Қазiргi кездегi ақша реформаларын жетiлдiру мәселелерi

Мазмұны

Кiрiспе. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5

I. тарау. Ақшаның пайда болуының теориялық негiзi. ... ... ... ...
1.1 Ақшаның мәнi мен пайда болу тарихы. ... ... ... ... ...
1.2 Ақшаның қызметтерi және олардың қазiргi
жағдайдағы дамуы. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.3 Ақша айналымын реттейтiн заңдылықтар. ... ... ... ... ..

II. тарау. Ақша реформаларын талдау. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.1 Қазақстан Республикасындағы ақша реформалары
және оның ерекшелiктерi. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.2 ТМД елдерiндегi ақша реформалары. ... ... ... ... ... ... ..
2.3 Қазақстан Республикасындағы ақша саясаты. ... ... ...

III. тарау. Қазiргi кездегi ақша реформаларын жетiлдiру
мәселелерi. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.1 Ақша.несие саясатының негiзгi көрсеткiштерiн
болжамдау. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3.2 Теңгенiң долларға шаққандағы валюталық
бағамы. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

Қорытынды. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қолданылған әдебиеттер тiзiмi. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Кiрiспе.
Бүгiнгi таңда егемендi елiмiздiң тұрақты экономикалық өсуiн қамтамасыз ету дұрыс ақша несие саясатын жүргiзуге тiкелей байланысты екенiн уақытының өзi дәлелдеп бердi. Оны ҚР Президентi Н.Ә.Назарбаев өз жолдауында да айтып өткен болатын. Ал осы ақша несие саясатын дұрыс жүргiзу барысында ақша айналымын жақсарту, дұрыс жолға қою үшiн бiрнеше реформалар жүргiзiлгенiн тарихтан жақсы бiлемiз. Әрбiр реформаның өзiндiк ерекшелiктерi мен осал тұстары болғанын бiлемiз.
Әлемге танымал экономист А.Смит: “Ақша-бұл айырбас процесiн жеңiлдететiн техникалық дөңгелек, айырбас және сауда құралы”,-деп анықтама берген ақшаның бүгiнгi өмiрiмiзде алатын орны күшеймесе әлсiреген жоқ. Ол экономиканы тұрақтандырудың бiрден-бiр құралы болып отырғаны аян. Әрбiр мемлекет дағдарыс тұсында дұрыс ақша реформасын жұргiзiлуiнiң нәтижесiнде тығырықтан шыққаны белгiлi.
Дипломдық жұмыстың өзектiлiгi сол ақша реформаларының қоғам өмiрiндегi, ел экономикасындағы ролiне байланысты болып отырғаны анық. Осы тақырыпты ашу мақсатында дипломдық жұмыс келесiдей тараулардан құралды:
• Ақшаның пайда болуының теориялық негiздерi.
• Ақша реформаларына талдау жасау.
• Қазiргi кездегi ақша реформаларын жетiлдiру мәселелерi.
Бiрiншi тарауда ақшаның пайда болу тарихы, оның экономикалық мәнi, қызметтерi және ҚР-дағы ақша айналымын реттейтiн заңдылықтар қарастырылды. Өйткенi ақша реформасына талдау жүргiзбес бұрын, оның мәнiн ашу қажет деп таптық.
Келесi тарауда ақша реформаларына талдау жасалынды. Осы күнге дейiн жүргiзлген ақша реформаларының артықшылықтары, кемшiлiктер мен себептерiне тоқталды. Елiмiздегi ақша саясаты жайлы жазылды.
Соңғы тарау қазiргi жағдайдағы ақша реформаларын жетiлдiру мәселелерi туралы болмақ. Мұнда төл теңгемiздiң конвертациялау жолдары қарастырылып, оның долларға шаққандағы валюталық бағамен арттыру мен тұрақтандыру мәселелерi қамтылған.
Дипломдық жұмыстың мақсаты жүргiзiлген ақша реформаларына баға берiп, төл теңгемiздiң еркiн айналысқа түсуiне жол ашар ұсыныстар беру болып табылады, сонымен қатар ақша-несие саясатының негiзгi көрсеткiштерiне болжам жасау.
1. ҚР президентiнiң жолдауы
2. Зоп. ұлттық банк туралы
3. Экономикс
4. Леврушина “ДКБ”
5. Сейiтқасымов Ақша, несие, банк
6. Аубакиров “Экономикалық теория”
7. Ильясов “ДКБ”
8. Бюлеттень бухгалтера 2003ж.
9. Экономика және статистика 2003ж.
10. Егемен Қазақстан 25 қазан 1996 ж.
11. Егемен қазастан 13 қараша 1998 ж.
12. Шымкент келбетi 7 қараша 2003 ж.
13. Сұхбат N32 10 тамыз 2003 ж.
14. ЮКГБ N1, январь 2003 г.
15. Банки Казахстана, N12-2001г.
16. Банки Казахстана N2-2004 г.
17. Экономист N11 2003 г.
18. Шымкент келбетi 2003ж. Қараша 4.
19. Сұхбат 10 тамыз 1994 ж.
20. Банки Казахстана –N 2. 2004ж.
21. Банки Казахстана N 12. 2001ж.
        
        Мазмұны
Кiрiспе. ...………………………………………………………………..5
I. тарау. Ақшаның ... ... ... ... ... ... мәнi мен ... болу тарихы. ...................
1.2 Ақшаның қызметтерi және олардың қазiргi
жағдайдағы дамуы.
.........................................................
1.3 Ақша ... ... ... ... ... Ақша реформаларын талдау.
..........................................
2.1 Қазақстан Республикасындағы ақша реформалары
және оның ... ТМД ... ақша ... ... ... ақша ... ... Қазiргi кездегi ақша реформаларын жетiлдiру
мәселелерi.
........................................................................
....
3.1 Ақша–несие ... ... ... ... долларға шаққандағы валюталық
бағамы.
........................................................................
..
Қорытынды.
........................................................................
...................
Қолданылған әдебиеттер тiзiмi.
..........................................................
Кiрiспе.
Бүгiнгi таңда егемендi ... ... ... ... ету ... ақша ... саясатын жүргiзуге тiкелей байланысты
екенiн уақытының өзi дәлелдеп бердi. Оны ҚР ... ... ... да ... ... ... Ал осы ақша ... саясатын дұрыс жүргiзу
барысында ақша айналымын жақсарту, дұрыс жолға қою үшiн ... ... ... ... ... ... реформаның өзiндiк
ерекшелiктерi мен осал тұстары болғанын бiлемiз.
Әлемге ... ... ... ... айырбас процесiн жеңiлдететiн
техникалық дөңгелек, айырбас және сауда құралы”,-деп ... ... ... ... алатын орны күшеймесе әлсiреген жоқ. ... ... ... ... ... ... аян. Әрбiр
мемлекет дағдарыс тұсында дұрыс ақша реформасын жұргiзiлуiнiң нәтижесiнде
тығырықтан шыққаны ... ... ... сол ақша реформаларының қоғам
өмiрiндегi, ел ... ... ... ... ... анық. Осы
тақырыпты ашу мақсатында дипломдық жұмыс келесiдей тараулардан құралды:
• Ақшаның пайда болуының теориялық негiздерi.
• Ақша ... ... ... ... ... ақша ... ... мәселелерi.
Бiрiншi тарауда ақшаның пайда болу тарихы, оның ... ... және ... ақша ... ... ... қарастырылды.
Өйткенi ақша реформасына талдау жүргiзбес бұрын, оның мәнiн ашу ... ... ... ақша ... ... ... Осы ... дейiн
жүргiзлген ақша реформаларының артықшылықтары, кемшiлiктер мен себептерiне
тоқталды. Елiмiздегi ақша саясаты жайлы ... ... ... ... ақша ... жетiлдiру мәселелерi
туралы болмақ. Мұнда төл теңгемiздiң конвертациялау жолдары қарастырылып,
оның долларға шаққандағы ... ... ... мен ... ... ... мақсаты жүргiзiлген ақша реформаларына баға берiп, төл
теңгемiздiң еркiн айналысқа түсуiне жол ашар ... беру ... ... ... ... ... негiзгi көрсеткiштерiне болжам жасау.
I. тарау. Ақшаның пада болуының теориялық негiзi.
1.1 Ақшаның мәнi мен пайда болу тарихы.
Ақша ... ... ... сол ... не екенiн және оның
шығу тегiн қарастырып алайық. ... ... ... ... ... ... ... тұсiнiк бер десе, “жәй ғана қағаз ... деп айта ... ... ... қоғамдық қатынастар
туындап пайда болатын экономикалық категория; ақша дербес ... ... ... төлем және жинақ құралы бола алады.Ақша ежелгi заманда
пайда болды. Олар ... ... ... бiрден-бiр шарт және өнiм
болып табылады. Тауар- бұл сату мен ... ұшiн ... ... Адам ... өнiмi ... оны өндiрушiлердiң белгiлi қоғамдық
қатынастарын тудыра отырып, ... ... ... ... ... ... бола алмайды. Егер тұтыну құны өз сатып алушысын таппаса немесе қоғам
тарапынан мойныдалмаса, онда оны дайындауға ... ... ... ... ... тауарлық формаға ие емес, өйткенi оның қоғамға қажетi
шамалы. Сондықтанда әрбiр тауар қажеттi тұтыну ... алу ... ... ... ... ... ... айырбас құны ретiнде
көрiнедi.Алғашқы қауымдық құрылыс, кезiнде бiр тауардың ... бiр ... ... ... ... ... жай ... кездейсоқ
формалары қолданылады (1 балта=5 құмыра, 1 қыт=1 қап бидай және ... ... ... байланысты неғұрлым жиi айрбасталатын, тауар-
барлық басқа тауарлардың бiр-бiрiмен өзара айырбасталу құралы бола бастады.
Осыдан ... ... ... немесе кең көлемдегi формасынан жалпы ... ... ... өту ... Бiрақ оның ролi тауарға нық
бекiтiлмеген едi. Бiртiндеп жалпы ... ... ... ... ... ... атқара бастады және осы тауарлар ақша деп аталынды. Құнның
жалпы құндық формасы ақша ... ... ... айналысының тарихи
эволюциялық даму процесiнде жалпы құндық эквивалент немесе рәсiмделiнбеген
ақша формасын әртүрлi тауарлар қабылдады.Әрбiр тауарлы-шаруашылық ... ... алға ... Бiр халықтың өзiнде әртүрлi уақыттарда және
әртүрлi халықтарда бiр ... ... ... ... ... iрi ... ... нәтижесiнде мал бағушылардың бөлiнiп шығуымен
мал айырбас құралына айналды. Олардың белгiлi-бiр түрлерi табиғи ... ... сол ... ... ... болды. Шалғынды аудандарда
жылқы, сиыр және қой; ал шөл және шөлейiт аудандарда-тұйе; ... ... ... ... ... ... жалпы эквивалент ретiнде
пайдаланғаны ... ... ... ... ... ... ... табылған заттарда кездеседi. Гомердiң көне Троя
батырлары ... ... ... құн ... ... ... жайлы
айтылады. Осы уақыттарда металдан жасалынған ақшаларда “өгiз” деген атау
ойып өрнектелiп жазылып жүрдi. ... сөзi ... ... ... ... ... (мал) сөзi үндiлердiң ақша бiрлiгiнiң атауы
”рупия” негiзiнде жатыр. Ежелгi Русьтарда да ақша ... ... ... де ... ... ... ие ... Ярослав Мудрый 1018 былай
деген: “бiздiң жинаған малдарымыз: ерлерден 4 кун, старостылардан-10 гривен
және боярлардан 18 гривеннен тұрады”. Осы ... ... ... қазына,
қазына жинау орны-мал ұстайтын орын деп аталынды. “Капитал” сөзiнiң шығуы
да малменен байланысты, өйткенi ескi ... ... бұл сөз мал ... көптiгiн бiлдiре отырып, меншiк иесiнiң байлығын көрсеттi.
Солтүстiк халықтары ең ... ... ... ... үшiн, жүндi
пайдаланды. Ежелгi скандинавтар көлемi бойынша әртүлi ... ... ... ... ... ... пайдаланды (ұкi және т.б.). Құс
жүндерi ... Сiбiр ... ал аң ... ... ... ... құндық эквивалент ретiнде пайдаланылды. Жүн ақшалар
Моңғолияда, Тибетте және ... ... ... ... ... ... хазарлармен, Византиямен сауда ... ... жүн ең ... ... бiрi ... ... русь ... жұн ақша
жүйесiнiң бүгiнi болып саналды. 1610 жылы жаулап алынған орыстардың ... 5450 руб. ... пен 7000 руб жүн ... Жылы ... ... тайпалар айналыс құралы ретiнде бақалшақ ... ... ... ... ... ... ... бұлар: чангос, цимбис, бонгес, хайкве және т.б. Көлемi түймедей
ақшыл-қызғылт ... Кари ... ... ... түрiнде жiпке
тiзiлгендерi Ежелгi Үндi елiнде, Қытайда, ... ... ... Цейлонда және Филиппин аралдарына алғашқы ақшалар қызметiн
атқарды. Американдық үндiлердiң белдiктерiнде ... ... ... ... келбет-кескiнiн өрнектеп, былғары белдiктерге көрiк ... ... ... ... ... ... Полинезияда,
Каролин және Соломон аралдарында аиырбас құралы ретiнде пайдаланылды. Кейiн
келе металдардың арасында ... роль ... мен ... өте ... өйткенi
олар жалпы эквивалент үшiн аса қажеттi сапаға ие. Әрине металдар бұған
дейiнгi ақша формаларын ... ... ... тастаған жоқ. ұзақ уақыт
бойы металл ақшалар тауар ... ... ... ... ... ... таға,
шеге, шынжыр және т.б. формаларды ұзақ уақыт бойына ... ... ... ... “бiр уыс ... ... мағынаны бiлдiредi. Мыс
ақшалар қазандық құмыра қалқан түрлерiнде айналыста болды. Күмiс және алтын
ақшалар ... ... ... түрiнде де пайдаланылды. Бiрақ б.э. дейiн
ХIII ғасырда салмағы көрсетiлген ... ... бола ... ... ... көптеген ақша бiрлiктерi фунт стерлинг, ливр (жарты
фунт), марка (жарты фунт) салмақ бiрлiктерi атауымен ... ... ... бар ... ... ақшаларды кейiн келе әр түрлi массадағы
бiркелкi формасы бар металл ақшалар ауыстыра ... ... ... – ақшаның құрылуындағы соңғы кезең болып табылады. “Ақша-зат емес, ол-
қоғамдық қатынас”. Олар ... ... ... ... ... Бұл ... қоғамнан бөлiнген адамдар үшiн ақша керек еместiгiн
бiлдiредi. Робинзон Крузоға олар керек болмаған. ... бара ... ... алынған заттар оған адам алғы ... ... ... мен бөлу ... ... ... ... экономикалық қарым-қатынастарды көрсететiн, тарихи даму үстiндегi
экономикалық категория болып ... ... ... ақшаның, мәнi оның үш қажетiнiң бiрiгуiмен көрiнiс табады.
• алпыға тiкелей айырбасталу;
• айырбас құнының жеке формасы;
• еңбектiң ... ... ... ... ... ... ... айырбастау
мүмкiншiлiгiнiң бар екенiн көрсетедi. Социализм жағдайында бұл мүмкiндiк
елеулi қысқарды және тiк ... ... ... пайдалану және бөлумен
ғана шектелдi. Кәсiпорындар, жер, ... жер асты ... ... ... алынбады. Қазiргi кезде тiкелей айырбастау формасында ақшаның
пайдаланудың көлемi едәуiр кеңiдi.
Ақшаның айырбас ... ... ... ... ... ... ... байланысты емес. Ақшаны бұл формада қолдану жағдайлары
олар несие беру, ... ... ... ... және ... ... ... банктерге сатуы және т.б.
Еңбектiң сыртқы заттық өлшемi тауарды өндiруге ... ... ақша ... ... ... ... ... арқылы көрiнедi.
Ғалым экономистердiң арасында алтынның ақшалай тауар ретiнгi ролi туралы әр
түрлi көзқарас бар. Бiреулер ... ... ... ... бiрдей эквивалент және ақша қызметтерiн ... ... ... ... дейдi. Құнның ақшалай формасынан жалпылама немесе
жайылыңқы ... ... ... ... ақшалар жалпыға бiрдей эквивалент
ретiнде жүрдi. Алтын, ақшаның классикалық қызметтерiн атқаруды жалғастыруда
дейдi ... ... Ал, ендi ... ... алтынның жартылай
демонетизациялануы жалғасуда және ол жалпыға ... ... ... ... ... ... өзiнiң қасиеттерiн сақтап қалды дейдi.
Жекелеген елдердiң iшiнде алтын айналысы жоқ. Төлем, ... ... ... ... ... ... (қоғамдық белгiлерi) қағаз және несие
ақшалар қызмет атқарады. Бiрақта алтын дүние жүзiлiк ақша ... ... ... онда ол ... бiрдей эквиваленттi бiлдiредi.
1.2 Ақшаның қызметтерi және олардың қазiргi
жағдайдағы дамуы.
Ақшаның әрбiр қызметi ақшаның тауар айырбастау ... ... ... ... ... ... ретiндегi әлеуметтiк-
экономикалық маңызының белгiлi-бiр жағын мiнездейдi. Ақша бес түрлi қызмет
атқарады: құн ... ... ... ... ... Ақша құн ... ... өлшем қызметi тауар өндiрiс жағдайында туындайды. Бұл
ақшаның барлық тауарлар құнның өлшемi ретiндегi ... ... ... ... ... ... ... жеке құны бар тауар ғана
құн өлшемi бола алады. Бұндай тауар болып өнiм өндiруiне ... ... ... ... ... ... Яғни, бұл қызметтi толық құнды
ақшалар атқарады. Ақша еңбек өлшемi-ол жұмыс уақытын ... осы ... ... ... Ақша құн ... қызметiн идеалды, оймен ойлау
арқылы орындайды. Яғни тауардың құнын өлшеу ақшаға айырбасталғанына ... ... ... ... ... ақша ... ... үшiн
тауардың бағасын белгiлесек жеткiлiктi. Тауар бағасын өлшеу ұшiн қолма-қол
ақшаның болуы ... ... ... ... ... ... ойша орындалады.
Тауарды ақшаның көмегiмен өлшеуге болады, өйткенi олар адам еңбегiнiң
өнiмi. Ақша ... ... ... құны, оның бағасы болып табылады.
Толық құнды ақша айналысы ... ... ... болған жоқ. Ақшаның өз
бағасы болмайды, олардың құны өздерiмен анықталуы мүмкiн ... ... ... ... ... ... ... алу мүмкiндiгi бар. Сатып
алу қасиетiмен ерекшеленедi. Құн өлшеу қызметi жалпы ... ... ... ... қатынасын көрсетедi. Бiрақ тауардың бағасын анықтау
үшiн баға ... ... ... ақша ... ... мыс) ... ... түрде баға масштабын тұрақты етiп ұстады. Металдың салмақтық
саны ақша ... ... ... ... ... баға ... олардың
салмақтық құрамына сай келедi. Мысалы, фунт ... ... ... есебiнде пайда болды. Тарихи даму барысында баға масштабы ... ... ... ... ... және баға ... ретiндегi ақша қызметтерiнiң
арасында едәуiр айырмашылық бар. Құн ... ... ... ... ... ... болып табылады. Ол құн заңымен ... ... ... ... ие бола отырып, мемлекет билiгiне тәуелдi ... емес ... ... ... ұшiн қызмет етедi.
Алғашында баға масштабы АҚШ қазынашылығымен алтынның тромск унициясына
(31,1г) 35 ... ... ... ... Ол 1971 және ... долларды девалевациялануына дейiн сақталды және 1980 жылдың
қаңтарында 850 долларға дейiн жеттi.
Арнайы баға ... ... құны мен оның ... ... ... ... ... кетуiне байланысты өзiнiң экономикалық мағынасын
жоғалтты.
Ямайка ... ... ... жж.), нәтижесiнде арнайы алтын
бағасы және ... ... ... Құн ... ... ... баға
масштабы негiзiнде орындалады.
Қазiргi уақытта алтын ... ... ... және ... ... ... ... қазынаға қарай ығыстырып тастау
жағдайында ақшалы тауар (алтын) тiкелей массасына ... ... ... ... ... ... қарсы тұрады. Осыдан алтын қағаз
және несие ақшалардың құнын өлшеу ретiнде көрiнедi. ... ... ... өлшемейдi, өлшенген құнды көрсетедi, өйткенi өзiнiң құны жоқ.
Сонымен алтын белгiлерiнiң, яғни ... ... емес және ... ... ... ақша ... алып ... келесi қызметi бұл айналыс құралы ретiндегi қызметi. ... ... ... ... ... делдал болып табылады.
Тауарлар бiр қолдан екiншi қолға ауыса отырып, ... ... ... ақша ... ... болады.
Тауар айналысы кезiнде, ақша делдал ролiн атқарады, ал бұл кездегi
сатып алу мен сату актiсi ерекшеленедi ... мен ... ... ... ... ... сатқаннан кейiн, басқа тауарды сатып ... ... ... Ол ... бiр ... сатуы, ал басқа нарықтан сатып
алуы мүмкiн. ... ... ... ... уақыт пен кеңiстiктегi
өзара сай келмеушiлiк жойылды.
Өзiнiң құнын өткiзгеннен кейiн, ... ... ... ... ... ... ... барлық уақытта осында қалып
отырады және сату-сатып алу ... ... ... ақша айналыс құралы ... ... ... ... ... тұрғындардың тауарларды сатып алуы кезiнде
орындайды. Шет ... ... ... жоқ. Онда ... ... және т.б. ... ... есептесуiне тиым салынбаған.
Айналыс құралы ретiнде ақша қызметтерiнiң ерекшелiктерi
мыналар:
• тауар мен ... ... ... оны ... ... ... ... (қолма-қол) ақшалар орындайды;
• ақшаның бұл қызметiнде тауарларды ... өте тез ... оны ... ... емес ... оны ауыстырушылар-ақша
белгiлерi орындайды.
Бiрақ бұл, несие және қағаз ақшалар ақшалы тауармен (алтын) байланысты
емес деген сөз ... Бұл ... ... ... ... ... жасырын
айналыс болуымен түсiндiрiледi.
Ақша айналыс ... ... ... ... ... ... саны ... тиiс тауарлардың бағасы мен массасы
негiзiнде, яғни өткiзiлуi тиiс ... ... ... ... ... бiр ақша ... ... тауар мәмiлелерiне қызмет ететiн
болғандықтан, ақша айналысы қанша көп болса, айналыс үшiн ... ... аз ... ... ... массасы тауар массасынан көп болса, ... ... яғни ... алып келедi.
Ақшаның келесi қызметi-төлем құралы. Тауар айналысы ақша қозғалысымен
байланысты. Бiрақ ақша қозғалысы мiндеттi ... ... ... ... ... тиiс емес. Ақша құнның еркiн формасынан көрiнедi. Олар
өткiзу ... ... ... ... ... тауар қозғалысынан ерте
немесе кем жүруi мүмкiн.
Егер тауар мен ақшаның қарама-қарсы қозғалысы болмаса, яғни ... ақы ... ... ... ... ... ... болса, онда бұл
жағдайда ақшалар төлем құралы қызметiн атқарады.
Ақшалар төлем құралы ретiнде тек қана тауар ... ғана ... ... ... ... ... да қызмет етедi. Барлық ақшалай
төлемдердi төмендегiдей етiп топтауға болады:
• тауарлар мен қызметтердi мiндеттемелер;
• еңбек ақы ... ... ... ... ... қаржылық мiндеттемелер;
• банктiк қарыз, мемлекеттiк және тұтыну несиесi ... ... ... ... ... ... ... және басқалары.
Ақша төлем құралы ретiнде айналыс құралынан өзара айырмашылықтары бар.
Бұл қызметте ақшалар делдал ... ... ол тек қана ... алу ... ... ... ... қатынасты ақшаның өз бетiнше еркiн
қозғалысы байқалады. Тауарды несиеге сатып ала отырып, сатып ... ... ... ... ... ... жазып ұсынады. Бұл борыш
өтелген ... ақша ... ... ... қызмет атқарады.
Төлем құралы қызметiн толық бағалы емес нақты ақшалар (қағаз немесе
несие), ал борыштық ... ... ... ... ... ... құралы ретiндегi ақшаның, қызметi оның бұдан бұрын қарастырылған
қызметтерiнен ... ... ол ... ... ... екенi
анық. Ақшаның төлем құралы қызметi, оның құн ... және ... ... ... етуi барысында көрiнуi мұмкiн. Ақшаның төлем құралы ретiнде
қызмет етуiнiң дамуы ... қор ... яғни ... қор және ... қызметтерiнiң туындауының қажет екенiн көрсетедi.
Ақшаның төлем құралы ... ... ... ақша ... ... ... толық көрiнiсiн тапты. Егер тауарлар несиеге сатылса,
онда қолма-қол ақша ... ... Бұл ... ... ақшаға деген
қажеттiлiгiн азайтады. Бiрақ төлем мерзiмi жақындаған сайын борыштарды жабу
үшiн ақша айналымының қажетiлiгi ... ... ... ... ... үшiн ... ... азайтады. Егер қандайда бiр бөлiмде борыштық
мiндеттеме бойынша төлем түспейтiн болса, онда бұл ... ... ... да
төлемсiздiк тiзбесiн тудырады.
Ақша қорлану және қазына жинау құралы ретiнде. Ақшаның төлем және
айналыс құралы қызметтерi ... ... ... ... етедi. Ақшаның
қорлануының қажеттiлiгi Т-А-Т айналымының екi ... Т-А және ... ... ... ... ... үшiн байлықты “таза қазына”
формасында жинақтау, яғни ақшаның қарапайым қорлануы тән келедi. ... ... ... ықпал еткен жоқ. Себебi олар шын ... тыс ... ... ... ... ... бұл қазыналар
несиелiп жұйе және қор биржалары ... ... ... ... ... ... ... Қазына жинау қызметiнiң қажеттiгi
тауар ... ... ... Айналым капиталын немесе тұтыну
заттарын алу үшiн ең ... ақша ... ... ... ... тек қана
жекелеген қажеттiлiктi анықтайды және олар жалпы ... ... ... ақшалар (алтын) материалданған құнның формасы ретiнде
байлықтың жалпы өкiлiн сипаттайды. ... ... ... құралы қызметiн тек
толық бағалы немесе нағыз ақшалар орындауы мүмкiн. Қазыналарды ... ... мен ... ... ... ... ... асады.
Металл ақшалар айналысы тұсында қазына жинау тек қана ақша айналысын
реттеушi райы ... ... ... және ... айналысының кеңеюi
барысында немесе керiсiнше. Қазiргi жағдайда қазына жинау ... ақша ... ... ... ... ... тек ... сақтандыру қоры ретiнде болады. Алтын резервтерi мемлекетке
экономикалық тәуелдiлiктiң болуына кепiлдеме бередi. 1998 ж. 1 ... ... ... ... ... ... 41781,1 млн теңгенi
құрады.
Несиелiк және қағаз ақшалар қазына ... ... ... ... ... ... меншiктi құны жоқ. Бiрақ та осы қызмет ... ... ... ... ... айналыс саласынан уақытша шығып қалғаннан кейiн олар қорлана
бастайды. Қорлану қызметiнде ақша ... ... сол ... ... отырып,
олар кез келген уақытта айналысқа төлем немесе айналым құралы ретiнде тұсе
алады. Шынында да бұл елдегi ақша ... ... ... яғни
инфляцияның болмауына байланысты ғана мүмкiн.
Тауар өндiрiс жағдайында қорлану екi формада жүредi;
• кәсiпорындар мен ұйымдардың есеп айырысу және депозиттiк шоттарындағы
ақшалай ... ... ... ... ... банктердегi салымдар, мемлекеттiк облигациялар.
Несиелiк механизмнiң арқасында кәсiпорындар мен халықтың ақшалары
банктен ... ... ... ... ... процессiне түседi.
Сөйтiп, ақшалар қайта бөлу процессiне ... ... ... ақша қызметi. Тауар шаруашылығының кеңеюi, шаруашылық
байланыстардың интернационалднауы дүние жүзiлiк ... ... ... халықаралық төлем және сатып алу құралы ретiнде қызмет етедi.
Бұл қызметтi бастапқыда толық бағалы ақшалар ... ал ... ... ... ... ... 1867 жылы Париж келiсiмi дүние жүзiлiк
ақша қызметiн алтынға балап бекiттi. Егерде елдiң iшiнде ақша ... ... ... ... етiп ... болса, ал одан тысқоры жерде К.
Маркстiң айтуынша: “ақшалар өзiнiң ұлттық ... ... ... ... ... формасын киедi.”, яғни жалпыға бiрдей эквивалент формасына
өтедi. Бiрақ алтын ... ... да ... ... ... алдыңғы елдердiң ұлттық валюталары қызмет еттi. 1913 ж.
халықаралық есеп айырысулардың 80%-зы ағылшын фунт ... ... ... ... ... ... ал ... халықаралық есеп
айырысулардың қалдығын жабуға ғана қызмет еттi. Бретон-Вудстағы (1944 ... ... ... ... мен фунт ... резервтiк
валюталар мәртебесiн бердi. Кейiннен дүние жүзiлiк ... ... СДР – ... қарыз алу құқығы; ӘКЮ – еуропалық ... ... ... ... Ал 1999 ж. 1 ... бастап Еуропаға ынтымақтастық
елдердiң ортақ ақша бiрлiгi “еуро” айналысқа шықты.
Қазiргi уақытта дүние ... ... ... ... жасалуда,
бiрақ одан әлi нәтиже жоқ. Енгiзiлген шартты есептесу бiрлiктерiнiң ... ... жоқ. ... олар толыққанды түрде дүние жүзiлiк
ақшаның ... ... ... Бұл ... тек қана алтын нарығындағы
оперциялар арқылы алтын атқарады.
3. Ақша айналымын реттейтiн заңдылықтар.
Ақша жүйесiн ... ... ... ... елдегi ақша
жүйесiн дұрыс жолға қою мұмкiн ... ... ... ... ... ... ендi елiмiздегi ақша жүйесiне келер болсақ ҚР-дағы ақша жүйесi
1995 жылы 30 ... ... ... ... банк ... Республикасы Президентiнiң заң күшi бар жарлығына ... ... ақша ... ... негiзiн және формаларын
белгiлейдi, онда ресми ақша ... ақша ... ... ... ... жасау тәртiбi, ақша айналысын ұймдастыру және реттеу
тәртiптерi ... ... ... банк ... ... ҚР ... банкiнiң
негiзгi мiндеттерi-Қазақстан Республикасының ұлттық валютасының iшкi ... ... ... ету ... ... қатар Қазақстан Республикасының Ұлттық банкiсiне мынадай қосымша
мiндеттер жүктеледi:
экономикаға интеграциялануы мақсаттарына ... ... ... ... ... ... және валюталық қатынастар
саласындағы мемлекеттiк саясатты жасау және жүзеге асыру;
Ақша-несие және банк ... ... ... етуге
кҚазақстанның экономикасының дамуы және оның дүниежүзiлiк өмектесу;
Банктiң және басқа несиелiк мекемелердiң ... ... ... және ... ... жасау негiзiнде банк несие берушiлердiң,
салымшылардың мүдделерiн қорғау.
Ұлттық банктiң жұмыстарының негiзгi ... ... ... және ақша ... ... ... мекемелер арқылы ақшалай ... ... және ... ... ... ... есеп айырысу және кассалық
операцияларды жүзеге асыру;
халық шаруашылығындағы ... есеп ... және ... жүзеге асыру ережелердi, әдiстемелiк ... ... ... (барлық банктерге мiндеттi) есеп жүргiзу
және банктердiң есеп беруiн ұйымдастыру;
банк iсiн лицензиялау, ... ... ... ... iсiн бақылау және қадағалау;
елдiң банк жүйесiнiң тәуелсiз балансын жасау;
ғылыми зерттеу және аналитикалық жұмыстар ... ... ... ережелерiн және тәртiбiн жасау,
бiркелкi валюталық саясатын ... және ... ... тек қана Қазақстан Республикасының Парламентiнiң
құқы бар. ұлттық валютаның қызмет ету шарттарын, мерзiмiн, тәртiбiн анықтау
құқығы Қазақстан республикасының ... ... банк ... валютасын шетел мемлекеттерiнiң ақша белгiлерiне
айрбастау тәртiбiн белгiлейдi.
II. ... Ақша ... ... ... ... ақша ... оның ерекшелiктерi.
ҚР-дағы ақша айналымның өзiндiк тарихы бар. Ол бiрнеше стаылардан
өтiп, бiрнеше реформаларды бастан ... ... ... ... 1922-
1924 жж. Ақша реформасын қарастырайық. Алдымен осы ақша реформасын жүргiзу
қажеттiлiгiне тоқталайық. Революцияға дейiнгi Қазақстанда жүргiзiлген ... жж. Ақша ... ... ... ... айналысы бар алтын
монометализм жүйесi енгiзiлдi.
Айналыста алтын, күмiс, мыс ... ... ... ... 92% алтынмен қамтамасыз етiлген мемлекеттiк банктiң ... ... Ақша ... ... ... алтын монеталарға
ауыстырылатын айналыс құралдары құрады, сондықтанда оларға деген халықтың
сенiмi ... 1917 ж. ... ... ... 20 және 40 рубльдiк ... ... олар ... бетiне жабыстырылған этикеткаларға ұқсас,
бұны халық арасында “кренки” деп атады. Несиелiк ақша мен ... ... ... ... ... ... мемлекеттiк қазынаның
қысқа мерзiмдi мiндеттемесi, заим купондары. Мемлекеттiк шығыстарды жабу
мақсатында ұкiмет iрi купюра қағаз ақшаларды ... ұсақ ... ... ... ... және ... да ақшалай сурогаттар атқарды. Ресейде
ақша жүйесiнiң жалпы құлдырауы ... оның ... да ... ... ... ... ... ақша айналысының жағдайы, бiршама
нашарлай түстi. үш жыл iшiнде (1917-1920) айналыстағы ... ... 48 ... ... өсiп ... Ақша 10 мың ... ... 1919 ж.
алғаш рет кеңестiк мемлекеттiк билеттер, кейiннен РСФСР-дiң есеп айырысу
белгiлерi ... ... ... ... ... ... Шығыста және басқа жерлерде жергiлiктi ақша белгiлерiн шығаруға рұқсат
берiлдi. Ақша ... сан ... ... ... ... ақша ... Верный қаласында (Алматы) шығарылды. Жетiсулық несиелiк билеттер
Мемлекеттiк банкте ... ... және ... ... ... ... етiлдi. Бұл туралы несиелiк билеттiң бет жағында
көрсетiлген жазу куәландырылады. Дұниежұзiлiк тәжiрибеде мұндай жағдайлар
болған ... ... ... ... ... мұндай бағалы дәрiлiк
шикiзаттың 275 пуды болды, олар елдiң байлығы болып саналды. ... ... ... ... алмады. ”Верненск рублi” күн сайын құнсыздана
бастады. Азамат ... мен ... ... ... ... және ақ ... “үкiметi” өздерiнiң ақшаларын ... ... ... ... ... және олар ... ... Ақшаның
қатты құнсыздануының нәтижесi: шаруашылық қатынастардың натуралануы мен
ақшаның айналыстап шығарылуы болып табылды. 1920 ж. соңынан ... ... ... беру басталды. Келесi жылдарда пәтер ақы мен коммуналдық
қызметер үшiн төлем алынып ... ... ... киiм ... өзiнде, азық-түлiктермен алмасу ақшасыз, яғни кездейсоқ айырбас
эквивалент (мысалы етiк жұбы 30 фунт крупаға, ... 1 пуд қара ... 3 фунт ... және т.б.) ... жүзеге асырылды. 1921 ж.
наурызда болғанРКП (б)-ның Х ... жаңа ... ... ... ... өнiм ... мемлекетке төгеннен кейiн, артық
өнiмдерiн базарға ... ... ... Қала мен ауыл ... нарықтық
қатынас дами бастады. Жеке меншiк капиталдық саудаға және ұсақ өнеркәсiпке
араласуына жол берiлдi. Бiртiндеп еңбекақыны ... ... ... Егер 1921 ж. ... ақшалай еңбек ақыны төлеу тек 10%
құраса, онда 1923 ж. ... ... ол ... ... құрады. Бұл
ақша реформасының арқасында ғана мүмкiн болды. 1921 ж. ... ... ... ... ... ... банк
ұйымдастырылып, ол елдiң басты эмиссиялық орталғы ақша реформасын жүргiзуге
дайындық жасау болды. Ақша ... ... ... ... жЭС ... нәтижесiнде шаруашылық жағдайдың бiршама
жақсаруы: әртұрлi ... ... ... ... өсуi, ... ... ауыл ... басты өнiмдерiнiң өсуi (бидай,
мақта) ... ... ... ... ... ... ақша
айналысының бiрқалыпты болуының екiншi бiр алғы шарты-бұл ақшаның алтынмен
қамтамасыз етiлуi. ... ... ... ... ... Мемлекеттiк
банктiң алтын валюта резервi 6,7 млн-нан 31 млн рубльге дейiн өстi. 1922 ж.
сәуiрде бағалы металдарда және ... ... ... ... рұқсат бердi,
оған дейiн халық оларды мемлекетке тапсыруға мiндеттi болатын. Бағалы
металдан жасалынған ... мен ... ... ... алу мен ... банктiң өзi ғана жүргiзуге монополиялық құқығы болды. Ақша
айналысын қалыпқа келтiрудiң басты бiр қадамына 1922 ж. ... ... ... ... ... 1 рубль бұрынғы шығарылған 10 мың рубльге
теңестi. Ақашаларды қайта ... ... төрт ... ... ... әдiсi) арқылы жүрiзiлдi. 1922 ж. 1 мамырынан ... ... жаңа ... ... ... Айналыстағы ескi ақша
белгiлерiн 1923 ж. 1 қаңтарына дейiн кассаларда қабылдады. ... ... ... 1923 ... ... 1 ... 1922 жылы 100 рубльге
немесе бұрынғы кеңестiк ақша белгiлерiнiң бiр ... ... ... ... ... ... ақша айналысын бiрқалыпқа
келтiру жөнiндегi ұмтылысты ... ... ... тұрақтандыру
мүмкiн болмады. Мемлекеттiк бюджеттiң тапшылығы жағдайында жаңа ақшалар
үстi-үстiне шығарыла бергендiктен де, олар ... ... ... ақша ... екi ... ... 1922 ж. 25 ... және 11
қазанда Кеңхалком декретiмен Мембанкке 1,2,3,5,10,25, және 50 червонец
тұрғысындағы ... ... ... ... ... берiлдi. Бұл червонец
соғысқа дейiнгi алтын монетадағы (7,74234 алтын 10 ... ... ... кәсiпорындарды вексельдiк және тауармен қамтамасыз
етiлген қарыздар беру ... ... ... Бұл тауар айналысының
қажеттiлiгiмен байланысты ... ... ... бердi.
Червонецтердi эмиссиялардың несиелiк сипаты олардың қарызды өтеу
барысында банкке қайтарылуына қызмет еттi. ... мен ... ... ... да ... ... сомасынан 25%
алтынмен және шетел валютасымен қамтамасыз етiлдi. Банктiк билеттер алтынға
айырбасталмады, бiрақ банк ... ... ... ... ... ... Кеңес мемлекетiнiң барлық тарихында червонец
жалғыз ғана тұрақты валюта болып табылды.
Сауда-саттықтың және ... ... ... ... ... қолданыла бастады. Олар айналыстағы барлық ақша массасының нақты
құнының 1.04.1923 ж-15%, ... және ... ... есеп ... ... мен ... және ... да төлемдер червонецтармен
бейнеле бастады.
Червонецтер iрi ақша болғандықтан да олар ... ... ... ... еттi. Кеңестiк ақша белгiлерi өздерiнiң ұсақ құндылығына
қарамай, олар ұсақ бөлшек саудада және ... ... ... ете ... ... елде екi валюатның қосарлы айналысының жүйесi қалыптасты:
мембанктiң несиелеу барысында шығарған червонецтерi және Халықаралық қаржы
комитетiнiң ... ... жабы ... ... кеңес ақшасының
белгiлерi.
Екi валютаның қосарлы айналысы-халық пен елдiң ... ... әсер еттi. ... червонец түрiнде есептелгенiмен кеңестiк ақшалық
белгiлерiнде берiлдi. Шаруалар өздiрiнiң өнiмдерiн ... ... ... ... ... жылы айналыстағы ақша массасы астрономиялық санға –762,3
квадрильон рубльге (квадрильон-бұл 15 нолi бар ақша ... ... ... ... нақты құны (червонецтегi) 15,2 млн.рубльдi құрады.
Кеңестiк ақша бiрлiктерiнiң ... ... ... және ... ақшалардың жетiспеушiлiгiне әкелiп соқты. Сөйтiп, ұсақ ақшалар
ретiнде әр ... ... ... ... ... бейнеленген
сурогаттарды шығарды.
Кеңестiк ақша бiрлiктерiнiң құнсыздануы шаруаларға үлкен зиян әкелдi.
Червонецтер қаланың валютасы болды, iс жұзiнде олар ауылдарға жетпедi. ... ... ... ... ... ... бәрi ақша
реформасын тезiрек аяқтауды талап еттi. Бұған деген өзiндiк экономикалық
алғышарттары болды: бюджет ... 15%-ға ... ... ... ... ... өсуi ... алтын қоры ұлғайды (1.01.1923 ж. 10,9 млн.
рубльден, 1.02.1924 ж. 153,6 млн.рубльге дейiн). Бiрақ алтын қорының ... ... ... ... ... ... қорына қатынасты
алғанда 9%-ға жуығын құрады.
5.02.24 ж. ... ... ... ... және ... ... ... декретiне байланысты ақша реформасы тоқтатылды. Айналысқа
1,3 және 5 рубльдегi қазыналық билеттер шығарылды, ... 10 ... құны 1 ... теңестi. Кеңес ақша белгiлерiн шығару тоқтатылды.
Олардың қаржы Халық комиссариатының ... ... қоры ... ... 10,15,20 және 50 тиындық кұмiс монеталар және 1,2,3 және 5 ... ... ... 1924 ж. ... ... ақаашның кеңестiк
белгiлерiн нақты бағаммен сатып алу басталды, 1 рубльдiк ... ... ... ... теңестi. Қазыналық билеттердiң шығарылу шамасы айналыстағы
червонецтер сомасының жартысынан ... тиiс ... ж. ... ... ... ... ... (Бриллиант) 1922-
1924 жж. Ақша реформасын ұйымдастырушы және теоретигi, болды. 1921 ... ... ... ол ... ... ... басқарған болатын. Оның
жетекшiлiгiмен бөлiнген қаржы-несие жүйесi қалпына келтiрiлдi. Не бары 3
жыл iшiнде, 1924 ... ... ... ... тапшылықсыз болды. Бұл
кеңестiк ақша белгiлерiнiң ... ... ... ... мүмкiндiк жасады. Ол 1922 ж. басынан бастап ... ... ... ... ... шарты деп дәлелдедi. Осы уақыттарда
көптеген шаруашылық иелерi, ... ... ақша ... ... ... ... кезектегi мемлекеттiк қажеттiлiкке қайта бөлудiң
мұмкiн болар тәсiлi деп ... Бұл ... ... ... ... ... ... ақша тек қана айналыс және
төлем құралы болып ... ... құн ... және ... ... болып
табылады деп санаған. Соңғы екi қызметтi құнсыз кеңестiк ақша бiрлiктерi
атқара алмайды. Қорлану құралы ретiндегi ... ... ... ... ... келуiн талап етедi. Ол бюджеттiк эмиссиялауға негiзделген
гиперинфляцияның барлық ақша ... ... ... ... ... Қаншалықты сырты сауданың дамуы iшкi айналымдағы
ақшалар мен ... ... ... ... ... ... талап ететiндiктен де, алтынға байланысты ұлттық валютаның тұрақты
бағамы болуы қажет. Алтынға валютаның еркiн ... ... ... ... ... ... ... алтын резервтерiн жинақтау қажет
деп санады.
Алтын қорының үш ролi болды:
• халықаралық есеп айырысуларды резервтiк қор ретiнде;
• iшкi ... ... ... реттеушi (мембанк алтынды шетел валютасымен
бiрге iшкi нарықтан сатып алып отырды);
• көзге көрiнбейтiн жағдайларға арналған сақтандыру резервi.
Червонец тарихқа “алтын” ... ... ... бұл ... боның мазмұны
патшалық он рубльдiң алтын мазмұнына сәйкес келуiнiң ... ... ... ... ... өзгерiссiз (1 червонец тең 1фунт стерлинке)
қалыпта ұстау мақсатында ”еркiн нарықта” алтынды және ... ... ... ... алып ... Мемлекеттiң нарықтағы алтын және шетел валютасына
деген сұраныс пен ... ... ... ... ... ... ... ол өз кезегiнде червонец позициясын нығайтуға, оның бағамын
арттыруға мүмкiндiк бердi.
Сонымен қатар, червонецтер ... ... ... де ... ... ... ... алу мұмкiндiгi, сондай-ақ червонецтегi
бағалардың тұрақтылығының қамтамасыз етiлуi, оған деген ... ... ... ... аясын кеңейте тұстi. 1.07.1923 ж. червонецтер
елдегi ақша ... 45%-ын ... Ең ... ... ... қорлану
құралы болып табылды. Валюталық нарыққа алтынның және шетел валюталарының
қатты құйылымы басталды.
1922-1924 жж. Ақша ... ... ... ... қағаз
ақшалардың орнына мыс монеталардың келуi таңғажайып нәрсе баға бердi. ... ... ақша ... ... қатаң орталықтандырып Ұлы
Отан соғысына тұрақты ақша жүйесiмен қадам басуға мүмкiндiк ... ... ақша ... Ұлы Отан соғысы елге-679 млрд. рубльге шығын
әкелдi, оның iшiнде әскери шығындар 551,1млрд.рубльдi ... ... ... ... ... пен ... тұтынатын тауарлардың
сатылу көлемiнiң аяқ асты қысқаруы мемлекеттiк ... ... Осы ... ... ... шығыстар өсе бастады. Оларды ... ... ... табыс салығына қоса әскери ... ... ... ... жанұялыларға салық және жалғыз басты азаматтарға
салынатын салықтар енгiзiлдi. Халық арасында мемлекеттiк займдарға ... ... және ... техникаларды құрауға ерiктi жарналар беру
жұмыстары ... ... ... халықтан барлығы 270 млрд. рубль
немесе мемлекеттiк табыстардың 25,4% ... ... ... ... ... ... жабылды. өндiрiс көлемiнiң қысқаруымен
айналыста ақша массасы ... Бұл ... ... ... көтерiлуiне әкелдi. Мемлекеттiк сауданың тұтыну ... ... ... ... ... ... тұтынатын тауарларды сатуда
карточкалық жүйе арқылы қол жеткiздi. ... ... алу ... бердi. Соғыстың зардаптарын жою үшiн экономика ... ... және оның ... алу ... ... ... болды.
өнеркәсiпте және ауыл шаруашылығында өндiрiс ... ... ... ... ... ... ақша ... жүргiзуге (КСРО
Кеңес министрлiгiмен БКП(б) ОК қаулысына сәйкес 1947 ж. 14 ... ... ... туралы және азық-түлiк пен өнеркәсiп тауарларына
карточкаларды алып тастау туралы” ) ... ... ... жаңа ақша
бiрлiктерi 1,3,5,10,25,50,100 номиналдық купюрлар ... ... ескi ... 1:10 қатынаста айырбасталынды. Бұндай жолмен
айналыста ақша массасы 10 ... ... ... ... ақшалардан
құтылды. Халықтың жинақ кассаларындағы 3000 рубльге 10000 ... ... ... ... 10000 жоғары 2:1 ... ... ... ... мен ... ақша ... ... бағаланбады.
Колхоздардың, кооперативтiк кәсiпорындардың және несиелiк мекемелердiң
шоттарындағы ақша қаражаты жеңiлдiк қатынаспен 5:4 ... ... ... қысқа мерзiмде 15-20 желтоқсан аралығында жүзеге
асырылды. Ол арнайы ұйымдастырылған айырбас ... ... ... ... металдық монета айырбасталуға жатпады және айналыста
номиналы ... қала ... ... ... ... үшiн ... ... жаңа ақшамен төлендi. Реформаның басты элементтерiнiң ... ... ... ... (1947 ж. ... ... 1948 ж.
бiртұтас 2%-дық займға конверсиялануы ... ... ... ... 3:1 ... айырбасталды. Ақша реформасын жүгiзуiмен
қатар, барлық азық-түлiк және өнеркәсiп ... ... ... ... тасталынды және карточкалық жүйемен салыстырғандағы нанның бағасы 10-
12% төмендедi.
Еркiн мемлекеттiк сауданың ықпалымен колхоз нарықтарындағы бағалар
төмендедi. 1948 ж. ... ... ... 41%-ға өстi. 1947 ... ... ақша жүйесiнiң түбiрiмен қайта құрылуын бiлдiрген жоқ. ... ... де, ... ... ... ақша ... ... Бұның сәл айырмашылығы сол, Мемлекеттiк банктiң билеттерi
червонец емес рубль ... ... ... ... ақша ... ... ... барлық қызметтерiнiң маңызын арттырды. Бұл реформа өз
кезегiнде бiрнеше рет ... ... бар ... пен ... ... ... тепе-теңдiктi сақтап қала алды.Бiрақ бұл елуiншi
жылдардың басында-ақ бөлшек ... ... ... ... ... ... Рубль бағамының жоғарылауы және оны 1950 жылы
алтын базасына ... 1947 ж. Ақша ... ... ... ... ... қол жеткiзген жетiстiктер және карточка жүйесiнiң
алынып тасталуы ... ... ... ... ... ... ... жол бердi. Жыл сайын бөлшек сауда бағаларының
төмендеуi басталды. Әдетте ол, 1948 ж. ... 1954 ж. ... ... ... ... ... ... бағасы 2,6 есе өнеркәсiп
тауарларының бағасы 1,9 ... ... ... де ... ... төлем қабiлетiнiң сұранысы, өндiрiстiң, әсiресе ауыл шаруашылығы
өндiрiсiнiң мүмкiндiктерiнен асып ... ... ... ... ... тежеу мақсатында хылқтың жүмыс ... ... ... ... ... ... ... және
дамытуға” арналған облигациялық займдарды төлеуге 10% ұсталып отырды.
Үкiмет рубльдiң бағамын ... ... ... көтеру және боны
алтын базасына өткiзу ... ... Оған ... ... шетел
валюталарына қатысты бағамы алтын базасында емес, қандай да бiр ... бар және ... ... ... ... базасында
белгiленiп келдi. Бастапқы ... ... ... анықтау үшiн база
ретiнде француз франкi қабылданған болатын, ... ... ... ... ... болды, ал девальвацияланған болатын. Бiрақ 1936 ж.
француз ... де ... ... ... ... ... түсiп
кеттi. 1937 ж. рубльдiң бағамын АҚШ долларының базында есептеу енгiзiлiп, 1
доллар=5 рубль 30 тиын болды. 1950 ж. 1 ... ... ... ... ... (баға масштабы) 0,222168 г таза алтынмен белгiледi. Осы
бекiтiлген алтындық құрамына байланысты рубльдiң шетел ... ... ... ... ... 5 ... 30 тиыннның орнына-1 доллар
(доллардың алтындық құрамы ол кезде 0,888671 г алтынды құрады) үшiн 4 ... жаңа ... ... ... фунт ... ... ... 14 рубль 84 тиынның орнына 11 рубль 20 тиын ... ... ... да шетел валюталарына қатысты бағам өзгердi. ... ... ... ... ... ... кейiнгi өзгерiстерi болған
жағдайларды КСРО ... ... ... енгiзуге тиiс болды. Шетел
валютасына қатысты рубль бағамының жоғарлануының зор маңызы бар. ... ... ... ... оның ... есеп айырысуларды
пайдалануын кеңейттi. 1961 жылғы деноминация Рубль бағамын алтын ... ... он ... iшiнде (1950-1960 жж.) елдiң ақша айналымы,
мемлекеттiк бюджеттiң мөлшерi, сондай-ақ өндiрiс, ... ... ... ... ... тыс өстi. ... қызметтердiң көптеген көрсеткiштерi
жұздеген миллиардтармен және триллиондармен бейнелендi. Осындай ... ... ... ...... ... және ... жұмысын қиындатып жiбердi. Баға масштабы өте ұсақ болып қалды.
Сондықтан да үкiмет баға масштабын 10 есеге iрiлендiру, ... ... ... және ... ... ... ... туралы шешiм
қабылдады.
1961 ж. қаңтарынан бастап, айналысқа жаңа ... ... ... шығарылды: 1,3,5 қазыналық билеттер мен 10,25,50 және ... ... банк ... ... ... ... 50 ... монеталар. Ескi үлгiдегi ақша билеттерi және монеталар жаңа
үлгiге 1:10 арақатынасымен ауыстырылды. 1,2,3,5 ... ... ... ... ... ... қала бердi. Айырбас 3
ай iшiнде 1961 ж. 1 қаңтарынан ... 1 ... ... ... ... Сондықтан да 1961 ж. I тоқсанында айналыста ескi және
жаңа ақшалар қатар жұрдi. ... ... ... 1:10 ... ... ... осындай арақатынаста тауарлар мен қызметтер
бағасы, жалақы тарифтерi, зейнетақы мөлшерi ... ... ... ... және т.б. ... ... iрiлендiру ақша есебiн және олардың техникалық қызмет
көрсетуiн жеңiлдеттi. Ақша билеттерiнiң пiшiндерi ... ... Ақша ... ... ... болып келуi, оларды айналыста
қолайлы еттi. Баға масштабын iрiлендiрумен бiрге рубльдiң алтынды құрамын
көтердi және боның ... ... ... ... ... ... асты.
1961 ж. 1 қаңтарынан бастап, рубльдiң алтындық құрамы 0,222168 г ... ... ... ... ... жаңа ... ... рубльде
бейнеленген алтынның ресми дүниежүзiлiк бағасын ... ... ... ... ... ... арасындағы күрделi қайта
есептеулердi қалыпқа келтiрдi.
1964 ж. Экономикалық ... ... ... ... 19914ж. ... ... ... көмек кеңесiне мүше
елдердiң арасында көп жақты ... есеп ... үшiн ... бiрлiгi-аудармалы рубль енгiзiлдi. 1993 ж. 23 шiлдесiнде ... ... ... жж. ... ... ... ... 1992 ж.
5000 жән 10000 рубльдердi айналыстан бiр апта берiлдi. Айырбастауға 35 ... ... ... ... Республикасы Президенттiң Жарлығымен екi кұн өткен соң
айырбас мерзiмi 1993 ж. 1 ... ... ... ... ... шегi ... 100 мыңға дейiн ұлғайтылды. Ресейдегi ақша реформасы ескi ... ТМД ... оның ... Қазақстанға қарай жаппай ығысуына жол
бердi. 1992 ж. ... ... ... ... ... ... рубльден күдер үзiп, өз ... ... ... фирмасымен шарт жасалды. Сөйтiп, 1993 ж. 1, 3,5,10,25,50 және
100 теңгелiк ақшалар Қазақстанға ... ... ... ... 18 ... ... ж. 12 ... Қазақстан Республикасының Президентi Н.Ә.Назарбаев
”Қазақстан Республикасына ... ... ... ... Жарғыға қол қойды.
Осы жарғымен 1993 жылы 15 қарашада сағат 8-ден бастап ұлттық валюта-теңге
енгiзiлдi.
КСРО Мембанкiнiң және ... жж. ... ... қазыналық және
банктiк билеттердi айырбстау 20 қарашада сағат 18-де аяқталды. ... ... ... ... мен мiндеттемелердiң теңгеге
айырбасы 1 теңге үшiн 500 ... ... ... ... ... Республикасының 16 жастан асқан барлық азаматтары 100 мың ... ақша ... ... Айырбас бiр рет қана жүргiзiлiп, ол ... ... ... 100 ... ... ... арнайы жеке бет шотына
аударылып, оны 6 ай мерзiм iшiнде пайдалануға ... ... ... ... шығу ... ... ... Лимиттен асқан қаражаттардың
шығу тегiннiң заңдылығын арнайы құрылған комиссия тексердi. Комиссияның
шешiмi бойынша бұл қаражаттар ... ... ... 15 ... ... ... аралықта халық теңгемен және рубльдермен де есеп айырыса
алды. Сондықтан заңды тұлғалармен, сол сияқты бөлшек ... ... ... ... ... ... көрсететiн тұлғалардың ақшалай түсiмдерi
кұнделiктi қабылданды: ... ... ... ... ... 1993 ж. ... ... орташа шамасынан аспайтыны сомада, 1,3 коэффициентке түзетiлген
шамада қабылдады. Кәсiпорындардың баланстарындағы ... ... мен ... екi күн ... (15-16 ... ... ... ақшаны айырбастау және активтер мен ... ... ... ... ... ... жүргiзбедi. Қазақстан
Республикасы Ұлттық ... ... ... бағамын: 1 доллар=4 теңге 70
тиын шамасында белгiледi. Келесi ... ол ... өсiп ... Соған сәйкес
баға мен жалақы да өстi.
Инфляцияның өсуi бiршама iрi ақша ... ... еттi. 1994 ... ... және 2000 ... ... ... шығарылды. 1995
ж. ұсақ тиындар бiртiндеп айналысатын шығып қалды, олардың ... ... ... ... ... монетелар шыға бастады. Сонымен
қатар, Абай Құнанбайұлы жүз жылдық мерейтойының құрметiне 100 ... ... ... 1995 жылдың аяғында ”Жiбек ... ... ... ... төрт ... монеталар шығарылды. Жалпы салмағы 57,24
г құрайтын жиынтығына 1,2,5 және 10 мың ... ... ... кiрдi.
Жиынтық 816 доллар тұрды. Сонымен Қазақстан теңгесi соңғы ... ... ... болып қана қоймай, еркiн алмастырылатын валюталарға шексiз
айырбасталады және бiршама тұрақты ... ... ... ... ... ... енгiзiлуi, әрi қарай оның сыртқы
және iшкi тұрақтылығын қамтамасыз етудi талап етедi.
Ал ендi осы ... ... ... салыстырып, олардың
ерекшелiктерi мен кемшiлiктерiн бiз келесi ... ... ... ақша реформаларына талдау
|Ақша |Реформаға |Реформаның ... ... ... ... ... |нәтижесi. |
|жүргiзiлген|жағдайлар. | | | ... | | | | |
|1 |2 |3 |4 |5 |
| ... |Екi ... |Екi ... |Мыс ... ... ж. |тапшылығы |жүргiзiлуi |қосарлы ... |
| | ... ... | |
| | ... тұрақты | | |
| | ... ... | | |
| ... ... ... ... ... |Рубльдiң шығуы,|
|1947 ж. |зардаптарын |конверсиялануы. |бағаларын ... |
| |жою, ... | ... ... |
| ... | ... ... |
| | | | ... |
| ... ... ... ... ... ... ж. |ақша |құрамының ... ... |
| ... ... г. таза ... |алтындық құрамы|
| ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... | |пайдалануын |
| | ... | ... |
| ... ... ... ... |Ақша есебi ... ж. ... ... және ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... көтердi. |жоғарылауы. |көрсетуiн |
| | | | ... ... ж. |Ескi ... төл теңгенiң|Ақшаны |Тұрақты төлем |
| ... ... ... ... |
| ... ... |аз уақыт |айналымға |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... | |
| ... ... 11 | | |
| | ... | | |
| | ... бар. | | ... ТМД ... ақша реформалары.
КСРО құрамынан бөлiнiп шыққан әрбiр мемлекет өз бетiнше ақша реформасын
жүгiзуге бет бұрды. Оның ... ... мен ... орын ... ... ТМД ... ... ортақ нәрсе ол-елдегi экономикалық
жағдайдың нашарлығы едi. 1991 ж. 23 ... ... бiр ... ... де шек қою ... ... тек қана ... банктерi арқылы
тұрғылықты жерiне байланысты айына 500 ... ... ... ... ол ... төл ... ... қысылды. “Павловск” реформасы
нәтижесiнде айналыстап 8 млрд. рубль алынып тасталып, оның ... ... ... ... ... бұл шара ... ... алу
қабiлетiнiң ұлғаюына әсер етпедi. Бағаның жiберiлуi ақшалардың ұстамсыз
өсуiнде байқалды. Қайта құру ... ... ... ... ақша ... өсуi ... ... Тауарлар мен азық-тұүiктер
көбiне шетелден сатып алынды. Бұл үшiн қажеттi валютадағы 1,63 млрд.доллар
сомасын ... ... ... 1989 ... 1990 ж-234 ... нақты ақшаның
эмиссиясы 25 млрд. рубльдi құрады, бұл ... жж. қоса ... кем. ... ақша ... бос ... нарығына сәйкес келмедi.
1991 ж. қаңтарда “1961 жылғы 50 және 100 ... ... ... КСРО Мембанкiнде төлем ретiнде қабылдауды және олардың айырбастау
тәртiбiн тоқтату мен азаматтардың салымдарынан қолма-қол ақша берудi шектеу
туралы” Президенттiң ... мен КСРО ... ... Қаулысы
қабылданды. Айналысқа 1991 жылы шығарылған жаңа купюролар енгiзiлдi жеке
тұлғаларға ақшаны жаңа ақшаға айырбастауға үш күн ... ... соң ... ... ... ... кезеңде, ТМД-ға
кiрмейтiн елдердi қоса алғанда, тәуелсiз мемлекеттер аумағында айналыста
жүре бердi. Әртүрлi себептерге байланысты, ең бастысы, жаңа ... ... ... ... тез қалыптасып үлгерген заңдармен
экономиканың социалистiк директивтi үлгiсiнен нарыққа өту мүмкiн еместiгiне
байланысты бiртұтас валютаны ... ... ... ... КСРО ыдыраған
соң ақшаны дезинтеграциялау процесi өте кұрделi ... және ... ... ... ұлттық валюаталарын енгiзуiмен аяқталды.
КСРО республикаларының егемендiгi ... ... ... 15 ұлттық
банктер бiр-бiрiне тәуелсiз түрде орталық банкттер ролiн атқара бастады.
Мұндай салдардың ... ... ... жатты. Мәселен Украина
Ұлттық Банкi 1992 ж. маусымда несие беру ... ... ... ... есеп ... ... Бұл ... ТМД
елдерiнiң көптеген орталық банктерi ... ... ... рубльдi
шығаруда монокомитетке айналғанымен де кейбiр КСРО-ң бұрынғы республикалары
өздерiнiң iшкi тұтыну нарығын басқа ... ... ... ... өздерiнiң валюталарын айналысқа шығаруға тырысты.
Мұндай жағдайлар Украина, ... ... және ... ... ж. шiлде айында Орталық банктердiң корреспонденттiк шоттарындағы
ақша ... ... және ... мен ... ... ... ... күнделiктi екi жақты өзара есеп ... ... ... енгiзiлгенде ғана бұл iс ... ... ... ... әкелiп соқтырады. Келесi қадам-меншiктi валюталардың
1993 ж. ... ... ... ... мен Беларусь мемлекеттерiнде өз
ұлттық валюаталарын енгiзе бастады. 1993 жылы маырда Қырғызстан, тамызда
грузия өз ұлттық валюталарын енгiздi.Бұл ... ... ... енгiзiлгендер
қатарында (1995 ж. Тәжiкстанды қоспағанда) Түркiменстан, Өзбекстан,
Армения, Молдава және ... ... Бұл ... тобы ... аймағын Ресей
орталық банкiнiң 1993 ж. рубльдiк банкноталарды ... ... соң ... ... ... елдердiң, боның қатарында Қазақстанның
рубль аумағын қалпына келтiруге деген ұмтылысынан еш ... ... ж. 9 ... ... ... ... ... “Рубльдi ресми
төлем құралы ретiнде пайдаланатын мемлекеттердiң бiртұтас ақша ... ... ... және валюта саясаты туралы”, соңынан 1993 ... алты ... ... рубль аумағының жаңа типiн құру
туралы келiмдерi жасалды. Бұл ... ... ... екi ... ... ... тек қана ... аяқталып қоймай, бұрынғы ... ... ... ... шараларын
жүрiгзудi созып жiбердi.
1991 ж. КСРО ыдырағаннан кейiн Қазақстан ТМД-ң басқа мемлекеттерiмен
бiрге “рубль аумағында” қала ... 1992 ж. ... ... ... ... ... элементi ретiнде ... ... ... ... атап көрсетiлдi. 1992 ж. маусым айында алғаш рет ресейлiк
5000 рубль, ал кейiннен 10000 және 50000 ... ... ... ... және одан ... жерлердегi айналыста ақшаның үш
түрi: 1961-1991 ж. кеңес ... 1992 ж. ... ... ... ... ... ... ақшалары, 1993 жылдың
бiрiншi жартысында ... ... ... ... ж. 23 ... ... Орталық банкi 1961-1991 ж.ж. кеңес
ақшаларының белгiлерiн, ... 1992 ж. 5000 және 10000 ... алу ... ... ... ... ... бiр апта
берiлдi. Айырбастауға 35 мың рубльден аспайтын сомалар жатты.
2.3 Қазақстан Республикасындағы ақша саясаты.
Төл валютамыз ... ... ... ... ... ұстанған
саясаты бүгiнгi кұндермен салыстырғында жер мен көктей, бiр-бiрiне мүлдем
ұқсамайды. Оңтайлы ақша ... ... ... елiмiзде бүгiнде
теңгемiздiң тұрақтылығы артып отыр, теңгедегi салымдардың мөлшерi артты. Ал
осы ақша несие саясатын ... ... ақша ... ... шолу ... ... нәтижелерiне шолу жасайық.
Пайыздық саясат-ақша несие саясатының ... бiрi ... ... банк ақша ... ... пен ... ... ұсыныстың инфляция
деңгейiнiң жалпы жағдайларын және инфляциялық ... ... ... ... ... мөлшерлемесiн бекiтедi. ұлттық банк
өзiнiң пайыздық саясатын мемлекеттiң ақша несие ... iске ... ... пайыздық мөлшерлемесiне әсмер ету үшiн қоланады. Қайта
қаржыландыру ... ... ... ... банк пайыздық
мөлшерлемесiн анықтау ... ... банк ... ... оң ... түрде ұстап тұру мүдделiгiн ескередi.
Теңгенi айналысқа енгiзгеннен кейiнгi пайыздық саясаттың негiзгi мақсаты-
теңгенi несиеге деген ... ... ал ... ... ақша массасының
өсiм қарқынын азайтатын, сәйкесiнше инфляцияны төмендетудi қамтамасыз
ететiн ... ... ... Жоғары пайыздық мөлшерлемелер, дәлiрек
айтқанда, пайыздар үшiн төлемдер шығындарды ... бiрi. Яғни ... ... ... нәтижесiн қандай да бiр анықталмаған болашақта емес,
уақыт аралығында беруi керек.
Қазақстандағы жоғары ... ... ... ... ... ... келесi бiр факторға –шетел валютасына деген шектен тыс
сұранысты азайту шаралары ... ... ... кейiн жарты жыл
iшiнде валютаның бағамдық айырмасы есебiнен ... ... ... ... ... iрi ... қысқа мерзiмдi капиталының қарыздық
нарықтан елiмiздiң валюта нарығына ағылуына жол ... ... ... ... сыртқы құнының көрсеткiштерi мен қарыздар бойынша
пайыздық мөлшерлемелер және бағалы қағаздар бойынша ... ... ... iшкi ... ... ... қатынастың
бұзылуы ұлттық валютаның тұрақтылығына керi әсерiн тигiзедi.
Ұлттық ... ... ... ... ... өзгеру
динамикасы –1994 жылы қаңтар-ақпан айларында 270%, ал ... 300% ... ... айырбас бағамының тұрақтануы мен
инфляцияның төмендеуiне байланысты 1994 жылдың ... ... ... ... ... 280%-ға дейiн төмендеп, ай сайын азайып
отырды. 1994 ... ... ол 230%, 1995 жылы ... 1996 ... -30%, 1997 жылы -24% ... ... барлық түрлерi бойынша пайыздық мөлшерлемесiнiң
деңгейi ... ... ... ... ... бойынша индикативтi
анықталады. Сауданың түрлерi бойынша төленетiн пайыздық ... ... ... себептермен ерекшеленедi. Олардың арасынан мыналарды бөлiп
көрсетуге болады: қарыз мерзiмiнiң әр ... ... ... ... ... және пайыздық мөлшерлемiсiнiң өзгеру
мүмкiндiгiмен ... ... ... қазыналық мiндеттемелер бойынша пайыздық мөлшерлемелер сауда
мәнiне сай келедi. Жалпы барлық нақты нарық ... ... ... ... ... оң ... ие ... Ұлттық Банкiнiң ноталы және
қазыналық вексельдер бойынша табысы ұлттық банкiнiң ... ... ... ... ... Бұл ... қазыналық мiндеттемелер және
ұлттық банкiнiң ноталарының пайызды және қарызды төлеу несиелерге қарағанда
үлкен сенiмдiлiгiмен түсiндiрледi.
Резервтiк талаптар. Банктерге берiлетiн несиенiң көлемiн ... ... өз ... ... төлей алмау тәуекелiн төмендету және
банктердiң акционерлерi мен салымшыларының мүдделерiн ... ... банк ... талаптар механизмiн қолданады. 1993 жылы 1 қаңтарда
енгiзiлген “Қазақстан Республикасының коммерциялық, кооперативтiк және жеке
банктердiң қызметтерiн ... ... ... ... ... ... норматив 18-20% көлемi қарастырылған. Бұл ереже 1994 жылы мамыр
айына дейiн қызмет еттi, осы жылдан бастап ... ... ... ... ... ... ... мiндеттемелер бойынша 15%-ға дейiн
төмендедi. Банктердiң мiндеттi резерв нормативiнiң көбеюi, 1994 жылдың
бiрiншi ... ақша ... тез ... ... ... жылы 1 қаңтарда ақша массасының көлемi ақша ... 1,61 ... 1994 ... 1 ... бұл ... 2,21, ал шiлдеде-3,1 есеге жеттi.
Ақша-несие саясатының осы ... ... ... және ... ... ... қабiлеттiлiгiн бағалауына ... ... ... 1994 ... 1 ... ақша ... ... 1,66
деңгейге азайтылды. 1995-1996 жылдар арасында ақша мультипликаторы 1,8-1,9
деңгейге дейiн сақталынды.
Банк резервтерiнiң шамадан тыс өсуiне байланысты ... ... ... қаражаттар) резервтiк талаптардың мөлшерiн азайтып
қана қоймай, сонымен қатар, ... ... ... ... пайда болды. Яғни экономикалық ... ... ... ... ... ... резервтi
талаптардан кем болмау керек едi. Ал 1995 жылы ... ... ... 1996 жылы-15%-ға дейiн төмендедi.
Ұлттық банк орташа айлық қалдыққа ... ... ... шоты ... төлейдi (резервтiк талаптан аспайтын).
Резервтер ... ... ... резервтiк талаптардың жоғары болу
жағдайында несиелер және тартылған депозиттер бойынша банктердiң ... ... ... азайту қажеттiлiгiнен туындайды.
1995 жылдың басында жалпы банктер арасында баламалы резервтерден
құрылған банктердiң үлес салмағы ... ... ал жыл ... ... 13,5%-ы ... талаптардың орындалуын бұзды. Мұндай
банктерге айып-пұл ... ... ... ... ... мiндеттi резервтер деңгейiнiң тым жоғары
болуы қаржы ... ... ... ... ... ... резервтердiң минималды нормасының үлкеюi несие ресурстарының
экономикаға құйылуына кедергi жасайды. Бұдан ... ... ... АҚШ-та және Германияда қолданылады.
АҚШ-та мiндеттi резервтер сомасы банктiң категориясына, депозиттiң
мөлшерiне, түрiне байланысты. Ол ... ... ... ... ... сақталынады, артық резервтер ... ... ... ... яғни АҚШ-та ақша нарығында ең негiзгi
процесстерiнiң бiрi ... ... ... ... құрайды. АҚШ-тағы
банк үұйесiндегi резервтерiнiң басты ролi ... ... ... бақылау болып табылады. Банктердiң Федералды Резерв жүйесiнiң
(ФБЖ) Басқарушылар ... ... ... резервтер көмегiмен,
коммерциялық банктердiң ... ... әсер ... Оның ... ... артықшылығын немесе ... ... Бұл ... ... несие көмегiне қаншалықты жағымды әсер ... ... ... ... iскерлiк белсендiлiгiнiң
ауытқуын болдырмауына мүмкiндiк болады. Осындай жанама жолмен коммерциялық
банктiң несиесiн бақылау құралы сияқты ... ... ... ... көзi ... бұлар тек салымшыларды қорғайды деп
есептедi (Кэмпбелл Р.Макконелл, Стэнли Л.Брю).
ФРЖ ... ... ... ... ... ... жиi
төмендетуге дейiн барды, сөйте отырып iскерлiк белсендiлiктiң ... ... ... ... ФРЖ ... ... ... көтерiп отырды.
Ақша-несие қатынастарын мұндай бақылау және реттеу ... ... ... және есеп мөлшерлемелерiнiң өзгерiсiне қарағанда
сирек пайдаланылады.
Несие операциялары ұлттық банкi пен ... ... ... арасындағы, 1994 жылы қаңтар айындағы меморандумына
сәйкес ұлттық банк несиенi үш ... ... ... бередi. Директивтi
несиелер үкiмет белгiлеген басымдықтар ... ... ... жабу үшiн ... ... ... және ... аукциондар
арқылы банктерге берiлетiн несиелер. 1994 жылы ... ... ... банк ұсынған (27,5 млрд.теңге) несиелердiң 75%-ы несиеге
берiлген. Сонымен бiрге, бюджеттiң кiрiсiне ... ... және ... ... ... үшiн төлемге аударылған. Бұл таза
төлемдер ... ... 17% ... ... ... ... қиын жағдай пайда болды. Сондықтан бұл
несиелердi қайтару бойынша жұмыстарын тоқтатты, олар несие ... ... ... деп ... ... ... ... министрлiгi
және Экономика министрлiгiнiң рұқсаты ... ... ... ... ... ... ... Нәтижесiнде 4,6
млрд.теңгеден (қайтарылуы мiндеттi сомадан) 1994 жылы 1,8 млрд.теңгесi ғана
қайтарылды.
Сөйтiп, банк жүйесi ... ... ... жоқ ... ... олар банк несиесi есебiнен бюджет дотациясын жасады, ... ... жүгi ... ... ... мен ... ... пайдаланусыз басымдылық салалардың
кәсiпорындарының қаржы мәселесiн шешудiң сәтсiз аяқталуы нәтижесiнде 1995
жылдың ақпанынан бастап, диретивтi несиенi ... 1994 ... ... ... ... ... мен ... талаптарын
республика iшiндегi шаруашылықаралық есепке алу ... ... ... ... ... ... тағы бiр рецидивi болып шықты. Есепке
алу нәтижесiнде өткен ... ... ... ақша ... оның ... ... қарағанда 40,6%-ға, ал көкек айында-56,4%-ға өстi.
Төлемсiздiктi шаруашылықаралық есепке алу арқылы ... бiр ... ... ... ... ... айналым қаражаттарын
жоғалтуға әсер ететiн факторды-бағалардың өсуiн ынталандырды. Ақша-несие
саясатының бұл ... ... ... ... ... Оның ... ... жұмыс жасайтын клиринг алу керек және ол ... ... ... ... ғана ... ... шешуге мұмкiндiк бередi.
Үкiметтiң несиелеу көлемi әрқашан бюджет тапшылығының ... ... ... ... ... жабу мұмкiндiгiмен анықталды. Қаншалықты бюджет
тапшылығы жоғары болса, солғұрлым несие ... ... ... да, он ... ... етедi. Сөйтiп үкiмет оған ... ... ... мән ... ... ... сыртқы қарыздар
және үкiметтiң бағалы қарыздары жатады. Ұлттық банк 1994 жылы көкек ... ... ... ... ... ... өткiзгенде
Қаржы министрлiгi бастапқы үш айда сату көлемiн 1,5-2,3 млн.теңгеден, 1994
жыл желтоқсан айында-171,7 млн., ал 1996 жылдың маусымында ... ... ... ... баға 1994 жылы ... ... 1996 жылдың
ортасында 92,92%-ға дейiн өстi. Аукциондық несиелер 1 айдан 3 айға, кейiн
6 айға ... ... ... ... ... жаңалығы-Банкаралық қаржы палатасы
ұйымдастырған банкаралық несиелердi сату ... 1995 жылы ... ... ... ... ... беру ... басталды. Аталған
несиелердiң көлемi үлкен емес, бұлай болуы ... ... ... ... бұл ... өте қажеттi жағдайларда ғана қолданады.
1995 жылы орталық несиелер бойынша банктердiң қарыздарын қайта құру
процесi басталды, бұл ... ... ... ... жж. ... ... ... мен пайыздың өсуi тұрiндегi қарыздардың
көбеюi және жиналуы ... ... ... ... керi ... ... ... төлем жағдайына және есеп айрысу тәртiбiне ықпал
еттi.
Ашық нарықтағы операциялар. Бұны ... ... ... ақша ... реттеу мақсатында бағалы қағаздарды сату-сатып алу ... ... ... Бұл ... коммерциялық банкiлердiң
өтiмдiлiгiндегi және несиелiк ... ақша ... ... ... ... ... мағынасы мынадай, Орталық банкiнiң ақша эмиссиясын
тоқтату және банктердiң несиелiк экспансиясын шектеу ... ... ... ... бұл ... ... ... банктердiң резервтiк
шоттарынан белгiлi бiр соманы есептен ... ... ақша ... ... ... ... үшiн ... банк керi операциясын жұргiзедi-
бағалы қағаздарды сатып алып, оның ... ... ... ... Осылармен Орталық банк ашық нарықтағы (өзiнiң) операцияларымен
банк жүйесiндегi өзiнiң өтiмдiлiгiн ... үшiн ... ... ... ... сонымен бiрге айналыстағы ақша массасының көлемiн
ретейдi. Егер бағалы қағаздар Орталық банкпен алдын-ала дараланған ... ... онда ... банк ... ... ынтаалндыру үшiн және
сонымен олардың несиелiк қабiлеттерiн төмендету үшiн ... ... ... ... банк ... ... ... алған кезде коммерциялық банктердiң
минималды резервтер мөлшерiн көбейтiп, клиенттермен активi ... ... ... ... яғни ... ... үлкейедi. Орталық банк коммерциялық банктерге бағалы қағаздарды
сатқан кезде олардың резервтегi қаражаттары азаяды, ал банктердiң ... ... ... ақша ... ... Мiне, сөйтiп Орталық
банк коммерциялық банктерге операциялары арқылы айналыстағы ақша массасының
көлемiне, коммерциялық банктердiң резервтерiне, олардың несие қабiлеттерiне
әсер етедi.
Ұлттық банк ашық нарықта ... ... ... ... ... тiкелей немесе қайтарымды болуы мүмкiн. Тiкелей операция
коммерциялық банктерге ... ... ... түрде сату немесе сатып
алу түрiнде сипатталады. Қайтарымды операциясының мағынасы кемидi. Орталық
банкпен бағалы ... сату ... ... алу ... ... ... түрде алдын ала белгiленген бағам бойынша орындалған
операцияға керi операция жүргiзiлуi керек.
Аукционды ... бiр ... бiр ... ... бұл Орталық
банктiң бағалы қағаздардың жаңа партиясын сатып алу күнi мен алдында сатып
алынған бағалы ... ... ... күнi сәйкес келуi үшiн жасалады.
Бұның ... ... банк ... операция арқылы коммерциялық бантердiң
несиелiк мүмкiндiктерiн реттеу мақсатында жүргiзедi. Егер ... ... ... ... бағалы қағаздарын қайта сату көлемi жаңа ... көп ... ... несие ресурстарының мөлшерi шектеледi және
керiсiнше.
Орталық банк ашық нарықта операцияларын ... ... ... ... ... көлемiнiң кеңеюiне байланысты жүйесiз жүргiзедi.
1995 жылдың ортасынан бастап, ұлттық банк ... жеке ... ... ... ... бойынша жұмыс жүргiзе бастады. Осыған орай,
ол-386,6 млн.теңгенi құрады, сәйксiнше айналым мерзiмдерi әр ... ... ... айналымында болғын жалып сомадағы
ұлесi 6,8% құрады.
Ақша ... ... ... ... ... ашық нарықта операцияларды
пайдалануға бағалы қағаздардың жеткiлiксiз “портфелi” жол ... ... ... ... ... ... алу операциялары
көбiнесе екiншi реттегi нарықты жандандыру мақсатында жүзеге асырылады.
Егер, оның даму динамикасы бойынша ... ... ... ... ... ... ... тұрде реттеудiң басты құралына ақша агрегаттары
бойынша мақсатты бағдардан шығатын, ... ... ... ... ... ... ... операциялар арқылы өтiмдiлiктi қамтамасыз ету
саясаты. µлттық банкiнiң валюталық нарықтағы интервенциясы жалып ақша-несие
саясатының ... ... ... ... ... ... валютасын сату, егер
ақша базасының өсiмi ... ... ... ... ... ... ... 1995 ж. жағдайлар көбiнесе ақша массасының өсiмiн
стерилизациялау және теңгенiң ... ... ... ... ... ... ... кейбiр айларда таза шетел активтерiнiң өсiмi үкiметке
берiлген таза несиелер өсiмiне қосарланды, ... ақша ... ... ... ... ... деңгейлi банктерiне беретiн несиелерiнiң
азаюы және ұлттық ... ... ... ... ... ... Осы
кезеңдерде валюта бағамының саясаты ақша массасын реттеу саясатымен қарама-
қайшылықта болды. Теңгенiң ... ... ... ұлттық банкiнiң
қатысу дәрежесiнiң төмендеуi бұл ... ... ... бiр ... ақша ... валюталық интервенцияларының әсер ету
тиiмдiлiгiн төмендеттi.
Ал ендi ... ... ... ... ... тоқталайық.
2004 жылы осы саладаға елеулi өзгерiстiң бiрi 2004 ж. 1 ... ... ... ... мен қаржы нарығын бақылау мен реттеу бойынша
агенттiктiң қызметi. Ұлттық ... ... ... ... ... басты
бағытының бiрi ақша-несие саясатын Европалық одақ стандартарына жақындату
болып табылады.
2004 ж. 1 қаңтарынан ... ... мен ... ... ... ... туралы” заңына сәйкес µлттық банктiң басты мақсаты ҚР-дағы
баға тұрақтылығын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... үшiн ... банкке келесiдей мiндеттер ... ақша ... ... ... және ... ... ... қызмет етуiн қамтамасыз ету;
2. валюталық бақылау мен реттеудi жүзеге асыру;
3. қаржы жүйесiнiнiң тұрақтылығын қамтамасыз ... ... ... ... ... мақсаттары мен мiндеттерiн бұлай айқындау ұлттық
банктiң жариялаған Евро одақ стандарттары мен инфляциялық таргетирлеу
принципiне өткенiн анық ... ... ... ... ... ... ”болашаққа бағдарлануы”. Бұл жақын жылдардағы ақша-несие саясатының
негiзгi параметрлерi оның ұзақ және қысқа кезеңдегi инфляцияға ... ... ала ... ... ... ... бойынша мақсатты көрсеткiштер үшiн ұлттық банктiң
жауапкершiлiгiн арттырады.
Көптеген елдер ... ... ... ... ... ... ... мақсатқа жету жауапкершiлiгi күштi жағдайда
инфляция бойынша бағдар ретiндегi тұтыну бағасы ... ... ... ... инфляциялық тенденциялар негiзгi бағыттарын көрсететiн
индекстердi қарастырады.
2004 жылдан бастап ... Банк ... ... ... ... ... қарап бекiтедi. Қазiргi кезде ұлттық банк Үкiметпен
және статистика ... ... ... ... инфляцияны есептеу
әдiстемесiн және жұмыс iстеуде.
2004 жылға ақша несие саясатының негiзгi мақсаты орташа жылдық
инфляцияны 4%-6% ... ... ... несие саясатының жаңа ережелерiн дұрыс жүзеге асыру үшiн
ұлттық ... ... ... ... ... ... қабылданды.
Бұлар: ашық нарықтағы операциялардың банк өтiмдiлiгiн реттеу, ұлттық
банктiң бағалы қағаздар ... ... және жаңа ... ... ... Қазiргi кездегi ақша реформаларын
жетiлдiру
мәселелерi.
1. Ақша–несие саясатының негiзгi көрсеткiштерiн болжамдау.
Өткенге қарап оның жеткiзген нәтижелерiн талдай отырып, бiз ... ... ... Осы ақша айналымдағы басты рольдi атқарушы ұлттық ... ... өз ... ... ... ... отыр. 2004 жығы
ақша-несие саясатының негiзгi мақсаты базалық инфляцияның ... ... ... ... ... ... саясатының негiзгi көрсеткiштерi: инфляция, есеп
ставкасы, жалпы валюталық резерв, ақша ... ақша ... ... ... депозиттер бойынша сыйақы ставкiлерi.
Ақша несие саясатының басты бағыты инфляциялық таргетирлеу прицнипi ... ... мен ... валюталық резерв көрсеткiштерiнен инфляция ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасындағы
валюталық бақылау мен реттеудi өзгертедi. ... ... ... ... қозғалысына байланысты кейбiр валюталық операциялар
шеңберiн кеңейту немесе ... бас ... ... ... ... ... банк жүргiзетiн ақша-несие саясаты заңда
белгiленген боның негiзгi мiндетi-теңгенiң iшкi және ... ... ету ... ... ... саясатының негiзгi мақсаты инфляцияны 4-6% деңгейiнде, ал 2007
5% деңгейiне жеткiзу болып отыр. аталған инфляциялық таргетирлеу ақша ... ... ... ... инфляция деңгейiнiң ролiн арттырып,
айырбастау курсының ... ... ... жағдайда ҚР ұлттық банкi еркiн айырбас курсы режимiн ұстанып,
курстың өзгерiсiнiң сыртқы ... ... ... ... Мұның
өзi сыртқы рыноктарда ... ... ... ... ... ... жасайды.
Ұлттық Банктiң алтын валюталық активтерi 2004 5,9% ... ол ... ... 11% жоғары болмақ. Ақша несие саясатының негiзгi ... ... да ашық ... операциялар вексельдермен ... ... ... ... Банк ашық ... операцияларға басым күш
салатын болады. Ашық нарықтағы ... мен ... ... есептеу
операцияларының көлемiнiң артуы µлттық банктiң, есеп ставквасының және РЕПО
операциялары бойынша реттеушi ролiн күшейтедi деп күтiлуде. Ақша ... 2004 жылы 12,9% (268 ... ... ... ... ... өсу күтiлуде,
ол үш жыл ... 53-55% ... Бұл ақша ... өсуiн
мультипликациялайды 2004 ж.-16,6 (1008 ... ... ... ... 75-77% ... ... ... бiрге µлттық Банктiң
офециалды есеп ... ... жеке ... жедел салымдары
бойынша сыйақы ставкасын 2004 ж.-10,5% жылдық мөлшерiнен 2007 ... ... ал ... ... ... несиелерi бойынша 2004 ж.-
15% жылдық мөлшерiнен 2007 жылы 13%-ке төмендетiледi деп ... ... бiз ел ... ... баға беру
мүмкiншiлiгiн көрiп отырмыз.
Жалпы алғанда банк ... ... ... ... оның үлес салмағы
артып ... ... ... да саны ... ... ... өсуi үшiн пайдасы соғұрлым көп болатыны сөзсiз.
Ал алтын валюталық резервтiң артуы елiмiздiң экономикалық өсуiнiң,
тұрақтылығының ... ... ... ... бiз ... кестеден көруiмiзге болады.
Ақша несие саясатының 2004-2007 ж. негiзгi көрсеткiштерiн болжамдау Кесте-
2
| |2004 |2005 | | |
| | | |2006 |2007 ... ... бiр |4-6 |4-6 |4-6 |4-5 |
| ... | | | | ... ставкасы |Орташа бiр |5-7 |5-7 |5-7 |5-7 |
| ... | | | | ... ... |Млн.АҚШ |2990 |3088,6 |3100,6 |3109,6 ... ... ... |3,3 |3,7 |4,0 |
| ... | | | | ... ... ... |268 |309,8 |317,3 |321,6 |
| ... %-гi |12,9 |15,6 |18,4 |20 |
| ... | | | | ... ... ... |1008 |1124 |1290,2 ... ... %-гi |16,8 |20,0 |28,0 |17,0 |
| ... | | | | ... ... ... |788 |972,4 |986,6 |1001,5 ... ... %-гi |17,5 |23,4 |25,2 |27,1 ... |өзгерiсi | | | | ... банк ... |866 |972,4 |986,6 |1001,5 ... ... %-гi |20,8 |23,4 |25,2 |27,1 |
| ... | | | | ... тұлғалардың | | | | | ... ... | | | | | ... бойынша| | | | | ... ... | |10,5 |9,5 |8,5 |7,5 ... ... | | | | | ... ... | | | | | ... теңгелiк | | | | | ... ... | | | | | ... ... | |15 |14 |13,5 |13 ... ставкасы, % | | | | | ... ... ақша ... ... ... 2007 ж. валюталық
қатынастарды толық либерализациялауға қол ... деп ... ... ... ... ... қаржы нарығының өсуiне, қаржы
құралдарының дамуы мен нақты секторға қаржы ресурстарын тартуға әсер ... ... ... ... ... валюталық
бағамы.
Валюталық бағам-бұл бiр елдiң ақша бiрлiгiнiң басқа бiр елдiң ... ... ... ... елдiң ұлттық валюталарын салыстыру
олардың өндiрiс және айырбас процесiнде пайда болатын объективтi құндық
қатынастарына ... ... ... ... ... ... пен ... ықпал етушi көптеген факторларға байланысты өзгередi.
Бағамның қалыптасуына ықпал ететiн үш ... ... ... ... ... ... ... заңдылықтардың ырықтандырылуы,
валюталық саясат және т.б. Ал ... ... ... ... ... ететiн саяси факторлардан кемшiлiк
көруге болмайды. Елiмiздегi саяси тұрақтылық оған оңды ... ... ... ... анықталатын
экономикалық тiктөртбұрыштың шыңы сияқты: экономикалық ... ... мен ... ... ... (жылына 10%-ке
дейiн) жұмыссыздықтың төменгi деңгейi (жылына 8% ... ... ... ... фактордың да
тиiмдi жақтары дәр қазiргi жағдайда ел экономикасында орын алып
отыр.
... ... ... негiзгi капиталды тәуекелден
қорғауға ұмтылыс және т.б.
Валюта бағамдарының динамикасы ақша ... ... ... ... ... сұраныс пен ұсынысқа ықпал ететiн төлем
балансының жағдайы, пайыздық мөлшерлеме деңгейiндегi айырма, ... ... мен ... ... операциялар, валюталық бағамды
мемлекеттiк реттеу, дүниежүзiлiк нарықтағы валютаға деген сенiмдiлiк
дәрежесiне ... ... ... ... ... ... ... үш топқа бөлуге болады: фундаментальдi, техникалық, қысқа
мерзiмдi ... ... ... орта мерзiмде әрекет ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Әдетте олар, ұлттық статистикалық органдармен жарияланатын макро-
экономикалық статистиканың мәлiметтерiн ... ... ... бар: ... алу қабiлетiнiң парибетi бойынша валюталық бағам,
жалпы ... өнiм, ... ... ... ... жұмыссыздық
деңгейi, инфляция, төлем балансы, өнеркәсiптiк өндiрiс индексi, iскерлiк
оптимум ... ... ... жүргiзу графигiн талдауды сипаттайды. График-
чарттардың келесiдей типтерiн ажырата бiлу керек: ... ... ... ... крестиктер-коликтер графигi. Валюталық
бағамның қозғалысын ... ... ... ... және онда бiр ... ... бiрде төмендеу байқалады.
Қысқа мерзiмдi күтпеген факторлар валюталық бағам динамикасына маңызды
түзетулер енгiзуi мүмкiн. Оларға мыналар ... ... ... ... ... ... ... саяси лидерлердiң сөздерi, валюталық
инвестиция.
Валюталық нарыққа қатысушылардың арасындағы ... ... ... және ... пропорцияларын анықтаусыз жүзеге
аспайды. Бiр валютаны басқа валютаға айырбастау деп шетел валютасын ... ... ... сату ... ... алу, ал ... ... валюталық котировка арқылы анықталады. Валюталар
котировкасы айырбасқа ұсынған екi ақша ... ... ... ... ... елдерде валюталық бағамды бекiткенде жанама баға
белгiленiмi қолданылады. Ол ... ... ... шетел валютасының
белгiсiнiң бiр сомасы (мысалы, 1,10,100,1000 бiрлiк), ұлттық ... ... ... көрсету үшiн қолданылады. (мысалы,
1USD=136,312KzT) жаңа баға белгiленгенмен көп қолданбайды.
АҚШ-тың iшкi ... ... баға ... немiс шекарасына
қатысты қолданылады.
Валюталық баға белгiленiмiнiң түрi валютаның жағдайына, ... ... әсер ... ... ... ... мәнi, өзгермей тек
формасы ғана өзгередi.
Әр валюта бойынша ... пен ... ... жолымен банкаралық
бағамды анықтаудан және тiркеуден тұратын баға белгiлеу ... деп ... ... негiзiнде егер банк валютаны сатса, сатушыынң
бағамы бекiтiледi, ал егер валютаны сатып ... ... ... ... және ... алушы курстарының арасындағы айырма банктiң
шығындарын жабу үшiн қолданылады және банк ... ... Бұл ... ... ... деп аталады да, валюталық нарықта боатын нақты жағдайы
және валюта статусына мәлiле көгемiне, компанияның немесе ... ... ... ... ... ... халықаралық төлем және
резерв құралы ... ... АҚШ ... ... ... Сауда-
өнеркәсiп клентурасы үшiн ... ... ... ... ... Кросс-бағам бұл екi валютаның, ... ... ... ... ... шығатын қатынасын бiлдiредi.
(Көбiнесе АҚш долларына) .
Сатушылар және сатып алушылар ... ... ... осы ... ... ... валюта бағамдарына талдау
жасап көрейiк. Ол үшiн осы ... ... ... кiшкене тоқталып
өтелiк.
Ұлттық Банктiң теңгенi айналымға енгiзiп, мықты валютаға айналдыру
үшiн атқарған ... ... ... ... ... экономикалық қарым-
қатынастарды да қолданылып жүр. Үкiмет пен ... ... ... ... ... екi рет ... ... Банк валюта нарығында басқару режимiн
ұстанып отырды. Қандайда бiр ауытқулар болған кезде ... ... ... ... ... тұрақтылығы, соынмен қатар мемлекеттiң алытн валюталық қорына
да байланысты. Теңге айналымға енген тұста елiмiздiң ... ... ... ... АҚШ ... ... ... таңда ұлттық қордағы қаражатты
қосқанда елiмiздiң ... ... қоры 7,8 ... АҚШ ... құрап
отыр, яғни бұрынғыдн 15 есе көп.
1999 жылы Қазақстан республикасының үкiметiмен ұлттық Банкi теңгенiң
шетел валюталарына ... ... ... ... түрде режимге өтудi
жөн көрдi. Бұл режим экономикасы нарықтық болып ... ... тән. ... Қазақстанның экономикасыда нарықтық заңдармен өмiр кештi, сондықтан
валюта саясатының өзгеруi уақыт күтiрмейтiн маңызды мәселеге айналды.
Айналымға енген күнi теңгенiң 1 ... ... ... 4 ... сәл
асса, 1999 жылдың сәуiр айында көрсеткiш 120 теңгеден асып ... ... ... ... ... ... келесi сызбада келтiрiлген.
Сызба N1. Теңгенiң долларға шаққандағы валюталық бағамының өзгеруi.
Ендi бiз теңгенiң долларға шаққандағы валюталық ... ... ... ... ... ... талдау жасап көрелiк.
Кесте-3
Теңгенiң долларға шаққандағы валюталық бағамының өзгерiсi
|Валюта атауы ... ... ... |
| |2002 |2003 |2004 |
|1 ... ... |190,91 |107,65 |107,56 |
|1 ... фунт |260,18 |255,89 |256,15 ... | | | |
|1 дат ... |24,09 |24,22 |24,21 |
|1 БАЭ ... |38,56 |39,27 |39,02 |
|1 АҚШ ... |141,62 |144,22 |136,55 |
|1 ЕВРО |179,35 |180,23 |180,83 |
|1 ... доллары |111,03 |110,11 |111,03 |
|1 ... ... |480,26 |489,41 |486,59 |
|1 ... ... |22,84 |21,41 |21,47 |
|1 Сауд ... ... |37,76 |38,46 |38,22 |
|1 ... ... |83,57 |84,76 |84,32 ... ... лирi |0,11 |0,10 |0,10 |
|1 Швед ... |19,58 |19,85 |19,91 |
|1 ... франкi |114,90 |115,49 |116,02 ... ... ... |12,00 |12,05 |12,02 ... | | | ... Жапон иенi |13,33 |13,49 |13,41 |
|1 ... юаны |17,11 |17,42 |13,41 |
|1 СДР |112,16 |213,49 |212,22 |
|1 ... сомы |3,20 |3,26 |3,24 |
|1 ... латы |267,01 |269,57 |269,01 |
|1 ... литы |51,96 |52,22 |52,40 |
|1 ... лейi |10,79 |11,27 |11,03 |
|1 ... ... |4,91 |4,93 |4,90 |
|1 ... ... |26,54 |27,04 |26,88 |
|1 ... кронасы |11,47 |11,52 |11,56 ... ... ... ... ... төл ... көруiмiзге болады. бұған µлттық Банктiң валюта нарығында
қалыптасқан жағдайды толық бақылауға алып, ... ... банк ... ... ... ... сәйкестендiруге баса назар
аударып отырғаны себеп болып отыр.
µлттық ... ... ... ұлттық валютамыздың iшкi және сыртқы
тұрақтылығын сақтау. Осы ... ... ... банк өз м ... ... ... отыр деп айта ... ендi бiз тек қана теңге мен доллардың валюталық ... ... ... өзгерiстердi анықтайық:
Кесте-4
|Валюта ... ... ... |
| |2003 |2004 | ... ... |155,75 |136,55 |-19,20 ... ... ... яғни ауытқудың үлкен екенiн көрiп отырмыз. өткен
жылмен салыстырғанда теңгемiз өзiнiң құнын 19,20 теңгеге арттырып отыр. ... ең ... ... ... ... байланысты болып отыр.
Казақстан Республикасының ... өсiу 2,1% ... ... кездегi
ұлттық банктiң ұстанып отырған саясатының дұрыс екендiгiн көрсетiп отыр.
ҚОРЫТЫНДЫ
Дипломдық жұмысты қорыта келе ақша реформаларын жетiлдiру ... бiр ... үшiн ... ... ... ... айта кеткiмiз келедi.
Дипломдық жұмыста ақшаның ... мәнi, ... ... ... ... ... кенекке қадам жасай аламйды” деген ... ... Ал ... ... жүргiзiлген ақша реформаларына талдау
жасай отырып, оның ... ... мен ... ... ... ... баға бердiк. ТМД елдерiндегi ақша реформаларының
ерекшелiгiне тоқталдық. Бұл ... ... ... ең ... ... бұл
дұрыс ақша неси саясатын жүргiзу екенi даусыз. А) ақша ... ... ... ... ... ... режимiн ары қарай
либерализациялау болып табылады. Ал, бұл капиталдың сыртқа шығарылуңы мен
кемуiн валюталық ... ... ... ... ... шығаруды
либерализациялау капитал ... ... ... валюталық
олперациялар түрлерi бойынша лицензияланбайтын операциялар шеңберiни
кеңейту немесе лицензиялаудан бас ... ... ... әр бiр ... ... ... олардың өндiрiс және айырбас процесiнде ... ... ... ... ... ... ... ықпал ететiн үш факторды бөлiп қарастыру қажет:
-саясат;
-экономика;
-психология;
Валюта бағамдарының динамикасы ақша ... ... ... алып ... ... ... валюталық бағамды
мемлекеттiк реттеу, дүние жүзiлiк нарықта валютаға деген ... ... ... ... ... инфлияға қарсы күресте пайдалануғңа
мүмкiндiк беретiн келесi бiр факторға шет ел ... ... ... тыс сұранысты азайту шаралары ... ... ... ... ақша несие саясатына баға берiлiп, оның ерекшелiктерi
қарастырылып, боның негiзгi көрсеткiштерiне ... ... ... ... ... ... ... ұстанған ақша-несие саясатын
қолдай келе келесiдей ұсыныстар жасауға болады:
1. валюталық қатынастарды ... ... қол ... ... ... ... және iшкi тұрақтылығын сақтау бойынша iс-шараларды
күшейту;
3. теңгенiң долларға шаққандағы валюталық бағамын тұрақтандыру;
4. теңгенiң еркiн ... ... ел ... ... отырып жол
ашу.
Пайдаланған әдебиеттер тiзiмi
ҚР президентiнiң жолдауы
Зоп. ұлттық банк туралы
Экономикс
Леврушина “ДКБ”
Сейiтқасымов Ақша, несие, банк
Аубакиров “Экономикалық теория”
Ильясов “ДКБ”
Бюлеттень бухгалтера 2003ж.
Экономика және ... ... ... ... 25 ... 1996 ... ... қазастан 13 қараша 1998 ж.
3. Шымкент келбетi 7 қараша 2003 ж.
4. Сұхбат N32 10 ... 2003 ... ЮКГБ N1, ... 2003 ... ... ... N12-2001г.
7. Банки Казахстана N2-2004 г.
8. Экономист N11 2003 г.
9. Шымкент келбетi 2003ж. Қараша ... ... 10 ... 1994 ж.
11. Банки Казахстана –N 2. 2004ж.
12. Банки Казахстана N 12. 2001ж.
-----------------------
35
30

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауыл аумақтарының мәселелерін шешу жолдары және дамыту88 бет
Қазақстан Республикасындағы ақша айналысы29 бет
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет
Аударманы оқыту әдістемесінің қазіргі кездегі өзекті мәселелері63 бет
Ақша нарығының қазіргі кездегі жағдайы4 бет
Ақша реформаларын талдау36 бет
Бухгалтерлік есепті ұйымдастырудың қазіргі кездегі жағдайы және кәсіпорынның шаруашылық қызметінің тиімділігін талдау57 бет
Есінен танған адамға, жарақаттанған кездегі алғашқы жәрдем және диагностикасы7 бет
Есінен танған адамға, жарақаттанған кездегі алғашқы жәрдем және диагностикасы.Қан кету кезіндегі алғашқы жәрдем және диагностикасы. Травмалық шок кезіндегі алғашқы жәрдем11 бет
Есту қабілеті зақымдалған балалардың бөтен адамды алғаш көрген кездегі эмоциялық әсері22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь