Хорезмшах мемлекеті

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2

І.Тарау. ХІ.ХІІ ғасырлардағы Хорезмнің саяси тарихы.
1.1. Хорезмшах әулетінің құрылуы мен саяси аренаға шығуы ... ... ... ... ... ... ..6
1.2. Хорезмшахтардың қыпшақтармен қарым.қатынасы және салжұқтар бодандығынан дербестікке ұмтылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10

ІІ.Тарау. Хорезмшах мемлекетінің құрылуы.
2.1 Мемлекетің құрылуы, көрші елдермен саяси қарым. қатынастары ... ... ..17
2.2. Хорезмшах мемлекетінде тақ таласының белең алуы және империя дәрежесіне көтерілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21

Ш.Тарау. XIII ғасырда мемлекеттің шарықтауы мен жойылуының алғы шарттары.
3.1. Хорезмшах мемлекетінің XIII ғасырда Гур, Қарақытай және Қарахан мемлекетірімен байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28
3.2.Мемлекетте бір орталықка бағынбаушылықтың белең алуы және Монғол шапқыншылығына ұшырауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...43

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..53

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...58
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Бүгінде Қазақстан Республикасы өз тарихыңда күрделі бетбұрыс кезеңін бастан кешіріп отыр. Дүниеге қоғамға халықтың тарихына көзқарас өзгеріп отыр. Отанымызда шыншылдыққа және ақиқатты ғана айтатын тарихқа деген ынта ықылас та қаурыт өсе түсті. Тарих дегеніміз халықтың зердесі болып табылады. Тарих ол болып өткен, оны түзете алмайсың және жақында ғана жасалып келгендей каньюктураға жағынып бір түсін екіншісі мен ауыстырып жаңадан жазуға болмайды. Біз оны бүкіл қайшылықтарымен қаһармандық және қайғылы беттерімен қоса ол қандай болса нақ сол түрінде бүкіл алуан түрімен тұтас күйінде қабылдауға тиіспіз /1/. Өкінішке орай кеңестік дәуірде көптеген тарихи зерттеулерге үрдісті шамадан тыс идеолгияландыру қара-дүрсін тікелей түсіну схематизм тән еді. Тиім салу жүйесі тарихи зерттеулер деректеме базасын шектеп отырды. Қазақстан тарихын түркі халықтары тарихынан оқшаулап бөлектеп ұстады. Бұхара халықтың санасына бұрынғы КСРО халықтарының тарихында, дүние жүзілік тарихта Ресейдің ерекше роль атқарғандығы және басқыншылардан құтқарушы дәрежесі туралы идея қалыптастырды /2/. Ия XX ғасырдың аяғы ұлы қоғамдық кұбылыстарға толы ерекше бір кезең. Ең негізгісі бостандық сезімі және жас мемлекеттердің жеке алдына шаңырақ көтеруі. Тарихымызда кеткен олқылықтарға бүтіндеп толықтыратын уақыт жетті. Тарихтың ешқашанда өзгермейтінін дәлелдейтін кезең болып табылады. Саналы адамзаттың және қоғамның мәңгілік ізгі арманы, тілегі мақсаты тәуелсіздікпен тікелей байланысты.
Тақырыптың мақсаты. Менің диплом жұмысымның тақырыбы "Хорезмшах мемлекетінің құрылуы" болып табылады. Тақырыптың өзектілігі сондай кезек күттірмейтін жұмыс болып табылады. Әрине хорезмшах мемлекеті жайында елімізде дерек көздері өте аз. Тек қана монғол шапқыншылығы тұсындағы мемлекеттің саяси тарихы кеңінен айтылған. Алайда осы мемлекеттің қайдан шыққаны және құрылғаны бізге көп таныс емес. Деректер көбіне парсы-араб тілдеріңде жазылған. Сонымен қатар қазіргі таңда орыс, түрік тілдеріне тарихшылар аударып зерттеген, сонымен қатар батыс елдерінің зерттеулері де кездеседі. Әрине бізде жоқ деп айтуға болмайды, бірақ өте аз зерттелген. Сондықтан мен осы тақырыпқа қызығып, өз ойымды ортаға салып отырмын. Жалпы түріктер тарихына көз жүгіртер болсақ ғұндардың тарих сахнасына шығып мемлекет құруы және Қытайдың арандатушылық саясатының нәтижесінде екіге бөлініп, батыс ғұңдар Талас өңірімен Арал Каспий аралығында мекендеді. Бұдан кейін тарихқа көктүріктер қағанаты келді. Жібек жолының үстемдігі үшін түркі тайпалары барын салып күресті. Осының арқасында түріктердің Хорезм территориясына орналасулары басталды. Мұнан соң құрылған ұйғыр мемлекетінің қырғыздар шабуылына ұшырап ыдыраған соң ұйғырлар бет ауған жаққа көшіп кетті. Ұйғырлардың бір бөлігі Турфанға екінші бір бөлігі Гансуға орналасса, ендігі бір бөлігі Ирронқа орналасты. Сары ұйғырлар сол кездің өзінде-ақ Арал теңізінің солтүстік бөлігіне орналасты. Д.Ж. Гамильтон "Ұйғырлардың IX ғасырда күйреуінен кейін тоғыз оғыз-ұйғырлар батыс шекараға қарай ығыстырып"Арал теңізінің бойына орналастырылды" деп айтады /3/.
Жоғарыда атап айтқандай IX ғасырда ұйғырлардың бір бөлігі қимақтар қатарына кірді. Сөйтіп Шығыс Қазақстан далаларына қоныс тепті. Соңынан батысқа қарай қоныс аударды. XI ғасырдың басында Қыпшақ-қимақ мемлекеті құрылғанда, ұйғырлар және тағы басқа түркі тайпалары Орталық Азиядан көш жасап, қыпшақ тайпаларына қосылып солтүстік шығыс Хорезм аймағына орналасты. Орта Азиядағы ең мықты мұсылман мемлекетімен біріге отырып, олардың ішкі саясаттарына бүкіл тыныс тіршілігіне түгелдей араласып кетті. Н.Н.Бартольдтың тұжырымдауына карағанда "Хорезм басқа аудандармен салыстырғанда түріктердің әсер етуіне бой алдырды. Осыдан бастап XI соңғы жылдарында Хорезм билеушілерінің дені түрік есімдерімен аталды" деп жазды /4/.
Осы себептерден болар Хорезмшахтардың қандай түркі тайпасынан шыққандығы талас тудыратыны белгілі. Қалай айтсақ та Ануштегин әулетінің түрік екені даусыз болғанымен тарихшылар әр түрлі пікірлер ұстануда. Тарихшылардың көпшілігі бұл әулетті оғыз тайпасының Бегділі руына жатқызады. Тарихтан белгілі айтып өткенімдей ұйғырлар мен оғыздардың осы аумақтарға орналасуы және саяси билік құрулары, қаңлылардың бой көрсетуі, қарлұқ тайпаларының Маураннахыр территорияларыңда қоныстануы және қыпшақтардың билігі бұлардың барлығы осы аймақтармен тікелей байланысты болғандықтан әулеттің қай тайпаға жататынын дөп басып айту қиын. Сұлтан Меликшах кезінде сарайға келген Ануштегин "құмырашы" шеніне қол жеткізген /5/. Хорезм билігіне осы кезенде келген болатын. Мұхаммед ұрпақтары түрік құлдарын ұстауда ең биік сатыда тұрды. Бұл ұлттық тұтқындарды Персияда сыртқы тұлғаларымен күші және мінез-құлқы үшін өте жоғары бағаланып отырған. Бұларды Каспии теңізінің солтүстік шығысындағы елдерден жасөспірім шақтарында көптеп алып келіп отырған. Жергілікті түріктер мен тілдестер және номадтар бір-бірімен соғыста қолга түскен жасөспірімдерді құлдықка сатып отырған. Бұл балаларды әмірлер мен ел басшылары өте жоғары бағаға сатып алып оларды ислам дінінде тәрбиелеп және оларды әскери тәртіпке баулып отырған. Олардың көбі өз қожайындарының әскери жасағында немесе үй шаруашылығында қызмет атқарған. Қожайындарының сенімінен шығып адал қызмет атқарғандарының кейбіріне бостандық беріліп әскер қатарында және сарай қызметтерін аткарған. Сонымен қатар аймақ билеушісі дәрежелеріне қол жетізген. Осыдан бастап ислам дініндегі түрік құлдарының ұлы адамдар қатарына қосылып осы территорияны түріктердің жаулап алуына тездеткен болатын /6/. Менімше және тарихшылардың қелтірген деректеріне сүйене отырып Ануштегин әулетін "Қаңлылардан" шыққан деп тұжырымдаймын. Әрине мен бұл жерде кейбір тарихшыларымыз өз ата-бабаларын дәріптегені сияқты рушылдыққа салынып отырған жоқпын, аз да болса өзімнің тапқан әдебиеттеріме сүйеніп айтып отырмын. Бұған кезегі
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
І.Қазақстан тарихы. І.т. А. 1996. "Атамұра". 7 бет.
2.Бұл да сонда. 8 бет.
З.С.М.Ахинжанов. "Кыпчаки в истории средневекового Казахстана" А. 1999. с.202.
4.Бұл да сонда. 203 с.
5.Н.Н.Бартольд. "Сочинения". Т.VII. М.1961. 387 с.
6.К.д Оссон. "От Чингисхана до Тамерлана" А. "Санат" 1996. 97с.
7.С.М.Ахинжанов. Кыпчаки в истории средневекового Казахстана. А.1999.204 с.
8.З.М.Буниятов. Государство Хорезмшахов-Ануштегинов, 1097-
1231. М. 1996. 12 с.
9.Н.Н.Бартольд. Сочинения . Т.VII. М.1961.387 с.
10.Қазақ ССР тарихы. А.1976.69 б.
11.Бұл да сонда 251 бет.
12.Бұл да сонда 251 бет.
23.Қазақстан тарихы. I том. А.1996. "Атамұра" .423 бет.
13.Бұл да сонда 251 бет.
14.С.М.Ахинжанов. "Кыпчаки и история средневекового
Казахстана". А. 1999. 210 с.
15.Н.Н.Бартольд. "Сочинения" . Т.VII. М.1961. 389 с.
16.Бұл да сонда 389 бет.
17.Бұл да сонда 72 бет.
18.3.М.Буниятов. Государство Хорезмшахов-Ануштегинов, 1097-
1231. М. 1996.27 с.
19.С.М.Ахинжанов."Кипчаки в истории средневекового
Казахстана" . А. 1999. 213 с.
20. Бұл да сонда 213 с.
21.С.М.Ахинжанов. "Кыпчаки и история средневекового
Казахстана". А. 1999. 241 с.
22.История Узбекской ССР, I том. Ташкент.1967 г. 388 с.
23.Н.Н.Бартольд. "Сочинения". Т.VII. М.1961. 398 с.
24.Бұл да сонда 399 с.
25.Н.Н.Бартольд. "Сочинения". Т.VII. М.1961.400 с.
26. Бұл да сонда 401 с.
27. История Узбекской ССР, I том. Ташкент.1967 г. 388 с.
28.Н.Н.Бартольд. "Сочинения". Т.VII. М.1961. 404 стр.
29.Бұл да сонда, 405 стр.
30.Бұл да сонда, 405 стр.
31. З.М.Буниятов. Государство Хорезмшахов-Ануштегинов, 1097-
1231. М. 1996. 17 с.
32. Бұл да сонда, 18 стр.
33. Бұл да сонда 21 стр.
34. Бұл да сонда 25 стр.
35. З.М.Буниятов. Государство Хорезмшахов-Ануштегинов, 1097-
1231. М. 1996. 12 с.
36.Бұл да сонда 15с.
37."История Бухары с древнейших времен до наших дней" Ташкент,2002
96 с.
38.К.Д Оссон. "От Чингисхана до Тамерлана". А. "Санат" 1996. 103 с.
39. Бұл да сонда 103 с.
40.Бұл да сонда 104 бет.
41.Бұл да сонда 104 бет.
42.Бұл да сонда 105 бет.
43.С.М.Ахинжанов. "Кыпчаки в истории средневекового
Казахстана" . А. 1999. 227 с.
44.Қазақстан тарихы. I том. А.1996. "Атамұра" .425 бет.
45.Бұл да сонда 425 бет.
46.С.М.Ахинжанов. "Кыпчаки в истории средневекового Казахстана". А. 1999. 232 с.
47.Н.Н.Бартольд. Монғол шапқыншылығына дейінгі Түркістан. А.1998.436 бет.
48.Бұл да сонда 436 бет.
49.С.М.Ахинжанов. "Кыпчаки в истории средневекового Казахстана". А. 1999.234 с.
50.Қазақстан тарихы. I том. А.1996. "Атамұра" .441 бет.
51.К.д Оссон. "от Чингисхана до Тамерлана". А. "Санат" 1996. 110 с.
52.Бұл да сонда 111 с.
53. Қазақстан тарихы. I том. А.1996. "Атамұра" .443 бет.
54.Бұл да сонда 448 бет.
55. Бұл да сонда 448 бет.
56.Нығмет Мыңжан. "Қазақтың қысқаша тарихы" 196 бет
57.Бұл да сонда 197 бет.
58.Қазақстан тарихы. I том. А.1996. "Атамұра" .443 бет.
59.М.Сұлтанғазыұлы. "Монғолдардың қүпия шежересі" 156 бет.
60.Қазақ ССР тарихы. I том. А.1972.129 бет.
61.История Узбекской ССР, Ташкент, 1984.422 с.
62.Вамбери Т. История Бухары или Транссаксонии с древнейших времен до настоящего. Т. 2. М,. 1993. 228 с.
63. Бұл да сонда. 229с.
64.Газиз Г. История татар. Сост., пер. с татарск. С.Г. и А.Х.Губайдуллиных. М., 1994. 198 с.
65.Горелик М.В. Основные этапы военного дела кочевников Евразии в древности и средневековья (Историко-культурные контакты народов алтайской языковой общности. / Тез. Докл. 29-и сессии. Постоянной международной алтаист. конф.) Гл. ред. В.М.Солнцева. М., 1986. С. 22–23.
66.Гумилев Л.Н. Древняя Русь и Великая Степь. М., 1989. 764 с.
67. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Государста и народы евразийских степей; Древность и средневековья. СПб., 2000 , 320 с.
        
        Кіріспе.....................................................................
................................................2
І-Тарау. ХІ-ХІІ ғасырлардағы Хорезмнің саяси тарихы.
1. Хорезмшах әулетінің ... мен ... ... ... ... ... және салжұқтар бодандығынан
дербестікке
ұмтылуы..................................................................10
ІІ-Тарау. Хорезмшах мемлекетінің құрылуы.
2.1 Мемлекетің құрылуы, көрші елдермен саяси қарым- ... ... ... тақ таласының белең алуы және ... XIII ... ... ... мен жойылуының алғы шарттары.
1. Хорезмшах мемлекетінің XIII ғасырда Гур, Қарақытай және ... бір ... ... ... алуы және Монғол
шапқыншылығына
ұшырауы.....................................................................
..........43
Қорытынды...................................................................
.......................................53
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
.............58
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Бүгінде Қазақстан Республикасы өз тарихыңда күрделі
бетбұрыс кезеңін бастан кешіріп ... ... ... халықтың тарихына
көзқарас өзгеріп отыр. Отанымызда шыншылдыққа және ақиқатты ғана айтатын
тарихқа деген ынта ықылас та ... өсе ... ... ... ... болып табылады. Тарих ол болып өткен, оны түзете ... ... ғана ... ... ... ... бір ... екіншісі мен
ауыстырып жаңадан жазуға болмайды. Біз оны ... ... және ... ... қоса ол ... ... нақ сол ... алуан түрімен тұтас күйінде қабылдауға тиіспіз /1/. ... ... ... көптеген тарихи зерттеулерге үрдісті шамадан тыс
идеолгияландыру қара-дүрсін тікелей түсіну схематизм тән еді. Тиім ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан тарихын
түркі халықтары тарихынан оқшаулап бөлектеп ұстады. Бұхара халықтың
санасына бұрынғы КСРО ... ... ... ... ... ерекше роль атқарғандығы және басқыншылардан құтқарушы дәрежесі
туралы идея қалыптастырды /2/. Ия XX ... аяғы ұлы ... толы ... бір ... Ең ... ... сезімі және жас
мемлекеттердің жеке алдына шаңырақ көтеруі. Тарихымызда кеткен олқылықтарға
бүтіндеп толықтыратын ... ... ... ... ... ... болып табылады. Саналы адамзаттың және қоғамның мәңгілік
ізгі арманы, тілегі мақсаты тәуелсіздікпен тікелей байланысты.
Тақырыптың ... ... ... ... ... "Хорезмшах
мемлекетінің құрылуы" болып табылады. Тақырыптың өзектілігі сондай ... ... ... ... ... ... мемлекеті жайында
елімізде дерек көздері өте аз. Тек қана монғол ... ... ... тарихы кеңінен айтылған. Алайда осы мемлекеттің қайдан
шыққаны және құрылғаны бізге көп таныс ... ... ... ... ... ... ... қазіргі таңда орыс, түрік тілдеріне
тарихшылар ... ... ... ... батыс елдерінің зерттеулері де
кездеседі. Әрине бізде жоқ деп айтуға болмайды, бірақ өте аз ... мен осы ... ... өз ... ... ... отырмын. Жалпы
түріктер тарихына көз жүгіртер болсақ ... ... ... ... ... және Қытайдың арандатушылық саясатының нәтижесінде екіге
бөлініп, батыс ғұңдар Талас өңірімен Арал Каспий ... ... ... ... көктүріктер қағанаты келді. Жібек жолының үстемдігі
үшін түркі ... ... ... ... ... ... ... территориясына орналасулары басталды. Мұнан соң құрылған ұйғыр
мемлекетінің қырғыздар шабуылына ұшырап ыдыраған соң ... бет ... ... ... Ұйғырлардың бір бөлігі Турфанға екінші бір ... ... ... бір ... ... орналасты. Сары ұйғырлар сол
кездің өзінде-ақ Арал ... ... ... ... ... ... IX ғасырда күйреуінен кейін ... ... ... қарай ығыстырып"Арал теңізінің бойына орналастырылды" деп
айтады /3/.
Жоғарыда атап айтқандай IX ғасырда ұйғырлардың бір бөлігі ... ... ... ... Қазақстан далаларына қоныс тепті. Соңынан
батысқа ... ... ... XI ғасырдың басында Қыпшақ-қимақ мемлекеті
құрылғанда, ұйғырлар және тағы басқа түркі ... ... ... ... ... ... ... солтүстік шығыс Хорезм аймағына
орналасты. Орта Азиядағы ең ... ... ... ... отырып,
олардың ішкі саясаттарына бүкіл тыныс тіршілігіне түгелдей араласып кетті.
Н.Н.Бартольдтың ... ... ... ... ... ... әсер етуіне бой алдырды. Осыдан бастап XI ... ... ... дені ... ... ... деп жазды
/4/.
Осы себептерден болар Хорезмшахтардың қандай түркі ... ... ... белгілі. Қалай айтсақ та Ануштегин әулетінің
түрік екені ... ... ... әр ... пікірлер ұстануда.
Тарихшылардың көпшілігі бұл әулетті оғыз тайпасының ... ... ... ... ... ... ұйғырлар мен оғыздардың осы
аумақтарға орналасуы және саяси ... ... ... бой ... ... ... территорияларыңда қоныстануы және
қыпшақтардың билігі бұлардың барлығы осы аймақтармен тікелей ... ... қай ... ... дөп ... айту ... Сұлтан
Меликшах кезінде сарайға келген Ануштегин "құмырашы" шеніне қол жеткізген
/5/. Хорезм билігіне осы кезенде келген ... ... ... түрік
құлдарын ұстауда ең биік сатыда тұрды. Бұл ұлттық тұтқындарды ... ... күші және ... үшін өте ... бағаланып
отырған. Бұларды Каспии теңізінің солтүстік шығысындағы елдерден жасөспірім
шақтарында көптеп алып келіп отырған. Жергілікті ... мен ... ... ... ... қолга түскен жасөспірімдерді құлдықка
сатып отырған. Бұл ... ... мен ел ... өте ... ... алып ... ислам дінінде тәрбиелеп және оларды әскери тәртіпке
баулып отырған. Олардың көбі өз ... ... ... ... ... қызмет атқарған. Қожайындарының сенімінен шығып адал қызмет
атқарғандарының ... ... ... ... қатарында және сарай
қызметтерін аткарған. Сонымен қатар ... ... ... ... ... бастап ислам дініндегі ... ... ұлы ... ... осы ... ... жаулап алуына тездеткен
болатын /6/. Менімше және тарихшылардың қелтірген деректеріне сүйене отырып
Ануштегин әулетін "Қаңлылардан" ... деп ... ... мен бұл
жерде кейбір тарихшыларымыз өз ... ... ... ... ... ... аз да ... өзімнің тапқан әдебиеттеріме сүйеніп
айтып отырмын. Бұған кезегі келгенде тоқталып ... ... ... ... ... ... көшпелі
тайпалармен қақтығысып отырған. Олардың бір бөлігін ... ... ... ... ... ... ... және әскери шендер үлестіріп
қызықтырып отырған. Өз бостандығы мен дербестігі үшін күрескен бөлігін,
күштеп ... ... ... бағындырып отырған. Ел билеуші
хорезмшахтар билікке қол жеткізісімен өз ... ... әрі ... көшпелі тайпалар екенін түсініп, оларды өз уыстарынан ... ... ... ... қатар кең байтақ Қазақстан далалары да қызықтырып
отырған. Салжұқ бодандығынан шығып, ... ... ... және Гуриттерді жеңіп тарихымыздан өшпестей орын алған "Отырар
апаты" және сол кездегі монғол шапқыншылығына өжеттікпен ... ... ... өмірі қысқа болса да, ислам дінінің кең етек жайуына ... ... бір ... ... табылады /7/.
Дипломның құрылымы: Кіріспе және үш тараудан, қорытынды және пайдаланылған
әдебиеттерден тұрады.
І-тарау. ХІ-ХІІ ... ... ... ... Хорезмшах әулетінің құрылуымен саяси аренаға шығуы.
Амудария өзенінің төменгі ағысының екі жағына орналасқан географиялық
аймақ Хорезм атымен аталады. Осы ... ... ... билеушілердің
барлығына "хорезмшах" атағы беріліп отырған /8/. Хорезм ... ... ... салжұқтардан бұрын бірнеше мемлеккеттер билік жүргізген. Н.Н
Бартольд бұл аймаққа билік ... ... төрт ... ... ... ... пайда болған және 995 жылына дейін саяси билігін
сақтаған Афригиттер.
2. 995-1017 жылдарында билік жүргізген Мамун әулеті.
3. ... ... ... ... ... ... жергілікті билікті
1017 жылы Алтынташқа берді. Алтынташ хорезмшахтары болып табылады.
4. 1097-1231 жылдар арасында салжұқтардың тағайындауымен ... ... ... ең ... ... ... ... Хорезмшахтар дәуірінде орталық Кас (қазіргі Шах Аббас Нели
ауданы) қаласы болатын. Бұл кезеңде ... ... ... ... Алайда Амударияның солтүстік аймағында өте маңызды қала болып
есептелген Үргеніш каласының әміршісі ... 996 жылы Кас ... ... ... ... ... ... ауысты. Аздаған уақыт
ішінде тек сауда мен шектелмей саяси және ... ... өте ... 1017 жылы ... ... әулетінің соңғы хорезмшахы Абул Харис
Мұхаммед бин Алиден, Ғазнауи сұлтаны Махмуд тартып алып ... ... ... ... ... Харун Ғазнауи сұлтанының
орнына отырған сұлтан Месудқа ... ... ... ... ... ... ... территориясына келген Тұғырыл, Чағры және Ибрахим Инал
басқаруындағы салжұқ түркмендері мен ... ... ... ... ... Женд ... ... Шах-Мелик, Ғазнауи мемлекетімен
одақтасып 1034 жылы салжұқ ... ... ... ... жоспарын
тежеді. 1035 жылы хорезмшах Харунның өлімі, ... ... ... ... аздаған уақыттан кейін Харунның бауыры Исмайыл Хандан
"хорезмшах" ... ... ... ... ... бұл ... ... отан болмайтынына көз жеткізіп Хорасан территориясына көш
жасаудан ... ... ... ... ... ... Хорезмнен
дәмелі екенін түсініп оған басы бүтін өзіне ... ... ... хабарды алысымен Шах-Мелик Хорезмге қысымын арттырды және ... ... қоса ... 1041 жылы ... ... ... /11/. Сұлтан Месуд бұл жерде өз атына "қүтбе" оқытты. Осы уақытта
Хорасанда салжұқтар Бейдоғду, ... ... ... басшылардың басқаруымен
Ғазнауи әскерлерін жеңіліске ұшыратты. 1040 жылы ... ... ... ... ауыр ... ... Шах-Мелик
тарпынан Хорезмнен куылған Алтынташ ұрпақтары Хорасанға келіп ескі достары
салжұқтарды ... көп ... ... ... ... Иран жорығынан
оралған. Тұғырыл Чағрымен ... 1043 жылы ... ... Үргеніш
қаласын қоршауға алғаңда Шах-Мелик қоршаудан құтылып ... ... ... Сиер мағлұматында Шах-Мелик Ғазнауилерден жәрдем алмақшы
болып жолға шыққаңда өлді деп келтіреді. Ибнул Есирдің келтірген ... ... ... ... сәтсіздікке ұшыраған. Сұлтан Месудтың
орнына отырған ... ... ... ... ... ... Тұғырылдың Хорезм жорығында Шах-Мелик қашып Дихистан, Табес, Кирман
аймағынан Мекранға дейін шегінген. Бірақ бұл жерде Ибрахим Иналдың ... оны ... ... ... дейді. Осыған қарағанда Хорезмде ... ... бей ... ... деп ... ... 1065 жылы сұлтан
Алып-Арслан Маңғышлаққа жорық ұйымдастырды Салжұқ ... ... ... ... Женд ... ... ... жолында Үргенішке соғып билігін
екінші баласы Арслан Аргунға берді /12/.
Қалай ... Алып ... ... ... ... ... ... Хорезм билігіне әмірлер тағайындалып отырған. Сұлтан
Меликшах Ануштегинді Хорезм билігіне тағайындады /13/. Алайда Ануштегин бұл
әмірлікке келгенімен шын ... ... ... ... тайпасынан шыққан
хорезмшах Елкенже бин Қошқардың қолында болатын. Марвазидің ... ... ... ... бин ... хұн ... қидан тайпасынан
шыққан дейді. Елкенже Санжардың құлы болған, билік басына отырғызған да сол
Санжар болатын /14/. Дегенімен ... бин ... ... мен ... ... ... ... Содан кейін Хорезм халқына өздерін сұлтан
жіберді деп жергілікті билікті қолдарына алды. Мұны ... ... ... әмір етіп ... ... бин ... Қодан мен
Ярукташты жазалау үшін ... ... ... ... ... бір ... түсіріп жергілікті билікті Ануштегиннің баласы Кутб
ад-дин Мұхаммедке берді. Хорезмшах Кутб ад-дин Мұхаммед Хорезмді 30 ... ... ... және ... ... әрі ... болды /15/. Ең
бастысы осы әулеттің қайдан шығып қайда барғаны ... сөз ... ... ... ... ... атасы болып есептелетін Ануштегин
түрік екені даусыз. Алайда қандай түрік тайпасынан ... әлі ... ... келе ... ... ... бірі болып қалып отыр. Ибнул
Есирмен Ала ад-дин Ата Мәлік Жунейнидің келтірген мәліметтеріне сүйенсек
салжұқ мемлекетінің әмірі Білге ... ... ... ... ... құл екені айтылады /16/. Осы себептен кейін ол Ануштегеин Гаржалық деп
аталған. Ата ... ... тек қана ... түрік ретінде көрсеткен.
Рашид ад-дин Ануштегинді Оғыз ... ... ... ... дейді /17/.
Алайда бұл дерек Жувейниде ... ... ... Фуад Қөпрулі "Жами ат Таварихқа" сүйеніп бұл пікірді қостайды.
Дегенімен ... ... ... ... ... мәліметін дәлелдейтін
ешқандай қосымша дерек көзі жоқ. 3. У. Тоғанда алғашқы жылдары ... ... ... ... бұл ... ... жаңа мақалалар
жариялады. Хорезмшахтардың атасы болған Ануштегиннің "Грже" ... ... ... ... ад-дин оны оғыз тайпасынан санағанымен Енуше (Нуше, Нуш)
және Тегин сияқты ... ... ... арасында қолданылған екі
сөздің түрегенін және ұрпақтарының ешқашаңда оғыз болмағанына қарасақ,
Ануштегиннің оғыз ... ... ... ... ... ... ... қыпшақ және ұйғыр тайпаларына байланыстырған. Шемс бин Кайстың
жазған лұғатында бұл ... яғни ... ... ... ... Хорезмшахтар дәуірі" деп атап көрсеткен /18/. Міне 3. У. Тоған осы
деректерге ... ... ... ... ұрпағын "Қаңлы Хорезмшахтары"
деп көрсетеді. Осы пікірлерге Ибрахим Кафесоглу әлі толық шешімін ... деп ... ... ... ... деп ... ... бұл
сөздің "Гурже" кіші огур де болуы мүмкін деп айтады /19/. Десек те ... ... ... ... ... қараған түріктерге
"Ұйғырзадеган", "Ұйғыр ұлдары" деп те аталған. Сонымен бұл пікірлерге ... өз ... ... ... ... Меніңше Ануштегин оғыз тайпасынан
емес, қаңлы тайпаларынан шыққан ба деп ... ... ... ... де ... ғажаб емес. Хорезмшах әулетінің бұл ... ... да ... тайпасына жақындығы көрініп тұр. Өйткені жоғарыда атап
өткенімдей оның ... ... ... деп ... яғни Кутб ... Мұхаммед және хорезмшах Атсыз кезеңдеріне айтылған. ... ... ... ... ... ... болсақ Ануштегинді Изз ад-
Динан Онаром ... ... оны ... ... /20/. ... ол ... ... бұл жерде ол өте ақылдылығымен көзге түсіп Меликшахтың ... ... ... ... ... қол ... болатын /21/.
1.2. Хорезмшахтардың қыпшақтармен қарым-қатынасы және Салжұқтар
бодаңдығынан дербестікке ұмтылуы.
Кутб ад-дин Мұхаммед өлгеннен кейін ... ... ... ... Атсыз 492 (1099) жылы туылған /22/. Атсыздың бұл орынға келуінің
басты себебі сұлтан Санжар Кутб ад-дин ... өте разы ... ... ... баласы Атсызды хорезмшах етіп тағайындады. Сонымен ... ... және ел ... ... ... ... сұлтан оны осы орынға
отыруға лайықты деп тапқан. Сұлтан Санжардың барлық соғыстарына ... ... ... ие ... және ... ... ... артыру
мақсатында әкесінің қорғаныс әрекеттерінен гөрі Атсыз жаугершілікке көшіп
Женд, Маңғышлақ және Сырдарияның солтүстік ... ... ... ... алып ... мен олардың одақтастары оғыз-язырларды
талқаңдап, Женд қаласын ... ... ... ... еніп, бірнеше сәтті
жорықтар жасап, 1133 жылы ... ... зор ... ие ... ханын женді /23/. Деректемелер жоғарғы қыпшақ ханының байырғы өз
ұлысы шегінде алғаш рет ... ... ... ... ... ... ... Атсыздың осы жасаған жорықтары ... ... ... Осы ... сұлтан Санжардың Газнеге жасаған жорығына Атсыз
да қатынасқан болатын. Алайда сұлтанның өзіне суық және ... ... ... ... ... ... ашулануы қоластыңдағы әмірдің
рұхсатсыз өз алдына әскери ... ... ... ... қатар сұлтанның
қарамағыңдағы әмірлер Атсыздың сұлтан алдындағы беделін қызғанып екеуінің
араларын ашу үшін жанталасып баққан ... ... ... ... ... ... ... бекер төкті деп айыптады. Араларына
от салған әмірлер дедік. Оны мынадан көруге болады. 1129-30 жылдары ... ... ... көтерлісін басу үшін Маураннахырға аттанған болатын.
Бірақ ... ... ... ... ... ... ... болуымен Санжар осы жорыққа кешірім берілген тұтқын әскерлермен
барған еді. Алайда осы кешірім берілген тұтқын ... ... ... ... өлтірмекші болады. Қоршауға түскен Санжарды Атсыз
келіп құтқарып алады. Сонда Атсыздан сұлтан сен мұны ... ... ... халіңіздің нашар күйге түскенін түсімде көріп, уақыт ... ... деп ... ... ... таңғажайып істерінің арқасында
Санжардың ... ... ... ... ... ... ... арасына от салумен болды. Әмірлердің арандатуымен өзіне сұлтанның
суықтанғанын сезген Атсыз қорқып одан рұхсат сүрап Хорезмге кері ... ... ... ... ... ... ... "Ол өзін сендерден
аулақ ұстауға бел буды және енді оны ... да ... деп ... ... сіз неге оған қайтуы үшін рұхсат еттіңіз" деп сұрағанда, ... ... ... ... ... жақсылықтары өте көп. Сондықтан оны
жаманшылықпен қорлау біздің адамгершілігімізге ... деп ... ... ... ... ... Атсыз өзінің қолдаушысы әрі жақтаушысы
Санжарға қарсы, Хорезмге оралысымен тәуелсіздігін жариялады /26/. ... ... ... ... ... алды және Хорасанға
баратын жолдардың барлығын жауып тастады. Осындай ... ... ... ... ... ... 1138 жылы Атсызды сабасына ... ... ... ... шықты /27/. Атсыз әскерін жинап Хазарасп
аумағына су жіберіп, Санжардың әскерін шөлдала мен жүруіне мәжбір ... жылы 15 ... ... ... көп ... пұтқа табынған
түріктерден құралған Атсыз ... ауыр ... ... 10 000 мыңнан
астам әскері қырылды және тұтқынға түсті. Тұтқындар арасында Атсыздың
баласы ... бар ... ол да ... ... қалған бір бөлік
әскеріне кешірім жасалып салжұқ әскерлеріне қосылды. ... ... ... ... ... ... Сүлеймен бин Мұхаммедкке берді.
Бірақ Атсыз бір жыл өткеннен кейін ... ... ... отырды /28/.
Атсыздың билікке келуінің себебі: Хорезм жерінде жылдар бойы үрдіс болып
қалыптасқан ... ... ... тізе ... бұл ... ... ... енгізген болатын. Алайда бұл құрылған әскери жүйе халық
үшін өте ... ... ауыр ... Міне осы ... дер кезінде
пайдаланылған Атсыз Хорезм билігіне келуіне себеп болды. Сүлеймен бин
Мұхаммед және оның ... ... ... ... ... ... шығуға
мәжбүр болды. Атсыз билігін қайта құрып 1140 жылы Бұхараға жорық жасады.
Қала әкімі ... бин ... ... ... ... ... 1141 жылы Атсыз, сұлтан Санжарға қайта ... ... ... қат ... және ... тәңірісі болған Алланың атымен мен мен
болғаннан бері Санжардың қарамағында болайын деп бағыныштылығын білдірген
болатын".
Бұл ... ... ... ... ... ... мен
қарақытай мемлекеті арасында 1141 жылы 9 қыркүйекте "Катван" ... ... ... ... ... /30/. Бұл ... ... мен
жаралыларды қосқанда 30 000 мұсылман қырылған және Санжар Термез ... ... ... Сонымен қатар қарақытайлар Бұхараға дейін жаулап алған
болатын. Атсыз салжұқ мемлекетінің осы ... ... ... ... ... ... ... шықты /31/. 1141
Атсыз Серахс каласына келгенде, қала атынан Әбу Мұхаммед әз-Зейнади қарсы
алып оған ... ... ... ... ... ... мемлекетінің
орталығы Мерв қаласына аттанды. Бұл қалада Атсызды ... алу үшін ... Имам ... ... ... ... жіберген адамдарының ешқайсысына тиіспеуін және ... ... қала ... өз ... ... әрекеттерге бармайтынын
айтты. Дегенімен ... ... ... ... Ебул-Фазыл әл-Кирмани
басшылығындағы қаланың игі жақсыларын жиналысқа шақырғанда ... ... орын алды және ... ... ... ... өлтіріп жағдай ушығып кетті. Қалған адамдарын қаладан қуып шығарып
қақпаны бекітіп алды. Қала ішіндегі ... ... ... ... ... әкелмеді.
Хорезмшах Атсыз 1141 жылы 21-қазанда қаланы басып алып өзіне қарсы
іс-әрекеттерді ұйымдастырған еш-Шерив Али бин ... және оған ... ... қоса бір ... ... ... суарды. Өлтірілгендер
арасында Шафи Фаһихи Ибрахим ел-Мервези, ... Али бин ... ... да ... ... ... ... Үргеніш қаласының ғылым саласын
көтеру мақсатымен Ебул-Фазыл ел-Кирмани, Ебу Мансур ел-Аббады ел-Мервези,
философ Баһа уд-дин Ебу ... ... ... ... ... өзімен
бірге Хорезмге алып кетті /32/.
1142 жылы мамыр айында Атсыз ... ... ... ... ... ... ... Мерв қаласында болған оқиғаларды бұл жерде
орын алмауын өтіңді. Атсыз бұл өтінішке былай жауап ... ... ... және ... құқықтарына құрметпен қарамай және өзім білгіштігі оны
осындай бәлеге душар етіп отыр /33/. ... осы ... ... білмеймін, бірақ енді Хорезмшахтар сияқты ... ... енді ... да таба ... деді. Нишапур халқына өздеріңді
өздерің өлтіруге итермеледіңдер деп ... ... ... ... ... ... көрсеткісі келген Атсыз, Нишапурлықтарға ешқандай зарар ... 1142 жылы 28 ... жұма күні ... өз ... ... Санжар емес хорезмшах Атсыздың атына оқытқанын естіген халық
толқулар ... тез ... ... Бес апта бойы "құтбе" Атсыздың
атына оқытылды. Алайда 1142 жылдың ... ... ... ... ... ... атына оқытылы бастады. Хорезмшах Атсыз Нишапур қаласында
болған кезеңінде бауыры Инал Тегін қолбасшылығындағы ... ... ... және ... ... ... болатын.
Сұлтан Санжар Маураннахырдан Тебризге қай жылы келгені айтылмаған.
Қыркүйек айыңда Маураннахырдың қолдан шыққаны және осьі" уақытта ... ... ... ... ... ... ... тұр. Бұл уақытта Сұлтан Санжардың Тебриз қаласында жаңа ... ... ... ... ... ... Есирдің келтірген
дерегі бойынша қарақытай ... ... және ... ... Санжардың Хорезмшах Атсызбен соғысудан бас тартқан деген ... /34/. ... бұл ... ... ... және ... өз билігіне
қаратқан сұлтан Санжар алдында, Хорезмшах Атсыз кері шегінуге мәжбүр болды.
Сұлтанның 1143/44 жылында Хорезмге қарсы ... ... ... салжұқтарға бағыныштылығын білдіріп және Мерв қаласында алынған
қазналарды кері қайтаруға мәжбүр болды.
Қарақытай мемлекетінің ... ... ... ... ... қауіптен қорғану және Хорасан аумағындағы куатын
түпкілікті ... ... ... ... жылына 30 000 динар алтын
беруге ... ... ... ... ... ұмтыла бастады. Бұл
оқиғаларды естіген Санжар істің қаншалықты өрбуін білу мақсатында ақын Едиб
Сабирді елші етіп Хорезмге жіберді. Едиб ... ... ... ... қастандық жасау ниетімен екі адам жібергенін біліп тез арада
сұлтанға хабар береді. Санжар ... ... ... Едиб ... ... ұстап алып өлтірді әрі Амудария өзеніне тастап жіберді.
Міне ... ... орын ... нәтижесінде сұлтан Санжар 1147
жылы қараша айында Хорезмге үшінші рет ... ... ... болды.
Хазараса каласын екі ай қоршап ақыры ... ... ... Санжар, Үргеніш
қаласының маңына дейін келді. Хорезмшах ... ... ... ... ... ... ... қан төгілмеуі үшін сұлтан Санжардан ... /35/. ... ... дәуріштің өтінішін қабыл алып, Атсыздың өзінің
алдына келіп ... ... ... ... ... ... ... жылы мамыр немесе маусым айында салт ... ... ... тізерлеп отырып сұлтан Санжардың кешірім сұрау керек болатын. Бірақ
хорезмшах Атсыз ат үстінде тұрып сәлем ... кері ... ... ... ... деместен Мервке оралды. Осы оқиғадан кейін хорезмшах
Атсыз, Хорасан аумағына жасайтын әрекеттрінен нәтижелі бола ... ... ... жинап Сырдария аймағын өзіне қарату жолына
түсті. 1152 жылы ... ... ... ... ... ... нәтижесінде Женд қаласын өзіне қаратты.
Жунейнидің айтуына ... 1152 жылы ... ... ... ... жасаған. Сондықтан Сығанақты жаулап үйін Атсыз, Арсланхан
Махмудттың ... ... ... Осы ... ... ... ... Жендтің шекарасына таянғанда одақтасы өз жасағымен қашып ... ... ... туралы басқа деректер жоқ, бұл жорықтың болмауы да
мүмкін /37/. Осы жылдың ... ... ... ... ... басу үшін
Атсыз Сығанақтан емес Хорезмнен аттанды. Жунейнидің айтуы бойынша Жеңдте
болған көтерліс басылғаннан кейін Атсыз бұл ... ... ... ұлы ... ... ... етіп тағайындады /38/. Осының арқасында Атсыз өзінің
өмірінің соңына дейін қыпшақ жерлерінің көпеген территорияларын жаулап
алып, өз ... ... ... қол жеткізді. Соның бір
дәлелі 1133 жылы қыпшақ бірлестігін ... ... ... ... ... ... екіге бөлінді. Олардың әр-қайсысы өз
жағрафиялық жағдайларына ... ... және ... ... ... ... Кифчак аудандарындағы көшпелі тайпалардың ... ... ... ... ... ... ... Ал қыстауға олар. Сарысу, Шу
және Талас аумағын мекендеді. Бұл қыпшақтардың ... ... ... Арал теңізінің солтүстігін мекендеген қыпшақтар Орал тауларының
оңтүстігін жазғы жайлауға, қыстауы ... ... ... Арал ... ... ... ... бөлінуі туралы эпостық жырларда да
көрсетілген. Мысалы Қобыланды жырында қыпшақтар төменгі және жоғарғы ... ... ... қыпшақтарға 1152 жылы жасаған жорығы нәтижесінде
бір бөлігі Ислам дінін қабылдаған.
Дәл осы ... ... ... ... ... Хорасан
аумағында күтпеген оқиғалар болып жатты. Оғыздар көтерліс жасап сұлтан
Санжарды 1153-1156 ... ... ... ұстады. Осы істердің барысында
хорезмшах Атсыздың Хорасан аумағына жаңа әскери әрекеттер жасау үшін өте
қолайлы сәт болатын. Бірақ ... ... бұл жолы ... ... ... шын ... ... оның құқықтарын қорғауға тырысып бақты /39/.
Хорасанның маңызды орталықтары Мерв, Нишапур ... ... ... жағдайдың осылай өрбігенін шешу мақсатымен ... ... ... ... ... ... жанына алып Махмуд және
салжұқ қолбасшыларымен жүздесу мақсатында ... ... ... Неса ... ... ... қосылды және осы жерде сұлтан
Санжардың тұтқыннан босағанын естіп, сұлтанға ... әрі оның ... ... ... хат ... Бір ... ... және қолбасшыларға
хат жолдап Хабушан (Кушан) қаласында ... ... ... ... ... ... хат жазып сұлтан Санжардың қоластына кіруіне және ... үшін ... ... ... ... және Махмудтың, Гур, Систан
әмірлерінің де ... ... ... білдірді. Алайда бұл
істерінен ешқандай нәтиже шықпады. Атсыз 1156 жылы 30 шілде де 59 ... ... ... ... /40/. Ол ... ... "Сахри Түркістан
және Жент" жерлерін қалдырды /41/. Хорезмшах ... ... ... ... ... әлемінде күшті мемлекеттің құрылуының негізін
салды. Сонымен қатар оның ірі түлға болғандығын тірі ... ... ... ... аттарынан байқауға болады. Әмір Муиз ... оған ... ... ... ... Баба ... және Ала ... сияқты
және Ебу Мззаффар, Хусами емирил Муминин сияқты лақап аттары болған. Хорезм
шекарасы бойында кәпір түріктерімен жүргізген соғыстары үшін "Гази" ... ... ... ... кұрылуы.
2.1. Мемлекеттің кұрылуы және көрші елдермен саяси қарым
қатынастары.
Сұлтан Санжардың қазасынан кейін салжұқ ... өз ... ... ... түсті. Қарақан мемлекеті болса Маураннахырда
аңызға айналды. Олардың орнына жаңа жас мемлекеттер құрыла бастады ... ... тек ... ... ғана ... басымдылық бар болатын.
Хорезмде салжұқ мемлекеті құлағанымен қарақытайлардың бодандығынан құтыла
алмады. Хорезмдіктер бұл бұғаудан құтылу үшін қаншама ... ... де олар ... ... ... ... XII ғасырдың екінші
жартысында бұл қиындықтан құтылу мақсатында қыпшақ ... ... ... күш біріктіруді қолға ала бастады. Бұл саясат Хорезмшах
мемлекетінің күшін ... ... ... ... жылы ... ... өлгеннен кейін Ебул-Фетх ел-Арслан
Хорезмге келіп ... ... мен ... және бауырлары Қытайхан мен
Сүлейменшахты өлтіріп 1156 жылы 22-тамызда ... ... ... /44/.
Әскердің өзіне қарсы шықпауы нәтижесінде жалақыларын көбейтті. Ел-Арсланның
хорезмшах тағына отырғанын ... ... жылы ... ... ... ... ел-Арслан 1156-1172 жылдар арасында 16 жыл ел басқарды. 1157 ... ... ... ... салжұқ империясы ыдырап хандықтарға
бөлініп кетті. ел-Арсланға Хорасан, Иранның шығысы ... тиіп ... ... шығы келді әрі хорезмшах мемлекетінің нағыз "мемлекет" ... ... ... ... Ирак салжұқ сұлтаны Гияс ед-дин ... ... ... ... тұрарлық күш-куаты жоқ еді. Міне хорезмшах
мемлекеті енді хорезмшах Атсыздың өмір бойы ... ... ... /45/. ... қатар шығыс Хорасанды да өзіне қаратты. Бұл жерде есқі
салжұқ әмірлерінің бірі Ихтияр уд-дин ... бар ... ... ... Хорезмдіктерден көп жәрдем алып өзінің билігін нығайтқан болатын.
Осындай достықтың арқасында Ихтияр уд-дин ... ... ... ... Осыдан кейін ел-Арслан көзін Маураннахыр аймағына
тікті. Себебі, Хорезмнің оңтүстігінде айтарлықттай ... ... ... бұл ... ... араласпады. Батыс қарақан
билеушісі Алихан 1158 жылы қарлұқ ... ... ... адамдарын өз
отандарынан қуып шықкан болатын. Осы оқиғаға байланысты қарлұқтар хорезмшах
ел-Арсланнан жәрдем сұраған ... 1158 жылы ... ... ... ... қарақан әскерлері Зеревшан аумағынында
кездесті. ... бұл ... он ... ... ... ... ... бас тартты. Нәтижеде өзара келісім жүргізіліп қарлұқ ... ... ... /46/.
Хорасанның шығысында орналасқан Нишапур қаласы маңында ... ... ... ... Ай-аба Неса қаласын 1165 жылы қоршауға алған
болатын. Алайда хорезмшах ел-Арсланның бұл ... ... ... салдарынан Ай-аба Нишапурға шегіңуге мәжбүр болды. Нәтижеде Неса
қаласында "құтбе" ел-Арсланның-атына оқыла ... ... ... ... ... ... аттанды. Бұл жорық нәтижесінде хорезмшах мемлекетіне
бағынышты әмір Айтақ тәуелділіктен шығып, көтерлістер ... ... ... ... жәрдем алғанымен Дихистан аймағы хорезмшах
мемлекетіне қарады ... ... ... сүйенсек ел-Арслан, Муеед Ай-абаның бас
қаласы Ңишапурға қарсы әскери жорық жасаудың бұйрығын шығарған кезде Атабей
Илденизден хат келді. ... зер ... ... және ... ... ... балаға мұра етіп қалдырған жері және Ирак салжұқ
сұлтанына қарасты Нишапурға жорық жасар болса, ... ... тап ... Осы хат ... екі жақ ... ... біраз уақыт
тоқтағанымен 1167 жылы Бистам аймағында болған соғыста екі жақ ... ... ... 1166 жылы қазан айында Бейхаһи қаласын қоршаған Ай-аба
әскерлерін жеңген ... осы ... ... айтында" Себзебар қаласында
өз атына "қүтбе" оқытты /48/. Ал Ай-аба болса қашуға ... ... ... ... ... Таж ... бед-дуния Мели-кут Түрік бел Ажем ел-Арслан,
Нишапур қаласында да өз атына "кұтбе" ... /49/. ... тағы ... ... үңілсек Атабей Илдениз, ел-Арсланға қарсы жасаған іс-
әрекеттері нәтижесіз болған соң Муеед ... Кады ... ... ... елші жіберді. Елшілер Ай-абаның хорезмшах ел-Арсланға бағынышты
және өз территориясыңда "күтбені" ел-Арсланның атына оқытатынын айтты. ... ... ... хорезмшах мемлекетіне қаратқан ел-Арслан, Ай-
абаның жіберген елшілері арқылы түрлі силықтар мен лақаб аттар ... ... ... ... Иранда бір-біріне қарсы. салжұқ
сұлтандары Самарқант қаласында қарақан ... ... ... ... қырғындары және қарақытай ... ... ... кеңейуі мақсатында жасалған жойқын жорықтарына қарсы тұрумен
өтті /50/. Мұнымен қатар Аббаси ... Ирак ... ... ... бір ... келтіру үшін күш жұмсады.
Бағдаттағы халифатқа жазған хатында ел-Арслан, Ирак салжұқ сұлтанына
жәрдем беруін және осы жәрдем мен ... ... ... ... /51/. ... Ирак салжұқ сұлтандығының шын мәнінде әскери
күші ... ... емес ... ... ... ... құрмет
көрсету мақсатында Хорасан халқының алдында және салжұқ уәзірлері арасында
өзіне ... ... ... ... ... ... ... төлеуден құтылыа алмады және Маураннахыр территорияларында
айтарлықтай жетістіктерге қол ... ... ... ... ... ... уәзірлеріне барынша күш көрсете алмады. Нишапурды өзінің ... ... Тус, ... Дамеганды өзіне қаратқаннан кейін, Хорасанда
Ирак салжұқ мемлекетіне бағынышты және "құтбені" сұлтанның ... ... ... мен ... ... ел-Арслан тек қана Дехистанды ғана өзіне
қарата алды /52/.
Қарақытай ... ... ... өз ... ... ... басталуы және хорезмшах мемлекетінің ең куатты
әскерлерінің жойылуы, ел-Арсланның өмірінің соңғы кезеңдеріндегі ең ... бірі ... ... ... ... әскерінің бас
қолбасшысы қарлұқ тайпасынан шыққан Айғар бейдің осы соғыста тұтқындалуы
және хорезмшах ... ... ... ... ... ауыртпалығын
көтере алмаған Ебул-Фетх ел-Арслан хорезмшах кайтыс ... (19 ... /53/. 16 жыл ел ... ... ... ... ... жерінен де көп жер хорезмшах мемлекетіне қосқанымен Атсыз ... бола ... ... ... ... ... ... балдарына жүк етіп қалдырды /54/.
2.2.Хорезмшах мемлекетінде тақ-таласының белең алуы және империя
дәрежесіне көтерілуі.
Ел-Арслан хорезмшах өлген уақытта кіші ... әрі ... ... ... Сұлтан Шах және шешесі Теркен Хатун екеуі Хорезмде болатын. Мұрагерлік
жолмен Сұлтан Шах хорезмшах ... ... ... Женд ... әрі ... ... ... билігін мойындату үшін ... ... Ала ... ... бұл ... танымауының салдарынан екі
бауыр арасында тақ-таласы басталды. Осының нәтижесінде Сұлтан Шах ... ... ... /55/. ... өз ... ... мақсатыңда Текеш
карақытайларды паналады және әскери көмек сүрады. Текеш қарақытайларға ... үшін ... ... ... ... ... Екі жақты келісімнің
нәтижесінде ... Фума ... ... ... ... ... жасақпен келген ағасын көрген Сұлтан Шах оған қарсы ... көз ... ... ... ... мен ... ... қашты. 1172 жылы желтоқсан айында Текеш ешқандай кедергісіз, қан
төгіссіз Үргеніш қаласына кірді және ... ... ... /56/. Текеш
ұрпағына хорезмшах ... ... және ... ... ... ... әрі ... толық жеңіп мұсылман дүниесінде
ең қүдіретті билеуші болды /57/.
Текештің билігінің алғашқы жылдарында оған ел ... ... ... ... ... ... ... Теркен Хатун, Ай-абаның әскери жәрдемі мен
билікті қайтару ... ... ... ... ... осы ... ... қою мақсатында Хорезмге 120 шақырым жердегі ... ... ... ... Шах әскерлерін шөлден бөліп-бөліп өткізіп
Хорезмге таянғанда қайта қосылмақшы ниетте болған. Алайда ... ... ... ... қүтпеген жерден Текеш әскерлері шабуыл жасап Ай-аба
әскері жеңіліске ұшырады және оның өзін ... ... 1174 ж. ... ... ... ... ... Дағыстанға қашты. Соңына түскен Текеш
Дағыстанда Теркен Хатунды ұстап өлтірді. Ал Сұлтан Шах болса қашып құтылып
Нишапурға ... Бұл ... ... баласы Тоған Шахтан жәрдем ... ... ... ... ... ... Шах бауырына қарсы күресте
өзіне сенімді әрі күшті Гур сұлтаны Гияс ед-динді паналауға ... ... ... ... ... ... ... созылмады.
Себеб: хорезмшах Текешті өздеріне бағынышты етіп санаған қарақытайлар
жылдық ... ... ... ... ... ... Келген
елшілік өзін басына сөйлегеніне ашуланған хорезмшах Текеш оларды ... ... ... ... ... ... да ... мемлекетінің
өзін тануы және өте күшті бір соққы беру болаты. Текеш өзінің әскерінің
күші қарақытайлар мен ... ... деп ... Осы ... ... Шах Гур сұлтанынан бөлініп дұшпаны хорезмшах ... ... мен ... /58/. Қарақытай мемлекеті хорезмшах Текешке қарсы
Хорезм территориясына Фума ... ... ... ... келе ... ... ... қарақытай әскерлерінің өтетін
алқаптарға, Амудария өзенінің суын ... ... ... ... орталығында да соғысқа қарсы дайындықтар жүргізілді. ... ... Шах ... ... деп ... қарақытай мемлекеті,
әскермен халықтың хорезмшах Текештің қоластына топтасқанын көріп ... ... ... ... ... ... өтініш мен оның қарамағына аздаған
әскер берілді. Сұлтан Шах алған жәрдемімен Тус, Серахс және Мерв қалаларына
өз билігін ... ... ... ... ... ... және 1182 жылы Тоған Шахты
жеңген Сұлтан Шах, оғыздардың Кирман аумағына көшуіне ... ... ... қаласы болып саналған Мәлік Муеед Ай-абаның құрған хандығы
да әлсіреп ... ... ... ... ... ... ... таусылмайтын жанжалдар туындады.
Хорезмшах Текешпен дос сияқты өмір сүргені мен реті келсе соғысудан
бас тартпайтын Сұлтан Шах 1193 ... ... ... ... рет ... ... қаратуға тырысқанымен ешқандай нәтиже шығара алмады. Нишапур
қаласы бұдан кейін түпкілікті хорезмшах Текештің қарамағына өтті. Хорезмшах
Текеш Иракқа қарсы жорыққа аттанғанда ... Шах ... ... қарату
мақсатымен соғысқа шықпақшы болады. Алайда өзіне қарасты Серахс қаласының
хорезмшах Текеш ... ... ... ... алысымен, орталығы Мерв
қаласына келді әрі осы жерде өлді. Сұлтан Шахқа қарасты қалалармен әскерлер
және бар ... ... ... ... ... шах ... ... Мерв қаласының билігін Текеш, Кутб ад-дин
Мұхаммедке бермекші болғанымен Нишапурдың әмірі ... ... ... ... Шах ... ... ... берілуі жөнінде өтініш жасады. Әкесі де бұл
өтінішті қабыл алып ... ... ... ... ... ... ... Хорезмшах Текеш бауыры Сұлтан Шахтың өлгенінен ... ... ... ... Иран ... дейін кеңейтті және Иранның
батысында орналасқан мемлекеттердің істеріне араласа ... ... ... мен Ирак ... ... III ... арасыңдағы
келіспеушіліктер және сұлтан мен уәзір Құтлық ... ... ... ... ... үшін өте пайдалы болды /60/.
Өйткені хорезмшах Текеш Сұлтан Шахпен арасындағы тартыс кезінде Ирак
салжұқ ... III ... Рей ... ... ... ... ... қатар 1193 жылы көктемде Таберек қаласын қоршап халқын ... ... ... ... қолбасшысы Әмір Тамғашты өлтірді.
Хорезмдік әскербасыларға тиіспеуге сөз ... ... ... ... алып ... ... айдады. Сұлтан III Тұғырыл мұнымен тынбай
Бистам, Дамеган аймақтарына жорық жасаған болатын. Хары Рей ... ... ... ... беріп 25 кісіні тұтқынға алды. Сұлтан III
Тұғырыл осы оқиғалардан кейін өзіне қарсы хорезмшах Текеш соғыс ... ... Рей ... ... ... дайындықтарға кірісті.
Хорезмшах Текеш Құтлұқ Инаныш бастаған Ирак қолбасышыларынан шақыру
хаттарын алды және маңыздысы Аббаси ... ... ... ... ... елшісі Тұғырылды араздап, жаулап алған жерлерді тек өзі
ғана ... екен деп ... ... ... ... Мұны естіген
хорезмшах Текеш Иракқа қарсы соғыс ашуға ... ... /61/. ... ... жылы көктемде Симнанға жақындағанда Құтлүқ Инанышқа куатты әскер беріп
Рей қаласына аттандырды. Хусейннің сол ... Рей ... ... ... Мұхаммед-и Зенжаниден естігеніне қарасақ Хар-ы Рейге келген
хорезмшах Текештің карсыласы Шихаб ... ... ... ... шұғыл
түрде хабар беріп Рей қаласын хорезмшахқа тастап Санаға шегінуі ... Сол ... ... бір келісім жасармыз деп үміттенді. Тұғырылдың
қолбасшысы әрі Казнин қаласының әмірі Нур ад-дин Қара да бұл ... ... ... ... ... ... де ... жорығын жалғастырып
Исфахан және Хамадан аймағына да соққы беруге әзірленді. ... ... бұл ... ... Себебі: хорезмшах мемлекеті Рей
қаласын алса халықты өзіне қарсы қояды деп түсініп, ... ... осы ... ... ... ... қарамағындағы хорезмшах Текештің
алдыңғы саптағы әскерімен кездескеңде сұлтан Тұғырыл, ... ... ... ... жасауға бұйрық берді. Өзі қолына күрзісін алып хорезмшах
Текеш ... ... ... ... ... ... ... орындарынан қозғалған жоқ. Осының нәтижесінде сұлтан Тұғырыл
қоршауға ... ... ... ұстап жүретін адамнан басқа ешкім ... ... ... ... ... тек ... қалсада атынан жерге
құлағанша соғысты. Жерге құлаған сұлтан Тұғырылды Құтлық Инаныш ... ... (1194 жылы 25 ... /62/. Ирак ... ... ... ... ұшырап,
Тұғырылдың басын соғыстың жеңісі ретінде Бағдатқа жіберді. Ал бассыз денені
Рей қаласында асып қойды (1194 жылы).
Хамадан және Ирак-ы Ажем сонымен қатар ... ... ... ... барлығы хорезмшах Текешке қарады /63/. Нәтижеде Ирак
салжұқ сұлтандығы ... ... ... өзін ... ... етіп ... және "сұлтан" атағын иемдеңді /64/. Ирандағы жеке жеке
хандықтар және Гур сұлтандығын да ... ... деп ... ... дәрежесін ұстап, банжар уақтындағы сияқты бүкіл Иран территориясын
хорезмшах мемлекетіне бағындыруға ... бұл ... ... Ала ед-дин
Мұхаммед уақтында іске асты /65/. Хорезмшах мемлекетінің Иранның ... ... ... түспеді. Хорезмшах Текеш өмірінің соңына дейін ... ... ... ... ... ... Текештің Ирак
территориясындағы жеңістері нәтижесінде басып алған жерлердің бір бөлігін
өзіне береді деп үміттенген Насыр ... ... ... ... ұшқанын және
хорезмшах Текештің өзіне бүрынғы Ұлы салжұқ мемлекетінің сұлтандары сияқты
қарауы, өзін тек қана діни ... ... ... екі жақ ... ... ... /66/. ... осы соғыста халифат әскерлері жеңіліске
ұшырады. Хорезмшах Текеш Исфаханды Құтлық Инашқа және ... ұлы Юсуп ... ... ... баласына ұстаз етіп тағайындады. Алайда Рей
қаласының әміршісі Юсуп хан ауырып билікті ұстазы Маяжуққа ... ... ... ... ... ... ... жәрдемге келген Құтлық
Инаншты, дұшпандарымен одақтасқан Маяжуқ өлтіріп және басын Хорезмге
жіберді. Орын ... ... бір ... ... салу мақсатымен 1196
жылы хорезмшах Текеш үшінші рет Иракқа келіп, Бағдат әскерлерін ... /67/. ... ... ... ... ... немересі Ербузға
берді. Дәл осы уақытта үлкен баласы Мәлік Шахтың өлуіне байланысты ... ... орын ... Хорезмшах Текеш бұл ... ... ... ... оқиғалардың туындауынан Хорезмге кері
оралды. Бұл жердегі орын алған жайттарды бір арнаға салған хорезмшах Текеш,
1198 жылы ... ... ... ... ұйымдастырмақшы болған
Маяжуқгьгжәне оған дем беруші адамдардың барлығын ұстап жазаландарды /68/.
Ирак халқына зұлымдық жасаған Маяжуқгы ... ... ... ... ... ... сүйіспеншіліктерге қол жеткізді. Аббаси халифаты ан-
Насырда Текештің Ирак, ... және ... ... ... танып оған салтанат меншурыны берді.
Бұдан кейін хорезмшах Текеш Исмайлилерге қарсы ... ... ... Ирак ... ... ... бин Тұғырыл тарапынан жаулап
алынғандықтан "Арслан Гуша" деген атпен ... ... ... әскер
жіберді. Казнинге 12 шақырым ұзақтықта орналасқан бұл ... ... төрт ай бойы ... ақырыңда жаулап алды. Бұл қала ... ... ең ... ... ... ... ... аймағына да
барып көптеген Исмайлилерді өлтірді. Баласы Тажд ад-дин Алишахты ... ... өзі ... оралды. Исмайлилер Текештен кек қайтару
мақсатында ... ... ... ... ... ... ... байланысты Текеш Исмайлилерді түпкілікті құрту мақсатыңда шешім
қабылдап, ең куатты әскерін ... ... етіп Кутб ... ... Кутб ад-дин Мұхаммед ең бірінші Торшиз қаласын қоршауға алды.
Осы жорық барысында Текеш тағы ... ... ... ... жорыққа
шыққалы тұрғанда ауруға шалдықты. Емшілері Текешке осы ... ... ... ... шешім қабылдаған хорезмшах Текеш айтқанынынан
қайтпай және емшілерді тындамай жорық туын ... ... ... ... 4 ... 1200 жылы ... Текеш жолда қайтыс болды.
Текештің "қарақытайлармен жасаған күрестері жайында мәліметтер өте
аз және олардың өзі де ... ... ... Хорезмдіктердің Бұхараны
қарақытайлардан алғаны 1198 жылғы оқиғалар жайындағы мәліметтер ... ... ... ... Ұран ... қыпшақтардан шыққан
билеушілер мен Текеш арасындағы деректерде толық зерттелмеген.
Текеш Сырдарияның жоғарысында өмір ... ... ... ... ... Хорасан үшін болған жорықтарға саяси және әскери
қуат ретінде қолдану мақсатында туысқандық байланыстар жасаған. Әрі ... ... ... ... ... XIII ... Хорезмшах мемлекетінің гүлденуі мен
жойылуының алғы шарттары.
3.1. Хорезмшах мемлекетінің XIII ғасырда Гур, Қарақытай және Қарахан
мемлекетерімен байланыстары.
Торшиз жорығы кезінде әкесінің ауыр ... ... ... Кутб ... ... ... 100000 ... алтынмен келісім шарт жасасып
қоршауды тоқтатты және өзі Хорезмге кері оралды /69/. Әкесінің өлімінен бір
ай ... соң "Ала ... ... ... 1200 жылы 3 ... ... тағына отырды /70/. Оның таққа отыруы 1197 жылы ағасы Мәлік
шахтың өлімінен кейін ... ... ... ... ... Билігінің алғашқы
жылдарында Хорасан территориясына көз алартқан Гур сұлтандары Шихаб уд-дин
мен Гияс ад-диндер және қанды, қыпшақ тайпаларының көсемдеріне ... ... ... шешесі Теркен Хатунмен талас-тартыс үстінде өткізді
/71/. Себебі: Текештің өлімін пайдаланған Гур сұлтандары Мерв, Тус ... ... ... ... ... Тадж ... Али ... және басқа да
ханзадалар мен бірге қолбасшыларды тұтқынға алып Гурға әкеткен болатын.
Әкесінің өлгенінен ... ... өмір сүру үшін ... Мәлік шахтың
баласы Хинду ханды, хорезмшах Ала ... ... ... ... және
өздеріне бағыныштылық шартымен Мерв, Серахс калаларының билігін берді /72/.
Нишапурға әскерлерінің бір бөлігін қалдырып Бистан, ... ... және ... ... ... ... жіберген Гурлылар,
Хорасан территориясын ... ... ... алмақшы еді. Осы
себептен хорезмшах Ала ... ... ... ... ... ... өз ... шегініп кеткенше тиіспеуге келісімін беріп
қалаларды қиратып Мерв, ... ... ... алды /73/. ... Хан
жақтастарының касына кетуге мәжбүр болды. Хорезмшах Ала ад-дин Мұхаммед
Хорезмге кері ... бір ... ... Гератқа жорыққа шыққан болатын, бірақ
сұлтан Шихаб уд-диннің өзіне қарсы ... ... ... Серахс жолымен
хорезмге кері кайтуға мәжбүр болды. Серахста Хорасан қалаларының берілуін
талап еткен Гур ... Ала ... ... бұл ... келіспейтіндігін
білдіріп Хорезмге шегінді. Тус қаласына дейін Гур әскерлері оның ізіне
түсті. Қала халқына ауыр салықтар ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар Шихаб уд-дин бауыры Гияс ад-диннің
өлгенін естіп кері қайтты. Гур сұлтандығына қарасты Мерв әмірінің әскерлері
хорезмшах ... ... және Гияс ... өлімі, мемлекет
ішіндегі толқуларды пайдаланған хорезмшах Ала ад-дин Мұхаммед Герат қаласын
жаулап алмақшы ... /74/. ... ... жете алмаған хорезмшах
Бадгис (Бағдис) аумағын талқаңдап 1204 жылы Мерв ... ... /75/. ... Гур ... ... уд-диннің қуатты әскермен Хорезмге аттанғанын
естіген Ала ... ... шөл ... тез ... ... ... Үргеніш
қаласының халқын соғыс жағдайына келтіріп, Хорасан және ... ... ... аздаған уақыт ішінде 70 000 адамнан тұратын әскер
жинады. Сонымен қатар ... ... ... ... әдет
бойынша ескіден қолданып келе жатқан тактикаларын қолданып алқаптарға су
жіберді. Гур әскерлері осы себептен 40 күн ... ... ... ... ... ... ... Гурлықтар ауыр соққы беріп астанасы
Үргеніш каласына аттанды /76/.
Амудария өзенінің екі жағына орналасқан әскерлер соғысқа әзір тұрды.
Сұлтан Шихаб ... ... ... ... ... өту үшін әскеріне
бұйрық берді. Алайда осы кезде Самарқанд билеушісі қарақандық ... ... ... ... көрген Гур әскерлері шегінуге мәжбүр
болды. Карақытай әскерін ... ... ... ... Ала ... ... шегінген Гур әскерлерін қуып жетіп сол
қанат әскерлерін қырғынға ұшыратып мол қазыналармен тұтқындар алып ... ... ... ... /77/. ... әскерлері Гур әскерлерінің
соңына түсіп Андхуд маңында Шихаб уд-динді қоршап алып екі күн ... Гур ... көп ... ... ... майданынан әрең қашып
кұтылған Шихаб уд-дин қаланы ... ... ... ... араша
жасауымен соғыс шығынын төлеп жанын құтқарды және Газне қаласына қайтты.
Хорасанды бағындыру ... ... ... нәтижесі хорезмшах мемлекеті
пайдасына шешілді. Соғыс ... ... мол ... кенелу барысында
қарақытай мемлекетіде көп жетістіктерге қол жеткізді.
Қарақытай мемлекетінің күшейуінен қорыққан ... Ала ... ескі ... ... ... ... Гур ... Шихаб уд-
динге елші ... ... ... ... соғыстарында "Гази"
мансабына қол жеткізген Гур сұлтаны кәпірлерге жіберген есесін ... ... Ала ... Мұхаммедтің одақтасу ұсынысын қуанышпен
қарсы алды /78/. Келісім бола тұра Гур ... ... ... ... Тажд ... ... 1205 жылы ... өлкесіне жорық
жасады. Бұл жорықта ол жеңіліске ұшырады. Себебі. Шихаб уд-дин өзіне
бағынышты ... ... ... ... келісім шартты бұзбағаны
айтылйды. Қайта Гур сұлтаны бұл жерге Белх ... ... әмір етіп ... ... тағайындап, өз бұйрығымен қарақытай мемлекетіне қарасты
Термезге әскер ... ... ... ... ... бастауымен
қарақытайға қарсы жасаған жорығын нәтижесіз қалдырды. Үндістан жорығы Гур
әскерлерінің жаңадан тыныс және мол ... ... ... ... Себебі: Шихаб уд-дин Үндістан жорығын аяқтап бірден қарақытайларға
қарсы соғысқа дайындықтар жасады. Алайда Гур ... ... ... ... ... ... алға қойған мақсатын жоқ қылды, 1206 жылы Шихаб
уд-диннің өлімінен кейін Гур мемлекеті тез арада бөлшектенді. ... ... ... Осыны пайдаланған Ала ... ... өз ... ... ... ... ... қаласын жаулап алу
тапсырылды. Хорасаңда орналаскан Гияс ... ... ... ... тез ... ... ... Иззед дин Хусейін бин Хармилге
берді. Белх қаласын да өзіне каратты /79/. ... ... ... ... билеушісі Османға берілді. Осындай жетістітерге қол
жеткізген Ала ад-дин Мұхаммедті Геретқа ... өте зор ... ... ... Ала ... Мұхаммед, Махмудты Фирузхуһ билеушісі ретінде
танып оған силықтар жіберді. Герат сол ... ... ... ... ... 250 000 алтын алып 1207 жылы Хорезмге оралды.
Енді хорезмшах Ала ад-дин Мұхаммед үшін тек оның ... ... ... бағындырған қарақытай мемлекеті болатын. Әр жылғы
салықтан және Маураннахырды құтқару үшін және Ислам әлеміңдегі ең ... ... ... үшін бұл ... ... ... іс ... ғасырдың басында мұсылмандық Азияда бірінші болуға дәмеленген
хорезмшах Мұхаммед мемлекетінің құрамына Сығанақ аймағын да кіргізді. ... ... ... ... ... ... ... жеңіліске ұшырап Бұхара қаласы хорезмшах мемлекетіне қарады /80/.
Осы даңқты жеңісінен кейін хорезмшах Мұхаммед ... Сани және ... ... алды /81/. Өзін ислам әлемінің қорғаушысы әрі сұлтаны ретінде
санады. Осы соғыс барысында сұлтан хорезмшахты қарақытайларға тұтқын болды
және өлтірілді деген ... ... ... ... ... ... қалаларында көтерілістер басталды. Өлді деген хабарды естіген
Хусейін бин Хармил "құтбені" Гур ... ... ... ... болатын.
Бірақ Хорезмшах Ала ... ... ... Хорезмге келгенін
естігенде істеген ісіне өкініп қайта бағынғанымен ... ... 1208 жылы ... және аумағын қайта бағындырды. Осы ... ... ... ... ... Нишапур әкімі Кезлик хан
көтерлісі де бастырылды және өлтірілді.
Осы кезенде ... ... ... ... күш ... шығуда еді. Шыңғыс ханның күшейуіме бірнеше көшпелі
тайпалар ... ... ... ... ... ... ең ... 1208 жылы Ертіс бойында монғолдардан
жеңілген наймандар болатын. Ұйғыр идикұты қарақытай тәуелділігінен ... ... ... Осы ... кейін қарақытай мемлекеті қатты
әлсіреді. Күшліктің Гурханның қызына үйленіп әрі орнын тартып алып таққа
отырсада мемлекетті ... ... ... ... 1212 жылы ... ... қаласын жаулап алып билеушісі Османды өлтірді. Осымен
бүтіндей Маураннахыр территориясы хорезмшахтарға қарады. ... ... ... қарахан мемлекетінің ең маңызды орталығы болып есептелген
осы қаланы екінші бас қала етіп ... ... ... ... ... ... ... түсті. Күшліктің Шығыс Түркістан мұсылмандарына қарсы
жасаған зұлымдықгарына ештеңе істей ... және ... ... ... ... деп 1214 ... дейін Самарқандта
тұрды. Исфиджап, Шаш, Ферғана және ... ... ... ... көшуіне бұйрық берген хорезмшах, Сырдария ... ... ... ... ... ... Мемлекетте бір орталыққа бағынбаушылықтың белең алуы және Монғол
шапқыншылығына ұшырауы.
Монғол шапқыншылығы ... ... ... ... шекарасы
Афганистан және Иран территорияларында жалғасын ... ... ... 1213 жылы ... ... Сад бин ... ... Кирман
қаласы алынды. 1215 жылы Газне де хорезмшах ... ... ... ... билігін баласы Жалал ад-динге берді.
Сонымен ислам әлемінде хорезмшах Мұхаммедпен пара-пар түратын ешқандай
билеуші қалмады. ... ... ... ... ... ... ... және "Ұлы Салжұқ мемлекеті" сұлтандары сияқты халифты тек
қана діни лидер ретінде қалдыру мақсатында қаншама күш ... ... жете ... ... ... ... ... үшін Бағдатқа
сенімді адамы Кади Омарды жіберді. Негізгі мақсаты халифтың өзіне ... ... ... ... болатын /83/. Халиф оның бұл ұсынысына ... Ол бұл ... ... үшін оның Бағдатқа сіңірген еңбегі және
жергілікті тұрғындарға жасаған қызметі болуы тиіс деп келісімін бермеді.
Хорезмшах Мұхаммедтің осыншама ... ... ... бола ... өзінің
астанасына көз салуына түсінбеушілігін білдірді, әрі оған қарсы ұлы ... ... елші етіп ... ... ... бұл ... ешқандай нәтиже шығара алмай араларындағы тартыс одан ары ... ... ... арттыру жолында халиф қолынан келгенін істеп
бақты. Халиф өзіне жат істермен араласып және ... ... ... ... ... ... ... /84/. Сонымен қатар халиф
"шиилік" ағымға бойсұна бастады. Халифтің бұл ісін көрген "сунни" ғалымдар
оны жек көре ... ... ... Гур ... ... ... Осы жағдайларды естіген хорезмшах Мұхаммед қатты ашуланып қаланы
Аббасидтардан тартып алуға тоқталды. Мұхаммед ... ... ... отырып халифтың атын "құтбеде" оқытуға тиым салды. Оның орнына
атақты Сейід Ала ... ... етіп ... ... бұл ... ... ... заңгерлері арқылы істеген. Себебі: Олардың алдына
мынадай сауал қойған болатын. "Егер билеуші өзінің өмір ... өз ... ... ... ... ... ... Алла жолына бас исе және ол
дінсіздер құрбаны болғанын аңғарса, осыны қандай жолмен ... тиіс ? ... ... және осы үшін ... ... соғыс ашса, бұл күнә емес"
деп заңға енгізулерін ... ... ... ... Мұхаммед осы жұмыстар барысында Бағдатқа қарсы әскери ... ... ... ... ... жинап ан-Насырға қарсы шығарылған үкімді
орындау үшін ең алдымен Ирак-ы Ажемді басып алуға ... ... ... ... осы елдің сұлтанына сатылып, оған жағыну үшін өзінің
бірнеше жасырын баскесерлерін ... ... ... ... ... ... да
Мекке билеушісінен бөлінгенде де қолданған болатын /86/. Оғылмұш ... оның ... ... алынып тасталды. Оның орнын басуға шақырылған
Фарс және ... ... ... ... отыруға жанталасты. Осы
жағдайдан кейін Мұхаммед өзінің Ирак жорығын бастады. Фарс атабегі Сад бин
Зенги жеңіліске ... ... Ол ... ... үшін ... ... және жыл сайын өзіне түскен пайдасының бір ... ... ... Ал Азербайжан атабегі Өзбекте жеңіліске ұшырап қашып
кетеді. Сұлтан ... оның ... ... ... оларды сұлтан
тоқтатып, бір жылда тұтқын болған екі ел ... ... ... ... ... ... ... оған елші жіберіп силықтар тарту етіп өзін өз қарамағына
алуын сұрады /87/.
Ирак-ы ... ... ... іле шала ... ... беруге
дайындалды. Халиф Насыр өз жауымен бибіт келісімге келу мақсатында Шихаб уд-
дин ІПухревердиді сұлтанға жіберді. Ол ... ... ... ... Ол ... ... ... Мұхаммед төсек үстінде қолайсыз
киініп отырады, амандыққа жөндеп жауап бермейді, отыр депте айтпайды.
Келген елші араб ... ... ... ... ... ... түсіндіріп
жеткізеді. Соңынан сұлтанға "Мұхаммед пайғамбардың" хадистерінің бірінде
жазылғандай, бұл ұлы үрпақ өкілдеріне зиян ... ... ... оның ... ... ... соң ... бұл айтылған ұлылар қатарына
жатпайды. Мен Бағдатқа барысымен оның ... бұл атақ ... ... ... ал бұл ... ... жағдайларға келсек және барлық
Аббасид ұрпақтарына келер болсақ, ... көбі ... ... ... ... соңда өткізген. Аббасид ұрпақтарына өз кесірін тигізушілердің
көбі олардың өздерінің ішінен шыққан жаулары" деп жауап берді сұлтан ... өз ... ... ... өзін Алла ... құрбандық етуді және
алланың қалауымен қызмет етуге мойынсұнса, онда ол халықтың тыныштығы ... ... жабу тиіс ... онда ... ... ... Алла ... келмейді деді. Бірақ Шейхтың сөздері хорезмшах Мұхаммедтің шешімінің
өзгеруіне еш ықпал ете алмады. Нәтижесіз болған ... ... ... өз ... ... қалу үшін ... ... жүргізе бастады.
1217 жылы күз айында хорезмшах Мұхаммед халиф Насырға ... ... ... ... Есед Абад ... ... қалың қар жауып
суыққа шыдамай қырылды және күрттердің ... ... ... ... шығынға ұшырады. Аздаған әскерімен кері қайтуға мәжбүр болды /89/.
Бұл жорықгың нәтижесіз аяқталғанын барша мұсылман ... ... ... деп ... Сонымен қатар сұлтан Мұхаммед оңай жаулап аламын деп
ойлап, қайта оңбай саяси ... ... әкеп ... ... Мұхаммед алған мақсатынан қайтпай халиф Насырға деген өшпенділік
әрекеттерінен тынбай 1218 жылы ... ... ... ... ... ... және ... қалалрында да "құтбе" халиф ... ... ... Герат қалаларында "құтбе" еш өзгерместен өз
қалпында оқылуы және Хорезмде де ешқандай кедергісіз оқылуы Теркен Хатунның
және оған ... ... ... дін ... ... ... ... Теркен Хатунның арасындағы саяси күресте ... ... ... ... тағы бір рөлі ... ... ... таңдарда
белгілі болды. Теркен Хатунның ықпалымен ол ең кіші баласы Озлақты мұрагер
етіп сайлады. Теркен Хатун немерелерінен бұны ... ... ... ... ... Теркен Хатуның рулас қыздаң туған болатын. Теркен Хатун
хорезмшах ... ... ... ... ... өзі ... қыпшақ
тайпаларының қолдаушысы болды. Хорезмшах Мұхаммед тұсында ықпалы қарыштап
өсіп сұлтанның бұйрығына бағынбаушылыққа дейін әкелді. Қыпшақ ... ... тек ... ... ... ғана бағынды /91/.
Жувейниде Теркен Хатунның шыққан тегі ... ... ... ... ... /92/. Ажемилер (зұлымдар) деп аталған бұл ... ... жан ашу ... ... деп ... Бұлар қай жерге барса да
сол жерді бұзатын болғандықтан халық оларды көріп қашатын болған. Олардың
халыққа ... ... және ... әрекеттері, хорезмшах
мемлекетінің әлсіреуіне әкеп ... ... ... ... /93/.
өлең арабша.
Бір қауым бар екен, бес уақыт намазын ... ... та ... ... қажылардың қанын төгуден еш
тайсалмаған.
Теркен Хатунның жеке сарайы және өзіне ... ... ... ... ... ... қаржыдан білгенінше алып ... бар еді. Жаңа ... ... алынғанда сол жердің билеушілері
қолға түссе оларды тез арады өлтіртіп отырған. Ол ... ... адам ... ... іс ... жазасын тек бұл дүниеде
ғана емес о дүниеде де жазаға тартатынынан хабары жоқ ... ... ... ... және ... ... ... уақыт
өткізбестен сенің есебіңе жазады /94/.
Несеви жазбаларында бұл әйелдің бірнеше құдайға құлшылық ететінін, ... ... қан ... еш бас ... ... Өз туыстарының беделіне сүйенген бұл әйел ... ... өз ... ... ... күш салған. Сол заманнан қалған бір аңызға
сүйенсек 1216 жылы ... ... әрі ... ... Мажд ад-дин
Бағдатты, хорезмшах Мұхаммед біліп қойып ашу үстінде оны өлтіруге бүйрық
береді. Міне содан бері ана мен бала ... ... ... ... ... 1218 жылы Нишапурда Низа ул ... парп алды ... ... ... ... ... уәзірлікке келуі, мемлекет
басында екі адамның отыруы және біріне бірі бағынбаушылықгың әсері еді.
Хорезмшах мемлекеті өз ішінде осындай ... ... ... бір ... мемлекеттің астаң кестеңін шығаратын күш ортаға шыға
бастаған болатын. Хорезмшах ... ... ... ... ... ... ... /95/. Осындай жорықтардың бірінде 1216 жылы Қадыр-
ханға қарсы жорығы кезіңде ... ... ... онда ... даласында
монғолдардан қыпшақтар еліне қашқан меркіттерді куып келе жатқан Шыңғысхан
әскерімен мүлдем күтпеген жерде қақтығысып қалды /96/. ... ... ... ... ... сүйенсек хорезмшах "солтүстік
полюстің маңына жеткен, бұл жерде ылғи ... ... ... ал ... нұры ... түн бойы арайлап тұрған". Жазғы кештердің түнді алмастырып
тұруы тек биік жерлерде және тек жаз айларында болған. ... ... ... ... жете ... шығар, бірақ мұндай жазғы кештің
түнді алмастырып тұрған жағдайды алғаш көрген жауынгерлер қатты ... ... тек қана ... ... 48 /30 ... жақсы білеміз.
48 /30 кеңістігі ырғыз өзенінің географиялық ауданына жатады. Осы ... өз ... ... ... олар ... мүз ... ... өте алмайды /97/.
Н.Н.Бартольдтың айтуынша бұл оқиға көктем ... ... ... ... ... ... ... Хорезмшах өз әскерін тек сәуір
айында өзен мұз құрсауынан босаған шақта алып ... ... ... ... ... ... ... әскерімен қақгығысы жаз айларында
болған деп тұжырымдайды /98/.
Ибнул Есеридің айтуынша Мұхаммед әскері осы аралықты төрт ай ... ... ... өзен ... ... ... батысындағы Ақгөбе және Орынбор облыстарының 52 градусында,
оңтүстік батысындағы Орал тауларының етегін, ... ... ... ... ... ... ... Жарлы өзені келіп қүұды. Осы
айтылған екі өзен XIII ғасырда Жувйнидің ... ... ... ... болса
керек /99/ Осы өзендер ... 1216 жылы ... ... ... ... ... қақтғысы болған. Монғол ... ... мен Жебе ... (Осы ... ... ... ... қасыңда Жебе емес Жошы болған дейді).- Қайлы, Қимач ... ... ... ... Бұл ... ... келген
хорезмшах Мұхаммед жаралы меркіттен монғол әскерінің ... ... ... ... ... олардың соңынан куа жөнелді. Монғол әскеріне хорезмшах
әскері келесі күннің таң алдында жетеді. Сол ... ... ... адам ... ... соғысуға шамалары жетпейтінін айтады
және өздері жаулап алған меркіттерден түскен қазынамен тұтқыңдарды береміз
дейді. Хорезмшах ... өз ... саны ... да күші жағынан да
күшті екеніне көзі жетіп, олардың бұл ұсынысын қабылдамайды. ... ... ... ... ... ... ... тілдестерді жойып
құрметке бөленуді бұйырады" деді. Монғол әскерімен хорезмшах ... ... ... Юаньши бұл жөнінде екі әскер арасындағы қақтығыс
Хуилиөзені бойында болған десе, ... ... ... ... ... Соғыс бір күн бойына толастамайды. Екі жақ ... ... ... ... ... әскерінің өжеттігіне, батырлығына осы
соғыста тәнті болады. Кешке қарай монғол әскерлері ... ... ... ... Екі ... ... ... өзен бөліп тұрады. Бұл өзен
кәзіргі Құмақ өзені ... ... /100/. Мұны ... да ... ... ... Н.Ф.Минорский Ырғыз және Торғай десе, Маркварт бұл шайқас
Ырғыз өзенінің оңтүстігінде болған дейді. Ал Г.Е. ... ... деп ... ... осы ... дәл қай ... ... туралы
ашық айтпаған, тек соғыс Торғай даласында болған деп тұжырымдайды.
Хорезмшах пен монғол әскерлерінің мүлдем ... ... ... ... енді сәл ... ... ... Хорезмшах Мұхаммед алғашқыда
осы территорияға монғолдардың келмегенін білмеуі әбден мүмкін. Бірақ ол осы
жерде қырғынға ұшыраған меркіт жауынгерінен істің мән ... ... және ... әскерінің артынан барды. Мұны тек мен ғана айтып отырған жоқпын.
Тарихшылардың жазған деректерінде осылай келтірілген. Міне ... ... ... ... ... ... деу артықтау. Қалай дегеңде бұл
соғыс хорезмшах Мұхаммедке қатты әсер етті. Н.Н.Бартольдтың пікірінше 1219-
1221 ... ... ... шапқан кезде оның монғолдармен ашық
майданға неліктен шықпаған себептерінің бірі осы ... деп ... ... әрі Хорезм-монғол қатынастары барған сайын шиеленісе түсті.
Қазақстан мен Орта Азияға жорық жасауға Шыңғысхан зор мән ... ұзақ ... және ... ... Мұсылман көпестерімен
монғолдарға қызмет еткен қашқындардан қарақытай мемлекетінен және хорезмшах
мемлекетінің ішкі жағдайымен әскери ... ... ... ... ... ... іс-қимыл жоспары жасалды.
Шыңғыс ханның жеткен жеңістері туралы хабар Орта Азияда ... ... ... Жебе ноянның 20 000 әскермен 1218жылы ... ... ... соң, ... ... ... ... болып шықты. Хорезмшах Мұхаммед Шыңғыс ханның ... ... ... біле ... және 1215 жылы монғолдардың Қытайға жасаған
жорығы кезінде Пекин ... ... шүбә ... ... ... білу ... ... Бахеддин бастаған елшілікті Шыңғыс ханға
жолдады. Елшілер Шыңғыс ... ... ... ... ... ... ... келеді /102/. Шыңғысхан елшілерді жақсы ілтипатпен қарсы алып өзін
шығыстың, ... ... ... ... ... ... араларыңда
татулық болуын қалайтындығын айтты. Екі ел арасында сауда қатынасының жақсы
дамуына, саудагерлердің екі жақтан қарсылықсыз келіп ... баса ... ... ... өз ... ... қарсылыққа тап
болмауына сөз берді /103/. ... ... Ала ... Мұхаммедтің түп
мақсаты саудагерлердің екі ел арасындағы сауда жасауы емес, Шыңғыс ханның
беделінің қаншалықты ... білу ... ... ... қайтқанда Шыңғысхан оларға ... ... Али ... және ... Юсуп Кендті қосып жіберді. Елшілер
Шыңғыс ханның сәлемімен силықтарын ... ... ... Орта
Азияда жасалған күміс кұйма, нефрит кесектері, киім кешек және ақ ... ... ... ... монғол ханының сәлемін былай жеткізді. "мен
саған өз сәлемімді жолдаймын, мен ... ... және ... ... сенің жер бетіндегі ең үлкен ... ... ... Мен ... тек достық қатынаста болғым келеді әрі өзімнің сүйікті
ұлымдай қараймын. Менің Қытайды жаулап алып және ... ... ... ... ... құмырсқаның илеуіндей әскерге толы және
жерімнің күміс қазынадай бай екенін білесің. Мен сенің екі елдің ... ... ... ... ... сенемін" деген сәлемін
жеткізді /105/. Хорезмшах Мұхаммед өзін Шыңғыс ... ұлым ... ... ... оның ... ... ... баласының әкесіне
деген, інісінің ағасына деген қызметін қалай атқаруды сұрады /106/. Сұлтан
елшілердің ішіндегі мұсылшман Хорезмдік ... ... ... ... оған ... сенім білдіретінін айтып және қызметі үшін ақысын
телейтінін айтады. Одан Шыңғыс ханның мақсаты туралы ... ... ... ... қажетті мәліметтер беріп тұруын сұрады. Өз сөзінің
кепілдігі ретінде саусағыңдағы бағалы сақинаның бірін алып ... ... ... елін ... ... рас па? деп ... "Бұл ... жатпайтын жағдайлардың бірі" деп жауап берді."- Хорезмшах
Мұхаммед мақұл бірақ сендер ... ... ... ... зор ... ме? Мені өз ... теңеген бұл қандай жан? Және оның әскерінің
көптігі рас па? деп дейді. Хорезмшах ... ... ... ... "Шыңғысхан әскері сіздің әскеріңіздің жанында, қараңғыда көрінген
болар болмас ... ... деп ... ... /107/. Осы ... ... түскен сұлтан екі ел арасындағы сауданың жақсы ... ... ... /108/. ... және туыстарының аттарын жамылған
саудагерлер шығыс және ... ... ... ... ... рөл ... кеткен елшілердің барысында екі елдің қағандары жақын бір болашақта
соғыстың болатынын ... еді /109/. ... бұл ... ... ... ... керсінше хорезмшах мемлекеті ешқандай дайындық
жүргізбеді /110/. Хорезмшах мемлекетіне бағынышты саудагерлерден үш ... ... ... және ... мата алып ... ... ... алдына
алып келген олардың бірі өзінің алып келген заттарына өте жоғары бағада ... ... ... ... "Бұл ... ... ... мата
көрмеген деп тұр" деп оған өзінің бұл жөніндегі мол байлығын ... ... ... ... ... тонауға алды. Сонан соң
оның қасындағы жолдастарын алдыртты. Оларға алдын ала ... ... ... айтып қояды. Олар әкелген маталардың бағасын айтпайды. Тек бұл
маталардың монғол ханына тарту үшін әкелгендігін айтады. Осы жауапқа ... ... ... ... ... және ... жолдастарының
заттары үшін де жақсылап ақысын беріп, бұлардың үшеуінде тамақтандырып, сый
сияпат ... ... үйге ... Шыңғысхан өзінің нояндарымен
әскербасшыларының адамдарын ақшамен қамтамассыз Орта Азиялық саудагерлерден
Омар Хожа, Жамал Марағы ... 500 ... ... эансыздарын қоса
есептегенде 450 адамнан ... ... ... ... мемлекетіне
жібереді /111/. Рене Гроуссет бұл керуендегі адам санын 100 шақты деп
келтіреді ... ... ... сұлтанға керуен жайыңда және жақсы ... хат ... ... 1218 жылы Отрар каласына келген керуенді
қыпшақ Қайырхан қабылдайды. К.д ... өз ... ... осы ... өзім иемденсем деген арам ойға бой алдырып, керуендегілерді
тұтқынға алады әрі хорезмшах ... ... ... ... ... ... Жувейни мен Ибнул Есирдің келтірген деректеріне сүйенсек ол
кезде ... ... ... ... ... осы ... тыңшылыққа
келгенін хабарлайды. Хабарды алған хорезмшах олардың өлтірілуіне әмір
береді /113/. Қайырхан ... ... ... ... ... ... ішінен біреуі қашып шығып болған бәрін Шыңғыс ханға
хабарлайды. Сұлтан Ала ... ... ... елшілермен саудагерлер қай
кезде келмесін тыңшылықпен келіп жүр деп ... және ... ... әмір ... /114/. Шыңғысхан жаңадан тағы бір
елшілік тобын құрып, хорезмшахқа ... Бұл ... ... ... ... және екі татар бастап келді. Шыңғысхан елшілікті жіберіп
былай деді. Біз ... ... ... ... деп келіскен
едік, бұл іс өз ... ... ... өз ... бер ... ... мүлікті қайтар деп сәлем жібереді /115/. Хорезмшах Ала ... ... бұл ... ... ... ... ... елшілерді де
өлтіруге бұйрық береді. Бұл Шыңғыс ханның Хорезмге қарсы ... ... ... ... газетінде жариялаған "Отрар Қасыреті
туралы жаңа дерек" атты мақаласында ... ... ... және ... ... ... кіңәсі жоқ дейді. М.Шахановтың
сүйеніп отырған дерегі 1842 жылы - Ресей армиясының бас ... ... ... М.И. ... "Монғол-татарлардың және Орта Азия
Халықтарының Шыңғысхан мен Темірлан кезіндегі соғыс өнері" деген ... ... Бұл ... 33 ... ... Санкт-Петербургкте тиісті
орындар үшін 300 дана болып ... ... ... ... ... жаңадан табылған қосымша бөлігінде, заманыңда ... ... ... тәсілдеріне кең орын берілеген, осыған ... ... ... Рахманалиевтің Москваның "Прогресс" басылымынан
шығарған " түркілер империясы" атты 912 беттік еңбегі жарық көрді. «Н ... ... ... ... ... ... первого. Караван достиг
границ Отрара и был уничтожен стражниками крепости. Возможно, необычайное
долготерпение хана ... ... его ... Елюй Чуцая,
пытавшегося установить добрососедские отношение с Хорезма? Возможно. Однако
по мнению военного историка генерел- ... ... ... ... ... И, ... ... долготерпение Чингисхана,
объясняется хорошо продуманным провакационным ходам, дабы развязать войну с
Мухаммедом Хорезмским. Что касается жестоких мер, предпринятых по ... ... ... ... то ... при ... Отрара,
пограничным фортпост, весьимеющийся товар стражниками ... ... а ... ... н том ... Чингисхана подвергли
уничтожению. Это каварная и жестокая ... с ... ... и исполнена военной разведкой Чингисхана. Правитель ... не ... ... преступления. Летописцы характеризуют Каирхана
как яркую, неординарную личность, спасобную зажечь собственным патриотизма
народ»
Кейбір тарихшылар әскери барлау ... ... ... ... ... ... ... қолдану шыңғысхан және Наполеон
тұсыңда қатты дамығанын жазады. Тіпті өмірінің соңында өліміне ... ... ... ... ... ... ... берген. Шыңғыс
ханның өз тапсырмасымен хорезмшах сұлтанына алтын, күміс, алуан түсті жібек
маталар ... ... ... 450 ... бұйым болып па? Оларды әлгіндей
жансыздары арқылы өлтірткізіп хорезмшах Мұхаммедке соғыс ашу үшін ... ... ... деп келтіреді.
Шыңғысхан Бұғрани бастаған жүз елшімнің өшіне өш ... ... ... ... деп ... шықты /116/. Десекте Отрардағы
саудагерлердің өлтірілуі сұлтан тарапынан ... ... өзі ... оны ... ... бере ... еді, хорезмшах Мұхаммед. Себебі: Қайырхан
бұл орынға Теркен Хатунның ықпалымен отырған болатын. ... ... ... ... ... ... тайпаластары
болатын. Бұл қыпшақтар өз тайпаластарыы үшін жандарын ... даяр ... ... ... ... хорезмшах Текеш Қадыр Буке ханға жорық
жасағанда, қол астындағы ... ... өз ... ... шығып
кетіп, хорезмшах Текештің жеңілісімен аяқталған болатын. Міне сондықтн
сұлтан ... ... ... ... да бұл ... ... ... еді.
Ал бұан керсінше Абдулкерім Өзайдын осы істер барысында хорезмшах Мұхаммед
тар түсінікте ... және ... ... ... ... ... ... орындағанда жағдай басқаша болар еді
дейді /117/. Оның дәлелі Күшлікке қарсы күресін ... және ... ... ... ... ... ... қарағанда өте
куатты саналған хорезмшах мемлекетіне соғыс аша алмайтын еді ... ... ... онша дәл келе ... сияқты. Себебі: Шыңғысхан үш күн, ... аза ... бұл ... ... әзірлікпен кірісті.
Шыңғысхан хорезмшахпен соғысу үшін жинаған әскерінің санын ешкім дөп
басып айта ... ... ... ... және ... ... ... 150 мың жауынгері болған /118/. Ислам тарихшыларының
мәліметтеріне ... 150-200 ... ... ... 1219 жылдың
қыркүйегінде Ертіс жағалауынан басталды. Сол кездегі деректерге сүйенсек,
Шыңғысхан әскерін Ертістен Сырдарияға дейін ... ... ... ... Жетісу арқылы жүрген.
Хорезмшах әскерлері монғол ... көп әрі ... ... ... үшін ... ... баласы Жалал ад- динмен
қолбасшылар Сырдария бойында монғолдарға ашық ... ... ... ... жасады /119/. Алайда хорезмшах Мұхаммед бұл ұсынысты ... ... ... ... деп ... Әскерін қалаларға бөліп-
бөліп орналастырды. Өзі әскерінің басында тұруға ... ... ... ... ... ... түрік қолбасылардан қорыққан болатын. Осы
жағдайлардың барлығы монғолдар үшін өте қолайлы болды. Қамалдарды бір-
біріне ... ... ... ... ... бірінші мақсаты осы соғысқа себепкер болған, Отрар
қаласының билеушісі қыпшақ Қайырханды ... ... ... Осы себептен
1219 жылы басталған монғолдар ... ... ... ... ... Отрар қаласын қоршады. Қаланы қоршаған әскер басылар Шыңғысханның
балдары Шағатай мен Өгедей және ... ... ... Сүбетей және
Тонучарлар болатын. Қайырханда қаланы ... ... 50 мың ... ... ... ... 10 мың ... келді. Әйгілі Парсы
тарихшысы Жувейнидің "Жаханда жаулап алушының тарихы" атты кітабында, қала
халқы бес ай бойы ... ... ... жүргізіп, қалың жаумен
айқасқан Отрар халқы ашаршылыққа ұшырады. Қайырхан бар ... ... ... ... ... өз ... "Солпыхан" қақпасынан шығып жау
жағына шығып кетті. Өгедей мен Шағатай ... ... қала ... ... соң, оны ... ... ... салды. Монғолдар Қаража
Қажыптың өз әміршісіне, халқына және отанына істеген опазыздығын ... ... ... опа ... деп ... /120/. ... әскерлері қалаға осы
қақпа арқылы кірген. Алайда монғолдар қалаға кірісімен Қайырхан бастаған 20
мың қорғаушыға тап болды. ... ... тағы бір ай ... ... Қайырхан тірідей ұсталып қала халқы қырылды және мал мүлікті
талан таражға ... ... ... ... ... Аса аянышты жері Отрарда
кітаптарымен бағалы ескерткіштерінің саны жағынан дүниеде екінші орын алған
кітапхана ... ... /121/. Жошы ... ... ... Сауран,
Баршылықкент, Жент, Үзкент қалаларын жаулап алды /122/. Сырдария бойындағы
қалалардың алынуымен Маураннахыр территориясына жол ашылды. ... ... ... Самарқандты жаулап алған Шыңғысхан әскерлерін бөліп
хорезмшах мемлекетіне ... ... ... аттандырды. Балхта
түрған сұлтан Ирактағы баласы Рукнед дин қасына барды. Алайда бұл жерде де
ол монғол қуғынынан құтыла алмады. ... соң Тус ... ... ... ... аймақтарда жеңістерге жетіп, алға қарай ілгерлеуде болатын.
Хорезмшах Мұхаммед Нишапур, Бистам жолымен Рейге келді. Хамадан ... ... 20 000 ... ... түрған баласы Рукнед ... ... ... ... ... жөндеп бұйрық та бере алмады.
Девлетабад (Демавенд) аймағында монғолдармен ... ... ... ... Мазендран жолымен Каспии теңізінің оңтүстік шығысына жақын
Абескун аралдарының біріне паналады. Осы ... ... 1220 жылы осы ... /123/. ... аз күн ... хорезмшах Мұхаммед шешесі Теркен Хатунмен
отбасының Илал қаласында тұтқынға түскенін естіген болатын. Сұлтан Мұхаммед
өлместен бұрын ... ... ... ... және әйелдерінің Мазеңдран
каласын паналауы үшін Хорезмге адамдарын жібереген болатын. ... ... ... ... сұлтанның әйелдерін алып ... ... ... ... ... ... мен немерелерін алып Уәзір
Нассреддиннің көмегімен Дихистан жолымен Мазендранға ... ... ... ... бұл ... ... және жақыңдарының өміріне
қауіпті деп Ларижан және Илал қалаларына жіберді. Монғол ... ... ... қоршауға алды. Оның үстіне Илал ... ... ... ... жауып қала тұрғындары судан таршылық көрмейтін еді.
Алайда монғол әскерлері қаланы қоршағанда бір тамшы жаңбыр жаумады. Он ... ... ... ... ... ... әйелдері және Уәзір Насареддин
су тапшылығынан амалсыздан қаладан шықты. Бұлар қаладан шыққан заматта
аспанды бұлт ... ... ... ... жауа ... Біз ... ... дүние теңіз болсын, не сағым болсын, біз үшін
бәрібір /124/.
Монғол шапқыншылығы ... ... Ала ... ... ... және оның ... ықпалымен кіші баласы "Ебул Мұзаффар Кутб
ад-дин" лақабын иемденген Ұзлақты тақ мұрагері тағайындаған ... ... ... ... Хатунның руынан шықкан болатын. Теркен
Хатуын ... ... ... ... еді. ... Мұхаммед өлер
алдыңда ең соңғы бұйрығын шығарды. Ол да тақ мұрагерлігіне ... ... ... мемлекетті қайта қалпына келтіре алатын және
жаужүрек, ақылды деп санап баласы Жалал ... тақ ... ... ... оған бағынышты болуын әмір етті /125/. Әкесінің
өсиетімен монғолдар қарамағына өтпеген Хорезмге ... оның ... және ... ... ... ... өзіне қарасты
адамдарымен Хорасанға кетуге мәжбүр болды /126/. Артынан екі ... ... ... ... Ал ... ... ... 90 000 мыңдық әскер ... ... ... ... ... ... /127/. Орта ғасырдағы атақты қалалардың бірі және Хорезмшах
мемлекетінің астанасы болған Үргеніш төрт ай ... 1221 жылы ... ... ... ... ... өтуі өзін сұлтан деп
жариялаған Хумар Тегін ... ашып ... жау ... ... /128/. ... айтуынша монғоддар тоғанды ашып қалаға су жіберген. Бұдан ешкімде
тірі құтыла алмаған және ... ... ... барлығы қираған
дейді. Осымен хорезмшах мемлекеті құлады. Ең соңғы хорезмшах сұлтаны Жалал
ад-дин мемлекетті ... ... ... ... ... ең соңғы
тынысын алғанша соғысуға серт берді. Үргеніштің ... ... ... ... ... Жалал ад-дин өзіне қарасты қолбасшыларға хабар
жіберіп монғолдарға қарсы күресте жәрдем ... ... ... ... келуімен Жалал ад-дин Себзебарға жақын ... ... ... ... ... ... ... қоластындағыларға таратып берді.
1221 жылы Газне қаласына келді. Монғол әскерінің қолбасшылары ... ... ... Бұны ... ... Шики Құтлұқ ноян
басшылығындағы әскерді хорезмшах Жалал ... ... ... Осы ... ... ... ... соғыс барысыңда түскен олжаны бөлу
кезінде әскербасылар ... ... ... болды. Осы араздықты
дер кезінде пайдаланған Шыңғысхан әскерімен Жалал ад-динге қарсы аттанды.
Бұдан құтылу мақсатыңда хорезмшах ... ... Синд ... өтіп ... ... ... болатын. Алайда монғол әскерлері қуып жетіп 26
қарашада 1221 жылы қоршауға ... ... ... ... әскерінің аздығына
қарамай Шыңғысхан әскернің қақ ортасына шабуыл жасап монғол әскерлерін
жусатып салды. Соғыстың ... ... ... ... бастағанын көрген
Шыңғысхан өзіне арнайы бағынатын ... 10 000 ... ... ... ... Жалал ад-дин шұғыл түрде шешесін және отбасын соғыс
майданынан ... ... ... ... ... ... ... Шыңғысхан
хорезмшах Жалал ад-динді қолға түсіру мақсатында Шағатайды Үндістанға
жіберді. Дегенімен Шағатай ... ... ... ... ... хорезмшах Жалал ад-динге Рана Шатра ... ... ... ... ... ... Рана Шатра өлтірілді. ... ... ... ... ... билеушісі Қабажаның қызымен саяси тұрғыда
үйленді. Дели сұлтаны Шемс ед-дин Ұлтұтмышқа елші жіберіп өзіне қолайлы жер
беруін ... ... бұл ... Шемс ... қабыл алды. Осыдан
кейін хорезмшах Жалал ад-дин Рай ... ... елші ... ... ... Рай бұл ұсынысты қабыл алып және баласын әскермен қамтамассыз етіп
сұлтан хорезмшахқа жіберді. Бірақ Шемс ... ... ... ... билеушілерімен келісім жасап, Жалал ад-динге қарсы әрекеттер жасай
бастады /130/. ... ... ... ... ... ... ... 1224
жылы Үндістан территориясынан шығып кетті. Жихан Пехливан бірнеше жыл Шемс
ед-дин және оның ... ... ... тура ... ... ешқандай нәтиже шықпаған соң 1230-31 жылдары Үндістанды тастап
Ирак-ы Ажемге оралды. Жалал ... ... ... ... ... Хажиб бағыныштылығын білдірді. Осы тұста бауыры Гияс ед-дин ... ... ... ... Салгурлық Сад бин Зенги билік жүргізіп
түрған болатын. Жалал ад-дин Сад бин ... ... ... ... ... ... Гияс ед-дин Пиршахпен күрестер жүргізіп ... ... ... Осы жеңілістен кейін Пиршах ағасына ... ... ... ... ... ад-дин осы жерде болған
құрылтайда хорезмшах тағына отырды /131/. Иран территориясын түгелдей ... ... ... ... ... көз ... ... кезінде Мерага қаласы соғыспай берілді. 1225 жылы ... ... ... жаулап алды. Азербайжанды бағындырған хорезмшах енді Грузия
территориясына жорыққа аттанды. Жалал ад-дин Грузия ... ... ... ... ... ... ед-дин және бауыры Шемс ед-дин Туғрай
көтерілістер жасады. Осыны естіген хорезмшах ... ... ... ... Бұдан кейін хорезмшах Хорасан уәзірі ... ... ... ... Орхан Генже, Байлакан, ... ... және ... ... ... ... ... ед-дин Кумми өз еркімен бағынды. Одан
ары Грузия хандығын жаулап алу ... ... ... ... ... ... уақыттан кейін тікелей өзіне бағынсын деп хорезмшах Желал ад-
дин елші жіберді. Бұл ... ... ... тастады. Нәтижесінде
1225 жылы тамыз айында Кербиде болған соғыста Грузия хандығы ойсырай
жеңілді. 1226 жылы ... ... ... ... қаласын жаулап алды.
Осыдан кейін сұлтан хорезмшах Кирман каласына кетті. Қайтар ... ... ... ... Ани ... ... Әскерінің бір бөлігі Карс қаласын
қоршады. Алайда Карс қаласын қоршаудан ... ... ... ... ... Жалал ад-дин лори қаласын өзіне бағындырды. ... ... ... ... Лаз және ... ... 40 000 ... жинағанын естіді. Екі жақтың әскерлері Бетак көлі аймағында кездесті.
Қыпшақ ... ... ... соғыс даласын тастап шықты. Сұлтан
Жалал ад-динмен болған ... ... ... ... ... ... ауыр жеңіліске ұшыратты. Желал ад-дин хорезмшах 1224 жылы ... ... ... иллахтың қарамағына қарасты Хузистанға барып, қысты ... ... ... ... Зия ... ... Насырға елші етіп
жіберді. Елші халифқа өздеріне жәрдем берулерін сұрады. Алайда халиф Насыр
Жалал ад-диннің ниетін ... ... бұл ... ... ... ... ... Тустер қаласын қоршауға алды. Бевазит каласы ... ... ... Насыр Жалал ад-динді Ирактан шығару мақсатында Куш
Тимурға 20 000 атты әскер беріп оған ... ... ... Куш ... жеңілді, хорезмшах Жалал ад-дин Бағдатқа дейінгі ... ... Осы ... ... ... ... шығып Мысыр Еюби
мемлекетіне қараған болатын. Силван ... ел ... Мұса ... ... арадағы қатынасын үзген болатын. Хорезмшахтың
күшейуінен түркия салжұқ ... I Ала ... ... үшін ... ... Осының салдарынан Кейкубат, Мысыр Еюби мемлекетімен достық қарым-
қатынастар орнатуға тырысты. 1225 жылы ... ... ... ... ... ... ... қаланың бірі Мерагиді өзіне қаратты. I
Ала ад-дин Кейкубат және хорезмшах Жалал ад-дин ... ... ... ... одақ құруға бір-біріне хат жолдап ... ... ... ... I Ала ... ... ... ад-диннің монғолдарға
қарсы тұра алмайтынына көз ... ... ... ... ... Түркия салжұқ мемлекетін жойып, Анадолыны өзіне қаратпақшы болды.
Осылайша 1230 жылы Ахлат қаласына жорық жасады. ... ... ... ... ... де ... қаласына жорық жасамауына және өзінің монғолдармен
бірлескені жөнінде хат жолдайды. Егер бұл ... ... ... ... ... ... Хорезмшах бұл талапқа құлақ аспай елшілерді куып
жіберді. Нәтижеде Кейкубат Еюби ... ... ... ... ... Шығыс Анадолы территориясынан қуып шығаруға одақгасты. I Ала ... және ... ... ... қарсы бірлескенін естіген Жалал ад-дин
Ерзурумнан, синасқа аттанды. Екі жақ әскерлері ... ... ... ... ... ... одақгастар әскерінің басым екенін
аңғарған Жалал ад-дин ... ... ... шықгы. Алайда хорезмшах
әскерлері көп ... ... ... ... ... киімдерімен қатар
қазыналары салжұқтардың ... өтті (1230 ... ... ... кейін
хорезмшах монғоддардың өзіне қарсы шыққднын естіп Генже қаласына кетті. Бұл
жерде жанын қүтқара алмайтынына кез ... ... ... ... шешім қабылдады.
Арас, Елешкирт, Малазгирт, Хани жолымен Амид маңына 1231 жылы келіп
тоқгады. ... ... ... ... ... ... маңында
хорезмшах Жалал ад-динге түтқиылдан шабуыл жасады. Әскері қырғынға ұшыраған
хорезмшах Меяфаркын аумағына қашты. Сұлтан Жалал ... ... ... ... дөп ... айта алмайды. Сол кездегі аңыздардың біріне
сүйенсек монғол әскерлері ... ... ... ... сұлтанды қашқындар
(бұлікшілер) өлтірген десе, екінші бір аңыз Жалал ад-дин Амид тауына ... ... үшін ... қүрады. Тау адамдары сұлтанның киімін алу үшін
оны пышақтап өлтірген дейді. Алайда халық арасында ... сол ... тірі ... әрі өмір сүріп жатыр деп сенеді. Халық арасындағы
аңызды естіген монғолдар жылдар бойы хорезмшах Жалал ... ... ... ... Сұлтанның өлімінен кейін қолбасшылар ... ... ... ... Сирия, Алжир аумақгарына бытырап кетті.
Қай заманда болмасын түрік мемлекеттері жалғасын тауып, мемлекеттігін
құра алады деп ойлап, хорезмшах Жалал ад-дин өзін "Ұлы ... ... етіп ... ... ад-дин түрік-ислам тарихындағы батыр және
бахадүр сұлтандардың бірі болып табылады. Грузия және ... ... ... ... исламды қорғаушы бір қаһарман ержүрек батыр болып
табылады.
Қорытынды.
Бүгінде ... ... ... ... толықтыратын уақыт
жетті. Тарихтың ешқашанда өзгермейтін дәлелдейтін кезең болып ... ... және ... ... ізгі ... ... ... тікелей байланысты.
Міне осы тәуелсіздігімізді алып көк байрағымызды желбіреткен шақта біз
неге өз тарихымызда кеткен қателіктерді түзетіп ... ... ... ... ... ... ... онша сөз
қозғалмайды. Тек қана монғол шапқыншылығы тұсындағы тарихын ғана жазумен
шектелген. Оның өзі де ... ... ... ... пікірлер айтуда. Мен
осы жайттарға қарап отырып, қол жеткізген орыс ... ... ... ... еңбектерін отанымызда жазылған еңбектерді
салыстыра отырып өзіндік пікірімді ортаға ... ... ... ... ... ең бірінші хорезмшах мемлекетінің құрылуы
және қандай және қандай ... ... ... ... ... ... ... өзі туындайды. Міне тарихшылар осы жайтты өз пікірлері бойынша әр түрлі
пікірлер айтуда. Менде сол ... ... ... ... ... шама ... зерттеп Ануштегин әулетінің түрік екені даусыз деп
айта аламын. Бұл әулетті оғыз тайпасының Бегділі руынан шыққан дейді. Бұның
өзіндік ... де бар. ... ... айтып өткенімдей Ұйғырлармен
оғыздардың Хорезм ... ... және ... ... ... қаңлы
тайпасының бой көрсетуі, қарлұқ тайпасының Маураннахыр ... және ... ... ... ... осы ... байланысты болғандықтан әулеттің қай тайпаға жататынын дөп басып
айту ... өзім ... ... ... ... ... Ануштегин
әулетін қаңлы тайпасынан шыққан деп тұжырымдаймын. Хорезмшах ... ... ... мақсатында көшпелі тайпаларды өздеріне бағындыру жолы
арқылы, екенін түссінеміз. Бұл жолда ... ... бар ... Бұл оқиғалар әсіресе хорезмшах Атсыз заманында орын алған Атсыз
өзінің саяси ... ... үшін ... ... ... Алайда Атсыз
сол кезде салжұқтарға мемлекетіне бағынышты болатын. Сұлтан санжар Атсыздың
бұл әрекетін өзіне бағынбаушылық және ... ... ... ... ... ... шықты. Нәтижеде Санжар хорезмшах тағына жиені
Сүлеймен бин Мұхаммедті тағайындады. ... ... бұл ... ... билікті өз қолына алды. Себебі: Атсыздың билікті өз ... ... ... халқы көп жәрдемін тигізді. Өйткені сұлтан
Санжар қала халқына үрдіс болып ... ... ... қала ... ... әкелген болатын. Міне осыны дер кеіңде пайдаланған
Атсыз хорезмшах тағына ... ... ... ... ... ... жариялағанымен қайта салжұқтар бодандығына қарады. "жеті қат
көктің жәңе жердің тәңірісі болған ... ... мен мен ... ... ... ... деп бағынштылығын білдірді. Бұл бағыныштылық
ұзаққа созылмады. Себебі: Сұлтан Санжар мен қарақытай мемлекеті ... жылы 9 ... ... соғысы болып Санжардың жеңілісімен
аяқталған болатын. Атсыз осы сәтсіздіктерді ... ... ... ... территорияларына жорықтарын жасады. Нишапур қаласын ... 28 ... ... өз ... ... ... Сұлтан Санжар
Маураннахырдан Тебризге қай жылы ... ... ... ... ... шықканы және осы уақытта Атсыздың Хорасанға жасаған
іс-әрекеттеріне қарағанда сұлтанның хорасанға келмегені көрініп тұр. ... ... ... ... жаңа ... ... айналысқан
айтылады. Ибнул Есирдің дерегі бойынша қарақытай ... ... ... ... ... ... ... соғысудан бас тарқан деп
жорамалдайды. Алайда 1143/44 жылы Санжардың Хорезмге жасаған ... ... ... ... іс-әрекеттерінен түскен қазыналарды
кері қайтаруға мәжбүр болды. Хорезмшах Атсыз 1156 жылы 30 ... де ... ... ... ... болды. Атсыз ұрпағына "Сахри Түркістан
және Жент" жерлерін қалдырды. ... ... ... ... ... ... ... күшті мемлекетің қүрылуының негізін қалаған
болатын. Хорезм шекарасы бойында кәпір түріктермен жүргізген соғыстары үшін
"гази" лақабын ... ... ... ... ... ... өз ... жойып,
оғыздардың талауына түсті. Қарахан мемлекті Маураннахырда аңызға айналды."
Тек саяси күш қарақытай мемлектінде ғана ... ... ... ... ... бодандығынан құтыла алмады.
Хорезмшахтар бұдан құтылу ... ... ... туыстық қатынас
жасап күш біріктіруді қолға ала бастады. Бұл саясат хорезмшах мемлекетінің
күшін арттырып аяғынан ... ... ... өлімінен кейін баласы
Ебул-Фетх ел-Арслан өзіне қарсы шыққан Инал-Тегін және ... ... мен ... ... ... 1156 жылы 22 тамызды хорезмшах тағына
отырды. Ел-Арслан 1156-1172 жылдар ... 16 жыл ел ... Осы ... өмір ... армандаған тәуелсіздік жолына түсті. Хорезмшах
мемлекетінің нағыз ... ... ... ... міне осы ... Қарақытай мемлекетіне берілетін салық өз уақтында төленбеуі
салдарынан ... өрті ... Бұл ... хорезмшах әскерінің қолбасшысы
қарлұқ тайпасынан ... ... ... ... және ... жеңілгенін күтпеген жеңілістің ауыртпалығын көтере алмаған ел-
Арслан ... 1172 жылы 19 ... ... болды. Хорезмшах ел-Арслан
әкесінің өзіне қалдырған ... де көп жер ... ... ... ... ... бола алмады. Сонымен қатар қарақытайларға
берілетін салықтың ауыртпалығын балдарына жүк етіп ... ... ... ... ... ... Мұрагерлік жолмен Сұлтан Шах
хорезмшах мемлекетінің тағына отырған болатын. Алайда бұның ... ... екі ... ... ... басталды. Билікті өз
қолына.алу -мақсатында Текеш, қарақытай мемлекетінен жәрдем сұрады. Бұл
жәрдемі үшін жыл ... ... ... ... ... Текеш Фума
басшылығындағы қарақытай әскерімен Хорезмге келді. Сұлтан Шахпен шешесі
теркен ... оған ... тұра ... көз ... ... ... 1172жылы желтоқсан айында Текеш ешқандай кедергісіз кан төгіссіз
Үргеніш қаласына кіріп, хорезмшах ... ... ... ... жылдарында оған ел билеу оңайға соққан жоқ.
Себебі: Сұлтан Шахпен шешесі ... ... ... тап ... Шах ... ... ... қолынан қолынан келгенін істеп бақты.
Текешпен қарақытай мемлекетінің достығы ұзаққа созылмады. Хорезмшах Текешті
өздеріне бағынышты етіп санаған қарақытай мемлекеті ... ... ... ... жіберген болатын. Келген елшілік өзін ... ... ... ... өлтіруге бұйрық берді. Осы оқиғаны
естіген ... шах Гур ... ... дұшпаны Текешке қарсы
қарақытайлармен бірікті. Нәтижеде карақытай әекерлері соғыспай ... ... ... ... Текеш Гур және ... ... ... ... ... "әкелік" саясат жүргізді. Текеш
Хорезмшах мемлекетін империя дәрежесіне көтерді. Сонымен қатар ... да оның ... ... ... ... ... ... Текеш 1200 жылы қайтыс болды.
Хорезмшах Текеш қайтыс болғаннан кейін орнына ... ... 1200 жылы 3 ... ... ... отырды. Мұхаммедтің таққа
отыруы 1197 жылы ағасы ... ... ... ... ... ... болатын. Билігінің алғашқы жылдарында Хорасан территориясына ... Гур ... ... мен Гияс ... және қыпшақ
тайпаларына арқа сүйеген шешесі Теркен Хатунмен талас-тартыс үстінде
өткізді. ... ... ... ... ... территориясын
кеңейткенімен әкесі Текеш сияқты ірі қайраткер бола алмады. Себебі: ... ... ... бой ... ... ойраны" және Орта
Азиямен Анадолы территорияларында монғол шапқыншылығының ... еді. ... ... 1220 жылы ... ... өлер ... кейін мемлекетті бір арнаға салып, қайта қалпына ... ... ... ... етіп ... ... ... Алайда Жалал ... ... ... көрсеткенімен мемлекетті бұрынғы қалпына
келтіре алмады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
І.Қазақстан тарихы. І.т. А. 1996. ... 7 ... да ... 8 ... ... в ... ... Казахстана" А. 1999.
с.202.
4.Бұл да сонда. 203 с.
5.Н.Н.Бартольд. "Сочинения". Т.VII. М.1961. 387 ... ... "От ... до ... А. ... 1996. ... Кыпчаки в истории средневекового Казахстана. А.1999.204 с.
8.З.М.Буниятов. Государство Хорезмшахов-Ануштегинов, 1097-
1231. М. 1996. 12 с.
9.Н.Н.Бартольд. Сочинения . Т.VII. ... ... ССР ... ... ... да ... 251 бет.
12.Бұл да сонда 251 бет.
23.Қазақстан тарихы. I том. А.1996. "Атамұра" .423 бет.
13.Бұл да ... 251 ... ... и ... ... А. 1999. 210 с.
15.Н.Н.Бартольд. "Сочинения" . Т.VII. М.1961. 389 с.
16.Бұл да сонда 389 ... да ... 72 ... ... ... ... М. 1996.27 ... в истории средневекового
Казахстана" . А. 1999. 213 с.
20. Бұл да сонда 213 с.
21.С.М.Ахинжанов. "Кыпчаки и история средневекового
Казахстана". А. 1999. 241 ... ... ССР, I том. ... г. 388 ... ... Т.VII. М.1961. 398 ... да сонда 399 с.
25.Н.Н.Бартольд. "Сочинения". Т.VII. М.1961.400 с.
26. Бұл да сонда 401 с.
27. История Узбекской ССР, I том. ... г. 388 ... ... Т.VII. М.1961. 404 ... да ... 405 ... да сонда, 405 стр.
31. З.М.Буниятов. Государство Хорезмшахов-Ануштегинов, ... М. 1996. 17 ... Бұл да ... 18 ... Бұл да ... 21 ... Бұл да ... 25 стр.
35. З.М.Буниятов. Государство Хорезмшахов-Ануштегинов, 1097-
1231. М. 1996. 12 с.
36.Бұл да сонда 15с.
37."История Бухары с древнейших времен до ... ... ... ... Оссон. "От Чингисхана до Тамерлана". А. "Санат" 1996. 103 ... Бұл да ... 103 ... да ... 104 ... да ... 104 бет.
42.Бұл да сонда 105 бет.
43.С.М.Ахинжанов. "Кыпчаки в истории средневекового
Казахстана" . А. 1999. 227 ... ... I том. А.1996. ... .425 ... да ... 425 ... ... в истории средневекового Казахстана". А. 1999.
232 с.
47.Н.Н.Бартольд. Монғол шапқыншылығына дейінгі Түркістан. А.1998.436 бет.
48.Бұл да ... 436 ... ... в ... средневекового Казахстана". А.
1999.234 с.
50.Қазақстан тарихы. I том. А.1996. "Атамұра" .441 бет.
51.К.д Оссон. "от Чингисхана до Тамерлана". А. "Санат" 1996. 110 ... да ... 111 ... ... ... I том. А.1996. "Атамұра" .443 бет.
54.Бұл да сонда 448 бет.
55. Бұл да сонда 448 ... ... ... ... ... 196 ... да сонда 197 бет.
58.Қазақстан тарихы. I том. А.1996. "Атамұра" .443 бет.
59.М.Сұлтанғазыұлы. "Монғолдардың қүпия ... 156 ... ССР ... I том. ... ... ... ССР, ... 1984.422 с.
62.Вамбери Т. История Бухары или Транссаксонии с ... ... ... Т. 2. М,. 1993. 228 ... Бұл да сонда. 229с.
64.Газиз Г. История татар. Сост., пер. с татарск. С.Г. и А.Х.Губайдуллиных.
М., 1994. 198 с.
65.Горелик М.В. ... ... ... дела ... Евразии в древности
и средневековья (Историко-культурные контакты народов ... ... / Тез. ... 29-и ... ... международной алтаист.
конф.) Гл. ред. В.М.Солнцева. М., 1986. С. 22–23.
66.Гумилев Л.Н. Древняя Русь и Великая Степь. М., 1989. 764 ... ... С.Г., ... Т.И. ... и ... ... степей;
Древность и средневековья. СПб., 2000 , 320 с.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстанды моңғолдар жаулап алуы3 бет
Әл-Хорезми4 бет
"Алтын орда."6 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
А. ҚЫРАУБАЕВАНЫҢ «РАБҒУЗИ ҚИССАЛАРЫ» МЕН «МАХАББАТНАМА» ТУРАЛЫ ЗЕРТТЕУЛЕРІ134 бет
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Авибарлау және авиасуретке түсіру4 бет
Алгоритм және оның қасиеттері109 бет
Алтын орда тарихы2 бет
Алтын орда туралы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь