрлым маңызды міндеттер қоршаған ортаны ... ... ... ... - ... ... келе ... қажеттіліктерін әртүрлі
табиғи ресурстармен ... ету ... ... аталған мәселелерге байланысты адамды қоршаған ... және ... ... ... ... ... ... орта адамға қатысты ... ... ... , ...... және ... обьектілер ,
құбылыстар мен процестердің жиынтығын қамтиды, адам ... өз ... ... асыру процесінде өзара қарым –қатынасқа ... ... ... өмірінің қамсыздандырылуы мен өнім ... аясы ... ... ... ... қамтамасыз ету , оны
антропогендік әрекеттің ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Табиғатты қорғау  бұл адам ... мен ... ... өзара әрекетін қолдауға бағытталған , табиғи ресурстардың
сақталуы мен ... ... ... ... , ... ... ... пен адам денсаулығына ... және ... ... ... ... ... қоршаған ортаның жағдайына екі түрлі ... ... ... ықпал етеді. Олардың біріншісі ғылыми-техникалық
революцияны және оның ... ... ... ... ... ... қамтиды. Екіншісі демографиялық аспектілерді
қарастырады және жер ... ... ... көбеюі мен
урбанизацияны ( қала тұрғындары санының өсуі) ... Бұл ... ... өндіргіш күштердің даму ... ... ... ол, өз ... ... ... интенсивті түрде
азаюына және онымен байланысты қоршаған ... ... ... ортаны қорғау негізгі факторларының схемасы
Геожүйелердің экологиялық тұрақтылығының ... ... ... мен ... технологиялардың ... ... ... ... ... нәтижесі
болып табылады. ... мен ... ... ... ... ... ... табиғатты регионалды
пайдалану ережелері мен ... ... ... Олар ... ... ... табиғи ... ... сай ... ... ... жиынтығын білдіреді.
Табиғи ресурстар  бұл адамдарға ... ... өмір ... ... үшін қажетті табиғи денелер мен ... ... ... табиғи ресурстар дегеніміз ... ... ... сәйкес өндіру және тұтыну ... ... ... ... ... ... классификациясы
оларды олардың таусылуы және ... ... ... мен белгілер тобы ... ... ... ... ... ... ... ресурстар ... ... ... ... ... ... ресурстар түрлерін қамтиды.
Таусылатын табиғи ресурстар үш ... ... ... ... ұзақ ... процесінің
нәтижесінде қалыптасқан рудалы және ... емес ... ... ... ... ... қалпына келтірілетін – қалпына келуі үшін ... ... ... ресурастар: оларға сондай –ақ ... ... ... мен ... ... ... ... мүмкіндіктері кіреді
3)Қалпына келтірілетін ... тірі ... ... мен ... ... ... шикізаттың жекелеген
түрлері кіреді
Таусылмайтын ресурстар ... ... ... ... ... ... ... байланысты табиғи ресурстар
түрлерін қамтиды.
Таусылмайтын ресурстар үш түрге бөлінеді:
1) Климаттық ... - жер мен ... ... қарым – қатынасына
байланысты: күннің энергиясы, жел ... ... ... Су ...... мұхит сулары
3) Космостық ресурстар – жердегі тау жыныстары, ... ... ... ... ... ... ... процесінде олардың көпшілігі
ресурстық цикл деп ... ... ... түседі. Ресурстық цикл
дегеніміз ... бір ... ... ... ... ... оларды адам пайдалануының барлық ... ... ... ... Қолданбалы экология әдістемесінде ресурстық цикл
концепциясы ... ... ... Ол ... ... ( ... ... өндірісті және осы кезде ... ... ... ... ... ... ( ... техникалық суды
өнеркәсіпті кәсіпорында бірінші рет ... ... ... өндірістік қалдықсыз немесе ... аз ... ... ... ... табиғи ресурстарды ... ... ... ... ... іс ... процесінде жүзеге асырылады. /15/
Адамзат ... ...... ... ... сүруі мүмкін емес. Пайдалы ... ... ... ... Ал бұл ... ... ... уақыт өте
келе толығымен таусылуы мүмкін екендігін көрсетеді.
Қазақстан – ... ...... ... бай аздапған
елдердің ... ... ... 55 ... ... ... ... 29 –ы металдар) Қазақстанда 39 –ы алынады. ... ... ... ... тек ... – 49, ... – 45, ... АҚШ – 42, Бразилия – 41 түрлі пайдалы қазбалар өндіріледі.
Мұнай мен ... газ ... ... ... ... бірінші ондығына кіреді, мұнда тас және қоңыр ... ... ... ... мыс, уран және ... ... т.б. ... пайдалы қазбалардың түрлерін өндіру, қайта ... ... ... ... мен ... қоршаған орта жағдайына
неғұрлым ... ... газ ... ... ... етеді.
Республикамызда 197 мұнай және газ кен орындары, олардың ішінде 102
мұнай, 29 газ ... 30 ... ... ... 6 ... ... 11
газ конденсаты және 12 газ кен ... ... ... ... қорлары 3млрд. тоннасы, ал газдың анықталған қорлары
3 трлн. Текше метрді ... ... ... мен ... ... Батыс
Қазақстанда жүзеге асырылады. Онда ... 90,4% және ... 100% ... Бұл ... ... территориясындағы
неғұрлым ластанған және экологиялық жағдайы нашар аудандар қатарына
жатады. Тау – кен ... ... ... ... ... жеке
тұрғыдыан алғанда да басымдық маңызға ие ( 2030 ... ... ... ... ... 150 ... – ға ... жеткізу болжамын есепке
алғанда).( 13 ... ... мен ... ... ... де ... салдары бар.қоршаған
ортаның эколргиялық жағдайына негативті әсер ететін отын ресурстарының
басқа түрлерінің ... уран ... ірі кен ... атап ... ақ ... , ... , хром , ... ,
мырыш мыс рудаларын ,алтын , фосфориттер , құрылыс тастары , мен ... ... ... да ... ... және қайта өңдеумен
байланысты көптеген рудниктер және ... ... ... ... ... ... қоса алғанда ландшафтар табиғатының литогенді
ортасын қорғау жөнінде тиімді ... ... ... ... ... ... мәселесі литосфера қабаттарынан минералды
шикізатты рудалы және ... емес ... ... ... ... ... алуды қамтамасыз ететін шаралардың ... Жер ... ... ... ... кешені сондай – ақ
рельеф формасының ... ... ... ... ... ... байланысты пайдалы қазбалардың кен ... ... ... , минералды шикізатты өндіру , өңдеу , және тасымалдау ... ... ... ... жер ... ... басты
қағидасы болуға тиіс.Бұл шығындар неғұрлым аз ... ... ... ... ... ... ... қажеттіліктерін қанағаттандыру
мақсатында жер қойнауында қала береді ... ... ... ... ... ... тигізеді .бұл рельефтің
өзгеріске ... , ... , ... , ... ... және тау ... құлауынани көрінеді.Пайдалы қазбаларды
өндіру топырақ , атмосфера , су ... мен ... ... ... ... әсер етеді.Мұның үстіне өсімдіктер ... ... мән ... ... ... кен орындарынөңдеу тікелей ландшафтардың ... , ... ... ... ... ... ... және қайта өңдеу процесінде пайдалы қазбаларды шала алу
минералдарды–шикізат ресурстарын ... ... ... ... дамымаудың ... ... ... ... ... ... ... шикізаттың
10-20% ғана пайдаланылатыны ал80-90% лақтырылатынымәлім болды ... ... ... ... тау ... ұсақталған
түрін білдіреді.Концентраттарды балқыту ... ... ... ... айналады. Байыту фабрикаларында өңдеу
процесінде ... ... көп ... ... ... ... қосалқы лақтырылып тасталады да , ... жел ... ... ... ... пайдалы
компоненттердің жалпы құны көбінесе негізгі түрдің құнынан ... ... ... ... ... ... үлкен экологиялық және басқа да ... және ... ... ... бола ... келтірілмейтін табиғи ресурстар үлкен ... ... кен ... аз ... жасау жер қойнауының
байлықтарын ... ... ... және ... ... ... ... қойнауы ресурстарын рационалды пайдалану және ... ... ... жатқызылуы тиіс:
– пайдалы қазбалар ... ... ... бос, өңделген жынысты пайдалану ... кен ... ... ... ... қазбалар кен орындарын үнемдеп пайдалану олардың ... ... ... ... ... ... ... кездесетін минералды шикізаттардың
орнына басқа нәрсе ... тау ... ... ... ... ... т.б.
Жер қойнауын пайдалану мен қорғау тәртібі мен мән ... және ... ... , кешенді пайдаланылуына және
экологиялық зардаптың ... ... ... ... ... ... аясындағы тау –кен игеру ... Жер ... жер ... ... ... Қ Р ... ... атмосфералық ауаның қорлары тұрақты ... ... ... деп ауа ... ... ... ... жағдайда ауа құрамында азоттың 78
,03 пайызы, оттегінің 20,99 пайызы , көмірқышқыл газының 0,04 ... ... мен ... ... 1,0 ... болады
Атмосфералық ауаның құрамы мен ... ... ... ... ... табиғи компоненттеріне ,атап ... ... ... беті және жерасты суларына ,топырақ ... ... ... әсер ... атмосфералық ауаның
ластануы ... ... ... аса ... ... ... ауаның құрамы мен ... ... ... ... ... табиғи компоненттеріне , атап
айтқанда , жергілікті климатқа,жер беті мен жерасты суларына ... ... ... ... әсер ... . ... тазалығын қорғау мәселесінде 2 ... ... ... ... ... адамдардың денсаулығы үшін ауаның қалыпты
құрамын сақтау
2 экономикалық – өндірілген ... пен оның ... ... ... және ... процесінде ауаға ұшып жатқан
пайдалы компоненттерді жоғалтудың алдын алу.
Атмосфераны ластаушы ... ... ... ... шаңды борандар, жергілікті өрттер
нәтижесінде келіп түсетін бөлшектермен табиғи ... ... , ... , трансрорттық мақсаттар үшін , соның
ішінде ... ... ... жану ... ... ... ... өндірістік кәсіпорындардың
қалдықтарымен ластану;
– техногендік ... және т.б. ... ... ... ... ... ... көзі өнеркәсіптің , әсіресе
энергетикалық құрылғылар мен ... ... ... болып
табылады.Атмосфераға келіп түсетін барлық қалдықтардың ... ... ... ... ... ... қалалар ауасының құрамында әрқашан CO, SO, HS, CI ... және улы ... және т.б. ... ... ... әсер етеді, соның өсуіне кедергі келтіреді, ... мен ... ... құрылыстарының ерте бұзылуына
әкеп соғады.
Қалалар,ірі ... ... ... ... ... ... ... тікелей күн радиациясының
интенсивтілігі ... ол өз ... ... ... тәуліктік және
жылдық температурасын ... ... ... ... еді , ... отынның әртүрлі түрлерін жағу және ... да ... ... ... ... ... келтіріледі.Қалалық және
индустриялдық ... ... ... ... ... ... табиғи сулы режимінің бұзылуы нәтижесінде ... және ... ... ... ... ... мен қала кварталдары дұрыс орналавстырмау
нәтижесінде ауаның табиғи ... жиі ... ... одан әрі ... да ... , атап ... , ... атмосфералық жауын–шашын
,тұманға да антропогендік факторлар әсер ... ірі 19 ... ... ... ... «Казгидролит» РГП –ның 2000 ж ... ... ... ... ... ... ... заттар өте ... ... ... ... жылдық концентрациясы 3 ПДК –ден ,
фенолдікі 2 ПДК –ден, шаң–тозаң мен азот ... 1ПДК ... ... қалаларының ауа ... ... , азот ... , ... ... , ... , күкіртті сутек және шаң–тозаң .Бұл заттардың ... , ... ... ПДК ... 15 есе артық ... ... үшін ... ... дәрежесін
осы заттар туралы қысқаша мәліметтер сипаттайды. Азот ... ... ... ... ыдырау процесінде пайда ... , ... алу ... мен көру ... ... газы (СО) –өнеркәсіптік кәсіпорындардың көптеген
түрлерінің негізінде жатқан ... ... ... ... ... ... ... СН2О) –өткір иісті , жанғыш түссіз ... және ... , ... заттар мен ... ... ... алу жолдарын тітіркендіреді.
Фенол,карбол қышқылы (С6Н5ОН) –хош ... ... ... , ... ... мен ... ... кезінде
қолданылады.Теріні күйдіреді,ішкі ... ... ... ... иісті түссіз газ , тұз қышқылы деген атпен
мәлім. Атмосфераға ... ... , ... ... ... ... қаптау мен бояу кезінде келіп түседі.
Тыныс алу ... ... және ... ... сутек (Н2S) –жүйкеге өте ... әсер ... ... , ... зиянкестеріне қарсы ... ... ... ... Шаң–тозаң –дисперстік фазаның қатты ... ... ... ... ... ... ... туындайды.
Аталған заттар Қазақстан ... мен ... ... ... ... ластаушылары болып табылады, олардың
Қазақстанның ... ... ... ... ПДК ... 1─5 есе арттырады. Түсті металлургия ... ... ... , құрылыс материалдары мен ... ... ... ... ауаны ластауда басты роль
атқарады.
Қазақстан қалаларының ауа ... ... ... қала ... , оның ... ... жағдайларымен
өнеркәсіп концентрациясының дәрежесімен , ... ... ... Бұл ... ... мен ірі елді ... ... қосылыстардың сипаты мен көлемін сипаттайды.
Қалалар мен елді ... ауа ... ... ... ... ... бойынша есептеу қабылданған.
Атмосфераның экологиялық бұзылу дәрежесін ... ... ... ... ... ... , ... биологиялық әрекеті мен ПДК – дан асып кету ... ... ПДН ... асып асып кету ... бойынша
анықталады.Әдетте ол бақылау орындарында жиі кездесетін 5 ... ... ... ... ... ... ... ластану дәрежесі жоғары болып табылады.Бұдан ... ... ... ... ... ,
Шымкент , Ақтөбе қалаларында және ... ... ... Алматы қаласында ауа бассеині ... ... ... ... , Шымкент және ... ... ... ... ... , азот
диоксидінің фенолдың ПДК–дан орташа асқаны байқалады.
Тұтасымен ... , ... ... ... ... орталықтары бойынша АЛИ ... өсіп ... ... ... мен ... ... ... ластануының басты себебі автокөлік құралдарының
қызметімен ... ... ... алу көптеген ... ... ... ішінде барлық өндірістік
кәсіпорындарын тазалау ... ... ... зиянды
заттардың қалдықтарын тастауды жоятын немесе төмендететін ... ... ... және ... ... ... атап өтсе болады.
Қалалар мен өндірістік орталықтардағы ... таза ... ... ... роль ... ... ... өсімдіктерге ақ акация , тал , американдық клею және т. ... Бұл ... ... ... ... ... кезінде ұсынған
жөн.
Атмосфералық ауаны қорғаудың ... ... ... ... процестерімен тығыз байланысты үлкен мәселелерді шешу болып
табылады.Оларға мыналар ... ... ... ... ... ... мәселесі
–космостық апаттарды ... ... ... бұзылу
мәселесі және т.б.
Парник эффектісі.Атмосфераның күн ... ... және оның ... ... ... ... тұру құрылымымен сипатталады ,
соның нәтижесінде жер беті ... ... ... ... ... ... ... тыс қызып ... ... ... қызметімен және ... ... ... ... қышқылы , метан және
парниктік газдардың концентрациясы ықпал етеді.
Жер атмосферасының ... ... ... ... ... бекітілді.Ғылыми тұрғыдан техногенезбен
байланысты жердегі ... ... кету ... ... ... ... – шашын – сутегі көрсеткіші РН–3,5 –4,5 ... ... ... отынның әртүрлі түрлерінің жану
нәтижесінде пайда болатын ... және азот ... ... ... ... түсу ... ... реакциялардың нәтижесінде атмосферада күкірт ... ... ... ... адамдардың денсаулығына , сондай–ақ
биотаға өте ... ... әсер ... ... ... ... жүргізу , өндірістік
кәсіпорындардың жұмысын бақылау табиғатты қорғау шараларына ... азон ... ... ... өмірін
сақтауда азондық экран өте ... роль ... жер ... ... өтуінің алдын ... ... 20–25 ... биіктікте болады.Мұнда азот ... ... ... ... экранының ... ... озон ... ... ... аппараттарды нәтижесінде ... ... ... ... және «Протон» сияқты ... ... жер ... ... қабатының бұзылуына
әкеп соғады.Ол жер режимінің ,ауа ... ... ... ... ... жекелеген параметрлерінің ракетаның ... ... ... ... ... ... ... территориясындағы ... ... ... да ... мәнді бұзылулар байқалмайды.
Қазақстанда жергілікті деңгейдегі ... ... ... ... өндірістік технологияны жетілдіру
және өндіріс пен ... ... ... ... ... ... ... ресурстарын қорғау және ... ... ... үшін ... ... ... ... табылады.табиғаттағы су
айналымының арқасында жердегі су ... ... ... ... ... ... жағымсыз
болуына байланысты тұщы су ресурстары жеткіліксіз.бұған ... ... ... ... кіредіжәне сондықтан
аридтік және семаридтік климат ... су ... ... ... ... ... су ресурстары ... ... ... ... Ол тұщы су ... бойынша ТМД
елдері бойынша ... аз ... ... ... ... жатады.
Бұл территорияда су ресурстары әркеркі орналасқан және бастаулары
республика ... тыс ... ... ... ... ... Қазақстанның таулары және таулы жазыктары тұщы
сумен көбірек ... ... ... ... ... әрекетінің, су
көздерінің және коммуналдық-тұрмыстық қалдықтарымен ластануының және басқа
да себептердің нәтижесінде таза түщы суға ... ... ... 85 ... ... өзендер мен уақытша су көздері бар.
Олардың ішіндегі 10-ының 8 ғана ... 800 ... ... ... ... Тобыл, Орал, Сырдария ,Шу , нұра торғай ... ... мың өзен ғана он ... ... ... (Орал, Ертіс , Сырдырия ,іле , Шу) ... ... ... Және ... ... мемлекеттерден
ластанған ағын әкеледі. Оңтүстік-шығыс Қазқстан тауларында 1673 ,9 ... ... ... ... ... 47 ... ... көл бар, олардың көпшілігі
(8 мыңнан астамы) көктемгі қар суымен толады, ал жазда құрғап кетеді.
Қазақстандағы жер беті ... ... ... 89,5 ... ... құрайды.Соңғы жылдары оның көлемі көрші ... ... ... ... ... ... Сырдария өзенінің суы 19,8-ден 9,8 ... ... ... суы ... ... 7,4 текше шақырымға дейін азайды. Осының бәрі
Арал теңізі мен Балқаш көлінің ... ... ... ... жерасты су ресурстарының мол екендішгін айта
кеткеніміз жөн. Жер асты ... ... ... 15,8 ... шақырымды
құрайды, оның 2,6 текше шақырымы пайдаланылады.2 Бұл сулар өте минералды
болғандықтан және өте ... ... ... үшін ... ... ... ... пайдаланылатын су мөлшерінің 8 пайыздан
астамын құрайды. Болашақта олар ... су ... ... ... етуі ... ... суларның бастаулары өте әркелкі
орналасқан. Су қорларының 63 ... ... ... ... ... Республикамызда анықталған жерасты суларымызддың 60
пайызының 16 пайызы ғана пайдаланылады. Осы мөлшердегі ... ... ... ... су мақсатында, 22 пайызы техникалық мақсатта, 9
пайызы жер суғару үшін және 7 ... ... ... үшін
пайдаланылады, 69 қала, 4000 – нан ... ... ... астам
өндірістік кәсіпорын жерасты суларымен қамтамасыз етілген, 90 мың ... ... ... ... пайдалану үлесі республикамызда анықталған қорлардың
15, 6 пайызын, ал жалпы ... ... ... ... құрайды.5
Адамдардың шаруашылық қызметі Қазақстанның су ресурстарына жан-жақты
әсер етеді.Мұнай өңдейтін кәсіпорындардың ... ағын ... қара ... ... ... су ... негативті ықпал жасайды,
қалалардың коммуналдық тұрмыстық ... ... су ... және ... ... ... ... етіп
тастайды. Мұның үстіне судың тұнықтығы, түсі, температурасы өзгеріске
ұшырыайды., жағымсыз дәм мен иіс ... ... ... ... кетеді. Суды ластайтын химиялық қосылыстардың, әсіресе мұнай
өнімдерінің өз-өзінен ыдырап ... қиын ... су ... өзін-
өзі тазалау процесі ақыырын жүреді.
Тазаланбаған ағын ... ... ... құрамында өндірістік
құндылықтар болуы себепті үлкен эеономикалық ... ... ... су ресурстарының тазалығын қамтамасыз ету ... ... ... Мысалы, «Қазақмыс» Балқаш АҚ-да ... ... ... ... ... 90 ... ... мыс алуға мүмкіндік беретін
арнайы қондырғылар жасалған. ... ... ... ... сумен қамсыздандырылған, жергілікті су бөгендеріне ... ағын ... ... ... жабық өндірістік циклдер
енгізілген. Осы сияқты мысалдарды айта ... ... ... қатар.
Қазақстанның су ресурстарын пайдалану ... ... ... орта
жағдайының катастрофалық немесе қиын ... ... ... ... бұзылушылықтар байқалады.
Концентрациялардың шекті көрсеткіштері бойынша су ... ... ... ... ... ... Мұның
үстіне ПДК көрсеткіштері әртүрлі болады: олар балық ... ауыз су және ... ... су ... ... арналған. Аталған шаруашылық обьектілерінің су сапасына ... да ... ... және су қоймаларының ластану ... ... ... ... (СЛИ) ... бойынша бағаланады.
Ол ... ... ... ... ... ... оттегі, 5
тәулік ішінде оттегіні ... ... ... ... ... және ПДК дәрежесінен біршама артып кеткен заттар.
Ластану индексі ... ... су ... су ... сипаттайды..Ол су ... ... ... , біріңғай көрсеткіштер бойынша әртүрлі су ... ... ... ... ... СЛИ ... бойынша жер
беті сулары сапасының критерийлері су ... ... ... ... ... өте ... ... . Жер беті ... ... ... үшін СЛИ ... ... ... ... болып
табылады, ол су бөгендерін ... ... ПДК ... бойынша
есептеледі.
Қазақстан өзендерінің , көлдері мен су ... жер ... ... ... ... ... ... улы заттар
бар. Олардың ішінен адамдардың ... ... ... және оның ... ... үш алты валентті
қосылыстары неғұрлым улы , олар ... ... алу ... және ... ... ... алты
валентті хром ... . Тау ... ... , ... ... қызметі процесінде қоршаған ... ... ... ағын ... және хромдық қосылыстардың газ қалдықтары ... ... ... және ... ... асқорыту
органдарын жалпы уландырады.Қоршаған ортаға қауіп ... ... ... орында тұр.
Мырыш(ZN ) .Мырыш ... улы ... ... ... ... болып табылады.Элемент ... ... ... денсаулықтары үшін маңызды. Сулы ортаға тау ... ... және ... ... ... ... қызметі
процесінде тап болады.
Сынап (Hg) Сынап қосылыстары ... бір ... ... ... өте ... түрлерін туғызады.
Фунгициттерді өндіру, теріні өңдеу және жасау кезінде пайдаланатын
органикалық ... ... ... ... ... табылады.
Кадмий(Cd)- 2-класты қауіпті металл.Сулы ортада мырышпен бірге
тау кен ... және ... ... өнеркәсібі кәсіпорындардың
жұмысы кезінде келіп түседі . Сумен қосып ... ... , ... ... ... процесі жүреді.
Мышяк(As). Бұл элементтің суда ... ... ... ... ... өзгерістер және басқа да аурулар ... екі ... ... ... ... ... (бор оксиді , бор
қышқылы , және т.б.) улы ... ... ... ... ... екі класына жатады.
Мыс(2+) Қауіптіліктің 3 класына жатады ... ... ... ас қорыту органдарын ... ... ... металлургия
,тау- кен игеру ,химия ... ... ... ... ... ... биохимиялық пайдаланылуы) оттегі ... ... ... әдетте ол 5 тәулік ішінде
анықталады.Оның ... ... ... ... ластанғандығын
білдіреді(ағын судағы БПК5-тің қалыпты көрсеткіші 0,5 -2 мг /л-ге ... ... ... –хош иісті спирт,әртүрлі ... ... ... ... ... ... класы-4.
Мұнай өнімдері.Сулы ортаға мұнай өнімдерін өндіру тасымалдау және
қайта өңдеу ... ... ... мен ... әлеміне
ихтифаунаға,грунттарға зиян келтіреді.Ауыз су ... ... ... ... ... ... ,бояғыштарды
дайындау кезінде , ауызх суды фторлау (байыту) үшін ... ... тыс ... ... ... ... ... жүйесіне
залал келтіреді.
Нитриттер(NO2) .Азот қышқылының улы тұздары (HNO2) .Натрий нитраты
(NaNO2) және ... ... (KNO2) ... ... бұзады.
Нитрат (NO3) .Азот қышқылының тұздары өндірісте ... ... ... ... ... ... ... табылады.Суда
, топырақта , азық түлікте жиналады, Улануға ұшыратады. Қауіптіліктің 3
класына жатады ... ... ... ... ... кристалдары
ауылшаруашылығында тыңайтқыштар ретінде қолданылады.Улануға ұшыратады.
Гексахлоран ( C6H6Cl6) ... үшін ... ... ... ... үшін инцекцитер ... ... 4 ... ... ... ( C6H6Cl6) .Пестицид,жәндіктер мен
сүтқөоректілерге ... ... ... ... ... қолдану
кезінде келіп түседі, Қауіптіліктің 1 класына ... ... жер беті ... гидрохимиялық жағдайы
әралукандылықпен сипатталады. Қазақстан өзен бассейндерінің ... ... ... ... ... ... Ертіс өзенінің бассейні неғұрлым ластанған су обьектісі
болып ... ... ... өзі және оның ... ... ... ... сапасы бойынша 3 класқа жатады.Кенді Алтайдың тау ... ... ... ... оң ... салалары (Үлбі ... , ... ) ... 5 –класына жатады және СЛИ
дәрежесі мен ПДК ... ... есе асып ... ... ... ... су ... дәрежесінің
жоғарылылығымен , су ... ауыр ... ... ... ... ... су таза ,бұған суы хроммен , бормен ... , өте ... Елек ... ... ... су ... өзенінің бассейнінде су сапасының 3 –класы ... ... су да 3 ... жатады.
Қазақстандағы ірі өзендер ,ішінен ... ... ... ... Іле, Кіші ... өзендері, таза өзендерге
(2 -класс) –Орал,Тобыл,Есіл,Үлкен алматы,Талас,Шу ... лас ... ... –елек өзені ластанған өзендерге (4 -класс) –Үлбі,лас және ... ... (5 - 6 ... –Кенді Алтайдағы Глубочанка, Красноярка ,
Тынық және Брекса өзендері жатады.
Ірі ... және су ... су ... ... бір ... ... 2000 ж мәліметтері
бойыншы ... ... су ... (4 -класс),Вечеслав су
қоймасындағы (Есіл ... таза (2 ... ... (Теміртау қаласындағы) су ластанған (4 ... ... ... региональды пайдалану мәселесі санитарлық –гигиеналық
және экономикалық маңызды ... ... ... тығыз байланысты
мынадай шаралар ... ... ... ... ... ... өндірістік мақсаттыр үшін үнемді пайдалану , оны өнеркәсіпте
бірнеше бет ... және ... ... ... ... ... және ауыл шаруашылық өнімдерін шығару кезінде
су пайдалануды ... ... ... ... ... байланысты. Ауыз судың ... ... ... мән ... ... жреспублика бойынша микробиологиялық көрсеткіштер бойынша
гигиеналық нормативтерге сәйкес келмейтін ауыз су ... ... ... . Алайда кейбір аудандарда (Қостанай, Павлодар
облыстары) судың ... ... да ... ... ... және тұрмыстық суларды ... және ... ... ... орай ... ... жетілдірілмегендігіне олардың ... ... және ... да ... байланысты су ... ... ... ... келіп түседі.
Тұрмыстық ағын сулар суландыру және фильтрация егістіктерінде
тазартылады.Мұнда олар ... мен күн ... ... ... кейін егістіктер жыртылып, ол жерлерге
ауылшаруашылығы ... ... Су ... ... және ... ... өзендер мен көлдердің ағын сулармен ... ... ... жер беті ... ... су ... ... үнемді пайдалану
- айналымдық су пайдалану және сумен қамсыздандыру технологияларын
енгізу
- тазаланбаған өндірістік және ... ағын ... ... болдырмау үшін прогрессивті технологиялар мен
тазалау құрылғыларын енгізу
- ауылшаруашылығында суды ... ... ... ... ... ... пайдалану
- термалды,минералды сулар мен ... ... ... мақсаттарға кеңінен пайдалану.
Қорытынды
Қазақстанның қоршаған ортасының ... көп ... ... ... ... өзгерте алатын және ... ... ... жүзеге асыруға байланысты.осылардың кейбіреулері
бірқатар табиғи ... ... ... ... ... Қазақстан облысынды да ланшафтардың экологиялық жағдайы
нашар деп айтуға болады.і.
Республикады жоғары экологиялық тәуекел ... ... ... Балхаш маңын, Маңғыстау, кенді Алтай, Ертіс маңын, ... ... ... , ... маңы ... Тянь Шань
тауының солтүстік аудандарын, Орал, Сырдария, Шу, Іле , Ертіс, Нұра, ... т.б. ... ... ... ... ... табылады.
Осыған байланысты территориялардың геоэкеологиялық ерекшеліктерін
зерттеу ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді шешу
кезінде геоэкологияның рөлі ... ... ... ... ... ... ... арасындағы қарым –қатынасты
дұрыс орнатудан көрінеді.
Қоршаған ... ... ... ... ... және табиғатты пайдалануды ... ... ... анықталады, олар ҚР экологиясын тұрақты
дамыту ... ... ... ... қоршаған ортаның экологиялық ... және ... ... ... ... ... және мемлекетаралық бағдарламасы ... ұзақ ... ... шаралар кешені ... ... ... ... ... ұйымдастырып, оларды
жүзеге асыру қажет.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. Джаналиева Г.М. и др. Физическая география Казахстана. Алматы, 2002 ... ... А.В. ... ... Алматы, 2006,- С. 175-181.
3. Файзуллина А.Х., ... Е.У. ... ... ... ... ... ... Мангышлакской области //
Тез. докл. Ү ... ... по ... ... ... 1986. - Т. 3.
- С. ... ... И.К. Современный антропогенез, экологические состояние и пути
востановления нарушенных почв аридных территорий Казахстана (на ... и ... ... с-х. ... - ... 1999. - 280 с.
5. Қалекенұлы Жиенғали. ... ... ... Қазақ
университеті, 1996. - 451 б.
6. Өтемағамбетов М. Қазақстанның ... ... ... Мектеп,
1967. -181 б.
7. Узенбаев Е.Х., Винтерголлер Б.А., Джадайбаев Ж.М. Ботанические ... - ... ... 1973. -100 с.
8. М.Ш.Ярмухамедов. Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы.
Алматы.,1997
9. Шардара аудандық статистикалық комитетінің мәліметтері
10. Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... 2005.
11. К.Б.Ахметова. Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы. -
Алматы,1994
12. Е.А. Ахметов и др. ... ... ... ... Е.А. ... Рыночная экономика Алматы.,1998
14. Регионы Казахстан. Ежеквартальник.
15. Суверенный Казахстан и ... ... Под ... Т.О.- ... Нұрын шашқан Оңтүстік. Энциклопедия. Шымкен,2004
17. http/www. uko.kz. Официальный сайт Южно-казахстанской области
18. http/www.old. cru. ru.
19. С.Халимов., А. ... ... ... ... ... ... ... Шымкент., 2002
20. Казахстан и его регионы. Ежеквартальник. Алматы,2005 № 1
21. Ковда В.А. Биосфера, почвы и их ... М.1974. 124 ... ... В.М. Что нас ждет ... газ.Вечерняя Алма-Ата. 22/11-1975.
23. Урланис Б.И. Народонаселение. Исследования, публицистика. ... 1976. ... ... ... ... ... комитетінің мәліметтері.
25. Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... күштердің өсуі
Қоршаған ортаның ластануы
Табиғи ресурстардың азаюы
Қоршаған ортаны қорғау
Халық санының өсуі,
урбанизация
Ғылыми-техникалық
революция

Пән: Экономикалық география
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алаш орда6 бет
Алаш Орда құрылтайы8 бет
Бақытжан Қаратевтың қоғамдық-саяси қызметі10 бет
Ресей жоғары оқу орындарында оқыған қазақтар, олардың қоғамдық-саяси қызметі (хіх ғ. аяғы – хх ғ. 20-30жж.)8 бет
ХХ ғ. 30-50 ж.ж. қуғын-сүргін көрген халықтардың әлеуметтік зардабы34 бет
Ұлы отан соғысы жылдары Қазақстанға эвакуацияланған тұрғындардың тағдыры3 бет
‘‘Алаш’’ партиясы, оның бағдарламасы.10 бет
Африканың тектоникасына жылпы сипаттама17 бет
"Ақпарат және оның түрлері."7 бет
1933-1939 жылдардағы халықаралық қатынастардың дамуы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь