Салалас, сабақтас құрмалас сөйлемдердің құрылымдық ерекшеліктерінің қалыптасуы

Жоспар

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім:

2.1. Салалас, сабақтас құрмалас сөйлемдердің құрылымдық ерекшеліктерінің қалыптасуы.

2.2. Салалас, сабақтас құрмалас сөйлемдердің өзара қатынасының сипаты.

2.3. Қарсылықтық қатынасты білдіретін салалас, сабақтас құрмалас сөйлемдердің құрылымдық, функционалдық арақатынасы.

2.4. Себеп.салдарлыққатынасты білдіретін салалас, сабақтас құрмалас сөйлемдердің құрылымдық, функционалдық арақатынасы.

2.5. Шарттық қатынасты білдіретін салалас, сабақтас құрмалас сөйлемдердің құрылымдық, функционалдық арақатынасы.

ІІІ. Қорытынды

IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Тіл білімінде құрмалас сөйлемдер туралы түрлі пікірлер айтылады. Н. Дмитриев, Н. Баскаков, Н. Гаджиева, М. Закиев, Е. Убрятова т.б. түрколог-ғалымдардың пікірлері әр түрлі болғанымен, дербес сөйлемдердің жай ғана тіркесіп келуі құрмалас сөйлем емес екендігін, оны әлдеқайда күрделі құбылыс ретінде танудың қажеттілігі жөніндегі пайымдаулары тоғысып жатты.
Орыс тіл білімінде құрмалас сөйлемдерді құрылымдық жағынан сипаттаған А. Шаханов, А. Пешковский, Н. Шведова, М. Алехина сияқты ғалымдар тобы құрмалас сөйлем компоненттерінің арасындағы салаласа, сабақтаса байланысуды ажыратудың формальді белгілерін атап көрсетіп, синтаксистік компоненттерінің байланысу жолдарын алғашқы орынға қояды, осы синтаксистік байланыс негізінде жай» сөйлемдердің тіркесуінен жасалған сөйлемдерді құрмалас сөйлемдер деп таниды. Қазақ тіл білімінің құрмалас сөйлем синтаксисі осы құрылымдық принципті негізге алып дамыды.
Н. Поспелов, В. Богородицкий тәрізді ғалымдардың бір коммуникативтік бірлік ретінде берілетін тұтас синтаксистік құрылымды құрмалас сөйлемдер ретінде санайтын көзқарасын ұсынатын ғалымдар қатарынан Р. Әмір, М. Серғалиев, Қ. Есеновтер көрінеді.
Адамзаттың пікір алмасуына дәнекер болған жай сөйлемдердің өзара байланысуы арқылы қарым-қатынастың келесі сатыдағы көрінісін сипаттайтын құрмалас сөйлемдердің пайда болу мерзімін бір уақытқа телуге болмайды. А. Потебня, И. Лысков, Г. Абдурахманов, Т. Қордабаев сияқты ғалымдардың айтуынша, тіл дамуының көне заманында құрмалас сөйлемнің салалас түрі ғана болған. Тілдік категориялардың даму заңдылықтарына орай, салалас байланысудың негізінде сабақтас байланысу келіп шыққандығын Н. Сауранбаевтің еңбегінен көруге болады. Түрколог-ғалым Н. Гаджиева жай сөйлемдердің алғаш қабысу жолымен байланысқандығын, сабақтас байланысудың өзі салаласа байланысудың негізінде келіп
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Елшібаева Ә. «Салалас, сабақтас құрмалас сөйлемдердің құрылымдық, функционалдық ерекшеліктері». Автореферат. Алматы-2006.
2. Сауранбаев Н. «Қазақ тіл білімінің проблемалары». Алматы-1982.
3. Сауранбаев Н. «Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер жүйесі». Алматы-1948.
4. Серғалиев М. «Синтаксистік зерттеулер». Алматы: Сөздік – Словарь, 2004. -372б.
5. Жакупов Ж. «Қазақ тілінің функционалдық синтаксисі». Алматы, 1999. -225б.
        
        Жоспар
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім:
2.1. Салалас, ... ... ... ... ... Салалас, сабақтас құрмалас сөйлемдердің өзара қатынасының сипаты.
2.3. Қарсылықтық қатынасты білдіретін салалас, сабақтас ... ... ... арақатынасы.
2.4. Себеп-салдарлыққатынасты білдіретін салалас, сабақтас құрмалас
сөйлемдердің құрылымдық, функционалдық арақатынасы.
2.5. Шарттық қатынасты ... ... ... құрмалас
сөйлемдердің құрылымдық, функционалдық арақатынасы.
ІІІ. Қорытынды
IV. Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... қалыптасуы
Тіл білімінде құрмалас сөйлемдер туралы түрлі пікірлер айтылады. Н.
Дмитриев, Н. Баскаков, Н. Гаджиева, М. Закиев, Е. ... т.б. ... ... әр ... ... ... ... жай ғана
тіркесіп келуі ... ... емес ... оны ... ... ... танудың қажеттілігі жөніндегі пайымдаулары тоғысып жатты.
Орыс тіл білімінде құрмалас сөйлемдерді ... ... ... ... А. ... Н. Шведова, М. Алехина сияқты ғалымдар тобы
құрмалас сөйлем ... ... ... ... ... ... ... атап ... ... ... ... ... ... қояды, осы синтаксистік
байланыс негізінде жай» сөйлемдердің тіркесуінен жасалған сөйлемдерді
құрмалас ... деп ... ... тіл білімінің құрмалас сөйлем
синтаксисі осы құрылымдық принципті негізге алып дамыды.
Н. Поспелов, В. Богородицкий ... ... бір ... ретінде берілетін тұтас синтаксистік құрылымды құрмалас сөйлемдер
ретінде ... ... ... ... ... Р. ... М.
Серғалиев, Қ. Есеновтер көрінеді.
Адамзаттың пікір алмасуына дәнекер болған жай сөйлемдердің өзара
байланысуы ... ... ... ... ... сипаттайтын
құрмалас сөйлемдердің пайда болу мерзімін бір уақытқа телуге болмайды. ... И. ... Г. ... Т. ... сияқты ғалымдардың
айтуынша, тіл дамуының көне ... ... ... ... түрі ... Тілдік категориялардың даму заңдылықтарына ... ... ... ... байланысу келіп шыққандығын ... ... ... ... ... Н. Гаджиева жай
сөйлемдердің алғаш қабысу жолымен байланысқандығын, сабақтас байланысудың
өзі ... ... ... ... ... айтады.
Компоненттерінің әрқайсысы дербестіктерін сақтап тұратын құрмалас сөйлемнің
салалас байланысатын көне түрінің ... жаңа ... ... ... ... ... ... сәйкес жүзеге асқан процесс деуге
болады. Сөйлеушінің нақты түсінігінің ... ... ... ... ... ... ... негізінде тілде біртіндеп жай
сөйлемдерді құрмаластыратын әдістер, формалар туады да, ... және ... ... ... ... ... салалас, сабақтас
құрмалас сөйлемдердің байланысу белгілерінің өзі қазақ тіл білімінің тұңғыш
тілтанымпазы А. Байтұрсынұлының еңбегінде алғаш ... ... да ... ... ... ... құрмаластарды салалас, сабақтас бөлу
алғашқы компонент ... ... ... ... ... тілдік белгі меже болады. Құрмалас сөйлемнің салалас және сбақтас түрі
арасындағы көптеген ... ... ... ... ... ... Ал белгілі бір мағыналық ... жай ... ... ... ... ... ... сабақтас құрмалас сөйлемдердің өзара қатынасының сипаты
Қарым-қатынас жасаудың, ... ... және оны ... ... бұл синтаксистік категориялардың атқаратын қызметі біреу
болғанымен, олардың сөйлеу ... ... мен ... орны ... Осы ... ... ... өзіндік заңдылықтарын түсіндіруге
құрылымы тірек болады. ... ... оның ... күйі ... күйі ... ... белгілі бір мақсатқа сай жеткізу үшін
таңдалатын тілдік форманың қолданыс ерекшелігін статистикалық әдіс ... ... Осы ... ... ... ... негізінде
күрделі ойды беруде алғаш қолданылған салалас ... ... ... ... ... айқындалды.
Бірбүтін синтаксистік құбылыс саналатын құрмалас сөйлемнің құрамындағы
жай сөйлемдер көпшілік жағдайда ... ... ... ... салалас, сабақтас деп атау – шартты құбылыс. Салалас
байланысудың өзін ... ... ... бағынышсыз байланысу деп
түсінгенімізбен, компоненттері мағыналық жағынан бір-біріне тәуелді болатын
және ол белгілі бір ... ... ... салалас құрмалас
сөйлемдер де кездеседі. Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... бұл құбылыстар – құрмалас сөйлемдер жүйесінде әлі
де шешімін таппаған мәселелердің бар екендігінің дәлелі. ... ... ... ... ... ... ... дамудың ғылыми арнасына түскен, жаңаша пайымдалып отырған
талаптарға жауап бере ... өзі – ... ... ... ... сөйлемнің ең алғашқы түрі саналатын жай
сөйлемдердің іргелесіп құрмаласуы жазба ... тілі ... ... ... ғана ... флективті тілдер тобына тән құбылыс екендігі
Г.П. ... ... ... ... ... ... алғанда, құрмалс
сөйлемнің бір ... ... екі ... ... ... жалғаулықсыз
салалас пен жалғаулықты салаластың арасында айтарлықтай ... жоқ ... ... ... екеуін құрмалас сөйлемнің біртүрі есебінде
қарауға болатын ... ... ... сөйлемдер мен жалғаулықсыз
құрмаласқан сөйлемдер мағыналық ... ... келе ... ... сөйлемдер арқылы берілетін ... ... ... ... анағұрлым кеңдігі және оларда байланысудың
грамматикалық көрсеткіші ... сол ... ... ... ... ... ... көрінеді.
Әлі де іргелі зерттеулерді қажетсінетіндігі түркологияда, қазақ тіл
білімінде айтылған пікірлердің ... ... ... көрінетін
жалғаулықсыз салалас құрмалас сөйлемдерде жай сөйлемдердің мағыналақ
үйлесімділігі негізгі ... ие. ... ... ... жеке ... ... атқаратын қызметінің ерекше болуы, екі компонентте де
антоним сөздердің ... ... ... ... ассонанссияқты амал-тәсілдер
жалғаулықты салалас пен сабақтаста көмескі болса да байқалатындығы құрмалас
сөйлем ... ... ... байланысып жатқан өзара қатынастағы
котегориялар екендігін көрсетеді.
Жалғаулықтар арқылы ұйымдасқан салалас сөйлемнің қолданыста кеңінен
етек ала ... ... ... ... ... тиісті.
Жалғаулықтардың құрмаласқа енген жай сөйлемдер арасындағы қатынастың ... ... ... ... негізінде екендігіне байласты болса керек.
Белгілі бір ... ... ... ... ... бірі – ... белгісіне оны құраушы компаненттердің
байланысу тәсілдері жататын болса, ... ... ... ... ... ... ... мағыналық түрлері
алынады. Салалас пен сабақтастың әрбір түрінің өзіне тән айырым ... бір ғана ... ... ... ... олар ... ... қарым-қатынаста болады екен.
Құбылыстардың арасындағы байланысты айқын ... ... ... ... ... сабақтас құрмаласқан сөйлемдердің
бағыныңқы сыңарының баяндауышы тиянақсыз формада айтылуы – ұзақ ... ... ... П. ... ... өзінде шартты
райлы етістіктің шарт және мезгіл ... ... ... ... ... ... мақсат, шартты бағыныңқыылы сабақтастарды жасайтындығы
айтылған. С. Маловтың -п, -ып, -іп жұрнақты көсемшенің бағыныңқы ... ... ... ... өте көне ... бір ... ... компоненттерінің гамматикалық байланысында
болған өзгерістердің, ... ... және ... ... нәтижесінде сабақтас құрмалас сөйлем пайда болады десек, ... ... ... ... ... ... ұғымға байланысты
негізгі сөздермен қатар жұмсалатын эмоционалды, эспрессивті сыңар сөздер
ойды байытады. А. ... М. ... ... ... ... пікірлер
айтқан септеуліктердің осы қызметті атқаруда ролі ... ... ... ... ұғымына оншалықты нұқсан келмей, сол
мағынаның нақтыланған реңктерін көрсету үшін жұмсалатын сөйлемдердің пайда
болуының ... ... ... ... Мезгілдік мағынаны білдіретін -ғанда, -ғанша тұлғалары ... ... -ған ... -ғанға шейін тіркестерінің негізінде
ықшамдалу арқылы қалыптасқандықтан, сабақтастың ... ... ... онша ... ... Қазіргі қазақ тілінің синтакистік
жүйесіндегі осы сипаттас ... ... ... ... ... ... ... таңдап алынады. Коммуниканттың ол
конструкцияларды ... ... ... алысу жағдайына, ниетіне,
талғамына байланысты.
Қарсылықтық қатынасты білдіретін салалас, сабақтас құрмалас
сөйлемдердің құрылымдық, функционалдық арақатынасы
А. Байтұрсыновтың «Тіл - ... ... ... деп ... ... ... ... копоненті баяндауышы -са,
-се ... рай ... ... ... ... да, де шылауларының
тіркесуінен, көмектес септік жалғаулы - ған ... ... ... -е тұлғалы көсемшеден болатын жасалу жолдары ... ... ... ... ... баяндалса, өткен шақтық
есімшенің -ша, -ше жұрнақтары түрі мен - ған ... ... ... ... келіп, қарамастан демеуінің меңгеруінде тұруы арқылы да
қарсылықтық қатынастың ... ... ... ғана айтылады.
Құрамындағы компоненттері бірақ, дегенмен, ... ... ... ал жалғаулықтарының дәнекерлігі арқылы да, жалғаулықсыз, іргелес
тұрып та ұйымдасатын қарсылықты ... ... ... ... оның жасалу жолының біртектестігіне құрмалас сөйлем ... ... ... ... ... арқылы көз жеткізуге болады.
Бағыныңқыда орындаушы іс-әрекетті жүзеге асыру үшін әрекеттенгенмен,
басыңқыда сол ... ... ... ... ... ... ... үстеме мағына болымсыз. Мысалы, Алғашқы күндер ... деп, ... ... деп, тағы ... ... деп әр ... ... ешкімболған жоқ (М. Әуезов). -ғанмен ... ... ... –са да ... ... ... иеленетіндігін
мағыналық жақтан бағыныңқылардың басқа ... ... ... ... ... ... ... беруде қолданылатындығы
лингвистикалық әдебиеттердің басым көпшілігінде айтылады. Полисемантикалық
қасиетке ие көсемше тұлғаларының ішіндегі белсенді жұмсалатын –п ... ... ... Р. Әмір алғаш ... ... ... жұрнақтарының өте сирек кездесетіндігі
атқаратын қызметінің сан қилылығымен, ал бойында ... мәні бар ... ... ... аз ... ... бойындағы жанама мәнмен
байланысты тәрізді. Тілдік мәліметтер ... ... ... ... бар ... контекст жағдайында қарсылықтық қатынасты беруде
жұмсалатындығын көрсетті.
-ғанмен, -ғанда да, -ғанына қарамастан, ... ... ... туралы А. Аманжолов, Қ. ... әр ... ... ... ... ... қарсылықтық қатынасты
туғызатындықтан және ... ... ... ... ... ... жатқызуға болады.
Қазіргі таңда пайда болып отырған ... ... ... ... ... компоненттері бірде жалғаулықты қатыстырса,
бірде қатыстырмайды. Яғни, белгілі бір коммуникативтік ... ... ... ... нақты танылатын қарсылық туғанда,
компоненттер синтаксистік байланысты нақты ... ... ... басқа бір коммуникативтік мақсаттуғанда, жалғаулықсыз,
іргелес тұрып байланысады.
Ал тұрақты іргелес салаластар ... ... ... бұйрық рай етістік, еді көмекші етістігі тіркескен өткен шақ
көсемше, келгендей, алғандай, алатындай ... ... ... ... ... ... құрылған сөйлемдер аз кездеседі. Мұның
дәлелі – қарастырылған шеңбердегі 12 жалғаулықсыз сөйлемнің ... ... ... ... компонентері бірақ жалғаулығымен ұйымдасқан, олардың
баяндауыштары түрленіп отыратындықтан, қарсылықтық қатынас ... ... ... ... ... түрліше құбылып байқалады:
бірінші сөйлем, көбіне, алдағы уақытта болатын немесе ойға ... ... ... ... осы ойға ... ... істің жүзеге аспай
қалғандығын айтады; бірақ жалғаулығынан кейн ... ... ... оқиғаның өзін тежемейді, соның нәтижесі ретінде тууға ... ... ... ... ... жүйелі ойына қосымша бір
пікірді жалғатыру үшін ... ... мәні ... ... және ... ... ... тілінде сөздер мен сөйлемдердің арасын байланыстыру үшін
жұмсалатын жалғаулықтардан бөлек ... бірі ... ... ... ерекше атап, алдыңғы сөйлемге қарсы қояды. ... ... ... ... ... ... сындарын білдіретін
қайшы мәндес сөздер болса ғана қайшылықты мән ... Р. Әмір ... ... ... ... ... жеке сөйлемнің басында
кездесетіндіктен құрмалас етіп біріктіріп іберуге болатын сөйлемдердің жеке
жай сөйлемдер ретінде жұмсалатындығы ... ... ... ... Т. ... ... ... көрінетін сөйлемдер
ретінде көрсетіледі.
Жалғаулықты қарсылықты мәнді сөйлемдердің жалғаулықсыз ... ... ... сөйлемдер арасын байланыстыруда негізгі қызмет
атқармай, тек сол ... ... ... ... болатындығымен
байланысты болса керек. ... ... амал ... іргелесіп
байланысу амалы арқылы жасалатын жалғаулықсыз салалстың кейіннен пайда
болғанкоммуникативтік ... ... ... беретіндігі де оның
қолданысының жоғарылығына себеп болары ... ... ... әр ... ... ... ... мақсатына сай талғанып
жұмсалады.
Себеп-салдарлық қатынасты білдіретін ... ... ... құрылымдық, функционалдық арақатынасы
Себеп пен салдардың қарым-қатынасынан ... ... ... ... ... ... ойдың себебін білдіретін бағыныңқы
компонент баяндауышы –дықтан, -діктен қосымшалы өткен шақтық ... ... ... ... ... -а, -е, -й,- п, -ып, -іп формалы ... ... Өз ... деп етістігі арқылы құрмаластан бағыныңқы
компоненттің себептік қатынасты ... ... ... Себеп
бағыныңқылы сабақтастың бағыныңқы жай сөйлемі қалыпты себеп пысықтауыш
тәріздес қызметатқаратындықтан, А. Байтұрсынов, А. Ысқақов, С. ... ... Н. ... ... ... пысықтауыш бағыныңқылы сабақтас
сөйлем деп аталады.
Ал құрмаластың құрамындағы жай сөйлемдер өзара теңдік қатынаста келіп,
себеп пен ... ... ... ... ... ... жалғаулықтар арқылы да, жалғаулықсыз да ... ... ... ... сондықтан, сол себепті себеп мәнді және
өйткені, себебі салдар ... ... ... ... ... ... жағынан алғанда бірдей себеп
бағыныңқылы ... ... мен ... ... ... ... компоненттердің бір-бірімен құрмаласу тәсілі және орналасу жағы
жатады. Себептес салаласта себепті білдіретін ... пен ... ... қандай жалғаулық арқылы құрмаласып тұрғанына қарай,
орын жағынан ... ... ... ... ... ... орны жағынан тұрақты келеді.
Қазіргі қазақ тіл біліміндегі себеп-салдар ... ... ... ... айтылған ойдың себебін не салдары тұрақты орынды талап
етпеуі сөйлеушінің ... ... ... ... пен
салдардың қатынасын тіл тарихына негізделген Н. ... ... ... ... сөйлемдердің даму жолын сипаттауға болады. Себептес
салалас сөйлемдердің жалғаулықтары әр ... ... ... ... ... ... баяндалатын сөйлемдердің жұмсалып, тілдің дамуы
барысында осындай сөйлемдердің керісінше құрылатындығынан көрінеді.
Себеп-салдарлық ... ... ... ... ... ... жұмсалу жиілігі төмен. Алдыңғы
сөйлемнің себепті я нәтижені ... ... ... әр ... ... ... болатын нәтиже – себеп, себеп –
нәтиже құрылымындағы сөйлемдердің әр стильдік аядағы қолданыс ... ... ... ... ... ... ... ішінде тілімізде аса көп жұмсалатын өйткені,
себебі жалғаулықтары арқылы байланысатын сөйлемдердің ... ... ... ойға ... ретінде жұмсалады. Себептік тәуелдеу де,
себептік негіздеу де мағынасын бере ... бұл ... ... жоғары болуы ... ... ... ... ... ... Ал себептік тәуелдеу
мағынасын білдіретін сондықтан жалғаулығының ... ... ... ... біріншіден, мағынасының конкрктті болуынан, екіншіден, пайда болу
негізінде себептік бағыныңқы баяндауышы формасының ... пен ... ... ... құралатындықтан,
жалғаулықты себептес салалас сөйлемнің ... ... ... ... құрылысынан байқалады. Жалғаулықсыз сөйлемдердің мән-
мағынасын ... ... ... ... ... ... ... болады. Жұмсалу жиілігі жоғары болжам
модальдылығы мағынасын білдіретін ма, ме, ба, бе, па, пе ... ... және ... ме ... ... жалғаулықты керек
етпейтіндіктен, тұрақты іргелес салаластар ... ... ... арасындағы мағыналық қатынасты көрсетуде ролі бар ... ... ... ... салалас сөйлемдерде де байқалады.
Себеп-салдарлық қатынасты білдіретін салалас, сабақтас құрмалас
сөйлемдерге ... ... ... ... ... ... олар ... параллель бола алады.
Шарттық қатынасты білдіретін салалас, сабақтас құрмалас сөйлемдердің
құрылымдық, функционалдық арақатынасы
Мағынасы мен ... ... ... гөрі анық ... ... келе ... көне ... бірі екендігі,
сабақтас сөйлемнің басқа түрлерінен өзіндік ... Н. ... ... Қ. Есеновтің, Н. Сауранбаевтың еңбектерінен байқалады.
Синтаксиске арналған еңбектерде сабақтас сөйлемдегі шарт мәні –са, ... -й, ... ... ... ... ... ... мағыналық қатынастары жағынан да, орналасу тәртібі
жағынан да шартты сабақтас сөйлемнен ешқандай ... жоқ ... ... ... ...... ... жай сөйлем баяндауышы
тиянақты ... ... ... ... тіл ... ... баяндауышы шартты райлы етістік, жедел өткен шақ етістік
болды көмекші сөзімен тіркескен, шартты райлы етістіктен кейін ... ... ... ... бол көмекші етістігіне ғой сөзі тіркескен, ... ... ғой сөзі ... ... ... ... ... дұрыс санаған пікірлер кездескенімен, ғалым Р. Әмірдің
пікіріне сүйене отырып, ... ... ... ... ... ... Яғни, санамаланған грамматикалық тәсілдер шарттық қатынасты
білдіретін салалас ... ... ... ... ... тілдік
мәліметтер арқылы дәлелденді.
Негізгі қызметі сабақтас құрмалас сөйлем жасау болып табылатын шартты
рай тұлғасының жұмсалу жиілігі ... болу ... шарт ... ... барлық
стильде мол қолданылатындығымен, ... ... ... ... ... ... Синтаксистік қызметі барынша кең
шартты райдың шарттық ... ... ... етіп егер ... жұмсалуын ұсынған пікірлер кездескенмен, тілдік мәліметтер оның
сөйлем ішінде болмауы шарттық қатынасты бұзбайтындығын ... ... ... ... айқын болуының себебі – сөйлемде шартты мағынаны
айқындап тұратындығы күмәнсіз егер сөзінің ... ... ... баяндауышының етістіктің шартты рай ... ... ... түрколог-ғалымдардың пікіріне негізделеді. Басқа да түркі
тілдерінде шарт мәнін ... ... онда сөзі егер ... бір ... ... ... ... кейде дара-дара жұмсалғанымен,
әдеби тілдегі жұмсалу жиілігі төмен.
Н. Сауранбаев ұялас шартты ... деп ... ... ... тіл ... объектілік бағыныңқы сабақтас, салыстырмалы сабақтас
терминдік атаулары беріліп жүргенімен, ондай сөйлемдердегі шарт мәні ... ... аз ... Сондай-ақ бол, де, қал ... –са ... ... экспрессивтік қызметі айқын көрініп,
шарт мәні күшті сезіледі. Мысалы: Бар Тобықтының ішінде бір үй ... ас ... ... сол, ең ... осы Үркімбай үйі болатын (М.
Әуезов).
Бағыныңқысы –майынша тұлғасында келіп, ... ... ... ... конструкцияларда шарт мәні күшті сезілгенмен,
жұмсалу жиілігі ... ... ... шарт ... ... бір
ерекшелігі –са тұлғасы болымсыздықты білдіргенде ... ... ... ... ... ... ... Салыстырыңыз:
- Біз кіріспей, кім кіріседі? - Біз кіріспесек, кім кіріседі?
Шарт мәнін ... ... ... ... ... ... ... қатынасты білдіруде көбінесе болымсыз ... ... ... ... ... ... ... шарт мәні
кейде мезгілдік ... ... ... ... - Сен ... ақ ... ... еді! – дей салды (Ғ. Мүсірепов).
Соң, кейін шылауы өткен шақ есімшеге тіркесіп, шарт ... ... ... ... ... келеді. Мысалы: Аңға шыққанда тақым жазып
шаппаған соң, оның несі қызық (Ғ. Мүсірепов).
Полисемантикалық тұлғалардың шарт ... ... ... ... ... ... байланыстағы арақатынасы.
Құрылымдық ерекшеліктері негізінде сараланатын шартты бағыныңқының
мағыналық түрлерінің ішінде жұмсалу жиілігі ... ... ... реалды шарт бағыныңқыда басыңқы компонент баяндауышының берілуі
маңызды орын алатындықтан, шарт мәнінің көрінуінің өзі әр ... ... рай ... келіп, басыңқысы етістіктің бұйрық ... ... ... ... ... ... ... райдың 3-
жағындағы ант есебінде айтылған сөздер болғанда; бағыныңқысы есімше, есім
сөздерге тіркескен болса көмекші етістігі, ... ... ... етістік
болғанда; бағыныңқысы да, басыңқысы да бір ... ... ... де ... ... ... ... тәуелденген –ған тұлғалы
есімшемен келгенде шарт мәні ... ... ... ... ... ... болымсыз тұлғада, басыңқысы болжалды келер
шақта, ... осы ... ... ... ... және құрылымдық ерекшелігі басқа да ... ... ... келер шақ есімше (-ар) мен еді көмекші етістігінің аралығына
сұраулық шылау қойыла ... ... ... ... ... ... ... ойдың ішкі мазмұнынан немесе контекст арқылы
ажыратылады, жұмсалу жиілігі жоғары.
Жұмсалуы реалды шарт бағыныңқылардан кейінгі орындағы ... ... мәні ... сөйлемі –йтын тұлғалы есімшеге сияқты
модаль сөзінің тіркесіп келгенде, ... ... ... ... сөзімен
тіркесіп қолданылғанда, -ған (кейде -атын) тұлғалы ... ... ... ... ... ... ... түрі бар сөзі тіркескен
конструкцияларда шамалау – топшылау мәнімен ... ... ... ... ... есім ... ... сөзінің тіркесуі арқылы
шамалау-топшылау мәні берілетін конструкйияның жұмсалу ... ... ... ... ... сұраулық шылау немесе сұрау есімдігі
келетін күмән мәні бар сөйлемдердің және Н. Баскаков, В. ... ... және ... ... таныған басыңқысының баяндауышы болымды
тұлғадағы ... шақ ... еді ... ... ... қалау-тілек
мәнді сөйлемдердің жасалу жиілігі жоғары.
Шартты салаластың жұмсалу жиілігінің төмен болу себебі компоненттер
арасындағы ... ... ... ... Шартты салаластың бір
ерекшелігі, негізінен, ауызекі сөйлеу тіліне тән. Бұйрық рай ... ... ... мағынаны білдіргендіктен, екі компонент баяндауышы
да бұйрық райда ... ... жиі ... ... білдіретіндігі түрколог-ғалымдардың еңбектерінде баяндалатын
бағыныңқысы жедел ... ... ... ма, ме ... тіркесуі
арқылы жасалатын сөйлемдер ойды нақты жеткізуге қызмет етеді. Ал алғашқы
компонент баяндауышы болды ... ... ... ... ... ... өткен шақ етістіктен болған, шартты ... ... ... ... шақ жұрнағы жалғанған бол көмекші етістігіне ғой сөзі
тіркескен, шартты ... ... ғой сөзі ... конструкцияларды шарт
мәнін эмоционалды түрде жеткізетін салалас сөйлем деуге болады. Мысалы: -
Есеней жарықтық келіп жатпаса ғой, ... ... да ... ... компоненттің баяндауышы арнаулы формада келетін ... ... ... ... ... ... салаластардың
қатарына жатқызылады. Шарт ... ... ... ... ... да – оның ... ... екендігінің дәлелі. Мысалы: - Е,
сені шақырса болды ғой, мен де қалмаспын, - деді ... (Ғ. ... ... ... ... ... шартты
бағыныңқымен өзаралық қатынаста деуге болады.
Шарттық қатынасты білдіретін құрылысы жағынан әр ... ... ... функциясы жағынан параллель болады. Қай-қайсысы да белгіленген
нақты коммуникативтік талапқа қызмет ететін ... ... ... тәсілдер талғанып жұмсалады.
Қорытынды
1. Салалас, сабақтас құрмалас сөйлемдер түрлі ... ... ... ие ... ... Сонымен бірге ... ... ... ... ... өтеу ... ... құрылымдық жағынан
әсерін тигізеді.
3. Салалас, сабақтас құрмалас сөйлемдер – ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ арнаулы коммуникативтік
мақсатқа сай құрылатын, өзгеріске түсетін және өзара ... ... ... Сол ... ... білдіретін грамматикалық-семантикалық мағынасы
жағынан параллельді вариант болып келеді.
5. Жұмыста ... ... ... ... ... ... ... Тіл дамуында алғаш пайда болған жалғаулықсыз салаластардың
мағыналық қатынасы ... ... ... ... қарағанда
жұмсалу жиілігі жоғары болуының себебі – кейін пайда болған коммуникативтік
талаптарға қызмет ... ... ... ... байланысты нақты танытатын
жалғаулықтардың жұмсалу дәрежесі бірдей емес. Бойында экспрессивтік қоспа
мағынасы бар ... ... ... ... ... коммуникативтік мақсатқа сай құрылатын сабақтас сөйлемдердің
салалас сөйлемдерге қарағанда жұмсалу жиілігі жоғары.
9. Жұмсалу жиілігі төмен полисемантикалы формалар алғашқы ... ... ... ... келтірмейді, сол мағынаның реңктерін көрсету
мақсатында пайда болған.
10. Компоненттерінің мағыналық қатынастары жағынан бірдей, ... ... ... мәнді, себеп-салдар мәнді, шарт мәнді
құрмалас ... ... ... ... ... ... жұмсалу жиілігі жоғары, меншікті төл тәсілдер жиі жұмсалады.
11. Белгілі коммуникативтік талапқа қызмет ететін қарсылықтық, себеп-
салдардық, шарттық ... ... ... ... жағынан
параллель болады. Тіл мәдениетін көрсететін, ойды ... сай ... ... ... сөйлеуші талғап қолданады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Елшібаева Ә. «Салалас, сабақтас құрмалас сөйлемдердің ... ... ... ... Сауранбаев Н. «Қазақ тіл білімінің проблемалары». Алматы-1982.
3. Сауранбаев Н. ... ... ... ... ... ... Серғалиев М. «Синтаксистік зерттеулер». Алматы: Сөздік – Словарь,
2004. -372б.
5. Жакупов Ж. «Қазақ тілінің функционалдық синтаксисі». Алматы, 1999.
-225б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Құрмалас сөйлем оның түрлері, жіктелуі11 бет
Үй жұмысын орындауға көмек, көптеген мысалдар мен нақты ережелер (қазақ тілі)101 бет
Жүсіпбек Аймауытовтың "Ақбілек" романындағы құрмалас сөйлемдер34 бет
Нығмет Сауранбаев18 бет
Сабақтас құрмалас сөйлемнің түрлерін оқыту29 бет
Қазақ және орыс тілдеріндегі салалас құрмалас сөйлемдер10 бет
"Тілдің жүйелік, құрылымдық, таңбалық сипаттары"6 бет
SQL құрылымдық сұранымдар тілі32 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь