Мектепте халық педагогикасын оқытудың тәрбиелік маңызы

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

І тарау. Халық педагогикасында бала тәрбиесі
1.1 Халық педагогикасында бала тәрбиесі жөніндегі негізгі бағыттар ... ... ... ..6

ІІ тарау. Мектепте халық педагогикасын оқытудың тәрбиелік маңызы
2.1 Бала тәрбиелеудің ұлттық дәстүрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15
2.2 Қазақ ауыз әдебиеті . халық педагогикасының негізі ... ... ... ... ... ... ... ... .26

ІІІ . тарау. Халық педагогикасы материалдарын оқу.тәрбие процесіне ендіру жолдары
3.1 Халық педагогикасы материалдарын оқу.тәрбие процесіне ендіру формалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .42
3.2 Халық педагогикасы материалдарын оқу.тәрбие процесіне ендіру
әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..55

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..58
Кіріспе
Зерттеудің көкейкестілігі. Тарихқа көз жүгіртсек ата бабаларымыз ғасырлар бойы жинақтаған өмір тәжірибесін, бай рухани қағидасын жас ұрпақты тәрбиелеуде пайдаланған. Бала тәрбиесіне ерекше мән беріп, үміт артып сергек қараған. Жас ұрпақтың алдына мақсат қойып, міндеттер жүктеген. Болашақ қамқоры, Отан қорғаушысы шаңырақ иесі, өмір гүлі деп есептеген. Халықтың өмірлік тәжірибелері, ойға түйгендері, бастан кешкендері, ұстаған қағидалары, тұжырымдары, жинаған әдет ғұрыптары, салт дәстүрлері, ақыл - ойлары, тәрбие шежіресі халық педагогикасы болып саналады. Халық педагогикасы халықтың ауыз әдебиетінде тәрбие дәстүрлерінде, шығармаларында, отбасы тәрбиесінде, ұлттық ойындарда, музыкалық шығармаларында және қолөнер туындыларында көрініс тауып ұрпаққа беріліп отырған.
Халық дүниеге келген жас нәрестенің жолына бар жақсылықты бағыштаған. Балаларға арнап көркем сөздер, өлеңдер, жұмбақ - жаңылтпаштар, әңгімелер шығарған. Халықтық тәрбиеге сөздердің берері өте мол болған. Мысалы: «аяғыңды көкке көтерме», «үйге қарай жүгірме», «қолыңды төбеңе қойма», «мал сүйегін отқа жақпа», «ақты төкпе», «қолыңмен жер таянба», «есікті керме», «пышақты жалама»... т.б. Халық тәрбиесіне сонымен қатар ұлттық салт - дәстүрлер кіреді. Оның бірнеше түрлері бар ...
Қазіргі кезде бастауыш сынып оқушыларына білім беру жолын, мазмұнын, формасын өзғерте отырып, оқушыларды жақсы біліммен қамтамасыз ету, халықтық салт - дәстүрлер негізінде тәрбиелеу қолға алынуда. Халық псдагогикасын сабақ барысында қолдану оқушылардың біліміне, психикалық процестері меп танымдық қасиеттерінің дамуына өте күшті әсер етеді. Халық педагогикасын қолданып сабақ өткізу, білім беру ұтымды. Арнайы сабақ, ойын сабағында болсын халық педагогикасын қолдану қажет деп ойлаймыз. Жалпы халық педагогикасының білім саласында маңызы зор.

Зерттеу мақсаты:
Бастауыш сынып оқушыларын оқыту, тәрбиелеу үрдісі үстінде психикалық процестері мен танымдық қасиеттерін, адамгершілік нормаларын халық педагогикасы негізінде меңгертіп дамыту.

Зерттеу болжамы:
Егер мектептегі бастауыш сынып оқушыларының оқыту, тәрбиелеу үрдісіне арнайы жүйеде халықтың ұлттық дәстүрлеріне, тұрмыс салтына, әдет-ғұрпына, мәдениетіне, өнеріне лайықтап өңделген сабақтарды, ойын сабақтарды жүйелі түрде жүргізу барысында оқушылардың танымдық қасиеттерін, адамгершілік қасиеттерін дамытуға болады.

Зерттеу объектісі:
Бастауыш сынып оқушыларын халықтық педагогика негізінде өңделген сабақтармен, ұлттық ойындар арқылы оқыту, тәрбиелеу және дамыту.

Зерттеу пәні:
Оқушылардың психикалық процестері мен танымдық қасиеттерін дамытуға бағытталған сабақтар.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:

1. Ана тілі - Аталар сөзі - ақылдың көзі № 11, 2001 ж.
2. Ана тілі Болашақ ұрпақты халық педагогикасында тәрбиелеу. № 17, 2001 ж.
3. Бастауыш мектеп – Салт-дәстүрлердің тәрбиелік мәні, №1,2002ж.
4. Бастауыш мектеп – Тәрбиенің қайнар көзі халық педагогикасы № 3, 2000 ж.
5. Бастауыш мектеп – Ұлттық өсиеттер мен даналық сөздер №8-9, 1999 ж.
6. Болашақ – Мұхаммет Пайғамбардың тәрбие жайлы хадистері №20,2001 ж.
7. Болашақ – Халық педагогикасы - тәрбие өзегі, № 6, 2000 ж.
8. Болашақ – Халық педагогикасының оқыту тәрбиелеу үрдісіндегі орны.
9. Мектепке дейінгі педагогика - А. Меңжанова А. 1999 ж.
10. Педагогика – Р.М. Қоянбаев, Ж.Б. Қоянбаев А. 2000 ж.
11. А. Құралов – Қазақы тыйымдар мен ырымдар А. 1998 ж.
12. С. Қалиев – Қазақ тәлім -тәрбиесі А. 1995 ж.
13. Қ. Жарықбаев – Әдеп және жантану А.1984 ж.
14. Ұзақбаев С.А. – Қазақ этнопедагогикасы: тәлімдік тағылымдар.
15. Қожахметова К.Ж.–Теоретико-методологические основы казахской этнопедагогики - А. «Ғылым» 1998 ж.
        
        мазмұны
Кіріспе
............................................................................
.........................................4
І тарау. Халық педагогикасында бала тәрбиесі
1. Халық педагогикасында бала тәрбиесі жөніндегі негізгі
бағыттар..............6
ІІ ... ... ... педагогикасын оқытудың тәрбиелік маңызы
2.1 Бала тәрбиелеудің ұлттық
дәстүрлері...........................................................15
2.2 Қазақ ауыз әдебиеті – халық педагогикасының
негізі.................................26
ІІІ – тарау. Халық педагогикасы ... ... ... ... ... ... ... оқу-тәрбие процесіне ендіру формалары
............................................................................
.................................42
3.2 Халық педагогикасы материалдарын ... ... ... ... ... Тарихқа көз жүгіртсек ата бабаларымыз
ғасырлар бойы жинақтаған өмір тәжірибесін, бай рухани ... жас ... ... Бала ... ерекше мән беріп, үміт артып
сергек қараған. Жас ұрпақтың алдына ... ... ... ... ... Отан ... шаңырақ иесі, өмір гүлі ... ... ... ... ойға ... ... ... қағидалары, тұжырымдары, жинаған әдет ғұрыптары, салт
дәстүрлері, ақыл - ойлары, тәрбие шежіресі ... ... ... ... ... ... ауыз ... тәрбие
дәстүрлерінде, шығармаларында, отбасы тәрбиесінде, ... ... ... және қолөнер туындыларында ... ... ... отырған.
Халық дүниеге келген жас нәрестенің жолына бар жақсылықты ... ... ... ... ... ... - жаңылтпаштар, әңгімелер
шығарған. Халықтық тәрбиеге сөздердің ... өте мол ... ... ... ... ... ... жүгірме», «қолыңды төбеңе қойма», «мал
сүйегін отқа жақпа», «ақты төкпе», «қолыңмен жер таянба», «есікті керме»,
«пышақты ... т.б. ... ... ... ... ... салт -
дәстүрлер кіреді. Оның бірнеше түрлері бар ...
Қазіргі кезде бастауыш сынып ... ... беру ... ... ... ... оқушыларды жақсы біліммен қамтамасыз ету, халықтық
салт - ... ... ... қолға алынуда. Халық псдагогикасын
сабақ барысында ... ... ... ... ... ... ... дамуына өте күшті әсер етеді. ... ... ... ... ... беру ... ... сабақ, ойын сабағында
болсын халық педагогикасын ... ... деп ... ... ... ... ... маңызы зор.
Зерттеу мақсаты:
Бастауыш сынып оқушыларын оқыту, тәрбиелеу үрдісі ... ... мен ... ... ... нормаларын халық
педагогикасы негізінде меңгертіп дамыту.
Зерттеу болжамы:
Егер мектептегі бастауыш сынып оқушыларының оқыту, тәрбиелеу ... ... ... ұлттық дәстүрлеріне, тұрмыс салтына, әдет-ғұрпына,
мәдениетіне, өнеріне лайықтап өңделген сабақтарды, ойын ... ... ... ... оқушылардың танымдық қасиеттерін, адамгершілік
қасиеттерін дамытуға ... ... ... ... халықтық педагогика негізінде өңделген
сабақтармен, ұлттық ойындар арқылы оқыту, тәрбиелеу және дамыту.
Зерттеу пәні:
Оқушылардың психикалық процестері мен ... ... ... ...... Халық педагогикасында бала тәрбиесі
I. I. Халық педагогикасында бала тәрбиесі жөініндегі негізгі бағыттар
Қоғамды ... үшін ... ... ... ... ... Тәрбие жұмысының бағыт-бағдарын
белгілейтін әр ... сай ... ... ... ... ... мүшелерінің
этикалық саналарын: ізгілікті, мейірбандылық ... ... ... ... оң ... "Мораль - адамдардың бір-
біріне және қоғамға ... мен ... ... қауымдық
өмір сүру ережелерінің, мінез-құлық нормаларының жиынтығы".
Таптық қоғамда мораль белгілі бір таптың ... ... ... ... ... Бұл ... жете аңғарған қазақ халқы "Тауына қарай
аңы, заманына қарай ... деп ... ... ... топшылау
жасаған.
Таптық, экономикалық идеологиялық ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... идея қай ... ... тынысымен шаруашылық кәсібімен, семьялық, қоғамдық, ұлттық
тәрбие дәстүрімен тығыз байланысты туып, өсіп ... ... ... ... ... ... ... ұрпағын өзіне дейінгі қоғамда қолы жеткен тәрбиелік жақсы
дәстүрін жинақтап пайдалана отырып, шынайы адамгершілік ... ... ... ... бір ... ... ... бұрынғы ақыл-ойын, тәрбиелік
тәжірибесін пайдаланбай емес.
ХҮІI-XҮIІІ ғасырлардағы орыстың және ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы жинақталған тәрбиелеу
тәжірибесіне негіздей отырып көпшілікке ұсынған болатын. Мысалы чехтіц ұлы
педагогы Амос ... ... ... ... жақсы
нәтижелеріне сүйеп отырып, баланы жастайынан ... және ... ... ... ... белгілеп берді.
Швейцарияның педагогі И.Г.Песталоци тәрбиені ана тілінде оқытатын
халықтық мектептердің бай ... ... ... ... ... адамның ақыл-ойы қалыптасуының және дұрыс дамуы ұлт ... ... мен ... әдісін дұрыс ұйымдастыруға байланысты деп ерекше атап
көрсетті. И.Г.Песталоци "Бала ... оның ... ... ... ... Баланың дүнені түсінуі отбасында басталып ... ... ... шарт" - деген қағиданы ұсынды.
Францияның ұлы ағартушысы ... да бала ... көзі ... ... ... ... етіп тәрбиелуді отбасында еңбекке
үйретуден басталуы ... деп ... орыс ... ... халықтық тәрбиенің мақсаты мен мазмұнына
және тәрбие мен оқыту ... ... ... ... халқының бала тәрбиесі
сол халықтың сан ғасырлық тарихымен тығыз байланысты, тәрбиенің негізін
халықтың жақсы-жаман ... ... ... - ... ... мен ... ... ұлттық
мәдени тәрбие ісінің алтын ... ... ... Мұқанов пен
әңгімелескенде қазақ ... ... ... ... ... ... ... тәжірибесіне жарату қажет деп кеңес
берген.
Қазақ халқымың педагогикалық ой-пікірін халықтың ... ... мен ... ... ... ... тығыз байланыста алып
қараған жөн.
Мал бағып күнелткен, ұлттық баспасөзі, өзінің ана ... ... ... ... көшпелі қазақ елінің өткендегі өмірінде фольклор, ... ... ... ... ... ... ролі зор ... Академик
М.Әуезов адамзат мәдениетінің алтын қорына дүние жүзінің халықтарын қосқан
өзіндік үлесін сөз ете ... ... ... ... египеттіктер
пирамидаларын, қытайлыктар фарфор бұйымдар мен мәрмәр тастан жасалған адам
мүсіндсрін, итальяндықтар әсем әуенді музыкалық ... ... ... үлгі ... ... қазақ елі аса бай өлең, жыр мүұасын
қалдырды" — деп ... ... аса ... бағытын көрсеткен.
Сондықтанда бізлің қазақ даласын ... ... орыс ... ... ақын ... - деп Пікір айтпаған деген тұжырымға келеді. М.Әуезов.
Баланы дүниеге келуіне байланыты шілдехана, ... ... ... ... мінгізер, тоқым қағар, қыз ұзату, үйлену тойлары, ауыл азаматтарының
бірлесіп еңбек етуі (киіз ... үй салу т.б. ... ... ... ... ... ... естірту, жоқтау, көрісу сияқты ... бәрі ... ... өткен емес. Мұның бәрі өлең жырдың
адамның өмірлік серігі, ... ... ... дәлелдейді.
Қазақтың тұрмыс-салтымен байламысты ... ... ... жиын тойларда айтылатын қыз бен жігіт айтысы: жаңылтпаш,
санамақ, жұмбақтауда ... ... ... ... ... мен шешендік сөздерде айтысы мен ... ... ... ... мақсат біріншіден ас пен ... ету, ... ... ... ... ... аламның
көңіл күйіне сөз өнерінің құдіретті ... әсер ... ... ... үшіншіден жиынға қатысушы үлкені-кішінің бәріне
ақыл-нақыл айту, ой салу, тәлім-тәрбие беру.
Яғни отбасы, ... ... ... болып адамды тәрбиелеу қазақ
халқының өмірінен өзекті орын алады. Салт-сананы, әдет-ғұрпы, ойын-тойы,
осы мақсатты іске ... ... ... Ас пен той, ... пен
реніш. ұлы жиындардың бәрі халық мектебі сияқты тәрбие беру орын болған.
Халық жиындарында ән айту, күй тарту, қыз қуу, ... ... ... ... сөз ... арттырып, қарсыласынды ұғындыру, жіп иіріп,
жүн түту. жылқыны ... ... ... пен ... ... ... ... қыз бен жігіттің өнерге деген ... ... ... ... ... ... болған. Халықтың мәдени мұраларынан оның
ғасырлар бойы басынан ... ... мен ... үміт ... ... ... мен ... сезімінің ізін көреміз. Осының
бәрі халықтың ән мен күйінде, өлең ... ... ... ... ... де ... ... фуикцияларын айқындай отырып, ғалымдар оны туындауынан гөрі
жинақталу, сақталу, таралу мақсаттарына көбірек көңіл аударады. ... мен ... ... ... және басма өнері дамымаған
халықтардың мәдени мұрасы тұл ... еді. ... ... ... ... ... ... халқының ұзақ ғасырлар бойы жазу мен баспа ... ... де осы ... ... әсер ... ... ... мұраны бұлжытпай сақтап ұрпақтан ұрпаққа жеткізуші иелері,
халыққа билігін ... ... ... кимешекті әже, ақындар, жыршы-
жыраулар, әнші, күйші, ... еді. ... ... мен ... ... әкімдерден әлдеқайда артық бағалап қадірлеп, қастерлеген. ... ... ел ... өнер ... ... ... ... көрсетіліп, ауыл өнерлісіне ән мен ... жыр мен ... ... өмір ... ... аса қастерлеген ақын, әнші сал,
сері, жыршы-жыраулардың аттары күні ... ... ... тарихының
төрінен өшпес орын алуы, халқының жадында сақталуы осының айғағы.
Халық педагогикасының ғылыми-негіздерін анықтап ... ... ... ... бала ... жан-жақты талдау жасаған. Ол
қазақ халқының бала тәрбиелеуде ғылыми ... ... еш ... ... даналығын дәлелдейді.
Қазақ халқының бала тәрбиелеу негізгі бағыттары мен ... ... ... баланың жан тәрбиесі мен тән тәрбиесінің маңыздылығының сөз
етіп, жан тәрбиесіне күшті көбірек жұмсау кажеттігін ... ... ... ... де сол жан. Қиын ... тілейтін де сол жан», -
деп ... ... ... ... күшті көбірек жұмсау қажеттігін,
іс-әрекеттер тұрғысынан қараса М.Жұмабаев ... ... ... сүйене отырып жасайды. Жам-көріністерін тап-тапқа бөліп, оларды
ақыл ... ішкі ... ... һәм ... ... ... жерде айта кететін жәйт, данышпан Абай, халық ... ... ... ретінде танылып, М.Жұмабаев көрсеткен адамның жан дүниесінің
үш көріністерінің ... ... бір ... мұз ақыл зерек,
Жылытқан тұла бойды ыстық жүрек.
Тоқтаулылық талабы шыдамдылық,
Бұл қайраттан шығады білсең керек.
Ақыл, қайрат, ... ... ... ... ... ... бөлек, - деп үйретеді.
Көптеген жалған түсінікке сүйеніп, баланың тоқ, жылы ... ... ... жан ... ... ... қоршаған ортаға
жүктеген жоқ. Бұл ата-аналар баланың дене тәрбиесінің бір ... ... ... болар еді. Бала тәрбиесінің бұл екі ... ... ... ... отырып, дегенмен де бала өскен ... ... ... ... жан ... ... білу керек деп
көрсетеді М.Жұмабаев. "Тегінде берік ұғыну керек, адамның ... ... ... ... де сол ... бала ... дене және жан тәрбиесінен тұрады екен. Баланың
дене тәрбиесі ... ... ... ... ... ... қыдыру,
серуендету, шынытырудан тұралы. Дене ... ... ... ... ... ... кесте жаттығуларлы ата-аналарға арнаған. Ал
табиғат заңдылығын жете ... ... ... ... қолдана білген ... ... ... ... сөз ... ... ... жан-тәрбиесінің бағыт заңдылықтарына жүгінер
болсақ әүелі ол адам танымына тікелей байланысты ... айта ... ... ... ... және ішкі ... әсерленулерінің бастапқы сезім
тәрбиелеуде алар орнын орасан зор екенін көрсету ... ... ... бірі — көру ... ... түс және ... ... адам айнала қоршаған табиғатты, қоғамдық өзгерістерді
қабылдауға мүмкіндік ... Бұл ... ... балаға әртүрлі ойыншықты
беріп, сурет салудан басталады. ... ... ... ... ... ойыншық сатын алып, істеп беріп, істеп үйренуіне көңіл ... ... салу ... бала ... дамуына әсерін қазақ даласында
ғылыми-сапарымен болған Д.Л.Иванов өте жақсы бейнелейді де, ... ... ... ұсынады. Баланың сыртқы әсерлену құралы — есту.
Шуды есту, ... есту ... ... ... ... Соның дыбысты есту
мүмкіндігін дамыту қиып еңбекті талап етеді. Әннің әуенін, домбыра, ... ... ... есту, қабылдап түсіну үлкен еңбекті талап етеді. Соның
ішінде ең қиыны — музыка. Бірақ баланы жастайынан әр ... ... ... ... алып ... ... адам ... айтып отырса,
дыбыс құралы ерекшелігін бала тез қабылдап кетеді. Баланың есту сезімін
ілгерлсіу үшін ең ... әсер ... ... ... ... алдында тұрған адамға "қане сөйлеші, мен ... ... ... ... ... ... ... әсерлену. Сені
естуге, көңіл сөзін айтуға байланысты ... жайы ... ... ... ... адам ... он, жыр, күйді, тындатын, үйретеді.
Адамның жан дүниесін ... ... бірі — ... ... ... ... ... зейінге байланысты. Ерікті,
еріксіз түрдегі зейінді дамыту, ... ... ... ... Әсер алу үшін ... ... жүру қажет деп
үйретеді психологтар. Жеке әсер, жаңа ... жаңа ... ескі ... ... ... ... ... даярлықты жасау (әсерлерді
күту)- зейінді ... ... ... есту ... ... ... ... байланысты. Қиял бұрынғы бар суреттеулерден жаңа
суретеулер алу қиялы деп аталалы, "Қиял-фантазия ... ... ... ... ... ... адам жұсаулы есек. " Фантазия қиял
ақылды кеңейтіп, ой-өрісті ... ... ... ... ... ... тереңдетеді. Баланың қиял фантазиясын тәрбиелеу
түсінікті болды, енді оны дамыту, іске ... ... ... ояту-негізі білім. Сондықтан білім беру алғы шарт.
Тұрмыстық өмір, жан-жануар тұрмысын ... ... ... ... ... жаратылыстану пәндсрінің қиялды оятар ... ... зор ... ... көк ... ... ... жарылып, күнмен
таласып өскен бала Қобыландының тайбұрымы сөйлейді десе, қотыр тай кұрық
салғанда құнан жүген ... ... ... ... де ... ... Міне, қиял-
фантазия ояту үшін ең алғаш ертегі таңдатып ... ... Ойын ... да бала қиялын оятуға әсері мол. Шыбықты ат қылып ойнап, оны
ерттеп, асау ... де ... ... қиялдап елестетуден, сенуден
басталған. Сонымен қиял тек ... ... ғана ... ... ... әсер ... ... тәрбиесіндегі келесі зандылық ойлау қабілеті. Бала ... ... ... қана қоймайды, оларды ұққысы келеді: «Мынау не?» "Ол
неге?" деген сұрақтардың ертеңді кеш ... ... ... өзін ... ... оның ... ... процесінің
басталғанын анықтайды.
Баланың ойлау қасиетін дамыту жолдың бірі — анық суреттеп беріп, ... ... ... ... ... ... Осы кезге дейін айтып
келінген барлық таным қабілетінің жарыққа шығару жолы ... ... ... ... ... ... мимика мен тіл. Ойдың тілі —
сөз. Әр адам өз ... ... ... мен ренішін сөз арқылы
білдіріп ... ... ... ең ... — ой. Тіл ... ... ... жұмысын талеп етеді.
Шешендік - қазақ халқының ең басты қасиеттерінің бірі. «Өнср алды ... тіл» ... ... бөлу ... ... ішкі ... ұялу, достық сезімі. Сұлулықты ... ... ... ... байланысты болғандықтан
көп салалы ... ... ... ... Ата- ... ұялшықтық
пен ұяңдықты әр баланың бойына сіңіру үшіп ... ... ... ... ... Оның ... ... мен демеушіліктер де бар. ... ... ... ... т.с. Олардың көбі тұрмыстық ... ... ... ... ... ... ... жарғы"- қоғамдық
өмірді реттейтін зат ретінде танылып сақталған. Бұл ... ... ... деп ... ... ... қалыптасқан түрлі халықтық
институттар атқарып отырған.
Ақсақалдардың аталық сөзі, ақ шашты аналарды өмірлік мектебі, жеңгелер
жетегі, ағалар ... ... ішкі ... туа ... десек артық
болмас.
Дүние жүгі мақұлдап ... ... ... ... ... ... ... ілімдерін дапышпан халықтың тәжірибесінен алса
керек.
Психология заңы бойынша баланың маңайындағы ... ... болу ... ... ... атамыз "Қьгз өссе қызы жақсымен ауылдас бол",
"Шешесіне қарап ... ал", "Әке ... оқ ... шеше ... тон пішер"
деген бір ауыз ... ... ... ... ... ... сияқты жат кылықтар мен биязылық, инабаттылық бала тек
басқадан көріп қана қоймай, оның белгілерін біліп, ... өз ... ... іс-әрекеттерін болжап, үйретіп, қалыптастырған жөн. Сонда ғана
дұрыс пен терісті, ізгі мен ... ... ... ... ... адам ... алып ... бірі қайрат деп таниды. "Жанның
саналы ұмтылуын қайрат" - деп атаймыз.
Баланың тілегі көп, тіпті ... десе де ... ... тек оң
бағыттарын ғана іске асыру керек екендігін үйрету ... ... ... ... алып бастауды үйреткен. Арыстан айға ... ... ... түбі сары ... ... ... отырған. Бірақ бұл шексіз
тежеу емес. Балаға белгілі шекті ерік беріліп, ... ... ... ... ... тіпгі асық ойнап, қатарласынан
қалыспауға, өз мүмкідігін шыңдауға әрекеттенген.
Сонымен халық педагогика ... бала ... ... ... ... ... ішкі ... тәрбисі болып тәрбие танушылардың
да іліміне жататынын анықтайды. ... әр ... ... бар ... ... өттік.
Бұл бала тәрбиесінің үш саласы, әр адістемесі ата ана мен мектеп және
мектептен тыс мекемелердің негізгі мәселесі. Сонымен ... ... ... ... ... ... әдетке айналған балалар өміріндегі салт
дәстүрлерді, ... ... ... ... әр тәрбие саласына яғни
ақыл, ... ... ... ... ... анықтауға келесі тарау
арналмақ.
II — тарау. Мектепте халық педагогикасын ... ... ... Бала ... ... дәстүрлері.
Бүгінгі күні жан-жақты өзгерістерге дейін "Совет адамын" қалыптастыру
жолында көптеген азаматтық қасиеттер тыс ... әр ... өз өмір ... ... ... деп ... ... сана сезім рухына
өмірді, тіршілік саласын өзгерту қажеттілігін туғызып ... ... ... ... ... ... ... өткізу. Бұл шынайы азаматтық
санаға ауысқандықты аңғартса керек.
Оның ішінде ең негізгі бағдары адам баланы ... ... ... ... оған жеткізер қуаты мол тәрбиелік әдістерді жетік пайдалануды
қарастыруда. Сойтіп, ... ... ... рухани жетілуін түбегейлі
өзгерту тәрбие жұмысындағы басты мақсаттың бірі ... ... неше ... ... тек ... негізінде
шешкенде ғана, ... ... ... ... Оның бәрі
ұлттық қасиетпен тығыз ... Бұл ... ... ... ең ... ... тәрбиелеуге ұлтық дәстүрлердің қажеттілігіне тоқталар болсақ,
ата-бабамыз салған дәстүрлерді ұрпақ ... әрі ... ... ... ... баулу. Халық даналығы "Адам
ұрпағымен мың жасайды" деген екен. Ендеше, осынша ұзақ жасағысы ... ... ... орман-сулы Отанын, отбасындағы думанды күйлі
ошағын, атадан ... ... ... ... ... ... үздіксіз өркендеуін үнемі қадағалап отыруы
керек.
Осы ... ... ісін ... мен ... ... мүмкіндігін ... ... бала ... ол ... ... ... өз ... арнайы іс-әрекеттер жасағанын көреміз.
Біріншіден балалар бой жетіп, ер жеткенше өзінен кішілерге ... ... ... ... ... киіндіру, тамақтандыру,
ойнатуды мойнына ... бала ... ... әже-атасымен қатар
араласып, ұстаздықты табиғи жағдайда үйреніп ... ... ... ... ... ... өзі бала кезінен бастап тәрбиеленеді.
Жас нәрестс дүниеге келмес бұрын оның дене тазалығын, жан ... іс шара ... ... ... ... ... ... Бұл бала тәрбиесінің екінші шарты десе ... ене ... ... ... кезде — ақ ұл немересі болу ... ... алаш ... малдың ұлтабарын жегізеді. Ал жүкті әйел болса,
біреудің үйіне өз дастарханына апарған ... "Қыз ... ... ... Егер жас келіншектің асқа тәбеті шаппай жиі ... ... ... оны ... ... болу" деп атайды. Осы кезде оның
әлдебір асқа тәбеті ерекше ауады да ... ... ауыл ... ... ... Осы ... той ... шашу" делінеді. Бұл томалаққа
жиналған аналар өз үйінен бір-бір дәм ... ... Оның ... ... асын ... беру. Егер асы тапсырмаса, яғни "жерігі ... ... ... ... қуса ... ... бойына сіңбейді.
Мұны халық "ит жерік болу" дейді. Ит жерік болып дүниеге ... ... ... ... ... ... ... Аяғы ауыр келінді ... ... ... ... жатқызбау болған.
Баланың жан дүниесін тыныштықта сақтау үшін, келінді корқыныштан сақтау
керек болған. Ол ... ... шашу ... оң ... ақ ... кірген адамға айғай-шусыз жүруін байкатқан.
Жолбарыстан жүрегіне, аюдың ... ... ... ... ... болашақ алып батырлар, ерен ойшылдар туатындығы туралы көптеген
аңыздар ел ішіндс әлі күнге дейін ... аяғы ... ... ... ... баса ... бөліп,
оған көбінесе ақтан жасалған тамақтарын береді. ... күні ... ашу үшін ит ... ... ... бала ... болсын" деген
ниетпен құм сағыз таңталады. Мүмкіндіктері болса, ... ... ... теріп әкеп береді.
Рауғаштан жесе сәбидің көзі ... ... ... ал ... тәбетін ашады.
Болашақ сәби еңбектей бастағаи кезде жар жағалап, бор ... ... ... Бүл сәби ... белгілі бір мөлшерде минералдардың
жетіспеуінен болатындығы бүгінгі таңда ғылыми тұрғыдан да ... ... ... ... сәби ... ... ... қам
жасаған. Сондықтан судың бұрын иірім болған орнын тауып, осы жерден саздың
иісі шығатын ... ... үйге ... да, "баланың сүйегінің
қалыптасуына керек, кейін бөтен бор ... деп ... ... ... ... жас сорпа ішкізіп, қызыл ірімшік жегізеді.
Халық түсінігі бойынша ақ ... ... ... ... ... ал қызыл ірімшік жеген ананың сәбиінің ... ... ... ... ... ескертетін халықтық түсінікке негізделген
мынадай ырымдар бар. Итке "кет" ... ... бұл ... ... ... ... болмайды; әйелдер босанар үстіндс бала ... ... ... тең буын ... ... ... ... етілмейді, керіснше
жаулы заттарды ашуға, буулы нәрселерді шешуге болады; түйе етін ... ... ... ... келіншек баласын тоғыз ай емес, он екі ай
көтеруі мүмкін. Тәжірибелі өнерлер ... ала ... ... үшін
келіннің етегін бүріп ... ... үшін ... ... ... ... ... жақындаған кезде мейірбан анасы оған ... ... ... түкті жер — Ана, күш бер, қуат бер!" деп жалаң
аяқ жүргізеді.
Соныменн бірге сл ішінде жас ... ... ... ... ... ... аштыру, бұлаққа май құйып, тенге ... ... ... ... ақ ... ... секілді сенімдер де бар. Қариялар
осындай ... ... ... ... осы ... су ішкен,
толғатқан кезде сені демеп, жебеп отырады" деп келіннің ... ... ... бұл ... ... ғасырлар бойы халық тәжірибесіне
негізделумен қатар, адамның тыс құдіреті бар деп, ол ... ... ... ... ... Жер, Күн, Ай, ... ... күшіне
айналып, өмірде қиындықты болдырмау, жеңу үшін табынып отырған. ... ... ... ... сақталып келген наным
сенімдерден байқауға болады.
Аталып өткен ... бала ... ... ала жөн салып,
қалыптастыру кезеңі ... бала ... ... қолданылып сақталатын
көптеген ырымдар мен рәсімдері нәрестенің дүниеге келер кезін жеңілдетіп,
алғашғы сәтінен аялауға ... ... ... ... қан ... ашу, ... су ... — бұлардың бәрі де болашақтың алдып алу
әрекеттері. Тағы да халық көрегендігінің ... ... ... көбі ... тәжірибесінде өзінше
сақталған. Ол әрекеттер жас нәрестенің дене тазалығы, ... ... ... ... арналған.
Тұзды суға, күмісті суға шомылдырып, мойнының уақтылы қатуын қадағалап,
ырымын жасап, ауызданып, тамақтанып, ... ... ...... ... ... ... өзіндік ерекше амалдар ... ескі ... ... екі қабат әйелдерді босандыруды машық қылған
қолы жеңіл кемпірлер ... ... ел ... ... ана" (яки ... деп ... Аққол аналар кез келген келіншектің қай күні
босанатынын ... ... ... ... ... ... шығу үшін құйрығынан шарт еткізіп ұрады
да кіндігін кеседі. Сәбидің ... ... әйел ... шешс" аталады.
Жарық дүниеге келген ... ... ... ... таза ... ... ... сыртының жүнінмен ауыздандырады. Көне түріктер
өздерін қасқырдан жаралғанбыз деп, көк бөріні киелі санағаны белгілі.
"Перзенттің шыр етіп ... ... тек ... ... ғана ... ... қуанышы болып есептеледі, Міне осы ... ... ... ... ... ... жиналғандар сәбиге ізгі тілектерін білдіріп, ән айтып, ... ... ... Мұнда жастар тек ойын-сауық құру үшін ... ... ... жаңа ... ... жын-перілерден қорғау
үшін жиналатын болған.
Әйелдердің әл қуат жинап, белі бекіп кетуі үшін арнайы мал ... ... Жас ... ... жас ел жегізу мақсатымен ... ... ... ... шарт. Бұл дәстүрдің сақталуы еш ... деп ... ... тілімізде "сені туған шешең қалжы жеді-
ау" деп ренішпен айтылатын сөз сақталған.
Шілдехана сойылған малдың ... ... ... жас ... ... ... ... опырмай, тек етін қолмен үзіп жеп, төрге іліп кояды. Ел
ішінді жас баланың мойнының қатуы осы ... ... ... ... ... күзеттің тағы бір мақсаты анаға аналық сезім туғызып, оған
арнаулы күтім ... ... ... ... ... бойынша нәрестеге үш күннен қалмай
ат қойылады. ... ... ... көп ... ат ... ... ... болған. Молда азан шақырып, нәрестенің құлағына аузын
тақап, сәбиге ... атты үш рет ... ... ... байланысты
тіліміздс "азан шақырып ат қою" тіркесі қалыптасқан. Ат қойған адамға ақы
ретінде арнайы сыйлық ... ... ... бес ... ... салалы. Осы той томалаққа
жиналған ауылдың корші-қолаң әйелдері шашуларын ала келкді. Баланы ... ... ... ... ... ... тесігі арқылы бауырсак, кәмпит және түрлі ... ... ... ... ... ... ма?" деп сұрағанда жанкүйерлер іле ... ... деп шу ете ... Шашу әуелі ұл балаларға, кейін
қыздарға беріліп, сол балалар сияқты тезірек ... ... ... істеледі.
Әрбір жақсылықтың үнемі шашу ... ... ... ... ... — «бесік құт дарысн» деген асыл ... ... ... ... ... ... бір күн ... бір күн ... бір ... ... ... кезекпе-кезек шомылдырады. Тұзды суға шомылып,
тұзға ... сәби ... ... әрі ... соң ... ... тез жазылады."
Тумақ үшін ең елеулі кезең қырқынан шығару, яғни шілдеханасын ... ... 40 күн ... ... ... ... соң ... көңілі
орнына түседі. Осы сәтке дейін іштен туа алынбаған "сүт тырнағы" мен "қарын
шашына" да тиіспейді.
Ұл баланың қырық күнге ... 37 не 39 ... ал қыз ... қырық
күннен асырып 42 не 44 күндс қырқынан шығарады.
Бұл кәдеге шақырылған ауыл ... ... 40 ... су ... ... суға баланы шомылдырып, сонан соң шашы мен ... ... ... ... ... сыйлық беріледі. Бұл шашты шүберекке түйіп, тұмарша етіп
баланың оң иығына қадайды. Тырнағын жерге көміп ... ... ... шаштан тұмарша жасап бас киіміне, бесіктің арқауына қадаса, Семей,
Карағанды облыстарында ... ... ... орап ... қояды екен.
Бала шашын жерге тастамау, бас қадірін биік ... ... ... шашын ешқашан ашық-шашық жерге тастамайды, адам ... ... ... ... ... ... қарғысы қатты
болады" деген мақалдан осы ... ... ... ... ... ... қосылып кеткенше тіл-көзден қатты сақтаган. Жылын
басын, үкіні, ... ... ... ... ... ... ... іліп қояды. Бұл табынушылық дүниелер әр жердің өзіндік сеніміне
байланысты ... ... ... мүйізі (Өскемен), қыран тұмсығы
(Арқалық), үкі мамығы, ... ... ... көзмоншақ (Оңтүстікте).
Егер "көз тиді" деп секем алған жағдайда сол ... ... бір ... ... «қас ... беті қайтады, баланы тіл-көзден сақтайды»
деген сенім болған. Әсіресе ... ... ... қараса не "баланы
балапанақтай екен" десе, ата-анасы дереу көңілдеріне ... ... ... ырымын жасатады. Сәбиге жұрттың назары ... үшін ... оған ... ... ... ... бет-аузына әдейі
күйе жағып қояды.
Баланың ақыл сезімін, күш қайратын алғашқы күндерден-ақ қалыптастыра
бастаған. ... ... дене ... сауатына көңіл аударған, оны
негіз деп ... ... ... Дені сау ... жан ... ... ... нәрестені бесікке салу ... ... Бала ... тағы – ... тек ... орны ... Жел-құздан, мезгілсіз
ластануынан сақтап, ойнайтын, ... ... ... үн ... алданып, уілдеп жұбататын. ... ... ... ... ... айналасын танитын, ең соңында бесік ... әсер ... ... ... жыры тек уату ... ... тілек айтып,
арманын білдіртіп әуенге құлақ үйретіп, өзге баларадың құлағына ой ... ... ... ... ... ... атаған әдебиеттер баршылық.
Сонымен ақыл-ой мен сезім қалыптастырудың құралы – аялы алақан, жылы,
ойлы сөз, сазды әуен ... ... ... ... ... ... ... наным-сеніммен, ырым-жоралғымен жалғасып
отырған.
Туғанына 2-3 ай ... ... ... ... ... ... ... қабылдай бастаған. Келе-келе ана дауысынан өзге
үн-дыбыстарды ажыратып, аңдай алатын дәрежеге ... ... ... ... ... ... ... елтіп, маужырап ұйықтап кетеді.
Сәби 5-6 айдан соң талпынап еңбектенуге бейімделе ... ... тез ... ... ... анасы көрші-қолаңдарын
жинап, «бауырынан табақ алу» ... ... ... бір ... ... ... ... баланың оңынан сол жағына қарай
«тез еңбектеп ... деп ... ... ... ... алған нәресте 9-12 ... қаз ... ... ... ... жүре ... ... ата-анасы «балам тез
жүріп кетсін» деген оймен «тұсаукесер» тойын ... ... ... ... ... бала ... ... басқан қадамы құтты болсын, одан әрі ... ... ... ... ... ... оның ата-анасы өзіне ... ... да, аяғы ... ... нық ... деп, ... адамға
бөбегінің тұсауын кескізеді.
Баланың тұсауын ала жіппен, қойдың тоқ ... ... ... ... ... кесушіге сый-сияпат көрсетіледі. Әке-шеше, ата-әже
бұл рәсімді кіші-гірім той-томалаққа ... ... ... соң
баланы ақ жайма не кілем үстінен ақ жол тілеп, жолы ... ... ... ... ырым жасайды.
Мысалы кесілген ала жіпті 2-ге ... ... ... ... ... ... ... тілеп, келетін ауыртпалық болса оны көп болып
бөлісуге, жамандық келе жатқан ... ... ... ... ... ... ... Ал ішекті табаққа салып таласа-тармаса жеп қою тиіс.
Осы рәсімге ... ... ... жырын қосылып айтып, бөбектің
алғаш кадам ... ... ал бұл жәйт ... адамға деген жылы
бауырмалдықтың, сезімдерін артып, ілтипат, инабат, имандылық ... ... ... жүре бастаған кезде оларды қыз болса шашын өсірмей екі шекесіне
екі шоқ шаш қояды. Мұны "тұлым" деп атайды. Қыз баласы 2-3 ... ... ... ... ал ұл ... ... шаш ... Мұны «айдар
кекіл» - деп атайды. Айдар кекіл кішкене балаға сәнді де, ... Екі, үш ... ... ... алып ... болған.
Қазақ отбасында ер баланы ерекше қадірлеп тіпті оның алғаш рет атқа
мінгенінде, бір ... ... ... де ... шаруашылық жұмысына
араласуында шашу шашып қуанышпен атап өтеді. Сондай үлкен тойлардың бірі
сүндетке отырғызу тойы.
Жалпы ... 4 ... 7 жас ... ... ... сүндетке отырғызу міндеті молдаларға тапсырылған.
Сүндетке отырғызылған балаға бір жеті ... ... ... ... кезде бала жалықпас үшін ата-анасы немесе тұған-туыстары мұсылман
болуымен құттықтай ... отан ... ... ... мақсатымен батырлар жырын, аңыздар, ертегілер айтып ... ... ... да ... бар. Сонымен "көкпар" беріп ат
шаптырып той жасаған.
Баланы қаршадай күнінен атқа мінгізіп ... ... ... ... ... дәстүрі болса, ата-ана үшін үлкен қуаныш болған. Жас
баланы салт атқа ... ... жәй ... гөрі ... мінгізіп
жан-жағынан байлауды жиірек қолданады. Ашамайды өте жуас ... ... ... де оған ... ... ... ауыл ... жаяу
жетектеп үйретеді. Ашамайға бірінші мінген балаға жақсы ... ... ... Бала ... ... сыйлық беріп, сол күні баланың
бірінші қадамына қуаныш кешін өткізсді. Бірер күннен соң бала ... ... ... өз ... салт ... ... Кейін 7-10 жасында бәйгеге
шабатын болады. 10-11 жасында асау"тайларды ... ... ... бірі — ... мінгізу", "бірнеше адам бас
қосып балаға сен сенді азамат болдың, ... ... бол" деп ... ... ... тастап оған мінгізеді. Бұл ырым бала ... іске ... ... деп ... ... ... ... Шаруаға
икемсіз жігіттерді "шідерге еңбектеп ... — деп ... ... ... ... ... бойынша төмендегідей сын, ырымдар да кездеседі.
Нәресте анасының омырауын тас қылып ұстап отырып ... онда ол бала ... ... ... ашып ... ... онда ол бала өскен соң мырза
жігіт болады. Ер ... ... ашып ... ... ... онда ... соң ... жары сұлу болады; ал қыз ... ... ... ... көрікті болады; егер бала үнемі жастықтың үстінде ұйықтайтын
болса, кейіп ел басқаратын кқсем ... егер бүк ... ... ... ... ... ал шалқасынан жатып ұйықтайтып болса, ... ... ... ... ... ... ... қызғаншақ,
кейде ойшыл болады; ал аяқ қолын төрі ... ... ... ... өскен соң төрт құбыласы тең кемеңгер, әрі батыр болады.
Бала бесік дәуірінде қалмайды, сүндет тойымен бала өміріндегі ... ... Бұл ... ... ұл мен қыз ... тәрбиесінде көп
айырмашылық болмай, көген басындағы қозы-лаққа, бесіктегі іні-қарындасқа,
сіңлісін тербетіп, ойнатып жұбататын ... Ұл ... ... ... ... ... ... уызқағанақ жеуге, көктемде қозы бағу,
бұзау қайтаруға, ошаққа оттық жинауға ... ... Қыз ... үй жинастыруға, өрмек жүргізуге, жүн тазалауға, тезек ... ... ... ине ... ... ыдыс ... үй ... жұмысына бірдей араласқан. Мұның бәрі еңбек тәрбиесі. Ал баланың
ақыл-ойы мен ... ... ... ... ... ... ... айналаны қабылдауына зейінді кезі 3 пен 10 жас аралығы.
Қазіргі педагогика мен психология ғылымдары бұл жайтқа айрықша назар
аударып ... "жүз мың ... ... деп ... қоятын кезең" деп
айдар тағып жүр.
Осы ерекшелікті әлімсақтап аңғарып ата-бабаларының төкпе ... ... ... айыр ... ... пен төгілдірген күйшіліп секілді
киелі ... ірге тасы бала ... сәби ... ... ... ... ... балалық кезеңге айырықша мән берген.
Сондай-ақ қазақ халқы өз ұрпағын бесікке салғаннан бастап, оның ... ... ... ... ... ... жолында өзіндік
әдіс тәсілдерді шебер пайдаланып отырған.
Халық осы ... орай ... де, ... ойлантып,
толғантатын даналық сөздер мен уағыздарды, жаңылтпаш, ... ... ... ... ... бірді жығады, білімді
мыңды жығады» -дегендей көшпенді халық болса да ғылым-білімді ... ... ...... ... мен ... ... ұрпаққа
жан-жақты ұғындырып отырған, әр отбасы өз баласының ойлау жүйесін дамыту
үшін санамақтар мен ... ... ... мен ... ... ... мәнін әр кез қатты ескерген.
2.2. Қазақ ауыз әдебиеті — ... ... ... педагогикасының үлкен бір саласы ауыз ... ... ... оны ... ... ... негізгі
жолдарын бірнеше ғалымдардың еңбектеріне сүйене отырып қарастыруды жөн
көрдім.
Балалар жырының тәрбиелік мәні.
Қазақтың ... ... ... ... ... ... ... төрт-түлік туралы жырлар, тақпақтар ... ... ... ... құрылыстары мен жан-жануарларға, құстарға
қызығу сезімін оятып, ... әсер беру ... ... ... ... ... Көктемнің шығуы ... ... ... тырнаны көрген балаға:
Тырна келді, тұр,
Түндігіңді ... ... аш! - ... ... ... ... ... жау жаңбыр,
Жау жаңбыр.
Арық суы мол болсын
Аққан бұлак көл болсын деп ... жыр ... ... ... ... ... танымдылығын
артумен қатар, табиғатқа ... ... ... ... ... балпақ", "Кім күшті?", "Кім айтар?" сияқты көлемді
сұрамақ өлеңдер сұрау, ... ... сөз ... ... ... ой-
өрісін өркендетеді. Еңбекке, баланың малға деген қамқорлығын көрсететін
төрт ... ... ... ... қойды бер!
Ұлды берсең, бойды бер
Жұртқа ақыл салғандай
Ақылы артық ойлы бер!
Сойса, саны қалақтай,
Сауса сүті бұлақтай.
Ешкі ... ... бар ... бар ... бассын үйіңді...
Маң-маң басқан
Шудаларын шаң басқан
Төрт аяғын тең басқан,
Екі өркешін қом басқан
Түйе бассын ... ала ... ... ... ... үіңіді —
Деп әрі тілек білдіретін, әрі малдың қасиетін білдіретін ... ... ... ... ... бастап құлағында қалатын ән
"Бесік жыры" болып саналады. Бұл ... ... ... ... ... әуен ... сезім мүшелері арқылы оған сүйсінерлік әсер етіп,
жан-жүйесін жадыратып жұбатады. Екіншіден баланың келешегіне үміт ... ... ... ... ... ... тілі ... балдырған
жатттап, тәлім алады.
Бесік жыры мазмұнына қарай: шілдехана жыры, бесікке ... жыр, ... ... айту деп ... болады.
Мысалы:
Мойнымдағы маржаным
Қорадағы мал жайым:
Бесігіңе жата ғой,
Тәтті ұйқыға бата ғой.
Бейбарс болсын есімің,
Құтты болсын бесігін.
Бата тілек (сенім ... биең ... ... ... биең ... ... сыймасын...
Ақылыңмен батыл бол,
Ағайынмен тату бол
Бағаналы таудай бол
Жағалалы қолдай бол!
Халық педагогиканың бұл саласы өз өрнектерімен әсер ... ... ... ... ... ... кесу. Бала тәй-тәй басып жүре бастаған кезде, ... ... ... жыры ... балам, қаз балам
Қадам бассаң мәз болам
Тағы, тағы баса ... жаз ... баса ғой ... ... ... ... баса бер
Асулардан аса бер! —
Қадамын бір-екі басқан баланың тек тез жүріп ... ... ... ... ... де ешқандай шалыс баспай, ешкімнің ала ... ... ала ... ... ... Ала ... тағы бір мәнісі ақ түс ... қара түс - ... деп ... қуаныш пен қиындық бірге жүреді,
осындай алма-кезек өмірде ... жеңе ... ... ... ... елге ... адамға, сол кісі сияқты болсын деп
кестіріп, сый-сыйапатын ... бұл ... ... айналдырады.
Жаңылтпаш — тіл ширату тәсілі. Халық баланың тілін ширату үшін, оған
сөз үйретіп дүнитанымын дамыту ... ... ... ... ... ... дыбыстарды айта алмайды. Тілін мүкістендірмей сөйлеу
үшін жаңылтпаштар жаттатып, сөз қадірін білуге үйретеді.
- Дегенде ой Тайқарбай,
Әй Тайқарбай,
Қойыңды май ... ... ... ... Тіл ... ... біз Б
Біл алғыс деп, -
білімділікке тәрбиелеп, бүлдіршінге сүйіспешілік білдіреді.
Жаңылтпаш айтқызудың бірнеше жолы бар: ... бала ... ... ... ... ... үйренуі керек. Екіншіден
бірнеше баланың жаңылтпаш айтудағы жаңылмай айту қабілетімен қатар, ... ... білу үшін ... ... білу ... ... мәні.
Санамақтарды халық, негізінен, жас балаға сан үйрету мақсатымен
шығарған. Ұйқастырып санау ... бала әрі сан ... әрі ... ... ... ... біледі:
Бір дегенің - білеу
Екі дегенің - егеу.
Үш дегенің - үскі
Төрт дегенің - төсек.
Бес дегенің - бесік
Алты ... - ... ... - ... ... - серке.
Тоғыз дегенің - торқа
Он дегенің - оймақ.
Он бір қара жұмбақ.
Бастауыш мектепте күрделі санамақтарды айтып, олардың шешімдерін ... ... ұпай қою, баға беру ісі ... Мысалы:
Алмас, Асан келісті,
Алма жинап бөлісті.
Арасында бір алма
Айтыс болды бұларға:
Асан ... ... бірі кем ... берсе, алмасы
Асанныңда тең болар.
Алма санап көріңдер
Екіге тең ... ... ... ... бірден табу оңай емес. Ол үшін оқушы ... ... ой ... ... ... көп ... керек.
Жұмбақтың дүниетанымдық тәрбиелік мәні.
Нақты бір зат ... ... ... айту ... ... ... ... келуде тапқырлық пен дүниетанымдық
дәрежесін байқау ... ... ... жұмбақтардың алуан
түрлерін шығарған:
Апаң, апаң
Ескі шапан,
Иір қобыз,
Жарық ... ... ... ... педагогикасы жаңа мазмұнды жұмбақтармен
толыса береді:
Темір сияқты
Алып жирафты
Жұмсап көр ... сап ... ... қара сөзбен де жасырыла береді.
"Отқа жанбас, суға батпас" ... ... ... ... Бір ақын өлеңмен
жұмбақ айтса, екіншісі сол ... ... ... ... ... ... өретде тақырыптарына сәйкес
жұмбақ жасыруға болады. ... ана тілі ... "Қыс" ... ... жоқ,
Желеді.
Аузы жоқ,
Ұлиды.
(боран)
Жұмбақтарды ой-дамытарлық мәнімен қатар, тәрбиелік мәні де ерекше.
Тәрбиеленуші өзінің білім дәрежесін байқап, көп ... ... ... ... мен ... - ... құралы.
Мақалдар - накыл, өсиет түрінде айтылатын филисофиялық ... ... ... ... екі бөлімнен құралады. Бірінші бөлімде
пайымдау, екінші бөлімде ой қортындысы айтылады.
Мәтелдер, ... ... ... ... ... қара ... нұсқалы сөз
ретінде айтылады. "Өлең сөздің патшасы", "Қызым саған айтам, келінім ... ... де тура ... ... ... ... деп және
ауыспалы мағынада "Тікен гүлін ... деп ... ... — сөз ... ... ... мәтелдер мен мақалдарды
үздіксіз пайдаланып, үлгі етіп, ұрпақ ... ... ... ... ... ... ... қамтитын
тақырыптары елдік, ынтымақ, бірлік туралы:
Туған ... ... ... елім - өлең ... - ... да ... ... туралы:
Өжет адам өлімді жеңеді.
Қара бет болып қашқаннан,
Қайрат көрсетіп, өлген артық.
Өнер — білім туралы:
Өнерлі өрге ... ... ... ... ... ... ... өсірсең, қой өсір,
Өнімі оның кол-көсір.
Егіншілікке байланысты:
Жері байдың - елі бай.
Егін ексең тыңға,
Шықтым дей бер шыңға.
Адамгершілікке байланысты:
Жаман болса ... ... ... бала тәрбиесіне дайындық ... ... ... өнеге көрсетіп, ... ... ана ... - арың ... әке — тірегің, ана - жүрегің; бірінші байлық ... ... түбі - сары ... іс ... ... тап; ашу — дұшпан,
ақыл — дос; өмір - ... ... ... басы ... соңы - ... ... жиі ... оның мағынасын ашып, санасын арттыруға болады.
Мазақтамалардың тәрбиелік ... ... ... - ... ... ... сынау
ұялтып оны тәрбиелеу. Мысалы:
Жұмыс десе, шалағай,
Тамақ десе, қомағай.
Жүрміз сағал жоламай,
Әй, Шалабай, шалағай.
Мазақтамаларды ... ... ... ... ... айтқызу
арқылы балалар поэзиясының бұл түрін де ... ... ... кейіпкерге ұқсамай, тәртіпті бала болуға шақырады.
Өтірік өлең. Өтірік өлеңдерді оқушылардың ... ... ... үшін ... ... ... ... бейнелер жасалынады, өлеңнің
желісі күлкілі сюжеттерге, үдеген фантастикаға ... ... пен ... ... ... өлеңдер. Қазақтың халық педагогикасында ойын ... ... ... әсерін арттыруын балаларды өлең-жырға бейімділікке,
танымдылыққа тәрбиелейді. Мысалы "Қуырмаш" өлеңі саулық атауларын үйретеді.
"Ұшты-ұшты" ... ... ... мен ... ... ... ... серек, көк серек" ойыны ойынға қатысушылардың өн-бойындағы
ерекшеліктерін байқатады.
Ақ серек, көк серек
"Бізге ұзын ... ... ... өлең жолдарынан Жанаттың ұзын ... ... ... ойын ... тез ... ... Сол ... халық ойын-
тәрбие құралы деп айтады.
Ертегілердің тәрбиелік мәні.
Қазақ ертегілері сан ... ... ... туралы ертегілер, қиял-
гажайып ертегіле, тұрмыс-салтқа байланысты ертегілер, батырлық ... ... деп ... ... ... ... Ертегілерді әсерлі етіп
айту немесе ... ... бала ... жол ... ... келешекке сеніммен қарауға тәрбиелейді. Оқиға желісіндегі
кейіпкерлердің жақсы және жаман ... ... адал ... ... мейірімді болуға шақырады.
Аңыз әңгімелер. Халық өз ұрпағының ұлағатты, білгір, ... ... ... ... өсуі ... оған үлгі-өнеге етіп аңыз-әңгімелерді де
бардан құрап, сары алтындай ... ... ... ... ... "Бозінген" туралы аңыз әңгімелерде жұлдыздар мен
аңдар құстар адамша ... ... ... бастап кешеді.
"Үш жүз", "Домалақ ана", "Алтын арыс Алаш", т.б. аңыз әңгімелерде діни
сенімдер, ру-тайпалардың шығу тарихы ... ... ... ... ... ... ... бибі" т.б. аңыздар қазақ данышпандарын
дәріптейді.
Халық педагогикасында тәрбиелік қуатты құралы – жыр. Қазақ ... ... ... салт-санасына байланысты
тұрмыс-салт жырларын шығарып, жастарды ұлттық ... ... ... ... ... жырлары көбіне той-
думандарда, мерекелерде ... ... ... ... ... ... т.б. жатады.
Қазақ халқының педагогикасында аса бай мұра - ... ... ... ел ... басқыншыларға қарсы күресу кезінде
көрсеткен батырлардың ерліктері жырланады, батырлардың отбасына, ... ... ... — шынайы патриоттылығы дәріптеледі.
Бағдарлай зерттеп байқасақ, эпостық шығармаларда тәрбиенің алуан ... Дене ... ... ... еңбек сүйгіштік, эстетикалық,
отаншылдық тәрбиелері батырлық жырлардың табиғатындағы мақсатты мұраты ... ... Дене ... ... ... шығармаларда бірінші кезекке
қойылады. Атқа ... ... ... ... ... ... бұл ... оңайлықпен келмейтіндігі
суреттеледі.
2. ... ... ... ... пен жамандықты, мейірмандық пен
зұлымдықты көз алдына елестетіп, батырға тек күш-жігер ғана ... ... ... ... ... ... дамытады.
Шығармадағы қызықты оқиғалар, отты ... ... ... ... көп ... қүштарландырады.
3. Халық Отан қорғау ... ... шыңы ... Бұл үшін ... ... ... адамгершілік болмаса керек.
Сондықтан батырлардың ауыздан-ауызға мәңгі ... ... ... ... еш уақытта ... ... ... ... ... ... ... да үлгілі.
4. Батырлық жырларда халық үшін ... ... ... ... ... ... да тәрбиелік үлгі ретінде
баяндалады. Мысалы: Қамбар батыр аң ... ... үйлі ... ... үйлі ... ... ... батырларды міне осындай
қасиеттері үшін бағалаған.
Қорыта айтқанда ... ... ... ... ... ... ... мектептен тыс ... ... Ер ... ... Қарабек, Арқалық
батырларын ... ... ... ашу ... ... ... тәрбиелік мәні.
Шешендік сөздер — ел құралып, халық қалыптаса бастағаннан бері халықтың
өнеге тұтып, өмір ... ... келе ... ... мен
хандардың, ақындар мен шешендердің ел ағасы болған ... ... ... ... ... ... ... қасиетте сөздер.
Тарихта Тәуке хан, Төле би, Қазыбек би, Әйтекс би, ... ... ... белгілі адамдармен қатар, Жиренше шешен аңыздары және ... ... ... т.б. шешендердің аты белгілі.
Қазақ ауыз әдебиетіндегі шешендік сөздер мазмұнына қарай шешендік
арнау, шешендік толғау, шешендік дау деп үш ... ... ... ... шешендік сөздер – термелі, қара сөзбен айтылғандары пернелі деп
аталады. Арнаулы шешендік ... ... сын баға ... ... ... Шешендік толғау: өсиет, насихат. ... дау: ... ... ... мал ... ар ... Мектепте шешендіктің мәнін жан-жақты
ұғындыратын алуын түрлі әдеби жұмыстарды ұйымдастыруға болады; пікірталас,
пікірсайыс, ... ... ... ... ... т.б. ... халқының шешен билері Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би -халықтың
ұлттық ... ... ... ... зор ... ... ... ойшыл көсемдер. Солардың бейнелерін сахнада көрсетіп,
сөздеріе өнеге етіп, оқушыларды даналыққа, ... ... ... ... ... отырып тәрбиелеу, келешек ұрпағымыздың рухани
байлығы.
Өмірді тек ертегі, өлеңдерден жаттап біліп ... адам жоқ. ... ... деген, кон ішінде соған бағынатын зандылықтарды үйрену-өмір
талабы. Олардың ... ... ... ... ... ... Есту мен кору ... адам жақсыға жақындап,
жаманнан жерініп өтеді. Жақсыны ... ... ... ... ... ... жүріс-тұрыстан да байқауға ... ... ... ... ... мен ... ... "Үйге жүгіріп кірме",
("асығыс шайтанның ісі"), "Қолыңды төбеңе қойма (Күн мен ... ... ... ... ... ... ... несібеге кедергі
болма) деген тиюлар бар. Ал, қыз балаға қырық үйден тыю ... ол ... ... біледі. Жат жұртқа барғанда өз ауылының елшілік қызметін
атқарады, соның әдептілігін ... ... жері ... ... ... ... қыз ... отырып, тұруы, жүруі, жатысы бәрі қадағаланатын
болған. Ол үшін жеті жасқа келгенде ұл мен ... ... ... екеуінде өмірлік тәрбиесі мол қариялар өз ... ... ... ... өмір мақсатын белгілеген. Осылайша күнделікті
өмірден алынған ақыл-кеңестер баланың есінде ұзақ ... ... ... ... "Көп ... бота от ... "Сырын білмеген аттың
сыртынан жүрме", деген әжем деп қайталады. Ал, мал ... ... ... ... ... ... Олардың бірі - "БӘСІРЕ".
Нағашы аулына қыдырып келген жиендеріне нағашы жұртшылық арнаған ... деп ... ... келе жатқан балаға деген қамқорлықты білдіреді,
болашағына ... ... Бала ... өз ... тиген малға ие болып,
оның жем-суына, қыста орнының ... ... ... көз ... кішкентай кезінен, меншіктік сезім оятып, ... ... ... ... ... ... тек мақал-мәтелдер арқылы емес,
тағы да арнаулы ... ... ... ... ... өз ... қой қайырып
өз үлесін қосуға тырысқан. Неғұрлым шашыратқыны көп ... ... ... қозы ... деп сенген қазағым, балаларын шашыратқыға тойдырған.
Ұызқағанақ баланы мал ... ... қозы бағу тол ісі ... арналған сияқты. Көктем шыға, жер ... ... ... ... ... бағу ... ... Жас туған қозыны қадағалап
бағып, апан сайда қалып, жел құмға ... ... ... ... бала ... Ол үшін ... тапқырлык қасиет-қабілеттерді
тәрбиелеу қажет болған.
Алғашқы рет қозы ... ... ... қой уызынан бүйен
ішіндн пісірген уызы ... ... ... мен ересектер
құрметіне араласу қуанышын қосқан. Бәйгеге ... ... ... ... өнер сайысын тамашалап бозбала, жігіт ... ... ... ... ... тәлім-тәрбие жолы болған.
Жеті жасар қыздың тұлым тұтар тойы өткізілген. Ендігі жерде қыз ... ... өзін икем ... дағдыланып, жүріс тұрысын жөнделген.
Үстіне көйлек киіп, ... ... ... Үй ... өрмек жүгірткен.
Әкесі мен анасының қамқорындағы қыз бала ... ... ... ... Он үш ... ... қыз бала ... атанып, оң босағаға
шығару тойын жасаған. Балалардың бәрі бірігіп жататын жерден ... ... ... ... ... енді тек ... қарымдасым, апам деп қана емес,
қалыңдық деп бағаланатын кезі жеткенін арнайы ... ... ... жұмысы
басталды дегені.
Ешкімгс ұстатпайтын белдік тағылып, намысын қорғауды, шолпы тағып жүріс
тұрысын қадағалап, бияздылыққа, сыпайылыққа бейімделген. Осыларға қамқорлық
жасап ... ... ... ... қызды жеңгесімен бірге бөлек
отау тігіп шығарып үй ... ... жеке ... ... ... сезімін қалыптастырған.
Сонымен қатар қазақ халқы бала тәрбиелеу ... ... ... атасын қадірлеу, айналасындағы адамдармен дұрыс ... ... ... ... айтып түсіндіріп отырған.
Жеті атасына дейін ата тегін, тарихын білмейтін бала болса, оны ... ... ... деп кінәлайды.
Қазақта жеті атасын білген жан, рулы ... ... ... ... ... бар.
Жеті атаны білу бұрынғы абзал ата-бабалардың аруағына ... ... ... жеті рулы ... ... асыл арманын бойына
жинап жүрген ел жақсыларының кісілік қасиеттерін, ерлік келбетін жастарға
өнеге етіп ... бір ... ... ... ... ... ... мән берген халық.
Күні бүгінге дейін тілімізде бұлардың мән ... ... ... атау бар ... ... ... ... айында, жекжат жылында араласпаса
жат болады" деген ... ... ... өлшемі.
Енді әр атаулардың жалпы тізімін жүйе-жүйемен келтірейік.
Қандас туыстыққа байланыста қалыптасқан атаулар өз елі ...... ана, әже, ... аға, іні, апа, қарындас, ұл, қыз, немере, шөбере,
шөпшек, немене, немере апа, ... аға, ... ... ... іні, шөбере
аға, шөбере ірі, шөбере апа, шөбере ... ... ... ...... ата, ... әже, ... аға, нағашы апа, нағашы іні, нағашы қарындас, жиен, жиеншар, туажат.
Неке құруға байланысты атаулар — күйеу, әйел, ... ... ... ... аға, қайын беке, қайын ата, қайын іні, ... ... ... ... жеңге, нағашы келін, жиен келін, жиен күйеу, абысын, бажа, бөле.
Құдалыққа байланысты жақындық атаулары - ... ... ... жанама құда,
құдағи, құдаша, құда бала ... ... ... қашпа жақын болғанымен, өз үйіндн ... ... ... ... ... берік болмайды.
Туыстықты күшейтетін нәрсс, негізінен ұрпақтардың бала кезінен бастап
жиі араласуынан туындап ... ... ... ... ... ... аса зор ... жүйелеп жүзеге асырып
отырған.
Туысқандық сыйластыққа апаратын жол – адамның ... ... ... ұят, ары, ... ... т.б. ... ... Мұндай
тәрбие жүйесін беделді ақсақалдар, өнегелі отбасы иелері мен бүкіл ... ... ... ... ... ... ... ісінің жемісі болғаны
да осыдан.
Сөйтіп қазақ қоғамында, ұрпақ тәрбиесі әрбір отбасының асыл ... ... ... ... бүкіл ауылдың, тіпті ру, тайпаның мақсат-
мүддесімен тікелей ұштасып жатады.
Өйткені, тәлім-тәрбис ... ... да аса ... ... ... ие.
Міне сонымен қазақ халқында баланы дүниеге келгесінғ, ... ... ... ... ... ... арнаулы салт-дәстүрлер бар
екен.
Олар арнаулы жүйелі ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелі азаматы болуына ықпалын
тигізеді.
ІІІ – тарау. Халық педагогикасы материалдарын оқу-тәрбие ... ... ... ... ... оқу-тәрбие процесіне ендіру
формалары
Халық педагогикасы материалдарын мектептің ... ... ... оқу процесінің барлық компоненттерімен, әсіресе оның
мақсат-міндеттерімен тығыз ... ... атап ... ... ... ... үнемі бірсыдырғы, бір деңгейде
ұйымдастыру формалары балалардың тез ... ... мен ... ... ... ... әкеп ... халық педагогикасы материалдарын пәндерге қосымша ретінде
енгізілуіне байланысты оқу ... ... ... ... ... Ішкі қор ... түрлендіру, құрылымы жағынан тиімді ұйымдастыру
жұмыстары ғана жағымды жетістіктерге қол жеткізеді. Осы ... ... ... ... ... орын ... ... емес сабақтар (іскерлік
ойын, пресс-конференция, жарыс, КТК, аукцион, шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... алаң, т.б.)
өткізу, сондай-ақ оқу ... ... ... да ... ... семинар, конференция, консультация, факультатив, ... ... ... ... ... ... сабақ халық тағылымын
тәрбие жүйесінде ... ... ең ... ... ... Халық педагогикасы материалдары ... ... ... және ... ... ... тауып, оқу процесінің тұтас
аяқталған буынын құрауы тиіс.
Енді ... ... ... оқу ... ... формалорына жеке тоқталып, сипаттама бере кетейік.
Лекция оқушының халық педагогикасы материалдары жөніндегі ... ... мен ... түрлендіріп, қызығушылығын арттыру
мақсатында ұсынылады. Және оның ... ... мен ең ... туындаған сұрақтарды жазып отыру ескертіледі. Лекция соңынан
окушыларды қызықтыратын сауалдарға жауаптар беріліп, ... ... ... педагогикатуралы мағлұматтары, ұғым-түсініктері арта
түседі. Халық ... ... ... ... ... қазақ халқының өміріндегі фактілерді логикалық тұрғыда
тұтастай әрі өзара ... ... ... ... ден ... баса ... ... логикалық ойлау қабілеттерінің дамып, кеңеюіне ықпал
етеді.
Семинар оқу формасы ретінде мұғалімнің жетекшілігімен оқушылардың ... өз ... ... ... ... ... береді, терең
талдау жасап, өзіндік баға бере білуге үйретеді. Республиканың егеменді ел
болып, жаңа ... ... ... ... ... ... байланысты бүгінгі күні ақпараттар саны артып, ... ... ... күн ... ... көбейе түсуде. Ол ақпараттарды
идеологиялық жағынан өз ... ... ... ... мен мүмкіндігі жете бермейді. Осы ретте семинар сабақтарының
атқарар мәні аса зор. ... ... ... ... ... ... өздігімен дербес іздестіріп табуы, арнайы ... ... ... істеудің жолдарын үйренуі олардың білім,
іскерлік, ... ... ... ... етеді. Осындай ізденістердің
нәтижесінде оқушылар өз халқының мәдениеті, әдебиеті, тарихы жайында ... ... ... ... ... ... белгіленген
мәселе бойынша тақырыптық немесе проблемалы талқылау ұйымдастырудың ... мол. ... ... ... ... сұрақ қояды, өз
көзқарасын білдіріп, оны ... ... ... ... ... ... оқушының жауапкершілік, дербестілік, ізденімпаздық сияқты
сапа-қасиеттерін қалыптастырып, ой операцияларын орындау ... ... оқу ... ретінде сабақтардағы қайталау мен тақырыптарды
бекіту тәрізді бірсыдырғы әдіс-тәсілдерді қызғылықты әрекетке айналдырумен
құнды да мәнді ... ... ... ... ... ... ... арттырады. Оқушылардың халық
педагогикасы материалдарын қайталап, ... ... ... ... өз ... пікірлерін негіздеп, айқын дәлелмен жеткізе
білуге үйретеді. Оқушыларға өз ... ... ... ... ... ... ала ұсынылады. Талқылауға сынып түгел
қатысады, әр оқушының ... ... сөз ... ... ... оған алдын-
ала әзірленуі талап етіледі. Конференцияға ... оны ... ... ... орындаудағы іскерлігі мен дағдыларын жетілдіреді.
Оқу конференциясы көбінесе жоғары сынып оқушылары арасында ... оқу ... ... ... ... ... ... құбылыстар мен көріністердің,
объектілердің өзара ... мен ... ... ... септігін тигізеді. Мәселен, Қазақ даласындағы ... ... ... ... ... сияқты тарихи
ескерткіштерге немесе өлкетану мұражайларына ... ... ... ... ... ұстап, көзбен көруі арқылы алған
білімдері ... ... есте ... ... ... жағдай
туғызады.
Экскурсиядан кейін оқушыларға сан түрлі жұмыстар мен тапсырмалар
орындау ... ... ... ... экскурсиядан алған негізгі
әсерлері туралы мазмұндама жазу, суреттер салу ... ... және ... ... Экскурсия оқушылардың ғылыми фактілер жөніндегі танымы
молайып, қордалануына, өмірдегі жекеленген құбылыстарды бір ... ... ... ... орны мен маңызын түсінуге көмектеседі,
сондай-ақ ... әр ... ... ... арттырады, эмпирикалық
ойлау қабілеттерін дамытуға ықпал етеді.
Факультатив сабақтарында пайдаланылатын халық педагогикасы материалдары
өзінің жаңалығымен, мазмұн ... ... ... Бұл ... түрі ... ... ... өнер, мәдениет,
спорт саласындағы дарынын, икемділік-қабілеттерін одан әрі дамыту мақсатына
бағытталады. Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... қанағаттрандырады, сырттан алған
мағлұматтарын бір жүйеге келтіруге жәрдемдеседі. Арнайы бағдарламар бойынша
жүргізілген факультативтік сабақтар оқушылардың білімдерін ... ... ... ... ... тигізеді.
Халық педагогикасы материалдарын сабақта және сабақтан тыс шығармашылық
іс-әрекеттерде, ... ... ... ... ... ... ... болмағанымен, олардың білім мен тәрбие ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктері, бір-бірінен
айырмашылықтары бар. Сабақ ... ... ... ... іс-әрекет оқушының жеке-дара сұраныстарын, ... өз ... ... ... ... спорт, тарих,
т.б. салалардағы табиғи бейімділігін, қабілетін, дарын, талантын ... ... ... ... тыс шығармашылық әрекеттерде
тәрбие шараларын ұйымдастыруға ата-аналар, өнер адамдары, қоғамдық ұйымдар,
білікті ... ... ... бала ... ... аса ... ... үйірмелері, секция мен студиялар оқыту міндеттері мен шығармашылық
ізденістерді үйлестіре отырып, оқушылардың ... ... ... рөл ... ... ... өнер, ұлттық спорт түрлері бойынша
ұйымдастырылған пән үйірмелері оқушылардың ... бір ... ... дарынын жетілдірумен бірге, болашақ бағыт-бағдар
таңдауын қамтамасыз етеді.
Оқу ... ... ... ... ... қазақ
этнопедагогикасы мәселелеріне арналған тараулар тақырыптарды игеріп, оны
қорытындылау кезеңінде ұйымдастырылады. Мысалы, „Ежелгі ... ... ... ғасырлардағы түркі әдебиеті» тарауы өтілген соң, әл-
Фараби, М.Қашқари, Ж.Баласағұн, А.Иүгінеки, А.Иассауи, т.б. ... ... ... ... ... ... алып, жазбаша
баяндама әзірлейді. Мұғалім симпозиум басталар алдында жиналғандарды ... ... ... ... әрі ... ... сөйлеушілер
сөз алып, қатысушылардың сұрақтарына жауап береді. ... ... ... ... ... ... өркениеттің алтын қорына
қосылған рухани асыл қазына екендігі тұжырымдалады. Соңында ... ... ... ... ... ... ... білімдерін саралайды.
Оқу симпозиумы халық педагогикасы материалдарын оқушылардың терең
меңгеріп, білім-білігін нығайтуында зор рөл ... ... ... халық педагогикасы материалдарын игертудің
проблемалық, шығармашылық сипатын арттыруымен ерекшеленеді. Ол ... ... ... ... халық педагогикасы саласынан
оқушылардың білімдерін тереңдету қажет болған жағдайда (мысалы, физика
сабағы ... ... ... мен халықаралық „8і жүйесі" заңдарын немесе
тарих сабағында ... ... және ... аппараты" жайындағы фактілер
мен оқиғаларды әрі қарай шығармашылық тұрғыда ұғындыру мақсатында ұйым
дастырылады.
Диспут, дебат ... ... ... ... ... ... ... жауап алады. Тың мағлұматтарға қанығады.
Пікірталас, пікір сайыстары ... ... ... ... өмір мен өнердегі құбылыстарға адамгершілік-эстетикалық
қарым-қатынастарын қалыптастыруда аса тиімді. Бұл гуманитарлық ... ... ... ... ... ... оқушылары әдеби кейіпкердің
қасиеттері, тарихи уақиғалар туралы немесе кейбір шығармалар мен өнер
туындыларының ... ... өз ... ... ... ... ... адамдар арасындағы қарым-қатынасқа өз тұрғысынан баға
береді. Сөйтіп, бір-бірімен пікір ... ... ... ... ... ... мүмкіндігіне ие болады.
Консультациялардың атқаратын ... - ... ... ... меңгерудегі қиындықтар мен кемшіліктерді
жоюға, осы сала ... ... ... көмек беру. Консультация
мұғалімнің немесе шақырылған мәдениет ... өнер ... ... ... кеңестерін қамтиды. Топтар мен
сыныптарда ... ... ... ... ... консультациялар
оқушылардың әдеби мұралар мен салт-дәстүр, халықтың көркемдік кәсіпкерлігі
жөніндегі білімдерін тереңдетіп, оны меңгеруде ішкі ... ... ... ... ... ... әндері мен күйлерін, ... өнер ... ... ... ... ... ел ішінен жинау мақсатында ұйымдастырылады. ... ... ... ... ... қабілеттерін
шыңдап, белсенділіктерін жетілдіреді.
Көрме балалардың өлкетану жорықтары кезінде қазақ халқының тұрмыстық
заттары, киіз үй ... ... ... бұйымдары және т.б.
арналады. Оны ұйымдастыру жұмыстарына оқушылардың өздерінің қатысуының
білімділік-тәрбиелік маңызы зор. ... ... ... ... жүргізуі, сұрақтарға жауап беріп, пікір алмасуы, ... ... ... ... ... арттырып, өз
мүмкіндіктеріне, қабілеттеріне сенімдерін нығайтады.
Халық мейрамдарын, мысалы, Наурыз мейрамын, ораза, ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрі, тарихы, спорттық
ойындары бойынша ... ... он ... ұйымдастыру оқушыларды
халықтың рухани мәдениетімен тереңірек таныстыруға мүмкіңдік береді. Осы
арқылы балалардың тәлім-тағылымдық ұғым-түсініктері ... ... ... олимпиадалар балалардың педагогикасы материалдары
жөніндегі білім, іскерлік дағдыларын жетілдіріп, қызығушылығын, қабілеті
мен дарынын ... ... ... ... ... табылады. Дене
тәрбиесі мен спорттық жарыстар (тоғызқұмалақ, асық ойнау, жамбы ату, теңге
ілу, палуандар ... жаяу ... ат ... т.б.) осы ... іскерліктері
мен дағдыларын бекітумен бірге салауатты өмір салтын насихаттауға кең жол
ашады, ... ... дене ... ... ... жүзеге
асыруға әсерін тигізеді. ... ... ... ... ... „Сиқырлы
қазан'", „Елім-ай" тәрізді этнографиялық байқаулар балалардың талантын
дамытудың, шығармашылығын ұштаудың, ... ... ... қатар
жағымды мінез-құлықтарын қалыптастырудың ықпалды формалары саналады.
Ғылыми-шығармашылық бірлестіктері, клубтар ... ... ... ... ... ... ... ізденіске
бағыттайды. Балалар педагогтардың, ... ... ... ... ... ... ғылыми-теориялық
конференцияларына баяндама, рефераттар дайындап, оларды жұрт ... ... ... ... ... бір саласынан қосымша деректі
материалдар жинайды, оларды теориялық, практикалық тұрғыда негіздеп, ... ... ... ... ... ... алғашқы
талаптарымен танысады, азды-көпті тәжірибе жинақтайды.
3.2 Халық педагогикасы материалдарын оқу-тәрбие процесіне ендіру
әдістері
Халық педагогикасы материалдарын мектептің оқу процесінде пайдалану ... ... ... ... жүзеге асырылады. Атап айтсақ: сөздік әдістер
(ауызша тараған және баспа жүзінде жарық көрген сөздер), көрнекілік ... ... ... құбылыстар, көрнекі құралдар), практикалық
әдістер (іс-әрекеттер нәтижесінде меңгерілетін ... ... ... ... ... ... ... міндеттер атқарады.
Мысалы, әңгіме әдісі оқушыларға қысқа мерзім ішінде үлкен ... ... ... ... ... ... үзінділер баланың қызығушылығын арттыруға, әңгімені әрі қарай
өрбітуге септігін тигізеді, ... оқу ... ... және оны есте
сақтауға жәрдемдеседі.
Әңгімелесу әдісін қолдануда аңыз-әңгімелер мен ... ... ... ... ... ... болады. Әңгімелесудің мазмұнды
болуында образды салыстырулар, ... ... ... рөл атқарады. Оған
Майқы бидің мына өлең жолдары мысал бола алады: „Қойдан қойдың несі артық,
Қос табақтық еті ... ... ... несі ... ... беті ... ... тыңдай отырып, балалар заттардың бір-бірінен айырмашылық,
өзгешеліктері болатыны жайында түсінік алып, ... ... ой ... ягни пікір таластыру оқушылардың сабақ материалдарын
қабылдап, меңгеру қабілетін арттырады.
Дискуссия ... ... өз ойын ... ... ... дәлелдеуде пікір таластырып, ойын ... ... ... ... әдісі баланы өздігімен дербес ойлауға баулиды.
Халық шығармашылығы, салт-дәстүрлері жайындағы ... ... ... арқылы бала этнографиялық мәтіндермен жұмыс жасау, олардагы
мағлұматтарды игеру тәсілін үйренетін ... ең ... ... ... одан ... ... ... қорытуға икемделеді. Ал бұл болса
халық педагогика материалдарына ... ... ... тереңдей
түсуін қамтамасыз етеді. Көрнекшік әдістер, әдетте сөздік және практикалық
әдістермен тығыз байланыста қолданылады. Оларды шартты түрде ... ... деп ... ... ... „Алпамыс батыр" жырын
әңгімелеуде сурет, плакат, портрет, ... ... ... ... оның ... ... меңгеруге
көмектеседі. Сабақ барысында бейне құралдарды ... ... ... ... ... ... мен ... қасиеттеріне арналған химия ... ... ... суыту, кристалдандыру процесі сөз болған кезде
қазақтың ұлттық тағамдары ... ... май, т.б.) ... ... Бұл арқылы оқушылардың сабақ мазмұнын терең игеріп қана қоймай,
ұлттық тағамдар туралы мағлұмат алады. Ал ... ... ... ... таныстыру мысал бола алады. Онымен таныс-тырмас бұрын,
әуелі схемасын сызып ... ... ... ... ... жекелеген
қасиеттерін жеңілдетеді.
Оқушылардың практикалық іс-әрекетіне негізделген жаттығулар өз
кезегінде ... ... ... және еңбек жаттығуларына бөлінеді. Ауызша
жаттығуға жаңылтпаш айтқызу мысал бола алады. Ол баланың логикалық ойлау,
есте сақтау, ... қою ... ... тілін ұстартады, сөз байлығын
молайтады. Жазба жаттығу балалардың өздері білетін мақал-мәтелдерінің ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа пайдалана
білуге төселдіреді.
Графикалың жаттығу жасату кезінде киіз үйдің нысанасын, ұлттық бас киім
үлгілерін, тұрмыстық заттардың нобайын сызғызу, олар туралы ... ... ... ... ... сақтап, қажетіне қарай күнделікті өмірде
қолдана білуге көмектеседі.
Еңбек жаттығулары еңбек әрекеттерімен немесе ... ... ... ... еңбек жаттығулары арқылы балаларға ... ... ... ... ол үшін құрақ үлгілерімен таныстырып, оларды түрлі
түсті қағаздан қиюға машықтандыру қажет. Бұдан кейін кішігірім ... ... ... еңбек жаттығулары барысында қыз балалар іс тігу
әліппесін меңгереді, ісмерлік өнеріне қолы үйреніп, көзі қаныға бастайды.
Лабороториялық жаттығуларды ... ауа ... ... ... болжау тәжірибесі негізінде жүзеге асыруға болады. Бұған халық
метеорологиясының ... ... ... ... Айталық, «құстар
ерте қайтса, қыс қатты болады» немесе «қарлығаштар жер бауырлап ... ... ... ... ... орай ... ... ал оқушылар оны табиғатта болған өзгерістер арқылы бақылайды. ... ... ... есеп беру немесе схема, кесте түрінде
жазып көрсетеді.
Цидактикалық ойындарының басты міндеті оқушылардың танымдық процесін
белсендіру ... ... Бұл ... ... ... ... арнайы
ситуацияға құрған жөн. Бұған математикалық ойын, саяхат ... ... ... бола ... Электронды есептегіш машиналарының кең
таралуына байланысты халық педагогикасы материалдарынан қызықты ... ... ... ... да ... ... ... материалдары арқылы оқушылардың сана-сезімін, іс-
әрекеті мен мінез-құлық тәжірибесін ... және ... ... ... ... тэрбие әдістерінен мысалдар келтірейік.
Сендіру оқушылардың адамгершілік, өнегелілік жайлы түсінік, ұғымдарын
қалыптастыруды және жағымсыз қылықтардан арылтуды көздейді. Бұл ... ... ... ... ... жөніндегі өсиет сөздерін,
тағылымды ақыл-нақылдарын қолданған абзал. Мысалы, Әйтеке ... ... ... ... ең ... үш кесір бар: біріншісі - ...... ...... Бұл ... бір ... ... ол өмірбақи оңбайды», — деп баласына айтқан нақылы жас буын
сана-сезіміне әсер етіп, теріс қылықтардан бойын ... ... ... да ... бақ!» деп ұлы Абай айтқандай, үлгі-өнеге балалардың
құнды адамгершілік қасиеттерді бойына ... ... өз ... ... ... хақ. Оқушыларға қоршаған ортадағы адамдар, әсіресе ұлы
адамдардың өмірі мен қызметі ... әсер ... ... ... ... от ауызды, орақ тілді шешендерінің алмастай
өткірлігі, билерінің қара қылды қақ ... ... екі ... ... ... ... ... тапқырлығы, қазақ хандарының бекзаттық қасиеттері, қазақ
аруларының нәзік, жан дүниесі, ... ... ... беріктігі олар
үшін еліктеуге тұрарлық үлгі болып табылады.
Педагогикалың талап қою әдістерінде ғылыми педагогикада ... ... ... ... ... ... сенім арту сияқты қазақ
халқының педагогикалық іс-әрекет тәжірибесінде жинақталған әдіс-тәсілдерді
кеңінен ... ... ... ... ... сөздерінің („Малды теппе"
„Көкті жұлма", „Асты қорлама", „Ақты төкпе", ... ... ... ... ... ... әсер-ықпалы мол.
Жаттықтыру әдістері оқушыларға қажетгі мінез-құлық пен ... ... ... ... ... халқының саз өнеріне (әнші,
күйші), сәндік-қолданбалы өнеріне (кестеші, тоқымашы, үйші, етікші) үйрету
немесе шешен сөйлеуге, ... ... ... жаттықтыру
әдісін пайдалану арқылы жүзеге асады.
Ынталандыру әдістерінің оқушылардың жағымды ... ... ... оны ... ... ... ... зор.
Жақсы іс-әрекеттері үшін марапаттағанда мадақтау, көтермелеу, қолдау, бата
беру, тілек тілеу, ал теріс қылықтары үшін ... ... ... ... ... намысына тиіп ұялту, сөгіс беру, бетіне басу,
ескерту, қайрау сияқты әдіс-тәсілдерін ... бала ... ... ... ... ... моральдық нормаларды ... ... ... ... қасиеттерді бойына дарытуға
көмектеседі. Әңгіме әсерлі, айшықты келсе, бейнелі мысалдармен жандандырыла
айтылса, жақсы нәтижелерге жеткізеді.
Түсіндірудің ... - ... ... ... ... ... мазмұнын ашу, мән-маңызына назар
аудару, адамдардың мінезі мен қарым-қатынастарына ... баға бере ... ... табылады.
Халық педагогикасы проблемаларымен айналысып жүрген ... ... ... С.АҰзақбаева, К.Ж.Қожахметова және
т.б.) зерттеулерінде көрініс ... ... ... түсіндіру,
сендіру, талап ету, кеңес беру, үйрету, көрсету, үлгі көрсету, ... ... бата ... ... ... айту, жалбарыну, қарғау,
сөгу, айыптау, жазалау" (С.Қ Қалиев); „адамның жақсы ... ... ... қарым-қатынас беріктігін үлгі ету (әке мен ұлдың, шеше мен ... мен ... ... ... мен ... ... мен жиеннің, күйеу мен
қайын ененің, бажалардың, жезделердің, бөлелердің және тағы ... ... ... жекжаттардың арасындағы қарым-қатынас), тәрбиеге
«ұлт», «ар», «намыс» ұғымдарын ... ... ... ... ... ... педагогикалық ықпал ету ... ... ... ... ... ... қолдау, өзіне деген
сенімін нығайту, сенім арту, жауапты да қызықты ... ... ... ... ... ашулану, айыптау, бұйыру, еркелете кінә арту,
жалған ... ... ... тиіп ... ... ... - тәрізді халық педагогикасының ... ... ... ... ... одан сайын кеңейтіп, тәрбие жұмысының
тиімділігін арттырады.
Қорытынды
Сонымен, зерттеу базасында ... ... ... ... барысында анықтағанымыз:
1. Іс-шаралар балалардың жан-жақты дамуына бағытталған.
2. Іс-шаралар мектем және ... ... ... өтеді.
3. Тәрбис жұмысына жетекшілік ететін ... ... ... ... олар ... ... ... қазақ салт-
дәстүрлерінен дәріс алуда.
4. Оку тәрбие жұмысы ... ... ... ... Бұл ... өтетін іс-шараларға балалардың өздері ізденіс ... ... ... ... ... ... ... енгізуде.
6. Танымдық бағыттағы тәрбие жұмысы көбіне мектептегі ... ... ... ... Мектеп пен мектеп үйірмелері бірлесе өткізетін іс-шаралар мейрам,
қысқы, ... ... ... ... ... ұлттық
педагогика негізіне сүйсініп, көбіне салт-дәстүрлер мен соларға
негізделген ... ... ... екен. (Наурыз,
"Көргенді ... ... ... ... ... ... ... — салт-дәстүрлерге негізделген ... ... ... жігер-қайратын қалыптастырып дамытуға
мүмкіндіктері мол екен.
Бала тәрбиелеу ісіндс ... ... ... ... қолдану
мүмкіндіктерін қарастыруға арналған жұмыс аяктала келді. Бала ... ... ... ... ... және халық
педагогикасының негізгі бағыттарын анықтай ... ... ... ... да ... ... ... төмендегідей қорытындыға келдім:
Бала тәрбиесі дене және жае тәрбиесі бағытына бөлінеді. Баланың дене
тәрбиесі ... ... ... ... ... сылап-сипау, ауаға
қыдыру, серуендету, шынықтырудан тұрады.
Теориялық, тұрғыдан ... жан ... ... ... ... және ішкі ... ... тұратынын анықтадық.
Көру, қиял, ойлау қабілеттерін ... ... ... анықталды. Олар
сурет салу, әңгіме айту, музыка үйрену. Баланың мінезі-құлқын тәрбиелеу,
қолөнерге баулу, ата тарихые ... ... ... ... ескере отырып, ауыл қарияларымен дидарласып
бала өміріне байланысты салт-дәстүрлер, оларды мектеп тәрбис ісіндс қолдану
мүмкіндіктнрі анықталды. ... ... ... кесу ... кең ... ... жазып алынып, мектеп оқушыларымен ... ... ... ... ... ... ... ішінде қолөнерді
дамыту мақсатымен үйірме, ұлттык өнер дамытуға ... ... ... ... топ ... ... насихаттаумен
айналысады. Осы іс-шаралардың нәтижесінде келген қорытындымыз:
1. Танымдық іс-шараларды мектеп және мектеп үйірмесімен бірлесе өткізу.
2. Танымдык ... ... ... ... ... Тәрбие жұмысына жетекшілік ететін ... ... ... ... ... ... ... жетілдіру
курстарында ұлттық дүниетаным ... ... ... ... ... ... педагогикасына сүйене өткізу.
5. Бұл салада өтетін іс-шараларға балалардың өздері ізденіс жүргізіп,
жергілікті жерлердегі танымдық материалдарды ... ... ... Ал ... ... ... ... тәрбие ісінес тікелей
араласып ... ... ... ... ... тыс ... толығымен бейімдеу.
7. Мектептерде іс-шараларды мейрам қысқы, жазғы демалыс кезінде өтетін
ойын-сауықтар ұлттық педагогика ... ... ... ... ... ... ... сүйене өткізу керек.
("Наурыз", "Көргенді елдің баласы", "Алтын сақа" т.с.с.)
Халық псдагогикасына, салт-дәстүрлерге ... ... ... ... сезімін жігер-қайратын қалыптастырып дамыту
барысында балалардың жас ерекшеліктеріне сәйкес, мектеп, ... ... ... ... ... ... мектептің оқу-тәрбие ісіне пайдалануды
бүгінгі күн талабынан туындаған ... ... ... ... оны ... ... - ... маман екені белгілі. Жаңашылдық
іс-әрекетпен ... ... ... ... ... ... мен ... терең білуді және өз пәнінің
әдістемесін ... ... ... ... ... ... ... педагогикасы материалдарын оқу-тәрбие жүйесіне қаз-қалпында
ендіре салу емес. Олардың мазмұнын, ... ... ... жетік біліп, сонымен бірге ... ... жеке ... ... отырып, осы заманғы оқу
технологиясы мен формалары арқылы ... ... ... ғана ... ізденіс саласында тиімді нәтижелерге қол
жеткізуге болады.
Халық педагогикасы материалларын ... ... ... ... үшін ең ... оны әдістемелік жағынан қамтамасыз ету қажет.
Нақтырақ айтқанда, біріншіден, осы ... ... ... ... ... ... процесіне қажетті әдістемелік кешендер даярау
қажет.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Ана тілі - Аталар сөзі - ақылдың көзі № 11, 2001 ... Ана тілі ... ... ... педагогикасында тәрбиелеу. №
17, 2001 ж.
3. Бастауыш мектеп – Салт-дәстүрлердің тәрбиелік мәні, №1,2002ж.
4. ... ...... қайнар көзі халық педагогикасы
№ 3, 2000 ... ... ...... өсиеттер мен даналық сөздер №8-9, ... ...... Пайғамбардың тәрбие жайлы хадистері №20,2001 ж.
7. Болашақ – Халық педагогикасы - ... ... № 6, 2000 ... Болашақ – Халық педагогикасының ... ... ... ... дейінгі педагогика - А. Меңжанова А. 1999 ... ... – Р.М. ... Ж.Б. ... А. 2000 ... А. Құралов – Қазақы тыйымдар мен ырымдар А. 1998 ж.
12. С. Қалиев – ... ... ... А. 1995 ж.
13. Қ. Жарықбаев – Әдеп және ... А.1984 ... ... С.А. – ... ... тәлімдік тағылымдар.
15. Қожахметова К.Ж.–Теоретико-методологические ... ... - А. ... 1998 ж.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар (отбасы тәрбиесі)6 бет
Жоғары оқу орнында болашақ география мұғалімдерін этнопедагогикалық даярлауды жетілдіру34 бет
Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу біліг» дастанындағы халықтық педагогика негіздері136 бет
М.Әлімбаевтың тәлімдік көзқарастары144 бет
Мағжан Жұмабаевтың педагогика туралы ой-пікірлеріндегі тәрбиелік идесының тәжірибеде қолдану маңызы25 бет
Орта ғасырда Орталық Азиядағы тәрбие туралы ой-пiкiрлердiң қалыптасуының теориялық негіздері151 бет
Отбасы тәрбиесі – халық педагогикасының негізі14 бет
Оқушыларды тәрбиелеуде М.Жұмабаевтың педагогикалық мұрасын (педагогика оқулығы) пайдалану22 бет
Сөз – халық педагогикасындағы тәрбиенің құралы8 бет
Тәрбиенің негізі –ұлттық тәлім-тәрбие30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь