Ноғай ордасының құрылуы және ішкі саяси жағдайы

М А З М Ұ Н Ы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2.5

І тарау

Ноғай ордасының құрылуы және ішкі
саяси жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6.24

ІІ тарау

Ноғай Ордасының халықаралық жағдайы және
сыртқы саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25.38

ІІІ тарау

Ноғай Ордасының әлеуметтік.экономикалық
жағдайы және мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39.52

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53.54

Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...55.57
К І Р І С П Е

Тақырыптың өзектілгі. Еділдің төменгі ағысы, Оңтүстік Орал тауы, Батыс Қазақстан территориясында қалыптасқан Ноғай Ордасы ХҮ–ХҮІ ғасырларда Еуразиядағы жетекші саяси күштердің біріне айналды. Оның күш-қуатының кемеліне келген кезі ХҮІ ғасырдың екінші ширегіне тура келеді, одан кейінгі кезеңде мемлекеттің құлдырауы басталып, ақыр соңында ыдырап бітті.
Халқының санының көп болуы, соған сәйкес орасан зор атты әскер ұстауы, билеушілерінің дипломатиялық шеберлігі, трансконтинентальдық сауда жолдарына бақылау жүргізуі және басқа да факторлар Еділ-Жайық арасындағы Орданы соңғы ортағасырлық халықаралық қатынастардың маңызды буынына айналдырды. Оның билеуші билерімен Мәскеу мен Бақшасарайда отырған монархтар санасты. Қазан, Астрахань және Сібір хандары Ноғай Ордасына көп жағдайда саяси кіріптарлықта болды. Қазақ хандығы Алтын Орда ыдыраған соң пайда болған көптеген мемлекеттердің арасында Ноғай Ордасымен бірге саяси аренаға шыққаннан кейін, онымен шекаралас болғандықтан да ішкі, сыртқы саясатында ноғай мәселесімен үнемі бетпе-бет келіп отырды.
Қазақ хандығының тарихы Ноғай Ордасының тарихымен тығыз байланыста қарастыруды қажет етеді. Этникалық тегі ортақ, мәдени-шаруашылық типі бір, даму деңгейі қатар болған екі мемлекеттің кейінгі тағдыры екі бөлек болып қалыптасты. Ыдыраған Ноғай Ордасының құрамындағы тайпалар қазақ этносының қалыптасуына ықпал жасады. Осы тұрғыдан алғанда тарих қойнауына жұтылып кеткен Ноғай Ордасының мұрагері ретінде оның тарихын белгілі деңгейде өз тарихымыз ретінде қарастырудың қажеттілігі туып отыр. Тақырыбымыздың өзектілігін осындай зәрулікпен анықтасақ керек.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеті тақырыптың осындай өзектіліген туындайды. Ноғай Ордасының тарихы Отандық тарихта осы кезге дейін арнайы қарастырылмағандықтан, оның көптеген мәселелері әлі күнге дейін беймәлім қалып келеді. Оның есесіне шетелдік тарихнамада, соның ішінде Ресей тарих ғылымында бұл мәселе біршама терең және жан-жақты зерттелу үстінде. Міне, осы зерттеулер барысында ғылыми айналымға шығарылған орасан зор деректік материалдар негізінде Ноғай Ордасының тарихын Қазақ хандығы тарихына қатыстылығы аспектісінде қарастыру – бітіру жұмысының басты міндеті болмақ.
Жұмыстың басты мақсаты ретінде Ноғай Ордасының тарихындағы мәселелердің Қазақ хандығына қатыстылығын айқындау, сол кездегі тарихи құбылыстар мен қоғамдық даму заңдылықтардың осы екі мемлекетке жасаған ықпалы мен әсерін, олардың салдарын салыстыру болмақ. Өйткені осы екі елдің тарихындағы бетбұрысты, сындарлы оқиғалардың себеп-салдарлы байланысын айқындау арқылы олардың жаңғырығы ретінде бүгінгі күнгі қоғамдық құбылыстардың мәнін түсінуге мүмкіндік аламыз.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Ноғай Ордасы тарихнамасы бойынша орасан зор материалдар жинақталған. Бұл ғылыми әдебиеттерді – негізгі және басты деректер ретінде Ресейлік тарихнаманы қарастырамыз – бірнеше кезеңге бөліп қарастыруға болады.
Бірінші кезең әдебиеті ХҮІІІ–ХІХ ғасырлар аралығын қамтиды. Ресей тарихындағы ең алғашқы ноғайлық сюжет М.М.Шербатовтың “История россиской от древнейших времен” (1770–1791 жылдары жарық көрді) еңбегінде Мәскеудің сыртқы саясатының субъектісі ретінде баяндалды. Ноғай-орыс қатынастары Н.М.Карамзиннің “История государства Российского” (1816–1829) атты он екі томдық еңбегінде біршама кеңінен ашылды. Ол өзінің беделі арқылы ноғай атауының моңғол әскербасы Ноғайдан тарағандығы жөніндегі версияны орнықтырды. Әйтсе де бұл версия бірде-бір ортағасырлық мәтіндерден, бірде-бір фольклорлық еңбектен өз тиянағын таба алған жоқ.
Ноғайтануға қосылған үлестің бірі С.М.Соловьевтің “История России с древнейших времен” (1851–1879) еңбегі болды. Оның еңбегінде ноғай-орыс қатынастарына қатысты көптеген архивтік құжаттар ғылыми айналымға шығарылып, тың тұжырымдар жасауға негіз қалады.
Осындай еңбектер орыс тарихшылары Ф.Миллер, Н.Э.Фишер, Г.И.Перетяткович, В.Д.Смирновтардың авторлығымен жарық көрді.
Осындай кәсіпқой тарихшылардың еңбектерімен бірге ХІХ ғасырдың соңы ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде ұлттық ағартушылар – солардың арасында Шәкәрім Құдайбердіұлы да бар – тарихи тақырыпта еңбектер жазды.Олардың еңбектерінің қазіргі уақытта ғылыми құндылығы жоқ, олар Еділбойы мен Қазақстанның ұлттық тарихнамасының белгілі бір кезеңінің ескерткіштері ғана.
Тек жекелеген Ш.Уәлиханов сияқты ғалымдар ғана империяның ғылыми элитасының ортасына кіре алды. Оның еңбегінде Ноғайлы жұрты туралы деректер эпикалық ескерткіштер мысалында кәсіпқойлық деңгейде ғылыми айналымға ұсынылды.
Екінші кезең 1920–1930 жылдарды қамтиды және Ноғай халқынан шыққан белгілі тарихшы М.Г.Сафаргалиевтің есімімен тығыз байланысты. Бұл кезеңде орталық ғылыми мекемелер В.В.Бартольд, А.Н.Самойлович және олардың шәкірттері еңбегімен түрік халықтарының тарихын зерттеуді қолға алды. Ноғайтанудың сол кездегі өзекті мәселелері Е.И.Чернышеваның 1925 жылы “Вестник научного общества татароведения” (Казань) журналында жарияланған мақалада кеңінен қамтылды.
Ноғайтануға тікелей арналған еңбек М.С.Сафаргалиевтің “Ногайская Орда в середине ХҮІ века” (1938) деп аталатын кандидаттық диссертациясы болды. Жалпы Магомет Гарифович Сафаргалиев көшпелі ноғай империясын монографиялық тұрғыда зерттеген дүние жүзіндегі бірден бір ғалым ретінде атап өтуге лайық. Оның іргелі еңбектері Ноғай Ордасының тұтас тарихын қалпына келтіруде ғылыми жанкешті еңбектің үлгісі бола алады.
Ноғайтанудың үшінші кезеңі 1940–1960 жылдарды қамтиды және бұл кезеңнің жетістіктері мен бағындырған биіктері А.А.Новосельскийдің есімімен байланыстырылды. Оның “Борьба Московского государства с татарами в первой половине ХҮІІ века” (1948) еңбегі жарық көрді. Оның бұл еңбегі Ноғай Ордасының ХҮІ–ХҮІІІ ғасырлардағы тарихы толық қамтылды және архив құжаттарын сөйлету арқылы сол дәуірдің халықаралық қатынастарын жан-жақты ашып бере алды.
Ноғай тарихын зерттеудегі келесі кезең 1970 жылдардың үлесіне тиесілі және бұл кезеңдегі басты еңбектер В.М.Жирмунский мен Е.А.Поноженконың есімдерімен байланысты.
М.Жирмунскийдің қаламынан “Тюркский героический эпос”, “Эпические сказания о ногайских богатырях в свете исторических источников” деп аталатын іргелі еңбектер дүниеге келді. Е.А.Поноженконың “Общественно-политический строй Ногайский Орды в ХҮ – середине ХҮІ в” деген тақырыптағы кандидаттық диссертациясы да осы саладағы зерттеулердің ең негізгісі болды.
Ноғайтануға байланысты Ресейдің автономиялық республикалары мен одақтас республикаларда жүргізілген зерттеулер де маңызды. Ноғай Ордасының орасан зор территорияны алып жатуы және көптеген елдермен шекаралас болуы оның тарихына сол елдерде де қызығушылық танытуға негіз болады. Дегенмен түрік республикаларының тарих ғылымы саяси басшылық тарапынан ауыр соққыға алынып, бас көтерместей сыналды. Бастапқы кезде, 1929–31 жылдары пантүркизммен айыпталып, өлкетанушылық жұмыстар талқандалды. Ал, 1944 ж. ВКП (б) Татар обкомы Алтын Орданы дәріптегені, “Едіге” жырын мадақтағандығы үшін идеологиялық қыспаққа алынды. Қырым татарларын депортациялап, ендігі кезекте осы ноқтаны Қазан татарларына да қолдануды жоспарластырған саяси басшылықтың осындай дөрекі, қатал әрекеттерінен ұлт ғалымдары ортағасырлық тарихты зерттеуден қол үзуге мәжбүр болды.
Көшпелі өзбек мемлекеті және Ноғай Ордасы қазіргі Қазақстанның территориясында өмір сүргендіктен де қазақ тарихшылары ноғай мәселесін басқалардан да көп және тереңірек зерттеуді қажет еді. Өкінішке орай Отандық тарихнамада Ноғай мәселесі Қазақстан тарихында қосалқы тақырып деңгейінде ғана зерттеліп келді. Бұл тақырып бойынша Қазақстанда орындалған А.И.Исиннің “Взаимоотношения между Казахским Ханством и
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Ахметзянов М.И. Ногайская Орда и ее роль в этнический истории татар. //Идель. Казань, 1994. № 3–4. С. 32–40.
2. Батырлар жыры. ҮІ том. Алматы, “Жазушы”, 1990, 272 б.
3. Байпаков К.М. О локализации позднесредневековых городов Казахстана //СА. 1977. № 2. С. 201–209.
4. Беляев И.А. Сказание об Едигее и Тохтамыше: Каракалпакская народная поэма / Протоколы заседании и сообщения членов Закаспийского кружка любителей археологии и истории Востока. Вып. 3. Ашхабад, 1997. С. л –39.
5. Буканова Р.Г. Закамская черта ХҮІІ в. АКД. Воронеж. 1981. 22с.
6. Валиханов Ч.Ч. Эдигей // Соч. СПб. 1904. С. 265–273.
7. Валиханов Ч.Ч. Заметки по истории южносибирских племен // Собр. соч. Т. 1. А.–А., 1961. С. 380–391.
8. Вамбери Т. История Бохары или Трансоксании с древнейших времен до настоящего. Т. 2. Спб. 1873. 228 с.
9. Газиз Г. История татар . Сост., пер. с татарск. С.Г. и А.Х.Губайдуллиных. М., 1994. 198 с.
10. Горелик М.В. Основные этапы военного дела кочевников Евразии в древности и средневековья (Историко-культурные контакты народов алтайской языковой общности. / Тез. Докл. 29-и сессии. Постоянной международной алтаист. конф.) Гл. ред. В.М.Солнцева. М., 1986. С. 22–23.
11. Гумилев Л.Н. Древняя Русь и Великая Степь. М., 1989. 764 с.
12. Денисова М.М. Поместное конница и ее вооружение в ХҮІ–ХҮІІ вв. // Тр. Гос. истор. Музея. Вып. 20. М., 1948. С. 29–46.
13. Жданко Т.А. Очерки исторической этнографии каракалпаков: Родо-племенная структура и расселение в ХІХ в – начале ХХ в. М.; Л., 1950. 172 с.
14. Златкин И.Я. История Джунгарского ханства. 1635–1758. М., 1983. 332 с.
15. Ибн Арабшах Шихаб ад-Дин Ахмад ибн Мухаммад. Аджаиб ал-макдур фи ахбар Тимур. Каир. 1305/1887–1888. 252 с.
16. История Каракалпакской ССР. Т.1. С древнейших времен до Великой Октябрьской социалистической революции. Ташкент, 1974. 330 с.
17. История Казахстана. Очерк. Ред. М.К.Козыбаков и др. Алматы, 1993. 416.
18. Йазды Шараф ад-Дин Апи. Зафар-наме. Подгот. к печ., предисл., примети, указ. А. Урунбаева. Ташкент, 1972, 1240 с.
19. Карамзин Н.М. История государство Российского. 5-е. Изд. М., 1989. Кн. 2. Т. 5–8.
20. Қадыр Али-Бек. Сборник летописей. Казань. 1854. (БВИ. Издаваемая И.Н.Березиным. Т. 2. Ч. 1.) 178 с.
21. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Государста и народы евразийских степей; Древность и средневековья. СПб., 2000 , 320 с.
22. Кононов А.Н. Родословная туркмен: Сочинение Абу-л Гази хана хивинского. М., Л., 188 с.
23. Қазақстан тарихы. 5 томдық. ІІ том, Алматы, 1998. 638 б.
24. Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. Алматы, 1992. 176 б.
25. Назаров В.Д. Россиийско-ногайская торговля (первая половина ХҮІ в.) //Восток. М., 1998. № 1. С. 48–64.
26. Народы Карачаево-Черкесии (Историко-этнографические очерки) Ставрополь, 1957. 154 с.
27. Натанзи Муии ад-Дин. Мунтахаб ат-Таварих-и Муини. Техран. 1336/1957. 550 с.
28. Новосельский А.А. Борьба Московского государства с татарами в первой половине ХҮІІ в. М., Л., 1948, 447 с.
29. НКС – Ногайские книги и столбцы (РГДА, ф. 127. Оп. Л)
30. Олеарий А. Описание путешествие в Московию и через Московию в Персию и обратно. Введ., пер., примеч. и указ. А.М.Ловягина. СПБ., 1906. 610 с.
31. Очерки истории Ставрополького края. Т. 1. Ставрополь. 1986. 462 с.
32. Очерки истории Саратовского Поволжья. Т. 1. Саратов. 1993. 272 с.
33. Прошлое Казахстана в источниках и материалах. Сб. 1. Ред. С.Д.Асфендиярова. А.-А., М., 1935. 297 с.
34. Рашид ад-Дин Фазоллах ибн Абу-л-Хайр Хамадани. Сборник летописей. Т. 1. Кн. 1. М., Л., 1952. 225 с.
35. Рашид ад-Дин Фазоллах ибн Абу-л-Хайр Хамадани. Сборник летописей. Т. 1. Кн. 2. М., Л., 1952. 315 с.
36. Рогожин Н.М. Посольская книга России конца ХҮ – начала ХҮІІ в. М.; 1994. 224 с.
37. Самарканди Абдурраззоқ. Матлан саъдайн ва мажмаи бахрайн. Тошкент, 1969. 464 с.
38. Сафаргалиев М.Г. Ногайская Орда во второй половине ХҮІ в. //Сб. научн. работы Мордовского гос. пед.института. Саранск. 1949. С. 32–56.
39. Сафаргалиев М.Г. Распад Золотой Орды. Саранск. 1960. 276 с.
40. Сиккалиев А.И. Ногайский героический эпос. Черкасск. 1994. 328 с.
41. Смагулов О. Населения Казахстана от эпохи бронзы до современности (пелеоантропологические исследования). А.-А., 1970. 240 с.
42. Сокровенное сказание монголов: Анонимная монгольская хроника 1240 г. Элиста, 1990. 280 с.
43. Толстова Л.С. Исторический фольклор каракалпаков как источник для изучения этногенеза и этнокультурных связей этого периода // Этнические история и фольклор. М., 1977. С. 141–164.
44. Трепавлов В.В. Конь боевой и романовский полушубок. // Родина. М., 1977. № 3/4. С. 109–112.
45. Трепавлов В.В. История Ногайской орды . М., 2001.
46. Тунманн С. Крымское ханство. Симферополь, 1991. 96 с.
47. Устно-поэтическое творчество мордовского народа. Т. 9. Саранск. 1982. 352 с.
48. Утемиш–Хаджи. Чингиз-наме. А. -А., 1992. 296 с.
        
        М А З М Ұ Н Ы
Кіріспе……………………………………………….................................2-5
І тарау
Ноғай ордасының құрылуы және ішкі
саяси жағдайы………………………………………...............................6-24
ІІ тарау
Ноғай Ордасының халықаралық жағдайы және
сыртқы саясаты……………………………………..............................25-38
ІІІ тарау
Ноғай Ордасының ... және ... ... ... І Р І С П ... ... Еділдің төменгі ағысы, Оңтүстік Орал тауы, Батыс
Қазақстан территориясында қалыптасқан Ноғай ... ... ... ... ... күштердің біріне айналды. Оның күш-қуатының
кемеліне келген кезі ХҮІ ғасырдың екінші ширегіне тура келеді, одан ... ... ... ... ақыр ... ... ... санының көп болуы, соған сәйкес орасан зор атты әскер ұстауы,
билеушілерінің ... ... ... ... ... ... және ... да факторлар Еділ-Жайық арасындағы
Орданы соңғы ортағасырлық халықаралық ... ... ... Оның билеуші билерімен Мәскеу мен Бақшасарайда отырған
монархтар санасты. Қазан, ... және ... ... ... ... көп
жағдайда саяси кіріптарлықта болды. Қазақ хандығы Алтын Орда ыдыраған соң
пайда болған көптеген ... ... ... ... ... ... ... кейін, онымен шекаралас болғандықтан да ішкі, сыртқы
саясатында ноғай мәселесімен үнемі ... ... ... ... ... Ноғай Ордасының тарихымен тығыз байланыста
қарастыруды қажет етеді. Этникалық тегі ортақ, ... типі ... ... ... болған екі мемлекеттің кейінгі тағдыры екі бөлек болып
қалыптасты. Ыдыраған Ноғай Ордасының ... ... ... ... ... жасады. Осы тұрғыдан алғанда тарих қойнауына ... ... ... ... ... оның тарихын белгілі деңгейде өз
тарихымыз ретінде қарастырудың қажеттілігі туып ... ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеті тақырыптың осындай өзектіліген
туындайды. Ноғай ... ... ... ... осы кезге дейін арнайы
қарастырылмағандықтан, оның ... ... әлі ... ... ... келеді. Оның есесіне шетелдік тарихнамада, соның ішінде Ресей тарих
ғылымында бұл мәселе біршама терең және жан-жақты ... ... ... ... барысында ғылыми айналымға шығарылған орасан зор деректік
материалдар негізінде Ноғай ... ... ... ... ... ... ... – бітіру жұмысының басты міндеті болмақ.
Жұмыстың басты мақсаты ретінде Ноғай ... ... ... ... қатыстылығын айқындау, сол кездегі тарихи
құбылыстар мен ... даму ... осы екі ... ... мен ... олардың салдарын салыстыру болмақ. Өйткені осы екі ... ... ... ... ... байланысын
айқындау арқылы олардың жаңғырығы ретінде бүгінгі ... ... ... ... ... аламыз.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Ноғай Ордасы тарихнамасы бойынша орасан
зор материалдар жинақталған. Бұл ғылыми әдебиеттерді – негізгі және ... ... ... ... қарастырамыз – бірнеше кезеңге бөліп
қарастыруға болады.
Бірінші кезең әдебиеті ... ... ... ... Ресей
тарихындағы ең алғашқы ноғайлық сюжет М.М.Шербатовтың “История россиской от
древнейших времен” (1770–1791 жылдары ... ... ... ... ... субъектісі ретінде баяндалды. Ноғай-орыс қатынастары
Н.М.Карамзиннің “История государства Российского” (1816–1829) атты он екі
томдық ... ... ... ... Ол ... ... ... ноғай
атауының моңғол әскербасы ... ... ... ... ... де бұл версия бірде-бір ортағасырлық мәтіндерден, бірде-
бір фольклорлық еңбектен өз тиянағын таба алған жоқ.
Ноғайтануға қосылған үлестің бірі ... ... ... ... ... (1851–1879) еңбегі болды. Оның еңбегінде ноғай-орыс
қатынастарына қатысты көптеген ... ... ... ... тың ... ... ... қалады.
Осындай еңбектер орыс тарихшылары Ф.Миллер, ... ... ... жарық көрді.
Осындай кәсіпқой тарихшылардың еңбектерімен бірге ХІХ ғасырдың соңы ХХ
ғасырдың алғашқы ширегінде ұлттық ағартушылар – солардың арасында ... да бар – ... ... ... ... ... ... ғылыми құндылығы жоқ, олар Еділбойы мен Қазақстанның ұлттық
тарихнамасының белгілі бір кезеңінің ескерткіштері ғана.
Тек жекелеген Ш.Уәлиханов сияқты ... ғана ... ... ... кіре ... Оның ... ... жұрты туралы деректер
эпикалық ескерткіштер мысалында кәсіпқойлық ... ... ... ... 1920–1930 жылдарды қамтиды және Ноғай халқынан ... ... ... ... тығыз байланысты. Бұл кезеңде
орталық ... ... ... ... және ... ... түрік халықтарының тарихын зерттеуді қолға алды.
Ноғайтанудың сол ... ... ... Е.И.Чернышеваның 1925 жылы
“Вестник научного общества татароведения” (Казань) журналында жарияланған
мақалада кеңінен қамтылды.
Ноғайтануға тікелей ... ... ... ... ... ... ХҮІ века” (1938) деп аталатын кандидаттық диссертациясы болды.
Жалпы Магомет Гарифович ... ... ... ... ... ... дүние жүзіндегі бірден бір ғалым ретінде атап өтуге
лайық. Оның ... ... ... Ордасының тұтас тарихын қалпына
келтіруде ғылыми жанкешті еңбектің үлгісі бола ... ... ... ... ... қамтиды және бұл
кезеңнің жетістіктері мен бағындырған биіктері ... ... Оның ... ... государства с татарами в
первой половине ХҮІІ века” (1948) еңбегі жарық көрді. Оның бұл ... ... ... ... ... ... ... және архив
құжаттарын сөйлету арқылы сол дәуірдің халықаралық қатынастарын ... бере ... ... ... ... ... 1970 ... үлесіне тиесілі
және бұл кезеңдегі басты еңбектер В.М.Жирмунский мен Е.А.Поноженконың
есімдерімен байланысты.
М.Жирмунскийдің ... ... ... ... ... о ... богатырях в свете исторических источников” деп
аталатын іргелі еңбектер ... ... ... “Общественно-
политический строй Ногайский Орды в ХҮ – середине ХҮІ в” деген тақырыптағы
кандидаттық ... да осы ... ... ең ... ... ... ... автономиялық республикалары мен
одақтас республикаларда жүргізілген зерттеулер де маңызды. Ноғай Ордасының
орасан зор территорияны алып ... және ... ... ... болуы
оның тарихына сол елдерде де қызығушылық танытуға негіз болады. Дегенмен
түрік республикаларының тарих ғылымы саяси ... ... ауыр ... бас ... ... ... кезде, 1929–31 жылдары
пантүркизммен айыпталып, өлкетанушылық жұмыстар ... Ал, 1944 ... (б) ... ... Алтын Орданы дәріптегені, “Едіге” жырын мадақтағандығы
үшін идеологиялық қыспаққа алынды. Қырым татарларын депортациялап, ендігі
кезекте осы ... ... ... да ... ... ... ... дөрекі, қатал әрекеттерінен ұлт ғалымдары ортағасырлық
тарихты зерттеуден қол үзуге мәжбүр болды.
Көшпелі ... ... және ... ... ... ... өмір ... де қазақ тарихшылары ноғай ... да көп және ... ... ... еді. Өкінішке орай
Отандық тарихнамада Ноғай мәселесі Қазақстан ... ... ... ғана ... ... Бұл ... ... Қазақстанда орындалған
А.И.Исиннің “Взаимоотношения между Казахским Ханством и Ногайской Орды в
ХҮІ в.” (198) ... ... ғана ... болады. Ол еңбекте Ноғай Ордасының
шығыс бағыттағы сыртқы ... ... ... ... ... ұзақ ... бойы Ноғай Ордасының тарихы назардан
қалып келген. ... ... ғана ... тарихшылар ноғайтануға
қызығушылық танытуда.
Қорыта айтқанда, тарихшылардың бірнеше ... ... ... ... ... ... бірі – ... Ордасының тарихын
қалпына келтіре алды.
І Т А Р А ... ... ... ... ... ... ордасы құрылуының тарихнамасындағы ең басты және ... бірі – ... мен ... ... ... ... байланысы. “Маңғыт” (моңғолдық нұсқада “маңғұт”
түрінде) сөзі ... ... ... ... ... жиі
қолданылды, өйткені Ноғай ордасының басқарушылары маңғыт тайпасынан шыққан
еді. Орта ғасырлардағы дереккөздерден моңғолдың “маңғұт” ... ... ... ... ... ... көшпелілер оны қандай жолдармен
иемденгендігін тануға болады.
ХІІ ғасырда моңғолдық маңғұт тайпасы Онон өзенін жайлаған боржігіндер
мен Амурдың орта ағысын мекендеген ... ... ... мекендеген
[34, 184]. Бұл аймақ Қытайдың ... ... ... ... ... шежіресі” бойынша, мағұттар моңғолдардың түп атасы Алан-
гааның ... ... ... ... Ал ... ... ... Джексу (жақсы) маңғұттардың түп атасы деп атайды [34,184].
Бұл тайпа Шыңғысханның атасы мен әкесі Бартан-бахадұр және ... ... ... ... ... ... болуымен олардың бір
бөлігі билеушілерін тастап көшіп кетті де, ... ... ... ... ноян ... Бұл топ Шыңғысханның бүкіл моңғолдық тақ
үшін күресінде оған адал ... ... ... ноянның шайқастарда
көрсеткен ерлігіне риза болған хан онымен анда болды. ... да ... ... ... ... өзі ... жағдайда балаларына көз қырын
салуды өтінеді. Ноян қайтыс ... ... ... ... ... ... пайдасына ерекше “жетімдер салығын” тағайындайды [34, 184-
185]. Кейіннен Қойылдардың ұлы Солтүстік Қытаймен соғыста маңғұт ... ... ... ... ... ... бір маңғұт Дохолху
ұландар мыңдығы – торғауыттарды басқарған. Ал Шыңғысханның сеніміне ие
болған Жадай ноян ол ... соң ... ... ... ... қызмет
атқарды. Бұрынғы бөлініп көшкен маңғыттар Шыңғысхан тұсында ... ... ... ... ... [35, ... Бұл ... қорытынды маңғұттардың Шыңғысхан империясының бастауында
тұрғандығын, оның ... ... роль ... ... аталған ресми хроника маңғұттардың Дешті-Қыпшаққа қоныстанып,
Маңғыт жұртын құрағандығы туралы ешқандай ... ... ... ... Жошы мен ... ... ... тайпалар
тізімінде кейіннен осы екі ұлыс арасындағы бөліністерде де маңғұт тайпасы
аталмайды [21, ... ... да ... маңғұттарды Жошы
ордасына алдын-ала, асығыстықпен қосып қоя салуы деректік дәлелді ... деп ... [11, 535, 586]. Сол ... Шыңғысханның бұл тайпаны
өзінің қарамағындағы басы байлы тайпа ретінде Каспий немесе Мауараннахрға
жібергендігі ... ... да ... дәлелді қажет етеді. Орта Азия жерінде
маңғыттарға қатысты топонимдер кездеседі, бірақ бұл дерек ХҮ–ХҮІ ғасырларда
түрік-маңғұттардың миграциясына байланысты деп ... Біз сөз ... мен ... ... ... ... ... шығармаймыз. Әйтсе де оларды бір-бірінен бөлек дербес этностар
ретінде қарастырамыз [14, 229].
Маңғұттардың негізгі ... ... ... ... ... ... ... Мағұттар моңғол империясының сол қанатына қатысты
болғандықтан да олардың ... ... ... ... болатын.
Империяның сол қанаты моңғол жері мен Қытайдың ... ... ... дей ... Жошы ... ... халқы арасында “маңғыт”
этнонимінің кездесуінен моңғолдардың маңғұт тайпасының жекелеген ... ... және ... ... қоныс аударғандығын
аңғарамыз. Дәл осы ХІІІ–ХҮ ғасырларда Қазақстан халқы “моңғолдық-еуропалық
нәсілдің” оңтүстіксібірлік ... ... ... ... ... еді [4, 88, 88].
Жошы және Шағатай ұлыстарында ... ... ... ... ... ... ... Сондай
ассимиляциялану процесінен аз ғана маңғұт тайпасы да сырт ... жоқ. ... ... тілі мен ... ... ... ... сіңіп
кетті. Маңғұттарға бөлінген жұртты (көшіп-қону кеңістігі) бұрыннан мекендеп
келе жатқан қыпшақ тайпалары ... ... сай ... ... атауын
қабылдаған [16, 93]. Біздің ойымызша, ХІҮ ғасырдың алғашқы жартысында түрік-
маңғыт-оғыз, ... ... ... және т.б. ... ... түріктену процесіндегі басты рольді ең саны көп ... ... ... ... ... қыпшақ тобына жататындығы да көп
жайды аңғартады және жоғарыдағы тұжырымдарды қуаттай түседі.
Бұндай этникалық ... ... ... да тән ... олар ... ... Осы сияқты
трансформацияны керейлер, наймандар т.б. тайпалар да бастан ... ... Бұл ... ... ... толық қолдау таба қойған жоқ. Қазіргі
қазақ жүздерінің құрамындағы ірі ... шығу ... ... ... – басы ашық мәселе. Өйткені ол тайпалардың көпшілігі ... ... да ... Демек, олардың қайсы негізі басым: түркілік пе,
әлде моңғолдық па? Бұл ... ... ... ... ... одан әрі ... ... болмас. Сондықтан маңғыт-ноғай
мәселесіне оралайық.
Ноғайлардың арғы ... ... ... ... ... бастапқы
кезде қай жерлерден шыққандығы туралы ... ... ... да
кездеседі. Ноғайлардың өздері ежелгі тарихын былай баяндайды. 1863 ... ... ... ... ... ... ... Хиуа, Үргеніш төңірегінде Шыңғысханның басшылығымен көшіп-
қонып жүрген. Кейін оларды Бодрултай, ... ... ... ... ... бастаған. Сол себептен де ноғайлар өзбек ханның
басшылығымен ... ... ... ... одан әрі Мұса ... ... ... барлық мал-мүлкімен көшіп кеткен [45, 53].
Бұл аңыздық нұсқа бойынша бірнеше тарихи шындыққа көз ... ... ... Шыңғысханнан (ХІІІ ғ.) Мұса биге (ХҮ ғ. екінші
жартысы) дейінгі кезеңді қамтыған. Екіншіден, көші-қонның ... ... ол – ... ... арқылы өткен. Маңғыттардың
Орта Азияда болғандығы ... ... ... ... “Манас” эпосынан
кездестіреміз. Қырғыз ақындарындағы “алтын ғасыр” ... ... ... те ... [7, 388].
Ноғай аңыздарының бірінде олардың бабаларының Мауараннахрдан Еділге
көшуін ... ... ... Баба ... ... Түкті Шашты Әзиз)
есіміне байланыстырады. Ол Өзбек ханның (1312–1342 жж.) тұсында ... ... [48, ... ... ... болсақ, ноғайлардың бабалары бастапқы
кезде Алтын Ордада емес, Шағатай ұлысында өмір ... Осы ... алар ... олардың атын ХІІІ–ХІҮ ғ. алғашқы жартысындағы Жошы
ұлысына тәуелді тайпалардың ... ... ... ... еді.
Мауараннахрдан қазақ даласына көшіп келген қыпшақ-маңғыттар Жошының
балалары Орда Ежен мен ... ... ... тап ... Осы ... ірі қайраткері, қазақ фольклорында Әз Жәнібек деп ... ... ұлы ... ... бір ... ... ... “ел” мағынасында
қолданылған) бір ұлыстан екіншісіне өтуіне жол берілмеген. ... ... ... ... ... және ... жинау тәртібін
өзгертпеу үшін осындай қатаң талап сақталған. Жәнібек ханның ... ... ж.) бұл ... ... ... кең ... көші-қоны орын
алған.
Бұндай көші-қонның себебін нақты жазба деректер болмағандықтан тек
болжамдауға болады. Қалай дегенмен де ... ... ... ... ... немесе жаудан қашып, бой тасалау емес еді. Бұл көшудің себебін
әлсіреп, ыдырай бастаған Шағатай ... ... ... тайпаларының,
соның ішінде маңғыттардың да жаңа жер іздеуімен түсіндіруге ... ... ... ... ... ... ... оны Көк
Ордадан тыс жерлерге бағыттай алды. Осылайша 1360 ... Жошы ... ... ... ... қарай қозғалды.
Қырым уәлаяты бұл кезде осы аттас түбекті ғана ... ... ... ... мен Донның құярлығы арасындағы даланы да қамтыды. Бұл
аймаққа көшіп-қонуға маңғыттардың да ... ... ... ... Башқұрт аңыздарының бірінде Қырым ноғайлардың отаны деп
суреттеледі. Ноғайдың ... ... ... ... ... Ал ... “Ер Тарғын” жырында Тарғынның “Қырық сан қырым”
халқынан шыққандығы айтылады.
Тоқтамыстың 1380 жылы Мамайды ... ... ... ... бытырап кетуіне алып келді. Бір кездері Мамайға еріп Қырымға
барған маңғыттар алыс жерлерден баспана іздеуге мәжбүр ... ... ... ... және ... қонысы Кубань
жағалауы болса керек. Оған дәлел, ... ... ... ... ноғайлық мағынасында қолданылады [47; 87, 104]. Осы ... ... ... де ... ... ... етуі ... ХҮІ ғасырдың
ортасында Қазанды орыстар жаулап алғанда Башкирияда тұратын ... ... ... ... Кубань жеріне көшіп кеткен [45, 60].
Мағыт-ноғайлар көшінің келесі бір бағыты Терек өзенінің аңғары болды.
1524 жылы Түркияға ... орыс ... ... ... ... деп хабарлаған. “Мамайдың мырзалары Астраханьнан ноғайлардың
Терек өзеніндегі ескі қонысына көшіп, ... ... ... ... ... 603]. Бұл ... ... жазба деректің мәліметі. Осы мәліметті ноғай
эпостарынан да кездестіруге болады.
ХІҮ–ХҮ ... ... ... ... ... қалаушылардың
Алдыңғы Кавказда болғандығы осы аймақтағы, Еділ бойы мен Орал ... ... ... ... ... де дәлелденіп
отыр. Алтын Орданың соңғы кезіндегі маңғыт елінің ... ... ... Ноғай Ордасы (Қазы ұлысы) мемлекеттік бірлестігінің ... ... ... аталады.
ХІҮ ғасырдың соңы Жошы ұлысы Темірдің ... ... ж. ... ол ... және ... Қазақстанды көктей өтіп, ... ... сол ... ... ... 1395 жылы оның ... Әзірбайжан
арқылы Солтүстік Кавказды жаулап алды. Терек өзені ... ... ... ... ... ... ... арасы мен Төменгі Еділ бойын
қансыратып кетті. Осы екі жойқын шайқастың ... ... ... ... ... ... байланыстырады. Бұл кезең маңғыттар
көшбасшысы Едігенің есімімен тығыз байланысты еді.
Маңғыттардың Жайыққа көшуі. Едігенің тарих сахнасына шығуы. Бұл ... шығу тегі ... ... ... толы. Тіпті оның есімінің
этимологиясы да нақты мазмұн ала алмай келеді. ... ... ... ... оның ... ... ... – “идуг, итук”) сөзімен
байланыстырады. Өйткені болашақ беклер бектің өкіл әкесі оны ... ... ... ... Ал ... ... ... Едіге атауы оның
қара халықтың арасынан шыққандығын айғақтайтын ... би” ... ... деп ... ... ... ... мәнін түсіндіруге ұмтылған басқа да
нұсқалар кездеседі. Фольклорлық нұсқалар да ... ... Біз ... ... ... ғана бөліп атадық. Бұл мәселе ... ... ... ... бола алар ... ... Едігенің қандай тайпадан шыққандығы жөнінде.
Дереккөздерде бұл ... ... ... ... Оның ... жазған авторлардың бірі Ибн Арабшах “оның тайпасы қоңырат
деп аталды” [15, 54] деп жазса, Джаннаби “оның шыққан тегі өзбек” [33, ... ... ХҮ ... ... ... ... деп аталғандығын
негізге алса керек. Қазіргі кезде орныққан және көпшілік мойындаған нұсқа
Едігенің ... ... ... тұжырым. Ол туралы ноғай халқының
шежірелері мен ... ... осы ... бекіте түсетін деректер
мол. Әбілғазы “Түрік шежіресінде” бектің ақ-маңғыт тайпасынан шыққандығын
айтады. Хиуалық ... ... ... ... ... ... ... Демек, бұл деректі маңғыт – мағынасында бір жақты
қабылдауымыз керек ... ... тегі ... аса ... 1927 ж. ... ... қатысты деректерді талдауға арнайы мақала арнады. Онда ... ... ... қоспағанымен ол Едігенің әкесі Балтышақ деген
тұжырымды нықтай түседі. Парсы дереккөздері Балтышақ (Балыншақ, ... да ... ... ... умара) сол қанат ханы Орыс
ұлы Темір-Мәліктің тұсында өмір ... ... ... 1378 ... ... болатын. Тоқтамыс Балтышақты өзіне қызмет жасауға,
бірақ ол ... бас ... соң оны ... ... ... [27, 95].
Натензи өз еңбегінде Едігенің әкесі Балтышақ ... ашық ... Ал ... ... ... Мунаджжимбаши Едіге әкесінің атын Аланджақ
немесе Алдыжақ [9, 31] нұсқасында қолданады, бұл ... ... ... ... екендігі көрініп тұр.
Бұларға керісінше эпикалық дәстүрді негізге алған Әбілғазы, ... бек ... ... ... ... баяндайды. Олардың айтуы бойынша
оның әкесі Құтлы-Қия мұсылман дінін уағыздаушы Баба-Тукластың ... ... ... өз ... ... ... күйеу
баласы әділ халиф Әбу Бәкірден тарайды. Бұл аңызды дереккөзі ... үш ... ... ... жетеді. Біріншіден – Алтын Орда ханы
Өзбектің ислам ... ... ... ... ... ... татар тарихнамалық дәстүріндегі Баба-Тукластың
тарихи тұлғасына жартылай мифтік әсірелеудің орын алуы. Үшіншіден, ... Әбу ... ... одан әрі Адам ... дейін тарататын ауызша
дәстүр. Осындай аңыздық құрылымдардан өзге Едігенің ақсүйектер сословиесіне
жататындығы туралы деректер кездеспейді. Оның ... ... ... Оның есесіне башқұрт шежірелерінде Едігенің қара халықтың
арасынан ... баса мән ... ... ... аты ... рет 1376 ... бастап
аталады, осы жылы Тоқтамыс Алтын Ордадағы билігі үшін күресіне ... ... еді. Осы ... ... ... сол ... (Көк ... ханы
Орыстың сарайында қызметте еді, одан ендігі ... ... ... ... ... ... шығыс даласындағы өмірі туралы ешқандай дерек ... Орыс ... ... ... ... арасындағы келіспеушіліктен
болуы мүмкін деп болжам жасауға болады. ... ... күш ... соң ... Орыс ... тастап, Бұхарадағы Темірдің қолында тұрған
Тоқтамысқа барған және Орыс ... ... ... ... салған [18, 335].
Жылнама деректерде Едігенің Тоқтамыс пен Темірдің Орыс хан ұрпағымен
(ханның өзі 1376 ж. қайтыс болған) арадағы соғыстарда ... ... ... Тоқтамыс қарамағына келген Едігеге ерекше сеніммен
қараған. Содан да болуы керек, ол “сол қанаттағы әмірлердің ... ... ... бірі және ... ... ... жасайтын кеңесшілердің
біріне айналды” [33, 86]. Бұл деректер Едігенің жоғарғы әскербасшы – беклер
бек қызметіне ... ... ... ... Алтын Орда сарайының оң ... ... ... арта ... байқалады. Олар тақ төңірегіндегі Әли
Бек бастаған бариндік және қоңыраттық бектерді ... ... ... ... сала ... [18, 386]. ... Жошы ... оң
қанатында да белсенді әрекетіне көшуін Тоқтамыс ханның да ... ... ... ... ... ... ... жанында Едігемен бірге оның бауыры Иса да болды. Оны
кейбір дереккөздері Едігенің ... деп ... ... ... Иса ... ... бауыры, Едігенің аталығы (тәрбиешісі) болған. Бұл екі
бауыр бариндік-қоңыраттық топтың ықпалын жою үшін ... еді ... Иса ... ... қиын ... де ... тастамай, оның қасынан
табылған. Тіпті 1387–1395 жылдары қаһарлы ... ... да оның ... ... Ал Едіге, керісінше, 1389 жылы ... ... рет ... Бұл жолы ол ... ... ... ... 1391 жылы Темірдің Алтын Ордаға жасаған ... оған ... Оның бұл ... ... ... айтылады, бір деректерде ол жай
ғана қолбасшы болса, ендігі бір деректерде олАлтын ... ... ... ... қолдаушысы болған [18, 436].
Бұл жерде Әмір ... мен ... ... ... ... ... ... бірден көзге шалынады. Ол Темір сарайында
үлкен сенімге ие болғандықтан оның алдағы әскери ... ... ... ... Иракқа жорыққа дайындалуына байланысты Шығыс Дешті-Қыпшаққа
жорық жасауды мүлдем ойламаған. Мауараннахр ... қолы ... ... ... ... ... батыс Қазақстан даласында буынын
бекітіп, бойын тіктеп, Маңғыт ... ... ... мүмкіндік алды.
Осы жерде маңғыттардың Еділ өзенін екі рет ... ... ... ... ... рет Орта ... ... арқылы Қырым
уәлаятына, екінші рет – ол жақтан ... ... ... ... Соңғы көші-қон туралы деректер Ноғай Ордасының құрамынан ... соңы ХҮІІ ... ... ... ... ... Т.А.Жданко 1945 жылы қарақалпақтардың бессары және
бексиық тайпаларының шежіресін жазып алған. Онда ... ... бір ... Қырымды жайлап, Еділден, Жайықтан өтіп, Түркістанға қоныс
тепкендігі айтылды [13, ... ... ... ... Едіге мен Темір Құтлығқа бағынған ел
шағатайлықтардың 1395–1396 жылдардағы ... ... аман ... Ол
Маңғыт елінен 1391 жылдан хабар үзіп алған Темір 1396 жылы ... ... хат ... ... ... жағдайды салмақтай келе ол
ұсыныстан бас тартады. Бұл оның іргетасын ... ... ... тәуелсіз
мемлекеттік құрылымға айналғандығын танытатын еді.
ХІҮ ғасырдың соңында Жошы ... ... кем ... төрт тәуелсіз
иелік құрылған еді. Сарайда Темір тағайындаған ... ... ... мен ... ... ... жүргізді; талқандалған
Тоқтамыс Қырымды паналады; Жайықтың сол жақ бетіне өз ... ... [39, ... ... негізгі аумағы Еділ мен Жайықтың арасындағы далада,
оның орталығы Еділдің төменгі бойында ... ... ... ... ... Шығысында ноғайлар Жайықтың сол ... ... ... ... ... ... ... солтүстік-шығысында Батыс Сібір
ойпатына дейін, солтүстік-батысында ... ... ... ... Арал ... мен ... ... солтүстігіне дейін жететін, ал
кейде олар ... мен ... ... ... [23, ... ... ... ноғайлар кей кезде Сырдарияның орта ағысына
дейін жетіп, Сырдарияның бекініс-қамалдарын жаулап ... 1446 жылы ... би ... ... ... ... ... Ноғай (Маңғыт) ордасының негізін қалаған Едіге болып
саналады. Ол ... ... ... ... шығыс авторларынан
кездестіреміз. Олар: Му‘ин ад-дин Натанзи, Әбдірраззақ Самарқанди, ибн
Арабшах, Әбілғазы, Қадыр әлі ... ... ... ХІҮ ғасырдың
соңында саяси аренаға шығып, Алтын Орданың уақытша билеушісі болған ... 15 жыл ... ... шын мәнінде Алтын Ордадағы бүкіл билікті өз
уысында ұстады. Ол басқарған ... ... ... ... ... ... иеліктердің бірі болды. “Едіге ордасында екі жүз ... ... атты ... ... ... ... оның әскери қуатын
айқындайды. Өз ... ... ... ... ... ... билігіне
араласып, Едіге “беклер бек” дәрежесімен көрші ұлыстарға орасан зор ... ... ... жады да ... ... ... ... пайда
болуын Едігеден бастайды. Ортағасырлық тарихи дереккөздері де ноғайлардың
дербес саяси құрылым ... ... ... ... [22, ... ... ... құрылуын биліктің Бату әулетінен маңғыт әулетіне
ауысуы деп түсіндіреді.
Едігенің бүлікке келуінің хронологиялық шегі ретінде 1391 жылы ... ... ... ... ... ... ... бой тасалау үшін)
туралы бұйрық беруі ... Осы ... ... ресми сипат алып та кетті.
1991 жылдың күзінде Дағыстанның ... ... ... ... ... ... атап ... [15, 72].
Қазіргі заманғы бірқатар зерттеушілер Едігенің Темірден қол үзіп
Маңғыт жұртын Алтын Орда ықпалынан бөліп ... шын ... осы ... [11, ... ... ... түйіні неде? – деген сұраққа жауап іздер
болсақ, онда Ноғай Ордасының дербес саяси құрылым болуының ... ... ... жете ... Шығыс қыпшақтарының солармен бірге
маңғыттардың да Алтын Орда құрамында Жайық–Жем аралығында ... ... ... ... ... бұл құрылымды құрған жоқ, ол оған дейін де
өмір сүрген. Едіге бұл ... тек ... ... ... ... ... осы тұрғыдан келер болсақ онда Жошы ... бұл ... ... ... ... көзіміз жетеді. Қалай дегенмен ... жаңа ... ... жаңа ... ... ... ... және маңғыттардың көп санды болуы олардың Маңғыт жұрты деп
аталған ... ... ... ... ... құрылған Маңғыт жұртының қуаты мен ұйымдық ... ... ... шашырап кеткен маңғыттар үшін ... ... ... Оның ... ... ... жоғарыда аты аталған Иса биді айтуға
болады. Тоқтамыстың беклербегі Еділдің оң жағалауына өтіп, ... ... ... Ол ... жылдары Едіге тағайындаған Полат ... ... ... ... ... ... Әбдіразақ Самарқандидің
баяндауында Едіге мен Иса “Дешті-Қыпшақ пен өзбектер елінің билеушілері”
ретінде аталады [37, 139]. ... ... 1398 және 1400 ... ... ... туралы ұсыныс жасаған болса, ... 1409 ... б. ... арнайы елшілік жібереді, бір жылдан соң өзі Мауараннахрға
келіп, ... ... бас ... [37; 152, 157]. ... ... ... Жошы ... ғана емес, Темір
ұрпақтарының ... ... ... ... ... ... ... болатын шабуылдың қаупінен арылту ... ... ... болады. Бұл кездегі Маңғыт ... ... ... ... шығыс беті болып есептеледі.
Едіге қуыршақ хандарды көтеруге және өзі ... ... ... ... ... және ол ойын ... іске асырып отырған. Оның
осы қызметтегі ... ... ... ... ... ... да
оған көп тоқталудың қажеті ... ... ... ... ... ... ... ықпалы қандай болды дегенге тіреледі.
Қарақалпақтың “Едіге” ... Әмір ... ... Орданы талқандап, өз
еліне қайтқан соң Тоқтамыстың әлсірегенін пайдаланған Едіге оған ... ... ... ... ... қояды. Оның мазмұны мынаған саяды;
Еділдің бір жағындағы (бұл ... сол ... ... ... ... бас ... ... менің билігіме бер; одан бөлек, маған келіп
қосылғандандан ... және ... ... ... ... етпе.
Хан бұған келісіп, шартқа қол қояды. Оны Едіге өзімен ала ... ... ... салық төлемеуге болатындығын естіген ... ... ... ... қарай ағылады, қысқа мерзімде Тоқтамыстың қол
астындағы бодандары алты есеге қысқарып кетеді [4, 137]. Осылайша ... ... ... ... Орда ... ... ... өкпелеген
немесе билеушілермен жауыққан тайпалардың ағылып келуінің ... ... ... ... ... Тоқтамыс Едігеге тархандық билік (салық төлемеу жөніндегі
мағынасында) сыйлауы арқылы оны өз ... ... ... ... ... Бұл
оқиға шамасы 1396 немесе 1397 жылдары болуы мүмкін. Дәл осы кезде Едіге
өзіне ... ... ... қол ... оның билігі Жошы ұлысының
шығыс аймағына түгел тараған. Содан да ол Мауараннахрмен достық ... ... ... ... пайдаланып ол өзіне тиесілі аймақтағы
халықтың санын арттыруға тырысады. Оның бұл ... жас ... ... ... тиым ... ... Бұл ... салдары Сирия мен
Египеттегі құл базарларында бірден байқалған. Едігенің бұл ... ... ... оған ... ... және сол ... әскери
қуатын арттыруға мүмкіндік берді.
Дегенмен осындай азды-көпті нәтижелермен бірге ... ... ... тиым ... оның саяси қарсыластары болған Алтын ... мен ... ... – қала ... ... ... әлсіретуге де
бағытталған еді. Өйткені құл саудасы бұл кезде экономикалық емес табыстың
ең негізгі кірістерінің бірі ... да, ... мен қала ... кәсіптерінің біріне айналған болатын.
Едіге билігінің бастапқы кезінде-ақ Маңғыт жұртының шекарасы ... ... Еділ ... ... жеткен. Исмаил 1580 жылы ... ... үш ... ... еді, ... Еділ ... ... бойы және Жем
бойы” [29, д 95, л. 167] деп жазды., ... сол ... ... ... оң, сол болып географиялық тұрғыда бөлінуі басталған болуы керек.
Өйткені осы кезде Едіге ұлы Нұраддин оң және батыс қанатқа ... ... ... ... сол ... беклербектің өзі билік жасаған.
Маңғыт жұртына қарайтын аймақтың кеңдігі және бодандардың молдығы Жошы
ұлысы ақсүйектерінің арасындағы Едігенің биік мәртебесін ... ... және ... ... ... ықпалының күшеюі билік
басындағы әулеттің өз ... ... елі ... да орын ... етті. Бұл жерде некелік дипломатия орныққандығын аңғарамыз. Едіге
Тоқтамыстың қызын (немесе ... ... ... одан ... туылды
[6, 269]. Кейінгі кезде өз қызын болашақ хан ... б. ... ... ... бірі ... ресми дәрежесіне байланысты туындайды.
Едіге кім? Әмір ме, бек пе? Оны 1391 жылы Темір-Құтлығ берген дәрежесімен
беклербек ... (бек, би, ұлығ бек, ұлы би ... ... Қадыр Әли бек Хажы-Тарханды Темір Құтлығ пен Едіге бірлесіп,”
бірі хан, бірі бек” ... ... ... [20, 159]. Ал Натанзидің айтуы
бойынша, Тоқтамысты талқандаған соң ... ... ... Едігеге” берді [27, 98].
“Едіге” жырында оның беклер бек ... ... ... ... айтылады. Сірә, алғашқы нұсқа дұрыс болар, ... ... ... ... ... ... ... беклербектік лауазымды
қоса беруі әбден мүмкін. Ал ... ... Әмір ... ... ... ... ... өкілеттігі болмаған, оның үстіне Темір заманының
тарихшылары да бұл ... ... ... ... ... ... ... өкілеттігінің көлемі туралы баға бергенде
бірауыздылық танытады. Ол “Дешті, ... және ... ... ... [37, 139]. Сол ... ... ... тек Едіге ғана әдетте
хандарды тағайындайды және ... ... ... ... де ... ... ол туралы әңгімелерге құлақ құрышы қанған неміс тарихшысы
Иоан ... оның ... ... ... деп ... ... Ал М.Г.Сафаргалиев араб тарихшылары оны “патша” ... деп ... [39, ... ... ... жоғарғы әмір титулын “ұлы князь” деп
атайды. Бұл жолма-жол аударғанда ұлығ бек, ұлы би ... ... ... ... ... ... сол ... москвалық және литвалық
мемлекет билеушілермен бір дәрежеде болған. Бұл ... ол ... ... ... ... бұл ... ... күрделі еді. ... ... ... мен ... ... ... ол Алтын
Орда көшпелі ақсүйектерінің патриархы санала бастады. ... ... ... ... ... тең ... ... жерде оған лайықсыз
көрінді. Орыс князьдарымен қарым-қатынаста өзін асқақ ұстаған ... 1399 жылы ... ... ... келіссөзде литва билеушісі
Витовтке өзін әке ретінде мойындатады және жыл сайын алым ... ... ... Бұл ... ... ... үлкендігі де алға тартылады.
Осындай жағдайлардан болар, мүмкін оның даналығын ... ... ... ... ... Едіге” деген теңеу орын алады.
Ал Едігенің Темір және оның ұрпақтары Әбу ... б. ... пен ... қатынастары мүлдем бөлек. Ол өзін Шахрухтың алдында “құл және
қызметші” деп атаса, кейін оның ... ... ... ... ... ... ... шет ел билеушілерімен дербес қарым-қатынас жасаған.
Бұл оның Маңғыт жұрты ... ... ... ... ... ретіндегі ерекшелігін танытатын. Тархандық жеңілдікке және ... ... ... ... ... маңғыттар жайлаған
аймақ формальды түрде Жошы Ұлысына кіріп, оның сол қанаты (Көк ... ... ... уысына ұзақ уақыт ұстап тұру мүмкін болмады. Өзі
қойған хандардың ... ... ... Едіге Хорезм жерінде, шығыс
далаларында (Арал маңы) қаңғып жүргенде 1419 ж. ... ... ... ... ... ұшырап, Сарайшық төңірегінде қайтыс болды [45, 81].
Едігенің қайтыс болуы жөніндегі деректер де ... ... Ибн ... оның қаза ... жері ... ... ... қала
десе, И.Б.Грекова ол жерді Қырымда деп ... Ал ... Әли ... ... шабуыл жасаған әскерді Қадыр Берді Қырымнан алдырып
еді, дейді [20, 158]. Осы деректің негізі бар ... ... оны ... Ноғай Ордасы төңірегінде ешкімнің жүрегі дауаламас еді. ... оның ... ... ... ... татар хандықтарының
құрылуында маңғыттардың ерекше статусының қалыптасуына негіз болды.
Дешті Қыпшақ көшпелілерінің жадында ... аты ... ... ... бойынша оның денесі Орталық Қазақстанның ... ... ... ... Оның басына тастан биік оба тұрғызылып, құрметіне
құрбандық ... . ... ... оның ... ... пен ... ретінде әспеттеліп, оның айтты деген сөздері өлең-жырлармен қатар
айтылды. Кейін бұл бейне қасиетті тұлғаға ... ... ... оның ... ... мақтанышқа айналды, өйткені олар өздерінің
мемлекеттілігінің бастауын Едігемен байланыстырады.
Едіге және Нұр ... ... ... ... ... ... Орданың
барлық мемлекеттік істерін басқарды. Соның ішінде Маңғыт жұртын басқаруды
тек ... ... ғана ... ... Әртүрлі деректерде оның ең жақын
сенімді адамы ретінде ... ... ... дастанының кейбір
нұсқаларында Нұр-ад-дин әкесі өлгеннен кейін ... ... ... ... ... ... Едіге жырында Қадырбердінің Жошы хан тағына
отырғанын естіген әкелі-балалы екеуі бірдей күйіктен өледі.
Ал ғылыми ... ... ... ... ... құрғандығы айтылады [17, 182]. Әйтсе де ... ... бұл ... сене қою ... Ортағасырлық авторлар Едіге өлген
соң Маңғыт жұртының билігі оның балалары ... мен ... ... ... ... билігі әкесі тірі кезімен шектелген болса
керек. Өйткені Едігенің жасы ұлғайған ... ... ... ... ... ... жөнінде дерек “Едіге” жырының татар
нұсқасында ... ... Онда 1400 жылы ... хан ... ... ... жанжалға байланысты Нұр-ад-динді қуып жібереді. Содан барып
ол “қазақлық” жасап, Сығанақ пен Хажы Тархан ... ... ... ... бір ... ... қарама-қарсы деректер келтіріледі. Едіге 1410 ж.
Полат ханды орнынан алып, өз ... ... ... ... ... тыс Темірді хан сайлайды. Осыған ренжіген Нұр-ад-дин әкесіне
қарсы соғыс ашады. Жанжалды қанды қырғынға ... үшін ... ... ... ... шешімге жаны күйзелген Нұр-ад-дин әкесінің қайтып
оралуын талап етеді [45, 83]. Орыс жылнамаларында да ... ... ... хан тағына отыруынан кейін екендігін жазады.
Ноғай фольклорында Нұр-ад-диннің дербес билік құруы, яғни ... ... ... ... ... жж. Екендігі жөнінде ... ... ... ... бойынша Кадыр Берді мен Нұр-ад-дин
арасында ... ... ... ... да, соңында екеуі келісімге келеді.
Нәтижесінде Нұр-ад-дин Тоқтамыстың баласын Алтын Орданың бірден бір ... ... өзі ... адал қолбасшысы болып қалатындығына сендіреді.
Едіге Тоқтамыстан Еділдің шығысындағы халықтан ... ... ... Ол жерлерде маңғыттар өмір сүретін. Кейін Еділ мен Жайық арасының
билігі Нұр-ад-динге ... Ол осы ... ... ... ... ... салық жинаған [45, 84]. ... ... ... ... кеткен 1410 жылдан кейінгі уақытта да сақтап қалған. Оның ... ... ... ... нұсқасында Нұр-ад-динге
Қадыр Берді “Терек пен сулак өзендері суландыратын жерлерді жекеменшікке
бергендігі” ... ... ... ... де ... Бір дереккөздерінде
оны іш аурудан қайтыс болды десе, енді ... ... ... өлім ... қайтқанда ескі жарасы ашылып кетіп, қан кетуден қайтыс ... Оның ... Еділ ... ... ... “жаны шыққан жерге”
жерленді деген де деректер айтылады. Қадыр Әли бектің ... ... ... 1419 жылы ... ... ... әкесінен бұрын қайтыс болған. ... ... ... ... ... ... ... орныққан
қазіргі ғылыми әдебиетте.
Маңғыт елінің статусы. Едігенің қазасынан кейінгі кезде оның балалары
Жошы ұлысындағы маңғыт билігінің ықпалын ... ... және ... ... ... ... иемденді. Олардың қызмет баспалдағындағы
бұндай сәтті, ... ...... ... ұлы тұлғаның ықпалынан
болса керек. Әйтсе де маңғыт көсемдерінің өзге тайпалар арасында беделінің
биік болуы – нақты саяси жағдайлармен және ... ... ... ... де ... ... болды. Қалай дегенде де ... ... ... тек ... ғана артықшылық жағдайға қол
жеткізе алды.
Тарихи деректерде Маңғыттардан қай қанатқа жататындығы туралы ... Ал ... ... ... ... шығыс (сол) қанатында
болса, шайқаста әскердің сол қанатында болатын; ... ... ... ... сол ... ... Жошы ұлысында да маңғыттар
мемлекеттің оңтүстік-шығысында, яғни сол қанатта болды. Едігенің өзі ... ... сол ... ... бірі еді” [15, 54]. Оның
Темірдің жорығынан бой тасалап көшіп кету туралы бұйрығы да осы сол ... ... еді. ... және ... ... да маңғыт игі-
жақсылары тақтың сол қанатынан орын алған [20, 168].
Әдетте сол қанат құрметті болып есептелгенімен, ол өзінен-өзі ... бере ... ... да өзге ... алдында бастапқы кезде
ешқандай артықшылықтар иемденген жоқ. Тіпті олардың шежіресінде де ешқандай
ақсүйектік бастаулар жоқ. Кейбір ... ... ... ... ретінде халықтардың жек көретіндігі жазылады.
Дегенмен қазақ халқының арасында Едіге ұрпақтары “ақ ... ... Ол ... бұл артықшылық Шығыс әулетіне жақындығына байланысты
берілетін. Едіге әулетінің оларға қатысы болмағандықтан бұл ... ... ... ... ... сияқты. Қазақ аңыздарындағы ақсүйектік
негіз Едігенің бабасының Баба-Туклас екендігінен туындайды.
Маңғыт-Ноғай билерінің арғы ... ... ... Қожа ... ... ... Түкті Шашты Әзиз) таратуы оларға ерекше статус ... ... ... ... ... ... басталады. Қайтыс
болған хан Шыңғыс ұрпағы еді, оны өлтіріп бізді билемекші Нұр-ад-дин “бұл
тайпадан емес” деп ... бола ... ... ... ... ... Құдайдың бірлігіне сендім. Құдай қайда жүрсем де ... ... Мен ... ... көп ... ... Шыңғысхан тұқымынан емес
екендігім мені ешқандай да мазаламайды. Өйткені мен ... ... ... ... Баба ... ... [45, 86] деп жар ... Ал Баба
Туклас Әбу Бәкір халифтың ұрпағы, Алтын Ордада ХҮ ғасырда қоғамда беделді
тұлға саналатын. Ноғай ... бұл ... ... ... ... ... Мұхаммед пайғамбар дәуірінен, алғашқы халифтерден бастап
тарататын болды. Билікке қолы жеткен Едіге осы ... және ... ... ... ... ... қажет болды. Ақсүйектер
әулетіне жатпайтын болғандықтан беклербек олардың ... ... ... ... ... ... Сол үшін де оған өзінің тегін мың
жыл бұрынғы халифтен ... ... туыс ... ... оңай еді.
Әйтсе де бүкілхалықтық мойындау үшін өзін бірінші халифтың ұрпағымын деп
жариялау жеткіліксіз еді. Ол үшін ... Әбу ... ... Орда ... ... тұлғаға айналдыру, екіншіден, генеалогиялық аңызды халықты
беклербектің төңірегіне топтастыратын қару ретінде пайдалану. Осы ... ... ... арасында мұсылмандандыру процесі белсенді жүргізілді,
Едіге өз билігіндегі иеліктерде бұны барынша қатты қолға алды.
Маңғыт көсемінің гегемондығын нығайтудың бір құралы оның ... ... қосу ... ... ... ... алғашқы жылдардың өзінде оның тұлғасы
мен өмірбаяны туралы өлең-жырлар пайда болды. Маңғыт-ноғай билері әулетінің
негізін қалаған ... ... ... ... күш ендігі кезекте
оның ұрпағын да дәріптеуге көшті. Қырымның қырық ... ... ... жыр осы ... дүниеге келді. Бұл күнде “Қырымның қырық батыры” деп
аталатын осынау тамаша жыр-дастанның толық нұсқасы тек қазақ тілінде ... атап ... ... ... ... ... ... сәл шегініс жасап,
“Қырымның қырық ... ... ... ... алғандығына тоқталсақ болады.
1942 жылы СССР ҒА Қазақ филиалының президиумы төрағасының ... ... ... алдында мәселе қоюымен әйгілі эпос ... ... ... ... Ол осы жырды Қазақстан, Өзбекстан,
Қарақалпақ жерлерімен бірге Каспий сырты Қаратеңіздің ... ... ... ... ... ... бұл ... ол жерлерді
мекендеген халықтардың аудармасыз түсінгендігі көп ... ... ... осы ... ... тоқталайық. Мұрын жыраудан жазып алынған ... ... ... ... бөлек жыр арналады. Одан әрі “Парпария” батыр,
“Оның ұлы Құттықия батыр[, ... ұлы ... ... ... ұлы Нұрадын
батыр”, “Оның ұлы Мұса батыр” болып жалғаса береді. Бұл ... ... біз осы ... дейін тақырыбымызда сөз етілген тарихи тұлғаларды
танимыз. ... де ... ... ... мен жазба деректердегі тарихи
тұлғасы арасында біршама алшақтық болуы ... ... де бұл ... ... ... Ноғай Ордасының негізділігі мен ынтымақтастығы,
бірлігі идеясына негізделгендігін аңғарамыз.
Қорыта айтқанда, маңғыт ақсүйектерінің Алтын Орда ... ... ... ... хан сайлауында артықшылық құқықтарын сақтауына,
орнықтыруына мүмкіндік берді.
Едіге ұрпақтарының ... ... ... ролі ... ... ... кең мүмкіндік жасады. Орыс және ... ... ... ... ... есептейді. “Қазан жылнамасы”
“отыз қатыннан жетпіс ұлы” бар десе, Румянцев мұражайының ... ... отыз ұл” ... ... Ибн ... ... жуық ұлдары
болды және олардың бәрі ... ... ... [15, 63] ... Оның
дерегінің қараноғайлық дастанда Едігенің өз ... ... “он ... – балам бар” деген дерегімен сәйкес келетінін көреміз. Әйтсе де ... ... ... ... ... бір ... ... де оның ұлдарының саны ол дереккөздерінде оннан аспайды.
Жошы ұлысындағы маңғыт ... ... ... ... ... ... ... артықшылығын бекітуде Едігенің ролі аса ... ол осы қол ... ... ... ... ... ойлаған. Бұл ниет кейін оның ұрпағының арасында билік ... алып ... ... ... ... қолбасшылар мен игі-
жақсыларды б. Мұса, ... сол ... ... ... ... шейх б.
Ибрагим биледі.
Маңғыт жұрты ХҮ ғасырдың алғашқы ширегінде осы ... ... ... жоқ. ... 1420 ... Маңғыт жұрты дербес
саяси бірлік ретінде нығая басталы.
ХҮғасырдың басында билік басына келген ... хан ... ... ... ... бейбіт қатынастар орнатуға тырысты. Әбілқайыр мен
маңғыт жұртының ара қатынасында Едіге ... ... ... ... ... ... ... Ол 1428 жылы Чимга-Тура қаласында Әбілқайырды таққа
отырғызуға қатысқан. Қадыр Әли бек ... ... ... ыдыстан ас ішіп
еді” [20, 157] деп жазса, мұсылман жылнамашылары оның басты еңбегі ретінде
өз ... ... ... ... екі рет ... алып ... деп жазады.
Бұл жердегі Сайын хан Бату ханның көшпелілер арасындағы эпикалық атауы. Осы
жеңістерден соң ... ... ... құтба оқылып, оның атымен
теңге соғыла бастаған. ... ... ... ... құрмет
ретінде оған Сырдария бойындағы Өзгент ... ... ... [3, 202].
Әбілқайыр маңғыт жұртынан алған әйелінен екі ұлы болды. Ол ... ... ... ... ... ... ... өзбек
мемлекетіне сіңіп кеткен жоқ. Бұл кездегі маңғыттардың саяси ... ... ... қарсы күрестен көрінді.
Маңғыт жұртының Өзбек хандығының құрамынан шығуы 1440 ... ... ... ... ... бағынудан бас тартуымен
басталады. Осы оқиғалар туралы дереккөздері Маңғыт жұртының яғни ... ... ... Мұса б. ... жиі ... ... қырық
жылғы билігі Өзбек мемлекетін нығайта түскенімен оның орнына хан тағына
отырған Шейх ... ... ұлыс ... ... бағынғысы
келмеді. Оған тек Үлкен Орда ханы Ахмед б. ... қана ... ... де бұл одақ та оған ... алмады. Шейх Хайдарды Сібір
ұлысының ханы Ибақ өлтірді. Хансыз қалған ... Мұса ... ... ... ... өзіне хан іздеді.
Мұса үшін бұндай кандидатура іздеу саяси шырғалаңдар арасында оңайға
түскен жоқ. Ол ... ... ... қарсылас болып 1465 жылы ... ... ... ... Ордасын құрған Барақ ұлы Жәнібекті
таңдады. Әбілқайыр ... соң ... пен ... ... ... ... билігі Керейге өтті. Жәнібек кіші хан тізбегінде ... ... ... деп ... ... ... болған. Демек, бір ғасыр уақыт
ішінде ... ... ... оның ұрпағы өз алдына үлкен билеушілер
әулетіне айналғандығына көзіміз жетеді.
Осы ... өз ... ... те ... ... ... ... болған. Көшпелі өмір салты бойынша тұңғыш ұл негізгі мұрагер
болып саналады да одан ... ... ... болмайды. Түркілік көшпелі
дәстүрді қатаң сақтаған Жошы Ұлысында туыстық ... жеті ... ... қыз ... ... атадан кейін ғана рұқсат беру сияқты салт-
дәстүрлер Едіге ұрпағының оларды тағдыр тәлкегі қайда ... да ... ... ... ... болды. Жошы ұлысы территориясындағы
жошылық хандардың төңірегінде өздерінің даңқты бабасы Едігені үлгі ... ... тобы ... ... ... ... болса да
оларды өздерінің маңғыт жұртынан шыққандығы біріктіріп отыратын еді. Бұл
жағдайдан олардың ... бір ... ... ... ... ... туралы түсінік қалыптасуы керек. Қалай дегенмен
де ел біреу, ұрық (бұл жерде ру мағынасында) біреу. 1419 жылы ... ... ... ... ... Жошы ... мен оғландарының арасында есебін
тауып “Заманың қасқыр болса, түлкі боп шал” деген принциппен өмір ... ... Сол ... ... саяси жағдайларға байланысты ... ... ... ... ... көргісі келетін билеушілерді
оңай тауып алатын. Бұл ... ... ... да, ... ... де, хандықтың өз ішіндегі саяси теке-тірестер де кәдеге жарап
жатты.
Ендігі ... Еділ мен ... ... ... ... ... қараған
аймақ жөнінде. ХҮ ғасырдың бас кезінде Жайық даласы алтынордалық хан
шайбанилік Полатқа ... ... Оны 1411 жылы ... ... ... ... ... өлтірген болатын. Шайбанилік билеушілер
маңғыт жерінде көшіп жүрді. ... ... бұл ... ... ... сол ... құраған, өздері тәуелсіздігін толық алмаған еді.
Осыған байланысты Көк ... ... ... ... ... мен
маңғыттардың қосарлы билігінде болған деп тұжырым жасауға болады [45, ... ... ... ... ұлы ... ұрпақтарының
билігінде болды: Сарысу – Ембі арасын Жұмадық б. Суфи, ... ... б. ... ... сол ... Есілдің оң жағалайы арасын
Мұстафа хан болып, хандықтың батыс қанатын басқарып, маңғыттар мекендеген
Жайық бойындағы Сарайшықты ... ... ... ... 1473–74
жылдары қайтыс болуына байланысты Маңғыт жұрты осы әулеттің күшеюін
қаламағандықтан ... пен ... ... ... ... ... ... Қасым ханның қарауына өткенімен Мұса және оның үзеңгілестері өздеріне
лайық билеуші таңдауды жалғастыра берді.
Ендігі таңдау Әбілқайыр ханның немересі Мұхаммед ... ... ... оның Мұсаның қызына ғашық болуы да көмегін тигізген болуы керек.
Жәнібектің өлімінен соң Мұса ... ... ... өз ... ... ... ... ниетті аңғарған Бұрындық 50 мың
әскермен Мұсаның жұртына басып кіреді. Бұл ... ... осы жолы ... ... ... алуына кедергі жасайды.
1481 жылы Үлкен Орданың талқандалуы маңғыттарға олардың Еділ бойындағы
иеліктерін өздеріне ... ... ... ... осы ... Мұса дербес
билеуші болып толық қалыптаса ... Жаңа ... ... ... хандығымен тікелей шекаралас болып, сол арқылы Москва князьдығымен
байланыс орнатуына мүмкіндік ... Бұл ... ... ... ... Халықаралық деңгейде танылуына жол ашты. Осы кездегі жылнамаларда
халық және аймақ ретінде Ноғай ұғымы орныға бастайды. ХҮ ... ... мен ... ... осы ... ... үшінші немесе төртінші ұрпақ
өмір сүріп жатты. Еділ сыртындағы ... ... ... ... ... ... Қазы мен Уақас иелігіндегі көшпелі тайпалар көптеп
көшіп ... және ... ... саяси, экономикалық жағдайы тұрақты
қоғамда өмір сүруі жаңа ... ... ... политном кейін этноним
ретінде қалыптасуына мүмкіндік берді.
Ноғай Ордасының негізін қалаған Мұсаның қайтыс болған уақыты жөнінде
деректер сақталмаған. ... бұл ... 1502 жыл деп ... ... Оның ... ... ... Ордасы тарихының жаңа кезеңі басталды.
ІІ Т А Р А У
НОҒАЙ ОРДАСЫНЫҢ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ
ЖӘНЕ ... ... ... халықаралық жағдайы мен оның жүргізген сыртқы саясаты
туралы ресейлік тарих ғылымында ... зор ... ... жинақталған.
Олар арқылы Ноғай Ордасының бүтін болмысының ... ... ... Дегенмен ол деректерді барынша саралап пайдалану, ... аса ... ... ... ... Өйткені ол
деректердің көпшілігінде идеологиялық қасаңдық орын алған. Ол идеология сол
дәуірде үстемдік ... ... ... ... ... ... ... болар) концепциясынан туындаған еді. Бұл жерде мына
мәселелер ... ... ... отыр; біріншіден, бұл қатынастар тек орыстар
жағының мүддесі тұрғысынан қарастырылды; екіншіден, ноғайлар Ресей сыртқы
саясатының тек ... ... ғана ... дербес, тең құқылы
әріптестік ... ... тыс ... ... ... Еділ бойындағы
көшпелілер көбіне Ресейге жау күштер ретінде бағаланғандықтан олармен қарым-
қатынас “күрес, соғыс” категориясы тұрғысында сипатталды.
Мәселені осылай ... ... ... ... ғылыми әдебиеттерде
де орын алып келеді. “Еділ бойындағы Үлкен Ноғайлы – деп ... ... ... үшін ұзақ ... бойы дипломатиялық және басқа да құралдармен
күресіп келген Алтын Орданың қалдықтары болды” [32, 29].
Бұдан басқа да ... ... ... ... мына ... артықшылығы жоқ. Олардың бірінде ... ... ... үшін ... ... Дон, Еділ, Жайық бойындағы ноғайлар
қырылып кетуге аз қалды” деп жазылды. Ендігі бір дереккөздерінде ... ... ... Еділ бойы ... ... ... ... болды дегенді айтады. Ал ... ... ... олардың бейтараптығынсыз орыстардың 1556
жылы Астрахань хандығын жаулап алуы, 1580 ... ... ... жылжуы мүмкін емес еді” [45 600], деп ... ... ... бәрінде де ноғайлар достық, ынтымақтық, ... ... ... ... алу актілерінде белсенділігі төмен материал
ретінде ... бұл ... қол ... ... ... ... баға да әркелкі, көбіне кереғар болып ... ... ... ... ... ... барлық кезде мырзаларды
бектерге қарсы айдап салумен болады. ... ... ... үшін
мырзаларға мылтық, зеңбірек, тіпті әскер берді ” [9, 93] деп ... ... ... пен ... ... “орыс үкіметі өз мүдделері үшін
Ноғай Ордасындағы өзара феодалдық ... ... ... [6, 124] ... ... ... бірі – ноғайлар Мәскеу мемлекетінен өздерінің
жеке бастарының мүддесі үшін жақындасқан ... ... ... бұл ... ... теріске шығаруға болмайды,
өйткені ноғай мырзалары орыс мемлекетінің шегіне тонаушылық ... үшін ... ... ... ... ... да алып тұрған.
Дегенмен екі елдің арасындағы дипломатиялық ... осы ... ... жеке бас ... ... тіреуге болмас. Өйткені Ресей
көшпелілер үшін садақа үлестіруші ғана емес, ол ... ең ... ... еді. ... зор Ресей рыногымен көрші болу Маңғыт ақсүйектерінің
сыртқы саясатта ... ... ... ұстауына негіз болды [14, ... ... ... ... ... ғасырлардың
ортасындағы саяси конъюнктураға тәуелсіз, барынша кең мазмұнда қарастырған
ниетін қуаттауға болады. ... ... ... ... ... және Ресейдің ... ... ... ... ... өте қызықты, олар: көшпелілердің
тікелей орыс ... ... ... ... патшалығының оңтүстік-шығысын
славян емес халықтардың мекендеуі және т.б. [5, 12, ... бір ... ... мен ... ... ... ... мұрасы бір, османлыдан бөлек олардың ортақ дәстүрінің болуы да
екі елдің жақындасуына ... ... деп ... [45, ... ... ... талдап, тарихи-мәтіндік салыстырулар арқылы
пайдаланғанда барынша объективті ... ... ... ... ... ... ХҮІ ... екі кезеңді бөліп
атауға болады. Бірінші кезең ... тең ... ... ретінде
орыстармен саяси және экономикалық байланыстар орната бастауы. Бұл әрекет
далалық жағдайда әскери тұрғыдан көшпелілердің орыстардан ... ... ... ... ... тең санамайтын дәстүріне қарамастан
жасалынды. Екінші ... ... және ... ... алу арқылы
экономикалық, саяси және әскери тепе-теңдікті бұза отырып, жүйелі ... ... Орда ... ... ... ... қарата
бастауымен ерекшеленеді.
Біз Шығыс Европадағы дипломатиялық және сауда қатынастарына барынша
мән ... оны ... ... маңызды аспектісіне
айналдырғанымызбен ... ... те оның ең ... ... болып қала
береді. Осы тұрғыдан алғанда ноғай қосындарының Ресейдің шеткі ... ... ... ... ... ... елдің ішкі
аймақтарына да жорық жасап ... рас. Екі ... ... ... және оның даму ... ... бұл жағдай ең
шешуші ықпал атқарды.
Татарлар мен ноғайлардың Руське ... ... ... өзі ... ... ... Ол сөз тура мағынасында атты әскердің жүріп ... кең ... ... ... ... ... сөз. ... негізінен биік, құрғақ, өзендердің су айрығы арқылы өткен. Өйткені
көшпелілер үшін өзеннің өткелі, ... жер, ... ... ... өту
стратегиялық тұрғыда барынша тиімсіз болатын.
Көшпелілердің сакмасына, яғни жорық жолдарына тосқауыл қою мақсатында
1586 жылы ... ... ... ... ... ... ... деп аталатын шеп құрылды. Оның ... ... ... ... бекіністері салынды.
Ноғай шапқыншылығының келесі бағыттарына Ряжск, Симбирск, Шацк ... ... ... Оңтүстік-шығыс шепті қорғау үшін үкімет бұл жерде
60 мыңға жуық жасақшы ... ... ... үшін ... ... Изюмский, Кальмиусский бағыттарында ... ... тек ... ... ғана ... ... Әйтсе де ХҮІ–ХҮІІ
ғасырларда Закамский қорғаныс жүйесі деп аталатын ... ... ... ... Еділ ... ... ХҮІ ғасырдың ортасынан бастап
бақылауға алды. Оларды 1557 ж. ... ... ... оң ... 1571 жылы ... оң ... тұрғызылған Тетюшев, 1586 жылы
Казаннан төмен Самара, 1589 жылы Царицын, 1590 жылы тұрғызылған ... іске ... Бұл ... ... Еділдің сол
жағалауындағы ноғайлар үшін өзеннен өтуіне ... ... тиіс еді. ... ... ... ... қауіп бұлтын толық сейілте алмады.
1630 жылдары Үлкен Ноғай ... ... ... ... ... ... орыс жеріне шабуыл қырым-ноғай одақтастары түрінде іске ... ... ... ... бөліктері Қырым ноғайларына қосылып, ХҮІІ
ғасырдың ортасында Воронеж, Царицын воеводаларына ... ... ... ... ... ... Орыс елшілері мен жаулаушылары Ноғай жеріне билер
мен мырзаларды Ресейге жақын жазғы ... ... үшін ... келетін болған. Ал қысқы уақытта елшілердің жол жүруі өте қиын
болған, бұл, әрине ... ғана ... ... Орыс ... ... ... арадағы ағымдардағы мәселелердің маңыздылығы ғана
байланысты ... ... ... ... бір рет ... ... ол
елшіліктер одан құру немесе патша әскерлеріне көмек ... үшін атты ... ... ... ... келетін.
Мемлекеттік елшілер тікелей келіссөздер жүргізумен бірге ... ... ... алып ... ... Приказ ол құжаттарды
орыс тілінде жазды, ал маңызды құжаттарды приказдың ... ... ... бұл жағдай құжатты оқуда қателікке жол ... ... еді де оны ... жағы ... ... Осы ... Елшілік
приказының қызметіндегі лауазымдарға түсіндірме бере кеткен жөн. ... ... ғ. ... ... шен, ол елшіден, оның өкілінен төмен тұрған ... ... бір ... ... ... атынан өкіл болып
жұмсалатын. Ал осы ... ... – шет ел ... ... ... аударушы болса, тілмаштар (толмач) шетелдіктермен ауызекі
әңгімелерді ... ... ... ... тобы ... ... ... тіліндегі жазбаларын елшіліктегілер ешқандай мүдіріссіз
тиісті орындарға тапсыратын.
Ендігі бір мәселе, елшіліктер ... ... ... ... ... ... бұндай рәсімдер жүйесінің алтынордалықтардың
кезінен қалыптасқанын көреміз. Осы тарқырыпқа қатысты деректер ... орыс ... ... ... Осы екі елдің
Ресеймен қатынастары өте ұқсас болғаны ... ... ... ... өзге қызметшілермен қарым-қатынас тәртібі арнайы
жазбамен реттеліп отырған. Онда елшінің өзін ... ... ... артық сыйлық жасалмауы (тіпті ... ... ... ... ... туралы тапсырмалар беріледі. Оның мәнісі бидің
шатырына енер ... ... ... ... аса ... ... ... оны аттап өту үшін сыйақы берілуі тиіс. Орыс ... ... ... ақша беруден бас тартқанда оны күшпен алған
жағдайлар да ... ... ХҮІ ... билер елшілерді өздерінің
шатырларында қабылдаған. 1580 жылдары Орыс би Ресеймен байланысын үзу ... ... ... ... ... қабылдаған. Бұндай жағдайларда
елшілер ешқандай келіссөз ... тиіс ... ғ. ... ... ... ... ... елшілік хаттама
біршама өзгеріске ұшырады. Орда патшаның вассалына айналды, ендігі жерде би
елшіні өзінің жеке қонағы ретінде қабылдап, ... ... бас ... ... тиіс ... [45, ... шет елдік қонақтарды қазынашылық мекемесі жүргізді. ... және ... ... ... ... ... ... еді. Қазынашылардың ведомоствосы – Кремльдің Қазынашылық сарайында
қалада патша жоқ кезде ... ... ... Сол ... ... Еділ ... жіберілетін елшіліктерге қызмет жасау
үшін татарлар пайдаланылатын. Бұл түсінікті де, өйткені татарлар Ресей мен
мұсылман ... ... ... ... ... атқарды. Татарлардың
шығыс халықтарымен тілі, діні, әдет-ғұрпының бір ... ... осы ... Оның ... Ресейдің шығыс халықтарымен байланыста татар
тілін қолдану дәстүрі орныққан еді.
Ноғай елшілері мен саудагерлері Ресей шегіне ... ... ... ... алуға арнайы жіберілген қызметкерлер, немесе ... ... ... ... адамдары алып жүрді. Жол ... ... ... ... ... міндетті еді.
Мәскеуге келген елшілер төлеңгіттерімен бірге арнайы Ноғай ... Ол ... ... ең ... дерек 1535 жылдан бастап кездеседі.
Ноғай сарайынан өзге де елшілерді күтетін орындар ... 1555 жылы 15 ... ... келген Қасым б. Шейх-Мамайдың ... ... ... ... екі апта ... ... Исмаил бидің 50 адам, 300 жылқымен
келген елшілігін Панишкино селосына орналастырады. Сол ... ... ... өзге де ... елшілігі мен сауда адамдарын күтетін
мекендердің саны көп ... ... және ... ... өте ... және табысты деп айтуға да болады,
жүргізілгендігін көреміз.
Мәскеуге ... ... ... ... ... ... барынша
төзімділікпен қараған. Оның есесіне елшілік кезіндегі қолайсыздықтар ... ... ... еске ... ... ... ұлы ... арнайы қабылдауы елшілерді
орналастырғаннан біршама уақыт ... соң іске ... ... жағы қабылдау
уақытын тездетуді өтінген, ... ... ... ... ... ... деп есептелген. Елшілерді тыңдаған патша шығыс
дәстүрімен ... төс ... ... ықылас білдірген және олардың
қайтуына орай жауап хат тапсыратын қоштасу қабылдауын өткізетін. Көбіне
Ноғай ... өз ... ... дипломатиялық қатынастарды, өзара
міндеттерді реттейтін шартнама түзеді және өздерімен бірге орыс елшісінің
алдында растауы тиіс ... ... ала ... ... ең маңызды элементі ... ... мен ... ... ... және ... елшілері
Ресейге тек арғымақтар алып келеді – деп ... атап ... ...... олар аң ... ... маталар, мылтық, морж
сүйегі, қолөнершілердің бұйымдарын тұтас керуен етіп алып қайтады” ... ... ... ... ... сыйлық сұрамсақтау болды деу
әділетсіздік болар еді. ... ... ... рет ... ... ІІІ Жаңбыршы биге 1504 жылдың қазанында жолдаған грамотасында аталады.
Әрине, оны Русьтің Алтын ... ... ... алымының жаңғыртылуымен
түсіндіруге болады, әйтсе де ендігі кезекте оның функциясы өзгерді: сыйлық
үлестіру арқылы мырзалардың тонаушылық ... ... алу, ... ... жікке бөлу сияқты нақты мақсат көздеп тартылған тарту-
таралғыларды көшпелілер ... ... ... ... ... қалған.
Тіпті онсыз келіссөз жүргізудің мәні де болмайтын.
Тарту-таралғыны ... ... ... ... Орда ... хан сарайында
орныққан еді. Ақшаны, затты немесе жылқыны, тоғызды еселеп тарту мысалы “үш
тоғыз”, “бес тоғыз” түріндегі ... ... ... ... арасында соңғы
кезге дейін салт-жоралғыларда сыйлық өлшемі ... ... ... кетуге болады. Орыс және ноғай елшілерінің арасында осылайша жасалған
тарту-таралғылардың түрі, саны жөнінде айтыстар жиі ... ... ... қатынас жағдайында елшілердің талаптарын толығымен қанағаттандырып
отырған. ... ... ... және ... ... ... арыздар
үнемі қатаң түрде орындалмай тасталған. Мысалы, “Патшаға оның ... ... ... ... ... ... ... болмаған”,
“біз қызмет пен достықты ешкімнен сатып алмаймыз” [29. д. 8. л. 143] ... ... ... осы ... дәйектей түседі.
Ноғай ордасына келген Мәскеу елшілігінің құрамы ерекше өлшем ... ... ... мырзаның Мәскеу алдындағы және оның өз руластары
арасындағы беделін танытатын. Әдетте Ноғай Ордасына бір ... екі ... ... ... ... келетін. 1580 жылдары Орыс би
төңірегіндегі Ресейге қарсы топты ... бөлу ... осы ... ... бірден жіберген еді [29, д 8, 127]. ХҮІІ ... ... ... ... ... бұндай жоғары дәрежелі елшіліктер
жібермейтін болды.
Ноғай билеушілерінің Ресейге деген қатынастарының ... ... мен ... ... ... ... ... немесе оның
хабарынан тыс жағдайда тоналуы немесе оларға сыйламаушылық білдіру ... ... ... жағдайда үкімет Ордаға баратын елшіліктерді тоқтатып
қойды, егер Мәскеуде ноғай елшілері болса, ... ... ... ... ешқандай тартусыз, қорлайтын мағынадағы грамоталармен ... Егер орыс ... ... жерінде күшпен ұстап отырса, онда бұл
елшілерді ... ... ... ... ... ... ... Едіге кезіндегі
дәстүрмен қалыптасты. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... ... оған дейінгі қатынастарды
ноғай-орыс қатынастары деп атау ... ... еді. Бұл ... 1489 ... Мұса мен Жаңбыршының Мәскеуге елшілік аттандыруымен бастаған дұрыс
болар.
Орыс жағы Еділсыртындағы көшпелілер 1481 жылы ... Орда ханы ... ... ... және ... ... ... бастайды.
Иван ІІІ ежелгі қарсыласы Ахметтің талқандалуы орыстардың қызығушылығымен
бірге ... алыс ... ... ... ... де оятты. Әрине,
осы тарихи процесте маңызды роль атқарған Ноғайлы жұрты Қырым немесе Үлкен
Орда сияқты ресейліктер ... ... ел ... ... ... жоқ.
Бұл жағдай сол кездегі дипломатиялық протоколдардан да көрініс тапты. Ол
кезде ұлы князь ноғай ... ... ... ... ... [Карамзин, 1989, 2 кн. С. ... Оның ... ... ... ... ... ... Не себепті? Ең ... ... ... қарсы Қырыммен одақ құруы еді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... дипломатиялық байланыс орнатуға ... де ... еді. 1496 жылы ... Қазанға өз ханын отырғызды.
Әйтсе де 1478 жылы Қазан қаласына өз ... ... ... ... орта ... ... түсті. Содан да Аббас би мен Жаңбыршы
мырза Иван ІІІ-нің Қазан қаласына қамқорлығын мойындауға мәжбүр ... ... ... ... Қазан хандығына қатысты саяси әрекеттерін ұлы князьбен
келісіп отырды [45, ... ... ... ... ... шеткі аймақтарындағы
сыртқы саяси мүдделерінің ықпалына тартылды. 1534 ж. Сайд-Ахмадтың 70
мырзаны ... 50 мың ... ... ... ... ... оқиға болды.
Уақытша жоғарғы биліктен айрылған көшпелілер өте қауіпті, ... ... ... жж. ... орыс ... ... ... орын алған.
Бұндай басқыншылыққа оларды Мәскеуге қарсы ... ... ... ... хандары болды.
Осылайша ноғайлар мен орыстардың талқылайтын ортақ тақырыбы – Қазан
хандығы мәселесі болып шыға ... би ... ... қызы Сүйімбикенің күйеуі Сафа-Гирей ханды
қолдады. ... ... соң ... Ресейдің қол астында аманат ретінде
қалып қойды. Бұл оның әкесінің жауынгерлік рухын ... ... ... ... 1540 ... патшамен ынтымақтасып, олармен одақ болу бағытын
ұстанды. Исмаилдың бағыты бидің және ... ... ... ... бірнеше рет кесірін тигізді. Иван ІҮ 1552 жылы ... ... ... ... ... үшін осы ... ... еді. Өйткені
Еділдің сол жағалауынан орасан зор ... атты ... ... ... ... ... де әскері орнына тапжылмады. Осылайша
Қазанның жаулап алуы ноғай мырзаларының саяси бөлшектенуін күшейте түсті.
Исмаилдың мәскеушіл ... ... 1554 жылы ... би ... ... ... қолдаушылар оны Ноғай Ордасының биі деп жариялады.
1655 жылы Ноғай Ордасындағы ... ... ... үшін
Елшілік Приказында билерді сайлау дәстүрі қағазға түсірілді. Ол ... ... ... ... ... ... ретінде аталады. Оның
бұлай бірінші болып аталуына негіз болған ...... ... ... ант ... рәсімі – шартты (шартқа отыру мағынасында) алғаш
рет іс жүзінде қолдануына байланысты туындаса керек. ... ... ... ... рет 1557 жылы ... еді. Бұл кез ... үшін
Жүсіп пен Қазының жақтаушыларымен арадағы саяси күрестің ... ... кезі еді. ... ... қойылды. Ол өз бауырын
өлтіруші Исмаилдың билікке қол жеткізуі ғана емес, оның ... мен ... еді. ... ... жағдайда оның одақтасы және қамқоршысы біреу
ғана – Ресей патшасы болатын. Жүсіпке ... ... ... ... ... ... үшін құрылған тор болды. Ол өзінің иелігіндегі үлкен
“князьдықты” сақтап қалу үшін де ... ... ... ... қатынасты бидің өз халқын “дінсіздердің” боданына саналы түрде
алып барған әрекет деуге болмас. ... ... ... үкіметімен
жасасқан шартнамасы амалсыздан жасалды және ноғайлардың Ресей құрамына
толық енгендігін де танытпайтын; ... ... ... ... өзінің тәуелсіз өмір сүруін қамтамасыз ете алатын.
Мәскеу де Исмаилмен келісім жасауға мүдделі ... Өз ... ... және ... ... ... ... өздерінің саяси
ойындарына пайдаланғандықтан Иван ІҮ патшаға оның өкпе артуы орынды. Иван
мен Исмаилдың ... ... ... ... мен ... бөлісу туралы
жасалған шарттардың орындалмауы халықаралық қатынастағы бұл тәсілдің
тиянақсыздығын ... де ... мен ... ... ... ... дәстүрі жалғаса
берді. 1557 жылы қол қойылған шарт-намада мынадай талаптар бар еді:
1. Ақ ... ... болу және оның ... ... ... ... қатынас жасамау;
3. Өз боданындағылардан бір-бірімен және Ресейге ... ... ... [29, д 5, л ... ... бойынша Ноғай Ордасы Мәскеуге тәуелді емес еді. Бірақ
Мәскеу 1554 ... ... ... өз ... нығайтып алды, оны
Мәскеудің өзіне ешқандай міндеттеме алмауынан ... Өз ... ... ғана тізбеледі. Сол арқылы Ресей мемлекетімен қатынаста олар ... ... ... жағдайлардың салдары әртүрлі болды: Исмаил жақтастарынан айырылып
оқшаулана түсті; ноғай жеріне Астрахань ... орыс ... жиі ... ... Ноғай әскері Ливол, Литваға қарсы орыс әскерінің жорықтарына
тартылды; ноғай мырзалары орыс жеріне қоныстана ... ... ... ... ... Ордасы мен Ресейдің арасындағы
қатынас ... жаңа ... ... дамыды. Ресей еділсырты
ноғайларының осы кездегі ауыр саяси, экономикалық ... ... ... ... ... Сол үшін де ... алдындағы өзінің күш-
қуаты мен қайрымдылығын көрсету мақсатында аштық уақытында күйзелгендеріне
астық, мата ... ... ... ... ... шығысы Қазақ
хандығына қараған соң Еділ-Жайық арасымен шектелген Үлкен Орда үшін Еділді
кім ... сол арқа ... ... ... ... ... Бұл кезде,
әрине, Ресей Еділге берік орныққан еді. Осындай ... Иван ІҮ ... ... ... үшін мың атқыштың өзі жеткілікті деп мақтануына
мүмкіндік берді [Трен, 616]. ... ... ... Иван Васильевті
өзімсініп (ол екеуі апалы-сіңлілі шеркес қыздарына үйленген бажа болатын)
оны бейбіт қатар өмір сүретін екі ... ... ... ... де 1567 ... ... Бақшасарайдың Мәскеуге қарсы билеуші топпен
астыртын келіссөздер жүргізе бастады. ... ... атты ... ... ... Мәскеуге жорығына қатысты.
Иван ІҮ үш жақты майдан – Литва, ... және ...... ... халықаралық рәсімдер сақтауды қажет деп таппады.
Содан да Мәскеудің көз ... Еділ ... ... ашық ... ... ханы да тек ... кезінде ғана көмегі қажет болатын жаңа
одақтастарына бүйрегі бұра ... ... ... ... ... ... қақтығысына қатысқанымен одан үлкен олжа және саяси
пайда көре ... Оның ... ... ... ... Иван ... жақындасуына алып келді. Би өлер ... орыс ... бір ... өсиет етті.
Бастапқы кезде бұл өсиетке 1578 жылы таққа отырған Орыс би адал ... ... де ... ... ... сүйгіштігіне сенім де
қалмаған еді. Содан да Орыс би қанша ... ... оған ... ... ... ... Оның себебі де жоқ емес еді. Орыс ... ... Иван ... ... ... ... екіжүзді саясат ұстанды.
Қырымға 1577 жылы барған жаушы Е.Ржевскийдің “Ноғай қайда өмір сүрсе де
өтірік ... ... ... сөзі ... ноғайларға деген қатынасын
білдіретін еді [45, 618].
Ресейдің қойған шарттарына ... ... ... ... ... ... ... Мәскеудің еркіне еріксіз көндік; Астрахань мен
Еділ, Жайық пен Самар кімдікі ... біз ... – деп ... ... империясының саяси бытыраңқылыққа түсуі оның билеушілерін
батыстағы көршісінің саяси және экономикалық қолдауына тәуелді ете түсті.
Ноғай ... өз ... орын ... ... ... ... қарсы тұру
деген мәселе күн тәртібінен ... ... жылы ... ... Годуновтың қалауымен би болып ... ... ... ... де Иштерек Ресейден қол үзбей Лжедмитрий І
патшаға ант берді. Кейіннен Осман сұлтанының қамқорлығына өту ... ... ... ... ... ... жылдары Саратов, Самара қалаларын
өртеп, Царицынды талқандады. Осылайша ... ... ... ... ... ... ... үшін алынбас қамалға айналды [28, 1948 а, 65].
Ресейдегі Бұлғақ басылып, ... ... ... ... соң ... ... ... Иштерек 1613 жылғы тамызда оны құттықтап елші
жіберіп, бұрынғы күнәларын кешіріп,, “Халоптыққа” ... ... ... Ол 1619 ж. ... болғанға дейін өзіне алған ... адал ... ... да оны ... сақтауды өсиет етті.
Бірақ бұл бойұсыну да уақытша болатын. Тірі ... ... ... ... елге (руларға) жүрмейтін еді.
Орыс үкіметінің қолында осы ... ... ... ... ... ... ... қаржы жетпеген болуы керек. Оның ... ... екі ... болды: бірі – ноғайларды айтқанынан шықпайтын
бидің қол ... ... ...... ... ... Үкімет
көбіне осы соңғы бағытты ұстанды. ... да Орда ... ... ... ... ... патша әкімшілігі мырзалар мен ... ... ... ... ... ... ... орындалмады.
1630 жылдары Үлкен Ноғай Ордасы соңғы саяси тірегінен айрылды. Оның
соңғы биі Қанай патшаға бағыну немесе бағынбау ... бас ... ... ... ... ол ... күнделікті тірлігіне қол сұғып, беделін
түсірмеуді ғана өтінді.
Ноғай ... мен ... ... ... қатынас та біршама
күрделі сипатта дамыды. Орыстардың Астраханды жаулап ... ... ... ... саясатында бір-біріне қарама-қарсы мүдделер ... ... ... Әйтсе де жаулап алушылар бұл жерде ноғайлармен
одақтас болғанымен, олардың ... ... ... деп ... ... ... қалыптасқан құл саудасын Орыс воеводалары
одан әрі жалғастырды. Олар ... ... ... ... тұтқындарды
қалада ұстады, бірқатарын құлдыққа сатты. Осылайша Астрахань қаласы
төңірегінде ... ... ... ... ... – елдімекендер пайда
бола бастады. 1564 жылы мырзалардың хаттарынан көптеген ... ... ... ... ... Иван ІҮ ... ... барлық тұтқындарды босатуға бұйрық береді [29, д. 7, л ... ол ... ... ... ... іске ... ... қалалар жанындағы “жұрттарда” қалып қойды.
Астраханьдықтар мен ноғайлар арасында балық аулау, аң ... ұсақ ... орын алып ... Одан ... да ... ... еді. ... де Астрахань арқылы патшаның өзі босатқан астық ... ... ... оның воеводаларымен ... ... үшін ... болды.
Астрахань жеріндегі патша әкімшілігінің ең басты қызметі Еділдің
құярлығындағы өткелді қадағалау болғандықтан, орыс ... ... ... Ноғай Ордасының қарсыластарын өткізбеуі тиіс және ... мен ... ... ... ... ... қауіпсіздігін
қамтамасыз етуді міндетке алды. Ұлы Жібек Жолы кезінен бері келе жатқан бұл
өткелді иеленген орыс ... ... ... ... мықты жүйесі
қалыптасты. Еділ жағалауы мен оған құйған өзендер ... ... ... ... ... болдырмау үшін мергендердің тобы
күзеттік қызмет атқарды. Өткелден өткен жаяу ... 1 ... ...... жылқы мен сиыр үшін 2 ... ... қой, ... үшін ... алым ... Ақша ... ... алым зат
түрінде де алына беретін. Олардан арнайы ... ... ... Тек ... ... мен елшілері ғана тегін және кедергісіз өткізілді.
Ноғай-орыс қатынастарында ежелгі мұсылман мемлекеттерінде қалыптасқан
кепілдік немесе аманат алмасу институты өз жалғасын тапты. Араб ... ... ... ... Олар Сарайда белгілі бір уақыт
өмір сүріп, мерзімі біткен соң өзгелермен алмастырылатын еді. Орыс ... ... бұл ... ... әлсіреуіне ... ... ... ... ... ... сарайлар “мемлекетке
сатқындық” жасады деген күдікпен бейкүнә адамдарды ... ... ... ... Ордасы мен Мәскеу патшалығы қатынастарының өзара статусы
ноғайтанудың негізгі мәселелерінің бірі. Өйткені бұл ... ... ... ... ... ... анықтап беретін еді. Ол байланыс
вассалдық па, протекторат па, әлде ... па? Осы ... ... ... ... және орыс ... ... атаған лауазымын
негізге алған тұжырымдар жеткілікті.
Маңғыт беклербегі Едіге алтынордалық ақсүйектердің ... ... ... ... және вассалдық иеліктердің билеушілердің бәрінен де
жоғары болатын. Ол сондықтан да Орыс ұлысының ... ... ... ... санаспай, хандарға тән асқақтықпен “Едігеден Васильге” деп
хат ... ... Орда мен ... жұртының билеушісі Темір б. ... ... ... деп атаса, ол әкем деп атаған.
Беклербек Жанидан б. Дінсопы Иван ІІІ патшаны бауырым деп атады.
Беклербек Мұса б. Уақас орыс ... ... ... ... ... – өз ... ... деп жазды [45, 628–629].
1552 жылға дейін ... мен ... ... ... теңқұқықты
әріптестікке негізделген бірін-бірі қолдап, қуаттайтын ... ... Бұл ... ... бірақ бұл жағдай екі ел арасындағы риясыз
достық байланысты білдірмейтін. Бұл ... екі ... да ... ноғайлар жағының үнемі ағалыққа ұмтылған әрекетінен туындады.
Ал 1550 жылдардан бастап патшаның ноғай ақсүектерімен қатынасы ... ... Оның ... ... ... ... тәуелсіз болса да Еділ
бойы хандарын ақтырып ... ... ... Орда ... елдерге Иван ІҮ
саяси салмағы мен ... ... ... мен Астраханьды жаулап
алғаннан кейін оның беделі аспандап кетті. Оны “Ұлы Шыңғысханның ... [29, д 6, л 224] деп ... орын ... ... ... Исмаил бидің Иван Васильевичке “сен маған ұл бол,
әкелі-балалы болып” ел басқарамыз [29, д 4, л 219] деген ... ... би ... әлсіреген Ноғай Ордасы Мәскеуден ешқандай теңқұқылықты
талап ете алмады. Мырзалармен арадағы жазбаларда мәскеуліктер “холоп” сөзін
қолдана бастады. Орыс бұл сөзге намыстанса, ... ... ... ... ... Иштерек би ондай мазақ атауды қаперіне де ... ... ... ... ... ... мен ... ешкім де дос бола
алған жоқ” деген сөзіне “холоп патшаға дос бола алмайды” деген қатқыл ... [29. Д. 2. Л 6–7]. ... ХҮ ... ХҮІІ ... ... ... ... орыс сонархтарымен байланысының ... ... ... ... ... ақыр ... холоппен аяқталды. Бұл
әлеуметтік регресс Ноғай Ордасының Ресейге ... ... ... иллюстрация бола алады.
Ноғай Ордасының Ресейге бағыныштылығы мәселесі де ноғайтанудың өзекті
тақырыптарының ... ... ... ... пікірлерді талдай келе
мынадай тұжырымдар жасауға болады.
Біріншіден, Ноғай Ордасы немесе ноғайлар патша титулдарына енгізілген
жоқ. Бұл дерек ... ... ... ... ... сияқты
Мәскеу иеліктеріне Ноғай жерінен енгізілмегендігін танытады [38, 49].
Екіншіден, Ноғайлар Мәскеуге ешқандай мемлекеттік салық төлеген жоқ.
Салықтың орнына Ноғай ... ... ... ... өз ... өз азық-
түлік, қару-жарағымен жорыққа шығуға дайын тұруы тиіс еді. ... ... оның ... ... қандай олжа түсірсе соның бәрін иелене
алатын. Бұл келісімдер Мәскеу елшілерінің Речь ... ... ... ... шартнамасында анық жазылған. Бұл сбееп те бодандықты
толық ... ... ... Ордасы тарихының соңына дейін оның ... ... ... арқылы байланыс жасады. Сыртқы саяси дербестікті
шектеу протектораттық институттың негізгі ... Ол ... ... ... ... ... ... кеңесшісі
түрінде де қолданылатын. Ноғай-орыс қатынасында соңғы түрі қолданылған ... ... ... ... ... уақыт өткен сайын белең ала берді.
Төртіншіден, Ноғай ... ... да ... заңдар – Судебник
ережелері, патша жарлықтары, боярлық және соборлық ... ... ... ... ... ... ... аталған заңнамаларды
енгізуге ұмтылған жоқ.
Бесіншіден, Ноғай Ордасы Ресейдің воеводаларлықтары мен разрядтарына
енген жоқ және уездерге ... ... ... ... ... кейін
ондаған жылдар бойы оның ... ... ... ... ... өзі ... Ордасының Мәскеу билігіне толық тәуелді
болмағандығының бір ... бола ... ... жоғарыда келтірілген дәйектерге сүйеніп, Ноғай Ордасы
мен Мәскеудің арасындағы қарым-қатынас ... ... бар ... деп айтамыз. ХҮІ ғасырдың соңы ХҮІІІ ғасырдың басында Ноғай
Ордасының Ресей құрамына өту ... ... ... бұл ... ... ... ... қалды. Бір кездердегі ... ... ... ... ... ... ... өз боданы деп жариялай
салды.
ІІІ Т А Р А У
НОҒАЙ ОРДАСЫНЫҢ ... ... ЖӘНЕ ... ғылымында ноғайлардың тегі мен этникалық (ру-тайпалық)
құрамы туралы мәселе негізгі тақырыптардың ... Осы ... ... ... ... ... арналғанымен басы ашылмаған мәселелер
жеткілікті.
Ғылыми әдебиетте Ноғай Ордасы ұлыстық қауымнан тұрады деген ... ... ол ... ... ... ... ол ... яғни бір тайпаны біріктіретін ұлыс деп қолданылса, ендігі бір
зерттеушілер керісінше, ... ... ... ... ... ... негізде біріккен бірлестік” ретінде қарастырды [45, 484].
Дегенмен “ұлыс” ұғымын әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ақиқат. Бірақ мәселенің мәнісі мынада, араб
әрпімен жазылған ноғай құжаттарының түпнұсқасында “ұлыс” сөзі ... ... ... және астрахандық аудармашылар этнонимді ... мәні бар “ел ... ... ... ... ... беру ... Бұл жерде аудармашылар Алтын Орда дәуіріндегі терминге басымдық
берген болар. Сондықтан “ұлыс” ... ... ... қатысты қолданған
авторлардың дерегіне аса сақтықпен қарау қажет болады. Сөзіміз дәлелді болу
үшін мынадай ... ... ... ... наши ... ... /
“Халқымызны қалмақ алды”; “Каная князя улусы” / ... би ... “У ... нет, и ... нет, и ... ... / ... мал да йоқ, еки де
йоқ, иль йоқ” [45, 554].
Бұл мысалдарда ... ... ... ел ... ... ... ел дегеніміз бір тайпа әулеттің жиынтығы. Бұл тайпалар
өз ... ... ... бар ... құрылым болды.
Ел атаулары орыс аудармаларында “ру” сөзімен қатар қолданылады. Ол
көбіне экзотикалық ... ... ... үшін ... Орыс ... ... руы”, “тама руы” деп ... жай ғана ... ... ... ... [29, д. 1. Л.
321].
Ал ноғайлардың арғы тегі ... ... де ... ... ... ... ... ноғайлардың арғы тегін оғыздарға апарып ... ... ... ... дерегі бір кездері оғыздардың Жайық ... [11, 673]. Бұл ... ... де ... ... деректері
онан оғыздық дәстүрдің іздерін ... ... ... де ... ... ХІ ғасырда аяқталды. Оларды тарих сахнасынан ығыстырған
қыпшақтардың ХІІ ғ. ... ... ... ... ... басым
болды, әрине, одан кейінгі ғасырларда қалыптаса ... ... және ... ... ... да ... кеткен.
Л.Н.Гумилев оларды бір-біріне қарсы қойса, ... ол ... ... [1, 32]. Тұжырымдардың бұлайша ... ... ғ. ... ... ... түсіндіруге болар еді.
Ноғай этногенезінің мәселесін “маңғыт” ... ... атап айту ... ... ... ... де сол ... ноғай этносынан моңғолдық компонент көргісі
келеді. Бұл тұжырымның ... ... ... ... ... ... ... кетті, бұл жағдай ХІІІ ғ. беклербек Ноғайдың
ұлысында іске асты, сосын олар өз ... ... ... ... этносы, Ордасы атала бастады. Ал шын мәнінде ... ... ... ... ... ... кездеспей отыр. Бұл
жөнінде І тарауда ... ... одан әрі ... ... және Еділ бойының кең аймағына қанша моңғол отбасы көшіп
келіп қоныстанғандығы ... ... ... жоқ. Ал ... ... далалық қыпшақтармен салыстырғанда болмашы екендігін айтады. Әрине,
көшпелі келімсектер Алтын Орда және ... ... өмір ... ... жарым ғасырында көпсанды қыпшақтармен ассимляцияланып кеті. Ол ... ... де ... ... ... ... ... бөлінісін
мүлдем ұмытты. Оның орнына өздері жұртында (монгол тілінде – нутаг) ... атын ... ... ... ... көшіп жүрген ел
маңғыттар, ...... ... – найман, керейттер, керейт немесе
керей деп аталып кетті. Жошы ұлысындағы ХІІІ ғасырдың соңы ХІҮ ғ. ... ... ... ... ... және ... өмір сүру
демографиялық тұрғыдан барынша қолайлы болды. Ескі елдер көбейді, өсті,
өнді, жаңа аталар ... ... ... ... ... ... ... билікті иемденіп,
тұтас мемлекеттік билік орнатуы, онда ... ... ... ... қалады, осылайша ноғай политоимі этнонимге айналды.
Бұрын географиялық, ... ұғым ... ... танытса, ендігі жерде оның
негізгі халқының атауы ретінде орнықты.
Халықтың саны жөніндегі ... де ... ... ... ... мен тұжырымдарға негіз болған. Оның себебі мемлекеттік, елшілің
құжаттарда стратегиялық мәлімет ретінде адам санының нақтылына баса мән ... де ... ... Орда қарамағындағы адам саны асыра
көрсетіліп немесе тым төмендетіліп көрсетілуге байланысты.
Халық санын есептегенде ең ... ...... қару ... ... ... адамдардың саны болды. Кейбір деректерде Едіге 200 мың
жауынгерді жорыққа шығарды деп жазады.
Бұл мәселені ... ... ... ... ... ... ... қорытындысына тоқталған дұрыс болар. Тарии
дереккөздерінің мәліметтерін сараптай келе Ноғай Ордасы күш-қуаты толысқан
шағында Еділ мен ... Кама мен ... ... ... ... мың адамды құрағандығын, ал өз тарихының ... ... ... ... 120 мың адамға дейін төмендегендігіне көз жеткіземіз [45,
494].
Ал, ноғай фольклорында әдетте сансыз деген сөз ... ... ... Он сан ... бүлгенде” дейтін Шалкиіздің жыры “қырық сан ноғай
деген” тіркеспен қолданылатын ел саны ... бір ... ... ... ... ... ... әйгілі еңбегінде Ноғай ОРдасына
қараған 70 ру-тайпалық бірлестіктердің кестесін береді [45, 499–506].
Бұл ... ...... ... мен ... ... ру-тайпалардың біріне-бірі өтіп, бірін-бірі алмастырып, тіпті
бірде ... ... ... бір ... ... ... өткізгендігі.
Демек, Ш.Уәлихановтың ноғай және қазақ халықтарын ... ... ... ... емес ... ... ... зерттеулер де дәлелдей
түседі.
Рулық-тайпалық құрылымда көшпелі өмір салтын ұстанған Ноғай Ордасы
халқының ... ... ... ... ... ... негізде болды. Олардың бір-бірінен елеулі айырмашылығы бола ... ... ... жүргізу әдістерінен туындады.
Ноғай ордасының әлеуметтік тарихын оның ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығымен айналысқандықтан
оларды бүкіл экономикасы Дешті-Қыпшақ аумағында, маусымдық мал жайылымы
бойынша ... ... ... ... да шет ... ... бір жайылымнан екіншісіне көшіп жүретін қаңғыбастар түрінде
көргісі келеді. Ал шын мәнінде “Отан” ... ... ... балансының
бірі – “жайлау-қыстау жері” деген мазмұнда ... Бұл ... ... ... ... көктеу түріндегі өмір ... жоқ. ... ... ... ... ... ... оның
құрылымы барынша күрделі сипат алған. Ол шаруашылық құрылымында мал және
мал шаруашылығы өнімдерін ұқсату, ... бөлу ... ... де ... ... ... етеді.
Көшпелі мал шаруашылығы. Ноғай Ордасы Еділдің құярлығы, Еділ-Жайық
арасы, Батыс, ішінара ... ... ... ... зор ... ... Бұл ... ландшафтында шөп және шөптесін өсімдіктер мен аласа
бұталар өсті де, ормандар мүлдем аз кездесетін. Өзен аңғарларында ... Жер ... мен ... ... ... бұл ... көшпелі мал
шаруашылығына барынша қолайлы болды.
Ноғайлардың мал шаруашылығы ортағасырлық көшпелілердің шаруашылығынан
ерекшелене қойған жоқ. Әйтсе де сол ... ... ... көрейік:
“Олардың малдары үлкен және күшті және өте шыдамды. Оларда түйелер де ... айыр ... ... ... бір ... нар ... аз кездеседі”
[30, 405] деп жазса, олардың ... ... ... заманғы әйгілі
Ставрополь тұқымды сиырлардың негізін қалады. Олар әдетте жылқыны үйірімен
ұстады, бір ... он бие бір асыл ... ... ... ал ... ... құрайтын табындарға бірікті.
Көшпелілерде қолға ұстайтын малдың арақатынасы әртүрлі болып келеді.
Кедейлер 1 жылқы, 1 сиыр, 6–7 ... ... ... ... ... мол ... 50 бас мал өзін-өзі қамтамасыз етуге жететін, ал
500 бас малы барлар тұрмысы жақсы деп ... мың және одан да көп ... бай ... ... Бай ... ... ... ие болатын. Кейбір
деректерде төрт жүз мың бас малы бар ... ... ... ... ... күш көлігі ретінде пайдаланылды, ... ... ... ... көлігі бірыңғай түйеге ... ... ... ... ... ... ол ... уақ мал мен жүкті
тасымалдаса, ірі қара малды жүзгізіп өткізетін болған. Бұл тәсілді ... ... да ... Еділ ... орыс бекіністері салынған соң
бұндай тәсілді пайдаланбайтын ... ... ... жергілікті
стрелецтер ноғайларды екі жағалауға кемелерімен малыменен ... ... ... ... ... ... бекітілген көші-қон маршруты
және жайылымдар тек ... ... ... ... Бұл тәртіп
көшпелілер арасында дау-дамай, ұрыс-керістің болмауына кепілдік береді.
ХҮ–ХҮІ ғғ. арасында ... ... екі ... ... ... бірі – ... ... екіншісі Еділбойы жүйесі. Оларға
қосымша ретінде Ноғай Башқұртстанында ... ... ... ... ... ... Сырдарияның құярлығын қыстап, Жайықтың бойын жайлауды
құрады. Бұл маршруттың шекаралары үнемі өзгеріп отырады. Тіпті ХҮІ ... ... ... маңғыт жұртын жеңуіне байланысты ... ... ... Халықтар мен малдың оңтүстіктен солтүстікке
және керісінше, жыл ... ... ... ... Ордасы ыдырап, Еділбойы
жүйесі жойылған ХҮІІ ғ. бас кезіне дейін сақталып қалды.
Арал-Жайық жүйесінің бұлайша тұрақты ... ... оның ... ... ... ... ... дәстүрлерімен түсіндіруге болады.
Ол біздің заманымыздың І мыңжылдығының ортасында пайда болып, ІХ–ХІ ... ... Бұл ... осы ... ... ... пайдаланды. Сірә
бұл циклді ноғайлар қыпшақтардан мұраға алған болуы керек, ал ... ... бұл ... ... ... ХІХ ғ. ... ... Еділдің құярлығын қыстап, жайлауға сол жағасына
Самара, Кама бойына өтуімен ... Осы ... ... ... деп ұлы ... ... дәстүр қалыптасты.
Арал-Жайық жүйесі сияқты еділбойы циклы да дешті-Қыпшақ үшін ... ... ғғ. Жошы ... ... осы ... пайдаланған. Ноғайлардың
әлсіреуі бұл маршрутты тарылта түсті. ХҮІІ ғ. олар Еділ бойымен ... көше ... Еділ бойы ... Бөкей Ордасының қазақтары ХІХ ғ. қайта
жаңғырта алды.
Осы жүйелер ... ... ... деп ... ол көшпелілер
үшін шығынсыз да болмады. Көшпелілер үшін ең қиын және шығынды маусым қыс
болып есептеледі. ... ... ... қыс ... алты ... ... мен көктайғақ мал басын кемітетін, олардың егелерінің әл-
ауқатына едәуір нұқсан келтіреді. Егер қыс ұзақ болып, қар ... ... оған ... ауру мен ... ... ... ... ноғай қоғамы
нағыз апатқа тап болатын еді. Наурыз айы – ... ... ... ... зор ... ... ... да “наурыз өтті –
бәле кетті” деген ноғай мәтелін “сәуір болмай, тәуір ... ... ... ... болар еді.
ХІХ ғ. Қырым ноғайлары қысқы уақытта малдың төзімділігіне үміт артып,
оларға күтім жасамаған. Ал ... ... ... жайы үшін ... ... дәстүрлері берік орын алды.
Ноғайларда көшпелі дәстүрге орнығуы амалдың жоқтығынан іске ... ... да ... өмір ... ... ... барынша жоғары
бағаланды. Маңғыттардың көшпелі мемлекетінде шаруашылықтың басқа да ... ... емес ... ... ... пен балық аулау кең өріс
алды. Дешті-Қыпшақта ежелден аңшылықтың үш түрі айқын ... ... ... ... ит ... және құс ... Ноғайларда осы аталған үш түр
де қолданылды.
Киік аулаудың көшпелілер үшін ... ... ... ... ... уақыт өткізетін кәсіп, екіншіден, жасақшылардың жауынгерлік
шеберлігін шыңдау, үшіншіден – азық қорын молайту.
Құс салу ... ғана ... ... ... ... қырандардың
қолға түсуі қиын және оларды күтіп баптау тым қымбат болатын.
Ноғай Ордасы тұрғындарының Астрахань ... ... ... ... ... ала ... ... кезінде күйзелген халық ... ... ... қыс ... ... күн көріс көзіне айналды.
Тіпті кептірілген балық ұнын нан орнына ... [31, ... де ... Еділдің ойықтарын өздерінің туған даласындай еркін
пайдалана алмады. Астраханьда уақыт ... ... ... түскен орыс
тұрғындар оларға бәсекелес болды. ... ... ... ... қала үшін ... көзі Еділ балығын халықаралық саудаға шығару
еді. Содан да воеводалар көшпелілердің балық аулауы өздерінің ... ... ... қатаң қадағалады. Еділ мен Жайықтағы балық
аулауда ірі бекіре балықтарға баса мән ... ... ол ... ... ... ... қолданған әдістерін астрахандық балықшылар
тез меңгеріп алды.
Тарихи деректерде ноғайларда қолөнердің мүлдем дамымағандығы жөнінде
пікір ... Ол ... ... ... ... сияқты
дәйектер негізге алынады.
Әйтсе де, тұтастай алғанда Ноғай Ордасында қолөнер баяу да ... ол ... ... үй ... ... [9, 52–53] ... деген пікірдің негізі бар.
Орыс және батыс ... ... ... ... ... ... ... Әйтсе де ноғайлардың егіншілік мәдениеті
қосалқы шаруашылық деңгейінде ғана дамығанына көз ... ... ... ... дәнді дақылдарды еккенде қыстаудың төңірегіне аз ғана ... ... ... де ... ... ... жасамай күзде келіп жинап
алатын тәсіл болған. Бұл көп күш жұмсауды қажет етпеді, сол үшін де ... бере де ... ... арпадан өзге бақша дақылдары да егіледі. Қазақстанның
“Еділ қайда ел қайда” толғауында “Менің халқым жазда сүт, ... ... ... ... ... айрылды” [43, 159] деген өлең ... ... ... ... ... Ноғай Ордасында халық айналысатын шаруашылық түрі
болып орнықты. Бірақ оның хандық аймағында ... ... ... ... жоқ. ... егіншілік Ноғай Ордасында тұрақты кәсіпке айнала
алмады, ... ... ... ... ... ... ... көп адам
айналысып, егіс көлемі артса, көшпелі ... ... дами ... оның ... күрт ... ... Осы сияқты егіншілікпен айналысатын
аймақтар да біркелкі болмады.
Ал егіншілікпен ... ... ... ілесе алмай қалған
кедейленген әлеуметтік топты ... ... деп ... Бұл біздің
қазақтардағы “жатақ” ұғымына сай ... ... ... ... ... ... некесінен туған метистер ерекше әлеуметтік
топқа айналды. ... ХҮІІ ғ. ... ... ... болған
тумалар (орысша – болдырь) дон қазақтарының этикалық құрамында елеулі роль
атқарды.
Ноғайлар арасындағы кең ... ... ... – тұз ... Тұз тек Еділ ... ... ғана емес Жайық, Елек бойынан да
өндірілді. Сондай кеніштердің ең ... Тұз төбе ... ... ... ісі ... мал ... экономикасы үстемдік еткен. Ноғай
Ордасы үшін көрші отырықшы халықтың ... және ... ... алып,
пайдалану үшін өмірлік қажеттілікке айналды. Күті мемлекеттердің қоршауында
болғандықтан да Ноғай Ордасы өзінің материалдық қажеттілігін ... ... ... ... ... ... ... қанағаттандыра алмайтын
еді. Содан да қажетті өнімдерді айырбастау ... ғана ... ... ... ... елшілікке барған би және мырзаларымен бірге
төңіректегі елдердің бәріне де баратын. Коммерцияның дамуына ... ... ... ескі ... жолдарына орналасуы да қолайлы ықпал
жасады. Бұрыннан таптаурын болған жолдарды ... өз ... ғана ... ... ... транзиттік керуендерден салық жинау
үшін де пайдаланды.
Сауда операцияларын ... ... ... ... ... ... дейін Алтын Орда кезіндегі келген және ... ... ... алым жинау дәстүрі сақталып келді. Ол алымның үштен бірі
бидің пайдасына, үштен бірі ... ... бірі ... ... ... ХҮІІ ғ. ... Ноғай мыразалары Бұхараға мал ... 500 қой, ал ... ... мың кез мата алатын
болды [29, Д. 1. Л. 32–33].
Ноғай Ордасындағы бірден-бір ... ... ... ... ... қаласы болды.
Керуендер мен мал табындары Дешті-Қыпшақ ... ... ... ... Ноғай мемлекетінің батыс аудандары арқылы ХІІІ–ХІҮ ғ.
іске қосылған Азак, Маджар жеріне Сарай арқылы өтетін ... ... ... Бұл жол да өз ... ... ... ғ. ортасында ноғай-орыс бейбіт байланыстары негізінен екі ... іске ... ... ... ... ... екінші жартысында бұл бағыттарға қосымша сатылатын мал
Астраханьнан Царицын арқылы Саратовқа айдалатын.
Негізгі жол ретінде ... ... ... Ол ... жолы деп ... ... де елшілер мен саудагерлердің тек осы жолмен келуін ... ... ... бағыт Ордабазар жолы деп аталды, ол ... ... ХҮІІ ғ. одан ... ... жолы ... ... ол: дала
арқылы Пенза–Тамбов–Щацк–Рязань–Мәскеу бағытымен өтті.
Ресейдің Еділбойын жаулап алуы барысында екі елдің шекарасының түйісуі
ынтымақтасуға жаңа мүмкіндіктер ... ... ... ... ... ... грамотасын алғаннан соң ғана қозғалатын. Русь жерінде олар
Мәскеу, Астарахань, Қазан, Нижний Новгород, Самара, ... және ... ... ... Бұл ... ... сауда жасауға бейімделген
орындарға айналды.
Орыстар үшін ноғайлардың ең өтімді ...... еді. ... ... ... жорға, мініс және шаруа жылқылар деп ... ... ... ... ... мен жасы да ... есепке алынды.
В.Д.Назаровтың бақылауына сүйенсек, далалық жылқының құны ХҮІ ғ.
алғашқы жартысында орыс базарларында 1,5–2 ... ... [25, ... ғ. ... ... ... үшін ... Қырым мен Азовқа айдау
тиімді болды. Өйткені бұл кезде ... мол ... ... ... ... жылқыларын қымбат болса да сатып алуға ұмтылды.
Бір сөзбен айтқанда, Ресейге екі ғасыр бойы жылқы айдаған ... ... орыс атты ... қалыптасуына орасан зор қызмет етті. Бұл қызметі
арқылы олар өздерінің әскери ... ... ... ... ... парадокс
жиі кездеседі. Ноғайларда ол кереғар жағдай осылайша байқалды.
Ноғайлардың Шығыс Еуропа мен Еуразия рыногына шығарған тауары жылқымен
шектелген жоқ. Далалық ... ... ... сиыр мен қой саудасы тұрды.
Ноғайлардың ұсынған тауарларының келесі бөлігі мал ... ... пен ... ... ... 1635 жылы кедендік алымға байланысты
ноғайлардың өткізген ... ... ... ... қой, сүт, күйдірілген
май, балық аталса [29, Д 2. С. 168], одан екі ... ... ... ... ... ... ... тары, май, бал, балауыз, жүн, тері,
қозы, және т.б.) аталды” [46, 48]. Бұл ... ... ... ... бола ... ... ... шеберлерінің өнімдерінің түрі аз болғанымен, олардың
арасында үлкен сұранысқа ие ... ... да ... еді. ... мал, аң ... ... тұлыптар шет жерлерде жоғары
бағаланатын.
Ноғай Ордасындағы адам саудасы ерекше ден қоюды ... ... ... өз ... де орын ... еді, ХҮ ... ... өз балаларын
сатуға тиым салған болатын. Оның ұрпақтары кезінде де бұл ... ... жоқ. Тек ХҮІ ғ. соңы – ХҮІІ ғ. ... бұл мәселе қайтадан
қалқып шықты. ХҮІІ ғ. басында көшпелілер өз туыстарын сата бастады. Ата-ана
баласын, күйеуі әйелін, ... ... іні, ... ... [29, д
1, л 375, 378].
Әйтсе де мырзалар мен ұлыс басшыларының табыс көзі ... ... ... ... сату кең ... Олар ... орыстардың шет аймақтарына
шабуыл кезінде қолға түсетін. 1560–1570 жж. ... ... ... соғысында
қолға түскен еуропалық жауынгер тұтқындарды Ордабазарда Ноғай мырзаларына
сатты. Бұл ... ... ... ... ... орыстар түсетін де,
олар Азия базарына екі жолмен шығарылатын. Бірі – ... ...... ... ... иелігіне. Сауданың бұл түрі екі ел арасындағы
дипломатиялық келіссөздердің негізіне айналды. Мәскеу Ноғай Ордасына осы
мәселеге ... ... ... ... ... ... да қолданып бақты.
Орданың әлсіреуіне байланысты саяси, экономикалық тәуелділікке ... ... бұл ... бас ... ... болды.
Ноғай Ордасының мәдениеті туралы ортағасырлық дереккөздер өте тапшы.
Тек кейбір саяхатшылар Ноғай Ордасы ыдырағаннан ... ...... тән өмір ... мен ... туралы мағлұматтар қалдырған. Ал оның
алдындағы ғасырлардағы ноғай мәдениетімен тек олардың соғыс өнеріне қатысты
деректер аз-кем жинақталған. ... ... ... ... ... ... туралы деректер де тапшы. Ал ... ... ... ... мүлдем жоқтың қасы.
Ноғайлардың материалдық мәдениеті қазақ халқының сол ... ... ... деп ... болады. Бірақ қазақ халқында
ол кезеңдегі мәдениет үзілмей сақталып бүгінгі күнге жеткізілгендіктен
бізге оның ... ... ... ... ... керісінше, олар Ресей
қол астына өтуі, өздерінің ұлттық құрылымынан ... ... ... ... ... қол ... отырықшыларға айналуы арқылы сөз
етіп отырған кездегі мәдениетін тек жазба деректерден ғана іздеуге мәжбүр
болып отыр.
“Ноғай ... ... деп ... ... ғылыми еңбек жазған
В.В.Трепавловтың өзі ... ғғ. ... ... ... ... ... ... ғана жүгінуге мәжбүр болған. Ол жазба деректердің бәрі
де шетелдік, орыс жиһанкездері мен зерттеушілерінің ... ... ... бұл ... ... ... мүдде тұрғысында игере алғандығын
байқататындай. Мысалы, оның шетелдік авторлар дерегіне сүйеніп, киіз үйдің
құрылысы, оның ... ... ... ... ... ... ... жасайтын тұжырымымыз – ол кезеңдегі ноғай және қазақ киіз
үйлерінде елеулі ... ... ... ... ... ... безендірілу түрлерінде ерекшеліктен ұқсастық басым ... тек ... ... ғана ... ... олардың қолданылу
мақсаты да бірдей болды. Бұл жердегі басты мәселе – осы материалдық мәлімет
ескерткішінің қазіргі ноғай қауымында ... ... ... ... ... ... болған.
Алдағы мәселелерде де екі халықтың ортақ мәдени мұрасын ... ... ... ... ... ... ... болар.
Ноғайлардың киімінің ерекшеліктері бірден ... ... ... өзге ... ... ... ... екі жақты – яғни жүнін
ішіне ... ... ... қаратып киетін етіп тігілетін болған. Ол жыл
маусымына ... ... ... ... төбесі шошақ болуымен
ерекшеленеді. Әйелдердің дөңгелек бас киіміне орыс бақыр тиындары әшекей
ретінде ... Аяқ ... ... ... ... етіп ... өзі ... елінде дайындалған етік” дегеннен пайда болған. Демек
ноғайлар бұндай әдемі етіктерді сатып алумен бірге өздері де ... ... ... ... оларды дайындау технологиясында да ұқсастықтар
көп. Өзге көшпелілер сияқты ноғайлар да етті ... ... және ... неше ... ... дайындауға шебер болған.
Ноғайлардың қоғамындағы күнделікті ішкі ұйымдық құрылым ... де аз. Ол ... әдет құны ... ... ... Қанды
кек ноғайлар арасында сақталып келген, әсіресе екінші және үшінші Бұлғақ
кезінде барынша өршеленген сипат алды. Әйтсе де ... кісі ... құн алу ... да ... Өлім ... ... ... ғана
қолданылды. Ұрылар өтем жасай алмаса құлдыққа сатылды.
Некелік қатынастар бойынша ортағасырлық және ... ... ... үшін ... мал ... немесе “сүйек сату” дәстүрі ХІХ ғ. дейін
сақталып ... Осы ... оның ... 40 сиыр ... ... ... алмағандықтан бойдақ болып жүре берген.
Соңғы кезге дейін бұл халықта левират және сорорат (әмеңгерлік және
балдызына үйлену) институты сақталып ... ... туыс ... үш ... “бір қазан үлесіп шыққандар” яғни бір қазаннан ас ішкен туыстар
болып есептелді. Ал одан ... ... туы ... ... деп ... жеті ата емес, алты ата бойынша туысу ... Ол ... ... ... ұл, немере, немесе жиен, тебере (жиеншар), шөбере немесе
тубансер, шепшек немесе туажат, тудын. ... ... ... ... ... сататын” деген тіркесті кездестіреміз. Шетелдік
саяхатшылар ноғайларды “туған әпке, ... ... ... береді деп
жазады. Әмеңгерлік соның бір мысалы. Әмеңгерлік жолмен өз туған ... ... ... ... ... ... ... жетімін қаңғыртпау,
қайтара қалың мал төлеу сияқты мәселелерді оң шешетін көшпелілер үшін бұл
дәстүрдің ешқандай айыбы жоқ. Ол ... ... ... ... ... қатынаста алты аталық ... ... ... жай ... кең тараған. Ал “Едіге ұрығы маңғыттар” оқшауланған ... ... ... арасында жақын туыстардың қыз алысуына рұқсат
берілген. Мысалы, Ораз-Мұхаммед б.Дінахмет өзінің ... ... ... ... көптеп кездестіруге болады. Оның себебі Едіге
ұрпақтары өздерінің ата-тегін пайғамбарлардан бастап ... ... ... ... ... ... қазақ ортасындағы өздерін
“пайғамбарлар ұрпағы” ... ... және ... ... ... ... ... діні Алтын Орданың ханы Өзбек тұсында
қабылданған ... ... ... сай ... Ноғай Ордасы қызметінде бұл
дін орнығып, оның ... ... оның ... ... ... құжаттарында “біздің сенімен (Иван ІҮ патшаны
айтады) құдайымыз бір, дініміз бөлек”, “Сен де, мен де құдайдың құлымыз,
дініміз ... ... да” [29, д. 8, л 248] ... ... ... ... ... діні берік орныққанымен олардың исламға
дейінгі наным-сенімдері де сақталып қалды. Отқа ... ... ... ... бойтұмардай қастерлеу сияқты дәстүрлері сақталған. Олардан
өзге ... көз ... ... ... ... сияқты тылсым
әрекеттер де орын алды.
Ноғайлар ортасында исламның таралуына байланысты Қожа Ахмет Ясауидің
ықпалы ... ... ... ... мол сақталған. Әйтсе де оның
шыққан тегі бұқаралық деп аталады. Содан да болар ... ... ... ... да оның сол ... өлең ... ... хикметтері
ноғайлар арасында кездеспейді.
Ноғайлардың мырзаларға орыстармен қатынастарда жасалған өзара
шартнамалардың орындалатындығына ... ... ... ант ... ... Бұл
олардың арасында Құранның өте жоғары қастерленетіндігін ... бес ... бірі ... ... ... бағыты орныққан.
Астраханнан шыққан зияратшылар Қазы ұлысы, одан әрі ... ... ... Дунай бойындағы Ақ-Кермен, Хан-Кермен, Измаил бекіністеріне жетіп,
Стамбулға барған. ... әрі ... жаяу ... ... ... ... ... Қажылыққа көбіне ауқатты адамдар мен діндарлар
барғаны белгілі.
Ал билер мен ... ... ... ұзақ ... елде болмауы
саяси толқуға негіз болар еді. Шалкиіз Темір ... ... ... былай суреттейді:
Қара бас құспен шалдырып,
Көк теңіздің үстінде.
Көтеріп желкен аштырып,
Жүк тиедің кемеге.
Ниет еттің Тәңірдің үйі кебеге,
Жүк тиесең – ... ...... ... ... әрі Шалкиіздің Темір – жұрт тірегі, елдің берекесі, ол алыс сапар
– қажыдан оралғанша ... ... көп ... ... ... ... ие жоқ”. Сондықтан да жырау қажыға бару парыз еместігін еске салып,
құдайдың шын парызы – қарауындағы ... ... ... әмір ... ... ... ... болады
Жығылғанды тұрғызсаң,
Жылағанды уатсаң,
Қисайғанды түзетсең,
Тәңірінің үйі бәйтолла,
Сұлтан ием, қарсы алдыңда жасапты [Марғұлан, 50, 51].
Ноғайлардың жерлеу рәсімі мұсылмандық ... ... Тек ... ... кейінгі жүз күндік, жылдық асын өткізуде құлшылық етуі,
ас, ... ақша ... ... ... дәстүрлерден хабар береді.
Қабір басына тас үю де осындай сарқыншақ болуы ... ... ... ... ... немесе қашалған тастан қаланған
кесене-мазарлар аздап болса да кездеседі. Әйтсе де ... ... көп ... және ... ... ... де жоғары деп
айта алмаймыз.
Ноғай Ордасы мұсылмандарының діни ... ... ... ... мүфти, шейх, қадий, суфи, әпенді молда, сол сияқты діни
топтардан сейдтер, қожалар, садрлар, ... ... [40, ... ... ... сауаттылығы арқасында мемлекеттік істерді
жүргізуге елшіліктердің құрамына тартылған. Содан да діндарлар Ноғай ... ... ... ... ... Оның ... Едіге
әулетінен шыққан тегін пайғамбарларға апарып қосу әрекетінен көреміз.
Әдебиет ісі ноғайларда негізінен ауызша дәстүрде ... ... ... аса ірі ... ... қырық батыры” осы ноғай
халқының эпикалық ... ... Бұл ... ХІҮ ғ. қалыптаса бастады.
Ноғайлардың бүкіл ... ... ... ... ... бұл
дастанның толық нұсқасы қазақ халқында ғана сақталып, мүмкіндігінше жарыққа
шығарылуы ол туралы барынша кең ... ... ... ... ... ауытқымау үшін Ноғай Ордасында осындай эпикалық дәстүрдің пайда
болуының негізі – көшпелілердің көне заманнан бастау алған ... ... ... ... ... ... ... дәуіріндегі мынадай
өнерпаздардың есімі белгілі. Олар: Шез-Баян Балашықұлы, Кет Бұғы ... ... ... ... Құба Қыпшақ, Қара-Бойса Қаңлы, Ұзын-
Айдар Қоңырат, Сұлу Мәмбет ... ... ... ... ... ... ноғайға, бірде қазаққа телиді. Әйтсе де ХІҮ ғ. ... та, ... ... тек ... арғы тегі болып саналатын Жошы Ұлысының қыпшақтары бар
еді. Демек, оларды ... ... ... ... ортақ мұрасы
ретінде қарастырған жөн болар.
Ауызша дәстүрмен қатар ноғайларда жазба мәдениеті де ... еді. ... ... ... ел басшыларымен араб әліпбиі
негізінде жазба құжаттар алмасқан. Ноғай ... ... ... ... ... ... жазуымен” жазылуын өтінетін [29, д
2, л 21].
Әдетте бұл ... сол ... ... тілі ... ... түрік тілінде, яғни шағатай тілінде жазылды.
Ноғайлардың әскери өнері де көрші ... ... ... олардың қару-жарағы, жасақшылардың ұйымдық құрылымы,
стратегиялық әдіс-айлалары ... ... ... аз ... Осы
саланың белгілі маманы М.В.Горелик осы кездегі ... ... ... ... алтыншы кезеңді бастан өткерді деп, оны былай сипаттайды: бұл
кезең көшпелілердің әскери істегі біртұтастығының ... ... ... ... ... ... мен ... қырымдықтар
мен ноғайларға ықпалының артуымен ерекшеленеді [10, 23] деп жазды.
Қорыта айтқанда, Ноғай Ордасының үш ғасырлық тарихында ... ... ... ... ... жаңа ... ... еді.
Қоғамдық қатынастардың, материалдық өндірістің дамуы отырықшы ... баяу ... ... ... ... ... байқалады. Әйтсе де Ресей мемлекетінің саяси, экономикалық
қуатының артуына орай ... ... ... ... ...... өз ішіндегі саяси бытыраңқылық ықпалымен ыдырауына ... ... ... ... ... ... процесін орта жолдан
үзіп тастады.
2 Қ О Р Ы Т Ы Н Д ... ... ... ... деп ... түрде атауға болатын
қоғамдық-саяси және халықаралық қатынастардың тұтас бір дәуірі айқындалады.
Бұл атау ғылыми ... ... ... және ... ... және ... ... фольклорлық ескерткіштерінде “батырлық
заман” ретінде ... ... ... ... Бұл терминологиялық
құбылыс Ноғай Ордасының Шығыс Еуропа Батыс Қазақстанның территориясында
билік жүргізіп, қуатты империяға ... ... ғғ. ... ... еді. ... ... және оның құрылымындағы халықтар ... ... ... Сібір, астрахань жұрты, ... ... ... мен ... ... ... ... Тіпті Дон және Жайық казактарының қатарын толықтырып, өте
күрделі жан-жақты ассимиляцияға ... ... өз ... ... саяси, этникалық және мәдени аспектіде қарастыруға болады.
Ноғайлардың саяси ықпалы. Ноғай мемлекеті Шығыс Еуропада тарихи қысқа
мерзімде ХҮ ғ. соңы мен ХҮІ ғ. ... ... ... ... ... де оның ... ... оған дейін де, одан кейін де сезілетін.
Ең басты ықпал Алтын Орда ... ... ... ... Ноғай Ордасының
өзі қатарлы хандықтардың қызметінен байқалды. “Едіге ұрығы маңғыттар” ХҮ ... ... ... арасында жетекші роль атқарды. ... ... ... Жошы ... ... ... ... тұлғаларға
айналды. Еділ–Жайық–Жем бойын мекендеген маңғыттар Ноғай Ордасын құрды.
Олардың Қазан, ... ... ... ... болуы ол хандықтарға өз
қолдаушыларын отырғызуға қол жеткізді.
Ноғай Ордасының шығыс ... ... ... және Орта ... ... Оның ... хандығымен қарым-қатынасы барынша күрделі
сипат алды. Олардың арасында қырғын соғыстар да орын ... ХҮІ ғ. ... ... Еділдің сол жағасындағы иеліктерді тұтастай өзіне
қаратуға қол жеткізді. Одан кейінгі кезеңде ... ... ... ... ... кеткен жерлерді қайтарып алды.
Ноғайлардың Мәскеуге ықпалы бірнеше себептермен әлсіз болды. Олар
діни, экономикалық ... ... жер ... ... ғ. ... Мәскеу патшалығының иелігіне өткен ноғай мырзалары
Кутуловтар, Урусовтар, ... ... ... ... негізін қалады.
Ноғайлардың этникалық ықпалы олардың өзге этностардың қалыптасуына
тікелей және жанама үлес қосуымен ерекшеленеді. ... ... ... ... да ... туыстығын айғақтайды.
ХҮІ ғ. ауа көшулердің барысында қазақ ... ... ... түсті. Ол әсіресе, ХХ ғ. дейін Қоңырат тайпасының ... ... ... ... ... ... түрімен де көрінеді. Ал Кіші ... ... ... ... ... ... өзі де екі ... деңгейін танытады.
Мәдени ықпал ретінде ноғайлардың көрші елдерге материалдық және рухани
тұрғыдағы ықпал әсерін ... ... онда ХҮІ ғ. ... ... отырықшылыққа ұласу процесін басшылыққа алуымыз
керек. Ноғайлар өзге көшпелі ... ... ... ... тартылды, соған сәйкес ... ... ... ... үрдістері де өзге халықтарға ноғайлар арқылы тарады. Ресейдің
атты ... ... ... ... ... [44, 110]. Ал оның ... да ноғай қару-жарағын үлгіге алды [12, 40].
Ноғайлық дәстүрлер көрші елдерге кең тарағандығын ноғай пеші, ... ... ... ... ноғай тоны деген атаулардың көп кездесуі де
аңғартады.
Малдың күтіміне ... ... ... ... ... қашырларының өсірілуі де көп жайды аңғартса керек.
Өзге елдерге миграция барысында ноғайлар ... ... ... ... ... ... тілін ноғай тілі деп атады, ... ... ... ноғай тілінде жүргізді. Еуразиялық түркі
халықтарында ноғай, татар, башқұрт, қазақ, қарақалпақтарға ... ... ... ... ол Қырымның қырық батыры немесе Ноғайлы жырлары
деп ... ... ... қалаушы Едіге тұлғасы да осы халықтардың
қасиетті тұлғаларының біріне айналды.
Қорыта айтқанда, тарихи және ... ... ... ... ноғай халқы еуразиялық өркениетке ... үлес ... ... ... ... ...... тарихының құрамды
бөлігі ретінде дербес қарастыруға әбден лайық тарих.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Ахметзянов М.И. Ногайская Орда и ее роль в ... ... ... ... 1994. № 3–4. С. ... ... ... ҮІ том. Алматы, “Жазушы”, 1990, 272 б.
3. Байпаков К.М. О локализации позднесредневековых городов Казахстана //СА.
1977. № 2. С. 201–209.
4. ... И.А. ... об ... и ... ... ... / Протоколы заседании и сообщения членов ... ... ... и ... Востока. Вып. 3. Ашхабад, 1997. С. л –39.
5. Буканова Р.Г. Закамская черта ХҮІІ в. АКД. Воронеж. 1981. 22с.
6. Валиханов Ч.Ч. ... // Соч. СПб. 1904. С. ... ... Ч.Ч. Заметки по истории южносибирских племен // Собр. соч. Т.
1. ... 1961. С. ... ... Т. ... ... или ... с ... времен до
настоящего. Т. 2. Спб. 1873. 228 с.
9. Газиз Г. История ... . ... пер. с ... С.Г. ... М., 1994. 198 ... ... М.В. Основные этапы военного дела кочевников Евразии в
древности и ... ... ... ... ... ... / Тез. Докл. 29-и сессии. Постоянной международной
алтаист. конф.) Гл. ред. В.М.Солнцева. М., 1986. С. 22–23.
11. ... Л.Н. ... Русь и ... ... М., 1989. 764 ... ... М.М. ... конница и ее вооружение в ХҮІ–ХҮІІ вв. // Тр.
Гос. истор. Музея. Вып. 20. М., 1948. С. ... ... Т.А. ... ... этнографии каракалпаков: Родо-племенная
структура и расселение в ХІХ в – начале ХХ в. М.; Л., 1950. 172 ... ... И.Я. ... ... ... ... М., 1983. 332 с.
15. Ибн Арабшах Шихаб ад-Дин Ахмад ибн ... ... ... фи ... ... ... 252 с.
16. История Каракалпакской ССР. Т.1. С ... ... до ... социалистической революции. Ташкент, 1974. 330 с.
17. История Казахстана. Очерк. Ред. ... и др. ... 1993. ... ... ... ад-Дин Апи. Зафар-наме. Подгот. к печ., предисл., примети,
указ. А. Урунбаева. ... 1972, 1240 ... ... Н.М. ... ... Российского. 5-е. Изд. М., 1989. Кн.
2. Т. 5–8.
20. ... ... ... ... ... 1854. (БВИ. ... Т. 2. Ч. 1.) 178 ... Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Государста и народы евразийских степей;
Древность и средневековья. СПб., 2000 , 320 ... ... А.Н. ... туркмен: Сочинение Абу-л Гази хана хивинского.
М., Л., 188 с.
23. Қазақстан тарихы. 5 ... ІІ том, ... 1998. 638 ... ... М. ... ... ... әдебиет. Алматы, 1992. 176 б.
25. Назаров В.Д. Россиийско-ногайская торговля (первая половина ХҮІ ... М., 1998. № 1. С. ... ... ... ... очерки) Ставрополь,
1957. 154 с.
27. Натанзи Муии ад-Дин. Мунтахаб ат-Таварих-и Муини. Техран. 1336/1957.
550 с.
28. ... А.А. ... ... государства с татарами в первой
половине ХҮІІ в. М., Л., 1948, 447 ... НКС – ... ... и ... ... ф. 127. Оп. ... ... А. Описание путешествие в Московию и через Московию в Персию и
обратно. Введ., пер., ... и ... ... СПБ., 1906. 610 ... Очерки истории Ставрополького края. Т. 1. Ставрополь. 1986. 462 с.
32. Очерки ... ... ... Т. 1. ... 1993. 272 с.
33. Прошлое Казахстана в источниках и ... Сб. 1. ... А.-А., М., 1935. 297 ... ... ад-Дин Фазоллах ибн Абу-л-Хайр Хамадани. Сборник летописей. Т. 1.
Кн. 1. М., Л., 1952. 225 ... ... ... Фазоллах ибн Абу-л-Хайр Хамадани. Сборник летописей. Т. 1.
Кн. 2. М., Л., 1952. 315 с.
36. ... Н.М. ... ... ... ... ХҮ – ... ХҮІІ в. М.;
1994. 224 с.
37. Самарканди Абдурраззоқ. Матлан саъдайн ва мажмаи бахрайн. ... 464 ... ... М.Г. ... Орда во ... ... ХҮІ в. //Сб. научн.
работы Мордовского гос. пед.института. Саранск. 1949. С. 32–56.
39. Сафаргалиев М.Г. Распад Золотой Орды. ... 1960. 276 ... ... А.И. ... героический эпос. Черкасск. 1994. 328 с.
41. Смагулов О. ... ... от ... ... до ... ... А.-А., 1970. 240 с.
42. Сокровенное сказание монголов: ... ... ... 1240 ... 1990. 280 ... Толстова Л.С. Исторический фольклор каракалпаков как источник для
изучения этногенеза и этнокультурных ... ... ... // Этнические
история и фольклор. М., 1977. С. 141–164.
44. ... В.В. Конь ... и ... ... // ... ... № 3/4. С. ... Трепавлов В.В. История Ногайской орды . М., 2001.
46. Тунманн С. Крымское ханство. Симферополь, 1991. 96 с.
47. ... ... ... ... Т. 9. ... 1982.
352 с.
48. Утемиш–Хаджи. Чингиз-наме. А. -А., 1992. 296 ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тарихы жайлы34 бет
XIII-XV ғғ. Қазақстан мәдениеті. Түркі жазуы 7 бет
XVIIІ-XX ғғ. бас кезіндегі Қазақстан мәдениеті12 бет
Алтын орда мемлекеті. Ақ Орда. Ноғай ордасы27 бет
Ақ Орда, Моғолстан, Әбілхайыр хандығы, Ноғай ордасы мемлекеттік құрылымдарының әкішілік-шаруашылық басқару дәстүрлеріндегі ортақтық пен ерекшеліктері4 бет
Бабамыз Бейбарыстың ноғай ханымен жазысқан хаттары6 бет
Жыраулар мұрасы және қазақ халқының елдік тарихы6 бет
Жәңгір Хан өмірбаяны5 бет
Монғол шапқыншылығынан кейінгі кезеңдегі мемлекеттер (кесте түрінде)6 бет
Монғол шапқыншылығынан кейінгі мемлекеттердің саяси-құқықтық жағдайы туралы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь