Қос сөздердің қазақ тіл біліміндегі зерттелу тарихы

МАЗМҰНЫ

Кіріспе . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3.5

I тарау. Қос сөздердің қазақ тіл біліміндегі зерттелу тарихы.

1.1. Күрделі сөздер туралы зерттеулер мен пікірлер . . . . . . . . . . . . 6.11
1.2. Күрделі сөздердің табиғаты және оның түрлері . . . . . . . . . . .12.14
1.3. Қос сөздердің қазақ тіл білімінде зерттелуі . . . . . . . . . . . . . .15.22
1.4. Қос сөздердің өзге күрделі сөздерден ерекшелігі . . . . . . . . 23.27

II тарау. Романдағы қос сөздердің семантикалық сипаты.

2.1. «Абай жолы» романындағы қос сөздердің мағыналық
ерекшеліктері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28.35
2.2. «Абай жолы» романындағы қос сөздердің жасалуы. . . . . . . .36.46
2.3. Қос сөздердің құрылымы жағынан түрлері және олардың
лексика. грамматикалық ерешеліктері . . . . . . . . . . . . . . . . . .47.53
2.4. М.Әуезовтің «Абай жолы» романындағы қос сөздерді
байланыстырушы формалар . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . 54.56

III. Қорытынды . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .57.60

IV. Пайдаланылған әдебиеттер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61.62
Кіріспе.

Жұмыстың жалпы сипаттамасы.

Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебе алуымен байланысты қоғамдық өмірдің көптеген саласында өрісін кеңейтіп, жан- жақты атқарар қызметінің өсе түскені белгілі. Осы ретте тілдің дамып өркендеу барысында сөз мағынасы мен оның даму заңдылықтарын арнайы құрастырудың мәні зор. Өйткені тілді адамдар арасында қарым - қатынас жасаудың құралы деп танысақ, сөздер сөйлем құрамында өзара семантикалық синтаксистік үйлесімділікте айтылғанда ғана белгілі бір ақпаратты жеткізе алады.
Сөз күрделі құбылыс, сондықтан оның түрлі қасиеті, мағынасы мен тұлғасы тіпті сөздердің өзара тіркесуі де жеке- жеке тіл саласының объектісі болып жүр. Олар жеке- жеке қолданылуымен бірге бір бірлікте , бір категорияда қолданылады. Демек, жеке тұлға ретінде өмір сүрмейді. Мағынасымен байланыспаса, тұлға өздері тұлға сөз бола алмайды. Сондықтан жалаң формалармен байланыспаған жинақ мағына өмір сүрмейді.
Сөз тұлғасын зерттейтін тіл саласы– сөзжасам мен морфология саласы. Сөз тұлғасы дегеніміз– сөздің мағынасы мен байланысып барып қана сөздің бір элементі болады. Сондықтан сөз мағынасына сүйене отырып, сөздерді тұлғалық негізде екіге бөледі. Осы қасиетке негізделіп , сөздер жалаң сөздер және күрделі сөздер болып екіге бөлінеді. Ал, күрделі сөздер беске бөлінеді: қос сөздер, қысқарған сөздер, біріккен сөздер, кіріккен сөздер, тіркескен сөздер. Диплом жұмысында қос сөздердің лексика- семантикалық, грамматикалық белгілері талданады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі.
Сөз – күрделі құбылыс. Ол тіл білімінің барлық саласының зерттеу нысаны болып табылады. Соның ішінде сөздердің тұлғалық құрылымымен жасалып қалыптасуын сөзжасам мен морфология ғылымы қарастырады. Қазақ тіл білімінде қос сөздердің лексика- семантикалық, грамматикалық қасиет белгілері толық зерттелінді дей алмаймыз. Сондықтан М.Әуезовтің «Абай жолы» романындағы қос сөздер диплом жұмысымыздың негізгі нысаны етіп алынды.
Қазақ тіл білімінде күрделі сөздерге алғаш талдау жасағандардың бірі– профессор Қ. Жұбанов болған. Ол қос сөздерді «Қазақ тілі жөніндегі зерттеулерінің» «сөз тұлғалары » деген тарауында «қосар сөздер» деген терминмен берген. [1966,151]. Сонымен қатар К.Аханов, Ә.Керімов, А.Есенғұлов, Н.Сауранбаев, Н.Ысқақов сынды ғалымдар азды-көпті еңбек еткен.
Аталған ғалымдардың еңбектерінде күрделі сөздердің біріккен, кіріккен, қосарланған, тіркескен түрлері біршама зерттеу нысандарына арқау болған. Аталған ғалымдардың еңбектерін оқып, зерттей отырып қос сөздердің сөз- жасамдық сипатына байланысты пікірлерінің әр түрлілігін, тіпті қайшылыққа толы екендігін байқадық. Яғни қос сөздерге тән ерекшеліктер толық ашылды деуге болмайды. Қос сөздердің әлі де анықтайтын тұстары баршылық.

Жұмыстың мақсаты мен міндеттері.
Жұмыстың негізгі мақсаты – М. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясында қос сөздердің қолданылу аясын анықтау, яғни қос сөздердің лексика- семантикалық, грамматикалық белгілерін анықтау. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін алдымызға төмендегідей міндеттерді қойдық:
– күрделі сөздерге, соның бірі қос сөздерге байланысты айтылған ғалымдардың пікірлеріне ғылыми талдау жасау;
– қос сөздердің өзге күрделі сөздерден ерекшелігін айқындау;
– эпопеяда кездесетін қосарлау немесе қайталау арқылы жасалған сөздер жаңа мағынаға ие бола ма? деген сұраққа жауап іздеу.

Жұмыстың зерттелу әдістері.
Жұмысты зерттеу үшін төмендегідей әдістерді қолдандық: талдау әдісі, жинақтау, ой қорыту, жүйелеу, статистика әдістері.



Диплом жұмысының ғылыми жаңалығы.
– Күрделі сөздердің ХI ғасырлардан бастап жиі қолданылғандығы анықталды.
– Еркін сөздердің күрделі сөздерге дейін дамуына әрі мағыналық, әрі морфологиялық жағынан дамуы, десемантизация, деформацияға түсуі анықталды.
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясында қос сөздердің мол қабаты анықталды. Олардың семантикалық ерекшеліктері айқындалды.
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы қос сөздердің қолданылу аясы бұрын соңды зерттелмеген тақырып, зерттеу жұмыстарында көрсетілмеген.

Диплом жұмысының құрылымы.
Жұмыс кіріспе, екі тарау және қорытындыдан тұрады. Оған қоса пайдаланылған әдебиеттер тізімі және қосымша материалдар (мысалдар жазылған кеспе қағаздар) берілген. Әр тараудың өзі іштегі құрылымына қарай бірнеше бөлімшелерге бөлінген.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. Аханов К. «Грамматика теориясының негіздері» Алматы, «Мектеп» 1972 ж.
2. Әзімжанова Г. «Көркем проза тіліндегі етістіктердің стилистикасы». Кандидаттық диссертациялық қолжазбасы. Алматы, 1988 ж.
3. Байтурсынов А. «Тіл тағлымы» Алматы «Ана тілі» 1992 ж.
4. Дмитриев Н. «Грамматика башкирского языка» Москва, 1984 ж.
5. Есенғұлов А. «Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі қос сөздер және олардың қазақ әдеби тіліне қатысы жайында» «Қазақ әдеби тілінің қалыптасу тарихы мен даму жолдары» Алматы, 1981 ж.
6. Жұбанов Қ. «Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер» Алматы. «Ғылым» 1999 ж.
7. Жаркешова Г. «Біріккен сөздер мен сөз тіркестерінің орфографиялық сөздігі» Алматы, «Жалын» 1960 ж.
8. Жұбанов Қ. «Қазақ тілі грамматикасы бойынша зерттеулер» Алматы, 1975 ж.
9. Кононов А. «Грамматика современного узбекского литературного языка» Москва, 1960 ж.
10. Кеңесбаев І. «Қазақ тіліндегі фразалық қос сөздер» Алматы, 1950 ж.
11. Қожабергенова З. «Транскрипциялы қос сөздер» Бастауыш мектеп 1984 №4.
12. Қайдаров «Парные слова в современном уйгурском языке» Алматы 1956 ж.
13. Қалабаева Т., «Қайталама қос сөздердің кейбір мәселелері» Қазақстан мектебі. Алматы, 1980 ж. №3.
14. Мұсабекова Ф. «Қазақ тілінің практикалық стилистикасы» Алматы, «Мектеп» 1982 ж.
15. Нұрмағамбетов Қ. «Қос сөздердің құпия сырлары» Алматы, «Жалын» 1991 ж.
16. Отарбаева А. «Сөзжасам жүйесі» Алматы, 2003 ж.
17. Сауранбаев Н. «Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер жүйесі» Алматы, «Мектеп» 1948 ж.
18. Сауранбаев Н. «Қазақ тілі педучилищеге арналған» Алматы, «Жазушы»
1953 ж.
19. Уәлиев И. «Қос сөз сыңарларының сырлары» Қазақ әдебиеті, 1983 ж. №6.4 ақпан.
20. Шәкенов Ж. Қазақ тіліндегі күрделі сөздер мен күрделі тұлғалар» Алматы,
«Ана тілі» 1991 ж.
21. Ысқақов А. «Қазіргі қазақ тілі» А. «Ана тілі» 1991 ж.
22. Хасанова С. «Қос сөздердің стилдік қисындары», «Қазақ тілі мен әдебиеті мәселелері бойынша мақалалар жинағы» Алматы, 1977 ж.
23. «Қазақ тілі мен әдебиеті» - Алматы, 1999 ж. №5
24. «Қазақ әдебиеті» 1982 ж., №2.
25. «Қазақ тілі мен әдебиеті» Алматы, 2003, №10
26. «Древнетюркский словарь» Ленинград 1968 ж.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ _ _ _ _ _ ... ... Қос ... ... тіл біліміндегі зерттелу тарихы.
1. Күрделі сөздер ... ... мен ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ ... ... ... табиғаты және оның түрлері _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ ... Қос ... ... тіл ... ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ _15-22
4. Қос сөздердің өзге ... ... ... _ _ _ _ _
_ _ _ 23-27
II тарау. Романдағы қос ... ... ... ... ... ... қос ... мағыналық
ерекшеліктері _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ _ ... ... ... ... қос ... ... _ _ _ _ _ ... Қос сөздердің құрылымы жағынан түрлері және ... ... ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ ... ... «Абай жолы» романындағы қос сөздерді
байланыстырушы формалар _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ __ _
_ _ _ ... ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ ... Пайдаланылған әдебиеттер _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ ... ... ... тілінің мемлекеттік мәртебе алуымен байланысты қоғамдық
өмірдің ... ... ... кеңейтіп, жан- жақты атқарар
қызметінің өсе түскені ... Осы ... ... ... ... сөз ... мен оның даму ... ... мәні зор. ... ... ... арасында қарым - қатынас
жасаудың құралы деп ... ... ... құрамында өзара
семантикалық синтаксистік үйлесімділікте ... ғана ... ... ... ... күрделі құбылыс, сондықтан оның түрлі қасиеті, мағынасы мен
тұлғасы тіпті сөздердің ... ... де ... жеке тіл ... ... жүр. Олар жеке- жеке қолданылуымен бірге бір бірлікте ,
бір категорияда қолданылады. ... жеке ... ... өмір ... ... ... өздері тұлға сөз бола алмайды.
Сондықтан ... ... ... ... ... өмір ... ... зерттейтін тіл саласы– сөзжасам мен морфология
саласы. Сөз тұлғасы ... ... ... мен ... ... ... бір ... болады. Сондықтан сөз мағынасына ... ... ... ... ... бөледі. Осы ... , ... ... ... және ... ... ... екіге
бөлінеді. Ал, күрделі сөздер беске бөлінеді: қос ... ... ... ... ... ... тіркескен сөздер. Диплом
жұмысында қос ... ... ... ... белгілері
талданады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі.
Сөз – күрделі құбылыс. Ол тіл ... ... ... ... ... табылады. Соның ішінде сөздердің тұлғалық ... ... ... мен ... ... қарастырады. Қазақ
тіл білімінде қос сөздердің лексика- семантикалық, ... ... ... ... дей ... ... М.Әуезовтің «Абай
жолы» романындағы қос ... ... ... ... ... ... тіл ... күрделі сөздерге алғаш талдау жасағандардың
бірі– профессор Қ. ... ... Ол қос ... ... ... зерттеулерінің» «сөз ... » ... ... «қосар
сөздер» деген терминмен берген. [1966,151]. ... ... ... А.Есенғұлов, Н.Сауранбаев, Н.Ысқақов сынды ғалымдар ... ... ... еңбектерінде күрделі сөздердің біріккен,
кіріккен, ... ... ... біршама зерттеу нысандарына
арқау болған. Аталған ғалымдардың еңбектерін ... ... ... ... сөз- ... ... байланысты пікірлерінің әр
түрлілігін, тіпті қайшылыққа толы ... ... Яғни қос ... ... ... ... ... болмайды. Қос сөздердің әлі де
анықтайтын тұстары баршылық.
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ... – М. ... ... ... эпопеясында
қос сөздердің қолданылу аясын анықтау, яғни қос сөздердің ... ... ... ... Осы ... ... үшін алдымызға төмендегідей міндеттерді қойдық:
– күрделі сөздерге, соның бірі қос сөздерге ... ... ... ... талдау жасау;
– қос сөздердің өзге күрделі сөздерден ... ... ... ... ... ... ... арқылы жасалған
сөздер жаңа мағынаға ие бола ма? деген сұраққа жауап ... ... ... ... үшін ... ... қолдандық: талдау әдісі,
жинақтау, ой қорыту, жүйелеу, статистика әдістері.
Диплом жұмысының ... ... ... ... ХI ... ... жиі ... Еркін сөздердің күрделі сөздерге дейін дамуына әрі мағыналық, әрі
морфологиялық жағынан ... ... ... ... ... ... жолы» эпопеясында қос сөздердің мол қабаты
анықталды. Олардың семантикалық ерекшеліктері айқындалды.
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы қос ... ... ... соңды зерттелмеген тақырып, зерттеу жұмыстарында көрсетілмеген.
Диплом жұмысының құрылымы.
Жұмыс кіріспе, екі тарау және ... ... Оған ... ... ... және қосымша материалдар (мысалдар
жазылған кеспе қағаздар) ... Әр ... өзі ... құрылымына
қарай бірнеше бөлімшелерге бөлінген.
1.1. Күрделі сөздер туралы зерттеулер мен пікірлер.
Әр түрлі ... ... ... ... ... ... айырмашылықтар бар. Бұл жағдай ... сөз ... ... ... ... деп ... ... тілдерін зерттеуші тіл
мамандары өздерінің еңбектерінде ... сөз ... де ... ол ... ... ... таса ... Түркі
тілдеріндегі күрделі сөз мәселесінің зерттелуі туралы ... ... : ... ... ... ... ... язык, особенно их
терминология до сих пор не ... ... ... ни ... ни в ... ... сөз ... осы жағдайы қазір де өзгеріп кеткен жоқ.
Бұл күрделі ... ... ... ... білдіреді.
Күрделі сөздерге ғалымдар түрлі анықтама беріп жүр.
Күрделі сөздерге ... ... ... ... өз ... ... ерекшелігіне көбірек көңіл аударған, ... ... ... ... ... болмауы заңды. Алайда тілдер
түрлі болғанымен, күрделі сөз құбылысының көпшілік тілге ортақ қасиеттері
де бары ... ... ... ... берілген анықтамаларында ол
ортақ қасиеттер байқалмай қоймайды. Түрлі жүйелі тілдерде ... ... ... анықтамаларға шолу жасайық.
Күрделі сөздерге бай ... ... ... ... тілін
жиі атайды. Сондықтан ағылшын тілі мамандарының күрделі ... ... ... ... деп ... Ағылшын ... ... дара ... ... ... ... сөздер деп
бөліп ; күрделі сөздердің құрамына екі я одан да көп ... ... ... айтады. Ағылшын тілінде күрделі сөзге ... ... көбі бір- ... ұқсас. О. Есперсен, Г. Марчанд, ... ... ... ... ... ... анықтамаларында да
оның құрамы екі не одан да көп ... бір сөз, бір ... ... ... ... аталып отырады. ... ... ол ... ... ... біразы күрделі сөздердің анықтамаларына олардың
бір белгісі ретінде ... ... ... ... » ... терминді біртұтас сөз деген ұғым мәнінде қоса
қолданады. ... бірі ... ... ... языка » деген еңбегінде түрлі ғалымдар берген анықтамаларды
қорыта отырып, өз ... ... ... де ... сөзге берілген анықтамалардың ... ... Орыс ... ... осы ... ... ... болады: «Производное слово образовано путем соединения
одной или нескольких ... ... – либо ... речи с ... соңғы орыс тілінің академиялық грамматикасында аздаған
өзгеріс бары ... ... ... (или ... ... ... слов при котором опорный (последний) ... ... ... а ... ему ... или ... ... чистую основу»- деген ... ... ... ... сөздің құрамындағы соңғы сөздерге ерекше ... ... ... ... ... еңбектерде
күрделі сөздердің компоненттері сабақтаса да салаласа да ... ... ... ... ... тілінің грамматикасы» деген
еңбегінде жалаң сөздермен ... екі не одан да көп ... ... ... күрделі сөздердің де болатынын айта ... оған ... ... оккош (лебедь) тошбош (пескарь) тәрізді жалпы және
Тимурбулат тәрізді ... ... ... жататын сөздерді келтіреді.
[4,224.]
Күрделі сөзге ... ... ... ... ... кездестіруге болады. Мәселен, А.Н. Кононов « ... ... ... ... ... ... құрылысы жағынан
сөздерді жалаң және күрделі деп екіге ... ... ... от , ... ал ... ... қулорра, муз ерар, күз еши деген мысалдарды
келтіреді де, күрделі ... өз ... ... сөз, жалғыз күрделі
сөз, қос сөз деп үшке ... ... ... ... ... қай оғайни,
билагузук, алабуға тәрізді сөздерді келтіреді. ... ... ... ... құрылымдық, дыбыстық және мағыналық
өзгеріске ұшыраған, сыртқы пішіні жағынан жай сөз ... ... ... бір ... ие. ... ... ... ұшырау салдарынан бастапқы түр- түрпатын өзгерткені соншалық,
оны этимологиялық талдау арқылы ... ... ... ... қиын ... ... ... тілінің грамматикалық құрылысына байланысты еңбек
жазған М.А. Баскаков сөз ... ... ... ... ... ... ... арқылы жасалуымен қатар сөздердің тіркесуінен де жасалады
дейді [23,25]. Сөз тудырудың синтаксистік ... ... ... зат
есімдерді ол құрама және ... деп ... ... ... зат ... ... анықтауыш пен анықталушы сөз ретінде келіп, ... ... бір ... ... ретінде танылатын сөздерді жатқызады.
Мысалы, джанывар « животное», киндик шеше, ... егей бала ... ... Ал күрделі зат есімдерге сөздердің қосарлануынан
пайда болған төбе-төбе, ел- жұрт, юсти-баси, ... ... ... ... ... ... келтірген.
Азербайжан тілі грамматикасының авторлары ... ... ... ... тұтастығына басымырақ мән береді.
Татар тілі ... ... ... ... ... ... ... компоненттерінің орын бекемдігін, бір
екпінді иеленуін ... ... ... ... ұшырау салдарынан бастапқы түр-тұрпатын ... ... да ... көрсетеді.
Ал, енді әртүрлі тілдерде ... ... ... ... ... ... онда күрделі сөздердің ... ... ... ... байқаймыз.
1. Күрделі сөздің құрамы екі не одан да көп сыңарлардан құралатыны.
2. ... сөз ... сөз, бір ... ... ... ... ... басталған сөздің бір белгісі ретінде көрсетілген
«цельнооформленность» деген ұғым. Рас, ... оны ішкі ... мен ... ... ... ... ... Сөйлемде жеке сөз ретінде бөлінуі.
5. Сөйлемде мағына және ... ... ... ... ... ... ... негізгі және туынды сөз болып ... тіл ... де ... күрделі сөздің осы негізгі
белгілерін оған анықтама ... ... ... анықталды .
А. Ысқақов күрделі сөзге ... ... ... : ... сөз деп кемі екі я одан да көп дара ... ... ... түбірден құралып, ритм-ырғақ жағынан бір ұдай ... ... ... ... ... жағынан бір ... ... ... ... ... сөзді айтамыз». Бұл анықтамада
күрделі сөз ең кемі екі ... ... бір ... айтылуы, мағына
тұтастығы, бір сөз ретінде тілде ... ... мән ... Ол ... ... сөздердің аса маңызды ... ... ... ... ... тың проблемалар қойған «күрделі сөздердің, әлі
де анықталмаған ... көп. Ол ... ... ... ... мен ... тіркестердің, біріккен сөздер мен идиомалық
тіркестің араларын ашу, ... ара ... ... ...... Аталмыш еңбектерінде күрделі сөзге қатысты әр жерде
айтқандарынан мағына тұтастығын, тұтас тұлғалануын, белгілі бір сөз ... ... ... бір ғана ... ... ... бір екпінді
иеленуін тірек еткендігі байқалады. [21,199].
Ж.Шакенов – ... ... ... ... ... Ол күрделі сөзге
төмендегідей анықтама берген : «Күрделі сөз деп екі я одан да ... ... ... ... ... мен ... ... бөлшектенбей, тұтасымен белгілі бір ұғымның атауы ретінде
жұмсалатын тұлғаны айтамыз»- дейді. ... да ... ... ... лексикалық, грамматикалық тұрғыдағы тұтастығы, сөйлемде ... ... ... бір ... ... [номинация] қызметін
атқаратындығына мән берген [25,53].
Қазақ тіл білімін зерттеуші ғалым ... та ... ... ... ... Ол: ... ... сыңарлы жеке тұрғандағы
мағынасынан да, қызметінен де ... ... ... ... ... ... бір бүтін сөз – күрделі сөз ретінде
ұғынылады » [1,49] – деп ... ... ... ... сөздің
құрамындағы сыңарларының жеке тұрғандағы мағынасы мен ... бір ... сөз ... танылатынына назар аударған.
К.Аханов « Грамматика теориясының негіздері» деген еңбегінде ... ... ... ... де тән және оны сөз ... жалпылама ... ... ... ... ... ... ... белгілері айтылып жүр.
1.Семантикалық тұтастық ... ... ... құрамындағы
сыңарлардың мағыналық ... мен ... ... ... ... ... бұл түрінде семантикалық тұтастықтың
пайда болуына әкеледі. Күрделі сөздің құрамындағы ... ... ... ... ... олар ... күйінде біртұтас лексикалық
мағынаны білдіреді.
2.Морфологиялық тұтастық белгісі. ... ... ... сөз ... ... ... ... Оның сыңарларының әрқайсысы
бөлек-бөлек өзгермей, тұтас ... ... бір ... ... ие
болады. Күрделі сөздің жеке сыңарлары ... ... ... ... ... бола ... ... сөз тұтасқан
күйінде ғана парадигматикалық қатарға мүше ... ене ... ... өзі
күрделі сөздің морфологиялық жақтан тұтастығын, бір бүтін екендігін
көрсетеді.
3.Синтаксистік тұтастық белгісі. ... ... ... ... ... әдетте, оның синтаксистік жағынан (сөйлем мүшесі болуы
жағынан) бөлшектенбей, сөйлемде бір ғана мүше ... ... ... қарақұс деген сөздердің қол, қара дегендері өз ... қап, ... өз ... ... мүше ... ... қол мен қаптың екеуі
қосылып бір-ақ мүше. ... ... қол, қара ... ... ... құс ... тіркестің өзі де құстың ... бір аты ... ... түсін ашу болса, онда, екі сөз болып, қара мен ... ... екі мүше бола ... Мысалы, қарға – қара құс десек, қандай құс?
деп сұрауға болады. Сонда ... ақ құс ... қара құс деп ... ... ... Ал қара құс ... ... бұлайша бөліп ала алмаймыз.
Өйткені қара ... ... ... ... үшін ... бәрі ... қалып, құс деген сөзбен қосылып, құстың белгілі бір атасының ұлын
атайтын сөз болып кеткен. Сондықтан қарақұс деп, кейде түсі қара ... да атай ... ... ... қазақ тілінде ақ-сар деп
аталатын бір түрі бар. ... түсі қара ... сары ... ... да болса,
оны да қара құс дейміз [1,49-80].
Лингвистикалық кейбір ... ... ... ішінде күрделі сөзге
тән және оны сөз тіркесінен ... ... бірі ... ... ... аталады. Күрделі сөздердің барлығы бірдей фонетикалық
өзгеріске ұшырайтындары, негізінен алғанда, кіріккен сөздер. Ал ... ... ... ... ... ... кіріккен сөздердің саны да
оншалықты көп емес және бұлар тәрізді кіріккен сөздер сөз ... ... ... ... ... болса да әуел бастағы жай сөз тіркесінен
шыққан. Бұлардың қалыптасуларына әрқилы синтаксистік амал-тәсілдер ... ... ... ... ... жай сөз ... ... бірігу арқылы (бүгін, биыл, ағайын) туса, кейбір
күрделі сөздер жарыса, қабаттаса қолданылған ... ... ( ... ел- жұрт т.б) ... ... ... табиғаты және оның түрлері.
Күрделі сөздер құрылымы ... да, ... ... да, сөз таптарына
телінуі жағынан да алуан түрлі болып келеді.
Күрделі сөздер: күрделі біріккен сөздер, ... ... ... қос ... күрделі қысқарған сөздер және тіркескен ... ... ... сөздерге бәйшешек, белбеу, қонағасы, биыл,
бүгін, тоқсан, қарлығаш тәрізді ... ... Тіл ... ... ... ... ... дыбыстық өзгеріске ұшырау
салдарынан бастапқы тұр-тұрпатынан өзгерген сөздерді ... ... ... ... ... бәй деген элемент әуел баста
бай ... ... ... ... компоненттердегі жіңішке дауысты
дыбыстың ықпалынан «а» фонемасы, «ә» ... ... ... ... қалыптасып кеткені мәлім.
Біріккен сөздерге: қарабауыр, ... ... ... итмұрын,
қарақұс, аққу тәрізді сөздер жатады. Біріккен сөздер ... ... ... ... сөздің жасалуына негіз ... ... ... т.б. ... ... ... атаулардың
құрылымын жасауға қатысады. Мысалы: ... ... ... ... ... бір түрі — қос ... ... тілін зерттеуші
мамандар қос сөздерді қайталама қос ... және ... ... деп, екі үлкен топқа бөліп қарайды. Қайталама қос ... бір ... екі рет ... ... сол ... бір дыбысының
өзгеріп қайталануы арқылы жасалады. ... ... ... шай- ... ... ... қос сөздер әр басқа екі ... ... ... , әке-шеше, дәм-тұз, тау-тас т.б. [1,93-94]
Күрделі қысқарған сөздер әрі ... әрі ... ... ... сөздер ғылыми-техникалық, қоғамдық-саяси
терминологияда, мекеме, ұйым аттарында ... ... ... мынадай
жолдармен ықшамдалады:
а) Күрделі атаудың әрбір сөзінің ... ... ... ... ХҚТУ.
ә) Күрделі атаудың құрамындағы ... ... ... ... ... ... Күрделі атаудың құрамындағы әрбір сөздің басқы буындарынан
құралады: партком, ... ... ... ... ... ... алғашқы сөздің басқы буыны
мен ... ... ... ... ... ... ... сөздердің келесі бір түрі — тіркескен ... ... ... ... тымақ, қоңыр ала, көк ала, он бес, сатып ал, екі жүз, алып
қайт, күні кеше т.б. ... су ... ... ... ... ... көк ала, ... ала сын есімдерден; екі жүз, он бес ... ... ал, алып қайт ... күні кеше ... ... ... ... өткен күрделі сөздердің бір түрі күрделі кіріккен
сөздер жайлы ... ... өз ... ... Ол кісі ... ... қандай сөздерді кіріккен сөз ... ... ... белгісі болады деп сауал қойып, ... ... ... ... ... ... да, кіріккен сөздер бір-ақ нәрсені атайтын,
бір-ақ сөздің орнына жүретін болу керек. Екінші, кіріккен сөз болу ... ... жеке ... әрқайсысы сөйлемде өз алдына бір–бір мүше
болмай, бәрі жиналып барып сөйлемнің бір-ақ мүшесі болу ... ... ... ... біреуінің не екеуінің де формасы
жай қалпындағыдан өзгеріп басқа түрге ... ... ... ... ...... екпін біреу-ақ, онда кірігуші сөздердің ең соңғысында
ғана болатындығы» — деп тұжырымдайды [8,223].
Профессор Н.Сауранбаев қазақ тіліндегі изафеттік ... ... ... ... топтың өзгешілігі –олар синтаксистік шеңберден
шығып, морфология, оның ... сөз ... ... айналған тәсіл...
Изафеттің бұл түрі қазір тұтас бір атау ... ... ... қаламұш, баскиім, желбеу дегендерді келтіреді де сөйлемге бір мүше
болатынын айтады [17,21].
Қазақ тіл біліміндегі біріккен ... ... ... тіл ... Г.Жаркешева: «...біріккен сөз дегеніміз семантикалық бір
мағынаны білдіретін, сөйлемнің бір ғана мүшесі болатын, біріккен екі ... ... ... заңы әсер ... ... деп түсіну керек» [7,82], –
дейді. Сонымен, Г.Жаркешева ... ... ... ... ... сөйлемге дербес бір ғана мүше ... ... ... ... заңы қатысуын жатқызады.
Сонымен, күрделі сөз, оның табиғаты мен морфологиялық құрылымы және
түрлері ... ... ... ... жинақтай келгенде,
күрделі сөз кемінде екі түбірдің ... ... ... ... ... ... құрамындағы сыңарлар әр басқа
ұғымды емес, бәрі жиналып келіп бір ғана ... ... ... ... тегі — сөз ... ... даму барысында сөз тіркестері
семантикалық жағынан да, морфологиялық жағынан да, синтаксистік жағынан да
тұтасып, бір ... ... ... ... ... ... Қос ... қазақ тіл білімінде зерттелуі.
Түркі тектес халықтарда көп ... ... ... ... тұлғалардың бірі – қос ... ... ... ... ... ... еңбектерінің объектісі болды. Сол ... ... ... ... ... ... тудырған бұл сөз тұлғаларының зерттеулеріне кейін түркологтар
Н.К.Дмитриев (“Парные словосочетание в башкирском ... 1930 ... ... язык и его ... Е.У.Убрятова (“Парные слова
в якутском языке” 1940 г.), Б.Орузбаева ... ... о ... ... (Қарақалпақ тилиниң грамматикасы), ... ... ... ... в ... ... языке”
1957 г.), Ә.Қайдаров (“Парные слова в современном уйгурском ... ... ... ... ... в ... языке” 1959 г.),
М.Абдурахманов (“Парные слова в тюркских языках” 1975 г.) ат ... ... ... да ... ... қос сөздер сөзжасам объектісі
ретінде аналитикалық тәсіл арқылы сөз жасаудың жемісі болғанын ... ... ... ... ... ... көптеген түркі
тілдерінің ғылыми ... ... ... ... Бұл
грамматикалардың барлығына ортақ ерекшелік — сөзжасамның екі тәсілі ғана
-аффикстік және ... ... мен ... ... ... ... ... грамматика современного османо-турецкого
языка” Л.Гос. акад. тип.1925 г.). В.Гордлевскийдің (“Грамматика ... ... ... ... ... языка” М.1938 г.).
И.Батмановтың (“Грамматика киргизкого языка” ч.ІІ ... ... ... ... ... М.Л. 1941 г.), Н.Дмитриевтің
(“Грамматика кумыкского языка” М.Л. 1940), ... ... ... М.І ... 1947 г.) ... ... ... еңбектерде
қос сөздер әр сөз ... ... ... ... мысалдар
келтіріледі. Осы тақырыпқа арнайы жазылған еңбек деп Н.К.Дмитриевтің
мақаласын атауымыз керек [1940, ... ... ... тілі деректерінің
негізінде қос сөздердің ... ... ... жөнінде ғылыми
тұжырымдар жасайды. Отызыншы жылдардан бастап түркологияда қос сөздерге
байланысты көптеген мақалалар ... ... ... мен ... лингвистерінің біраз тобын бұл тақырып бейтарап қалдырмаған. Осы
мәселе төңірегіндегі зерттеулерді ... ... ... ... тұрғыда қарастырылған бірталай
еңбектерге кездесеміз.
А.Есенғұлов көне ... ... ... қос ... ... ... қос сөздерді құрамына қарай қайталама және
қосарлама қос сөздер деп бөледі. Негізгі ... таза ... ... арқылы жасалған дей отырып, кірме сөздерді де айқындайды: Екі
сыңары да араб ... ... екі ... да ... ... ... ... араб, бір сыңары түркі сөзі: шәһар-бол, мал-товар, қазғу-хасрәт [25,
49-45]. А.Есенғұлов: “Көне түркі жазба ... қос ... түрі ... да ... қос ... кездеспейді», - деп
көрсетеді [25,138]. Тағы бір атап ... ... Көне ... ... орын ... өте ... Егер ... орнын ауыстырса, қос
сөз болудан қалады. Мысалы: қыз-оғул — қыз бала, оғул-қыз —балалар, ... — қыз ... ... — әйел ... ... ... ... мәселелер А.Байтұрсынов,
Қ.Жұбанов, А.Ысқақов, Т.Қалабаева еңбектерінде сөз ... Олар ... ... белгілерін жасалу жолдарын, дұрыс жазылу жайын анықтап
береді [24,65].
А.Байтұрсынов өзінің ... қос ... ... ... береді: “Қос
сөз дегеніміз – қосарынан айтылатын бір өңкей есімді сөздер. Қос сөз екі
түрлі ... ... ... ... атайды, екіншілері айыра ... ... қос сөз деп ... ... қос сөз деп айтылады»
[3,45], — дейді. Жалпылағыш қос сөздерге: ... ... ... киім-кешек, бақа-шаян сияқтыларды жатқызса, жалқылағыш ... ... ... ... ... ... ... т.б. жатқызады.
А.Байтұрсынов қос сөздерді жалпы екіге бөліп қарастырса, белгілі ... ... ... ... қос ... бес топқа бөліп
көрсетеді.
Мәндес қос сөздер (қыз-келіншек).
Қайшы мәндес қос сөздер (үлкен-кіші, ... ... қос ... ... кәрі-құртаң).
Қайталама қос сөздер (тау-тау, бес-бестен).
Қоспа буынды қос сөздер (ап-ауыр, ұп-ұзын, тәп-тәтті) [18,64].
А.Қайдаров, Н.Сауранбаевтың қос сөздерді беске бөліп жіктегенін ... ... осы бес түрі ... сөз таптарына да ортақ екенін, бірақ
қос сөздердің қай-қайсысы да кемінде екі сөзден құралатындығын, оның әрбір
сыңарының кейде толық ... ... ... жоқ сөз ... ... Ол ... екі ... құралатындығына сүйеніп, қос сөздерді
сөз тіркесі түрлеріне жатқызатындығын да айтып өтеді.
А.Қайдаров кейбір басқа еңбектерде қос сөздерді сөз ... ... сөз ... ... айырмашылығы барлығын көрсетеді.
Бір сыңары өздігінен мағына бере алмайтын қос ... сөз ... Қос ... екі ... да ... ... бір ... қолданылады. Қос сөздердің әрбір сыңары басқа тілге ... ... тек ... жағынан аударылады. Қос сөздердің ... ... ... ... ... ... ... сияқты
айтуда арасына кідіріс жасап ... ... ... ... ... ... [18,12].
Жасалу тәсілі жағынан алғанда, қос сөздер жалаң және ... ... Қос ... ... түрі – дефис арқылы жазылатын қос сөздер.
Профессор А.Ысқақов осы ... қос ... ... екі ... қайталама
қос сөздер, қосарлама қос сөздер деген атау береді [21, 107].
Қос сөздердің күрделі түрі үтір ... ... және екі ... ... да көп ... ... екі сөйлемнен жасалады. Бұл жайтты анықтаған
Кеңесбаев былай дейді: «жалаң қос сөздерге ... ... қос ... ... ... ... Бұл ... олар «идиомдық» немесе
«фразалық» қос сөздер бола алады. Оларға мынадай мысалдар келтіреді: «ұзын-
арқан, кең тұсау», «үлде мен ... ... ... ... ... «бір ... ... қырлы», «алалы жылқы, ақтылы қой», «әулиеге
айтып, ... қой ... Оның ... қос ... деп атау ... ... шарт емес, яғни тілімізде бір-бірінсіз айтылуға келмейтін
тиянақты сөздерді қос сөздер деп тануға болады» [10, 93].
Осы ... ... ... ... — қос ... ... ... жайы. Қос сөздердің қолданыстағы мән-маңызы қаншалықты,
оларды пайдаланудан ұтарымыз не, ойды бейнелі, ... ... ... ... ... ... қандай пікір айтқанын, дәлелін төмендегіше
сипаттап шығамыз. «Ойды ажарлы ... ... қос ... маңызын
алдымен І.Кеңесбаев дәлелдейді. Ол «шалқып, басып жүргенде» дегеннен гөрі
«айрандай аттап, күбідей ... ... ... ... ойды әсерлі
жеткізеді», — дейді. Стилистика тұрғысынан қос ... ... ... ... ... ... ... Ол қос сөздерді зат ... ... ... ... ... стильдік мән-мазмұнына
түсініктеме береді. Ғалым қос ... ... ... ... ... ... ... араладық»дегенде немесе «көше-көшені
араладық» деген екі сөйлемде айтылып тұрған ой мағыналас, бірақ бұл ... ... ... жағынан тепе- теңдік белгісін қоюға болмайды,
себебі «көше-көшені араладық» ... ... ... ... ... ... ... берілсе «көшені араладық» дегенде, даралау
көптік ұғымнан гөрі жалпылық ұғым басым беріледі. [14, 133].
Сол ... ... мезі ... мен ... мезі болуды»
салыстырып, олардың мағыналық реңкін көрсетеді. Ол сонымен бірге зат есімді
қос сөздердің қайталанған түрі молшылық ... ... ... ... ... «табақ-табақ ет», «қазан-қазан асылған ет» деген
сөздер қатыстырылған сөйлем арқылы түсіндіреді де кейбірін ... ... ... ... Қос ... ... ... арнайы
тоқталған ғалым С.Хасанова мынадай пікір айтады: «Ол аз сөзбен көп жайды
аңғартуда, ойды дәл, ... ... ... ... ... ... айтылмақшы ойға экспрессиялық реңк, эмоциялық ... ... жеке ... күн, түн ... күні-түні деп қосарлап
айтудан тыңдаушы мен оқушының алар әсері әртүрлі» [22, 61].
З.Қожабергенова өз еңбегінде трансформациялы қайталама қос ... ... ашып ... Ол «Қос ... бұл түрі ... әдебиетте
стильдік ерекшеліктеріне қарай көркем сөзді оқырманға ... ... ... ... оқиғалардың өрбу әсемдігін, экспрессивтілігін, эмоциялығын
дәл нақышпен баяндау үшін ... дей ... ... ... ... ... қазақ тілі» атты еңбегінде қос сөздердің түрлеріне
тоқтала келіп, қайталама қос сөздің үстеме буын түрінде ... ... ... сын ... тән ... Бұл ... буын сын ... мағынасын жамайтын форма түрінде қалыптасқан, өйткені бұл форма тек
негізгі сынға я ұлғайту, я солғындату ... ... деп, ... ... ... ... айқындаған. Ол бір сыңары ықшамдалып қайталанатын
қос сөздерді, мысалы: жап-жақсы, ... ... ... ... сияқтыларды үстеме буынды немесе күшейтпе буынды қос сөздер деп
К.Ахановтың пікіріне қарсы ... ... бұл ... үстеме буындары
әрі ықшамдалып, әрі соңына «п» дыбысы жамалып, бір тұйық я ... ... ... ... ... [21, ... өз еңбегінде қып-қызыл, қап-қара тәрізділердің сын ... сөз ... ... қос ... ... ... оның тек сын есімдерге ғана тән екендігін және ... ... сын ... ... формасын тудыру тәсілдерінің қатарында
емес, форма тудыру, соның ішінде сын есімнің ... ... ... тәсілі
деп қараған жөн. Демек, ... ... ... қос ... ... сын ... ... формаларының мағына мен қызметі жағынан
тым қызыл, өте қызыл, тым қара, ... қара ... сын ... шырай формаларымен сәйкес келуі дәлелдей түседі, ал тым қызыл,
өте қызыл, тым қара, ... қара ... ... ... ... белгілі (бұлар торы ала, қара торы тәрізді күрделі
сөздерден ... ... ... Ол ... ... ... ... негізгі үш түрлі өлшемді таяныш етеді: оның бірі ... ...... ...... Ал жартылай редупликация
арқылы жасалған қып - қызыл, қап – қара ... ... ... ... ... ... ал мазмұны мен қызметі жағынан өте ... тым ... сын ... ... ... формасымен сәйкес келеді деп
қорытындылайды [1, 97-98].
А.Н.Кононов та ... ... ... ... ... формаларды
сын есімдердің күшейткіш формалары деп санайды. Бірақ А.Н.Кононов оларды
жартылай редупликация жолымен жасалған деп ... пен ... ... буын тек сын ... ... ... туады десе, бұған қазақ тіл білімі тұңғыш профессоры Құдайберген
Жұбанов тұжырымы қарсы болады. Мысалы, қап-қара, ... ... ... ... қос ... күні ... дейін жасалу жағынан осылайша тек «п»
дыбысының жамалуы ғана ескеріліп жүрген ... ... қос ... ... тағы да ... ... ... жасалатын түрлерін
кездестіреміз. Мысалы, қаз-қатар сөзінің тіркестік ... ... ... дейді: «Бұл жерден мен қаз және ... ... ... көріп тұрған
жоқпын. Мұнда сап-сары, қып-қызыл сияқты қатар сөзі қаз ... ... ... Дәл ... ... қатарына ғалым қаз-қалпы, тас-талқан,
тым-тырыс,жым-жырт, қым-қуат сияқты ... ... ... екі түрлі
жаңалықты байқауға болады. Бірі – бұрын қос ... ... ... ... тек қана «п» деп танылатын болса, енді соған «з» (қаз-қатар,
қаз-қалпы дегендегі ), «с» ... ... және «м» ... ... ... ... ... да қосылады. Сөйтіп күшейтпе буынды қос
сөздер жасайтын ... ... ... п, з, с, м ... төрт ... жетеді.
Екінші – буын күшейтпе буындар тек қана сын есім ... ... ... енді зат есім ... ... ... қалпы, тырыс) түбірден де,еліктеуіш сөздер (жым-жырт дегендегі жырт)
түбірлерден де, етістік (қым-қуат дегендегі қу) ... де ... ... [8,84].
Соңғы шыққан еңбектерден қос сөздердің қолданысына ... ... ... ... да ... Ол ...... тыңдаушыға ерекше эмоциональдық әсер ететін
қасиеті бар ... әдіс ... ... ... жиі ... зергерлері бұл стильдік амалды психологиялық анализді тереңдету
үшін де жұмсайды. ... ... ... ... ... ... ... категория ретінде, ал бір
сөйлемде немесе микротексте қайталанып қолданылатын құбылысты стилистика
құбылысы (категориясы) деп тану ...... ... ССР Ғылым академиясы Тіл ... ... ... ... И.Уәлиев өзінің «Қазақ әдебиеті» газетінде жарияланған
«Қос сөз сыңарларының ... ... ... қос ... ... ... ... көрсетіп, этимологиялық талдау
жасайды. Мысалы, «Кілең мықты» деген ... ... ... сөзінің негізгі сыңары сығай, ал ығай оның ... ... Жеке ... ... ... ... мағынаны
білдіретіндігін бірден байқай қою қиын. Енді осы ... өзге ... ... ... ... сөз ... ... көмескілікті
сейіткендей болады», — дейді.
Сондай сөздің бірін ұлы ... ... ... ... ... қуғын әлденеше ... ... Бір ... , он шақты кісіні қолдарына ... ... ... ... ... ... барлығын кезгізуден
басқа, тау ішінде отырған елді де ... ... ... ... сығайлап сөзі – қазіргі «сайла»- ның ... ... ... ... түрі — сай. Бұл ... ... тіл
қолданысымызда «лайықты», «мықты», ... ... ... ... ... ... байқаймыз: төрт құбыласы
сай, сай күлік (сайгүлік), бір түлікке бай ... төрт ... бол ... түп - төркіні өзара салыстыру арқылы ашылатын ... да ... қос сөз ... бар дей келе ... ... қос
сөзге де талдау жасайды. Бұл сөз ... ... ... ... сыңары да түсінікті. Жас шамасы қарайлас ... ... ... байқалады. Әйгілі ғалым М.Қашғари [Х ғ.] сөздігінде құр сөзі
«дәреже», «лауазым», [19,467] дегенді ... ... ... ... ... деп ... ... адамдарды емес, дәреже, ... ... ... ... ... ... ... [12,10].
Т. Қалабаева «Қайталама қос сөздердің ... ... ... ... қайталама қос сөздерге жатқызып жүрген кейбір ( түйе-
түйе, ... ... ... ... некен-саяқ, нан-пән, ет-мет,
бара-бара, айта- ... ... ... ... ... ... түсіну, талдау
мәселелерін жеңілдету үшін, қос сөздерді ең әуелі қайталама қос сөздер ... қос ... ... ... екі топқа бөліп алғанын дұрыс» — деп ... ... ол бұл екі ... ... ғана мәлімет беріп өтеді
дейді. Т.Қалабаева қайталама қос сөздер немесе редупликация деп ... ... яки екі ... ... ... ... ... сөздер
тілімізде жаңа сөз тудырмайды, бірақ мағына тудырады. Кейде жұрнақтар,
жалғаулар арқылы, яғни ...... ... де жасалады»,
— деп мынадай мысал келтіреді: Бүгін мен Алматы, Москвамен ауызба-ауыз
сөйлестім (Ғ.Мүсірепов). Мені ... күте ... ... ... Осы
сөйлемдердегі бір сөздің екі рет қайталануы ... ... ... оның экспрессивтивтілігін арттырып тұр дейді. Осы еңбегінде
Т.Қалабаева ... қос ... ең көп ... ... ... екіндігін, соның нәтижесінде қайталама қос ... мәні арта ... және ... қос ... арқылы жасалу ... ... сөз ... ... ... ... ... түбіріне көсемшенің -а,-е,-й,
-ып, -іп, жұрнақтарының ... ... ... кездесетінін айтып
өтеді. Т.Қалабаеваның осы ... ... қос ... өңі ... ... ... және бір сөздің екі ... ... ... ... ... экспрессивтік және
эмоционалдық мән үстейтіндігі де көрсетіледі. Мысалы, мені ... ... ... ... ... ... ... не болды? [13,70-76].
Жоғарыда айтылған пікірлердің бәрін қорытындылай ... ... ... ... мәселелердің айналасында болған:
1. Қос сөзді ... ... ... әсері.
2. Қос сөздердің экспрессивті- эмоционалдық мағыналары.
3. Қос сөздерді қолданудың ұтымдылығы.
4. Жеке ... қос ... ... ... Қос сөздердің өзге күрделі сөздерден ерекшелігі.
Қазақ тіл білімін зерттеуші І.Кеңесбаев пен ... ... ... атты ... ... ... ... топқа жататын
сөздердің бір саласы қос сөздер болады» десе, ал ... ... ... қайталап қолданудан...лексикалық түсінігі өзгермейді, демек, жаңа
сөз тумайды, тек грамматикаланады», - дейді. Профессор К.Аханов «Грамматика
теориясының негіздері» деген ... қос ... ... ... ... күрделі сөз деп қарайды.
Сонымен, жоғарыда келтірілген пікірлерден қос сөздердің лексикалық
тұлға болу-болмауы әлі де ... ... таба ... мәселенің бірі болмақ.
Қос сөздердің күрделі сөздер ... ... ... ... ... ... ... кейбір жақтардың барлығын да бекерге шығаруға
болмайды. Ондай ортақ белгілерге, біріншіден, ... ... ... ... мен ішкі ... негізінде қалыптасқан құралымының
болуы, екіншіден, белгілі сөз табына ... ... ... ... да ... ... бір ғана ... сондай-ақ сөз
тіркесінің бір ғана сыңарының қызметін атқаруы жатады.
Бұлардың бір-бірінен ерекшеліктері неде?
1. ... ... ... екі ... ... одан ... ... де бола
беретіні белгілі. Ал қос сөздер құрамы екіден аса қоймайды.
2. Күрделі сөздер компоненттері ортасына басқа сөзді сыналап қою ... ... қос ... ... ... ... бір сөзді қоюға
болады. Мысалы: төсек-орын (төсек те орын), сарт-сұрт (сарт та ... ( ... де ... Бұдан кейін көпшілік күрделі сөздерден сөз тудырушы жұрнақтар арқылы
басқа бір сөз тудыруға ... ... ... аққу ... ... сөз бойында ондай қасиет байқалмайды.
4. Күрделі сөздердің арғы тегі, негізінен сөз тіркесі, ... ... ... ... ... болған сөз тіркесін тауып,
оны түсіндіруге болады, ал қос сөздер олай етуге келмейді, өйткені ол
сөз тіркесінен ажырамаған. Оған ... ... ... ... сипаты, яғни морфемалық құрамы жағынан қос ... аса ... ... ... ... қос сөздердің
компоненттері жалаң түбірлерінің жай қайталануынан да (биік-биік, қап-қап),
қосымшалы сөздің ... да ... ... бола ... қос сөздердің компоненттеріне ... олар да, ... ... ... (құрт-құмырсқа, бақа-шаян), екіншіден,
қосымшалы-қосымшасыз сөздердің қосарлануынан (төсек-орын, ... ... ... сөз бен жалаң сөздердің қосарлануынан
(бүгін-ертең, ағайын-туған, аш-жалаңаш) жасалады.
Демек күрделі сөз ... ... ... ... бір ізділеу болып келсе, қос сөздердікі бытыраңқы, ала-құла болып
келеді. Фонетикалық жақтан қос ... ... ... дыбыс
жақтарынан үйлесіп, ыңғайласып, ұйқасып отырады. Мысалы: емін-еркін, қалған-
құтқан, олпы-солпы ... ... ... екі; ... ... қос ... бір буыннан тұрады. Абысын-ажын дегенде екі компонентті
де біріңғай дауысты «а» ... ... ... дегенде біріңғай
дауыссыз «ж» фонемасынан басталып тұр. Қос сөздер ішінде бұл ... ... ... жиі ... Ал күрделі сөзде бұл
кездеспейді.
Қос сөздер құрамындағы сөздердің сөз табына ... ... ... күрделі сөздердей емес, сөз таптары түгелдей кездеседі. Мысалы,
зат есім де (жер-су, ел-жұрт), сын есім де ... ... ... де ... ... бес), есімдік те (кімде-кім), етістік те (буынып-
түйініп, ... ... сөз де ... әрі-бері), еліктеу сөз де
(даң-дұң, шатыр-шұтыр), әр тарап сөз де ... ... ... ... сөз де (көзбе-көз), одағай сөз де ... ... ... сөздің құрамында, мәселен, көмекші сөз болмайды.
Ал енді, қос сөздер мен сөз ... ... ... ... ... ... қай сөз табына жататын сөз болса, олардың
қосарлануынан ... ... қос сөз де сол сөз ... ... ... ... ... сөз, мәселен, көзбе-көз, сөйлей-сөйлей тәрізділердің
компоненттері ... ... зат ... ... етістік
категориясына жататын сөз бола тұра, сөз табында үстеу сөз ... ... ... сөз табы ... қалыптасу ерекшелігінің өзгешелігінен болса
керек.
Сонымен, сөз қосарлануы арқылы оның ... ... ... сипатынан мүлде басқаша сөз табының ... ... ... ... ... ғана сөз ... басында кездеспесе,
көпшілігінде ол байқалмайды. Ал сөздердің ... ... ... ... ... ... қамтиды. Оған: асқазан, ... ... ... сөз ... ... ... бүгін, еңбек ету тәрізді әр түрлі
сөз категориясынан ... ... ... ... мысалдар айғақ болады.
Сонымен, сөздердің қосарлануы, негізінен, жеке сөз таптарының аясынан
шықпайтын бір ... ... ... та, ал ... ... ... ... сөздердің лексика-грамматикалық сипатына орайлас та,
одан мүлдем басқа да сөз табын тудыратын әр жақты, әрі құнарлы, әрі ... ... ... мен қос сөздердің бір-бірінен айырмашылығын олардың
құрылымындағы сөздердің лексикалық сипатынан да ... ... ... сөз ... ... ... ... бар сөздерден болса,
қос сөз компоненттері дербес мағынасы бар ... де, ... ... бола береді, тіптен дербес мағынасы бар түріндегі атауыш сөздердің өзі
де мағына жағынан еркін ... ... ... ... ... мәндес, ұштас,
сыбайлас сөздерден болады. Мысалы, мәндес қос сөздер: аңырап-боздап, ашық-
жарқын, алдап-арбап, алым-салық, арып-ашып, ... ... ... ... ... мәндес қос сөздер: ашып-жұм, асты-үсті, болар-болмас, ... ... ... ... ... қос сөздер: аты-жөні, апалы-сіңлілі, ата-ана, есі-түсі, жын-
шайтан, ойын-күлкі, ой-пікір, соқыр-мылқау, ... ... сөз ... құрамында кездесетін қос сөздердің семантикасына
назар ... ... ... ... ... сын ... кездесетін түрлері сапаға үстеме мағына қосып одан шырайдың
күшейтпелі шырай деп аталатын ... ... ... Бұлай болғанда,
үстеме буын лексикалық емес, грамматикалық ... ... ... ... ... ... қос сөздерден де кемсіну, қомсыну реңі аңғарылады.
Олай болса, бұлардан да лексикалық мағынасы тың сөз ... ... ... бес-алты, он-оннан тәрізді түрлеріне келсек, олар
әдетте, қосарланған сан түрлеріне тек болжалдық, топтық мағына ... ... ... түрлерін жасауға қатысады. Үстеу сөздердегі
күні-түні тәрізді түрлері мезгілдік; ... ... ... ... ... ... қосып үстеудің семантикалық топтарын
жасайды. «Зат есім категориясында кездесетін, мәселен, тау-тау астық, тал-
тал шаш тәрізді түрлеріне келсек олар да ... ... ... немесе стильдік рең, ал ет-мет, шай-пай, ... ... ... ... ... ... білдіріп, оның атауы болатын мая сөзін
қайталап мая-мая дегеннен одан басқаша бір ... ... бір ... бар, соған атау болып табылатын жаңа бір сөз пайда болып тұрған
жоқ. Мая шөп ... ... ... шөп деген әлденеше маяны білдіреді
емес пе. Мұны, заты көптік ұғымның синтаксистік ... ... ... жөн. Сол сияқты биік-биік деген тізбектен басқа бір ... сөз ... ... тәрізді қос сөздердің ... де, ... ... жаңа сөз ... ... ... ... тіркес қасиетіне иеленген некен-саяқ,
анда-санда, іле-шала тәрізді мағыналары басқа сөзбен беруге келетін сөздер
және осы типтес, ... ... ... жалма-жан, тәрізді
сөздер болмаса басқа қос ... ... ... ... бір ... ... ... пікір болса керек.
Демек, қос сөздерді сөз тудырудың аналитикалық тәсіліне ... де оны ... ... ... ... ... тәсіл деуге келмейді.
Қос сөздерді, әрине тілде лексикалық ... ... ... ... Соның өзінде барлығы емес, негізінен, қосарлама деп ... ... ... өзі де ... ... ... ... сапалық, сандық,
іс-әрекет, қимылдық тәрізді ... ... ... ... ... әр ... жалпылама, экспресивтік ұғымның атауы ... ... ... ... ... ... жан-жануар, қиян-
кескі т.б.
Қос сөз мәселесі зерттелмеді дей ... ол ... ... ... да аз ... ... қарамастан, оны лексикалық тұрғыдан егжей-
тегжейлі зерттеп, тілдің әр саласына жататын жақтарын алмай, оны бір ... деп ... ... ... [20,5 -12].
2.1. «Абай жолы» романындағы қос сөздердің мағыналық ... қос ... ... тән ... сыңарларының
мағыналық байланысына қатысты болып келеді. Туындыда ешбір мағыналық
байланысы, ... ... жоқ ... бір-бірімен қосылып, қосарланбаған.
Міне, бұл романдағы қос сөздердің жасалуында ... ... ... байланысты қос сөздердің ... ... ... ... сөздерден болған. Мысалы төмендегі сөйлемдерге назар ... ... ас ... бәрі ... басқан, сарбуға салып, балқытып ет асқан
қазан-ошақтарға толды [М. Әуезов “Абай жолы” 2-кітап А. Жазушы 2002 ж. ... ... ауыл ... ... ит те жоқ. Олар да ... тимеген соң,
жүдеу күздің күнінде тышқан аулап, қаңғып кеткен [3-кітап, 57-б]. Терлетпей
аяңдап жүрген ... ... ... ... ... тұр ... 72-б]. Қозылары жаңа жамыраған , иттері үріп
шулаған, құлын-тайы ... ... көп ... ... ... ауылдың
үстінен шықты [сонда, 151-б]. Көрпе-жастық, ... ... ... ... жас ... ... ... [сонда103-б].
Осы сөйлемдердегі қазан-ошақ, сорпа-сүйек, жал-құйрық, құлын-тай,
көрпе- жастық ... қос ... ... ... ... ... ... атынан яғни бір-бірімен мағыналық қатысы бар сөздерден ... ... ... бар қос ... романда көп қолданылған. Мысалы қарға-
құзғын, тай-құлын, аяқ-қол, әдет-ғұрып, ... ... ... ... енді мына ... сөйлемдерге назар аударайық. Үнсіз
жығылған жігіттің бар сырын аңғарған, әншейінде сырлас-мұңдас Қаңбақ Исаны
қатты ... ... ... 84-б]. Оқу ... мен шаһар тіршілік тәртібі
бұлардың әрбір ... ... ... ... Әбіш ... [сонда,
110-б]. Алыс жолдан келген өнерлі, оқымысты қонақпен сағынысқан аға, бауыр,
құрбы-құрдас, дос-жолдастар ең ... ... ... ... ... не ... бетің-жүзің бар демей қарсы алысу керек [сонда, 167-б].
Көз шарасына, ақыл-санасына сыймастай алып, барлық адам ойын осы бір ... ... ұлы ... ... де ... ... ... етіп,
бағындырып тұр [сонда, 181-б]. Бұл сөйлемдердегі қос ... ... ... ... құрбы-құрдас, дос-жолдас, беті-
жүзі, ақыл-сана) бір мағынаны білдіреді, бірақ екі ... ... қос ... ... сөйлемде бірінің орнына бірі қолданыла
береді. Осы сияқты қос ... ... өте көп ... ... ... ... ... бай-бағлан, күш-қуат, ақыл-парасат, өлім-
қаза, әл-қуат т.б. жатады.
Мұхтар Әуезов өзінің туындысында мағыналары бір-біріне қарама-қайшы
сөздерден ... ... ... ... ... қос ... көп ... Мысалы, Қазіргі күндерде бұлар аш-тоғын да елемейді [3-кітап, 67-
б]. Сондықтан барлық еркек-әйел сол қалың қойды ... ... ... ... тұр ... 81-б]. ... ... әр кеңсенің үлкенді-кішілі
чиновниктеріне де осы күнде білікті, көзтаныс ... ... ... ... Ауыл ... ... төбелеске қарамастан артына ерген Асан
мен Үсен ... ... ұшып ... ... Базаралының үйіне жеткен [сонда,
198-б]. Осы сөйлемдердегі қос сөз мағыналары бір-біріне қарама-қайшы, яғни
антоним ... ... ... сөздер романда көптеп кездеседі. Мысалы:
еркек-әйел, үлкен-кіші, аттылы-жаяу, ұл-қыз, аш-тоқ, азды-көпті, іші-тысы,
ақ-қара т.б.
Сонымен қатар ... ... бір ... ... ... бір ... сөздерден жасалған қос сөздер де көптеп кездеседі. Мысалы;
Бұншалық ... ... ... момын ауылдар қазір біріне-бірі
жүгірісіп, жалғыз-жәутік, тай-тулаған мінісіп шапқыласып әбіргерге түсті ... 65-б]. Олар ... ... ... ... ... ... шошыта қиқулады [сонда, 72-б]. Қайда ... ... ... кем-кетік, жоқ-жітік болса солардың ғана басына арналған апат
[сонда, ... ... ... ... ... ғой ... ... Осы сөйлемдердегі тай-тулағын, айқай-сүрең, кем-кетік, жоқ-жітік, қазан-
аяқ, жамап-жасқайтын деген қос ... бір ... ... да ... ... ... қос ... романда көп кездеседі. Мысалы, әуре-
сарсаң, тығыз-таяң, шапан-шоқпыт, киім-кешек, ойын-сауық, бала-шаға, ұры-
қары, ... ... ... ... т.б.
Сонымен қатар романда екі сыңары да мағынасыз сөздерден жасалған ... ... ... ... ... ыңқыл-сыңқыл, саңғыр-
сұңғыр, әлім-берім, быт-шыт, мең-зең, астаң-кестең, ойран-топан, ... ... ... ... ... ... ... мамандары осындай қос сөздердің кейде бір сыңары, ... екі ... ... ... ... ... даму сатысына байланысты; ол жағдай қос
сөздердің жасалған ... ... ... ... бәрі ... ... жасалған дейді. Кейін келе бір сыңары, кейде екі сыңары да ... ... ... ... ... не мағынасынан мүлдем
айырылып, қазіргі дәрежеге жеткен. Оған ... ... ... ұшырауы
да қосылған деп тұжырымдайды.
М.Әуезовтің «Абай жолы» романындағы қос сөздердің өзіне тән ... ... ... тән ... ... де бар. Романдағы
қос сөздердің мағыналары бірдей ... Қос ... ... ... бай ... ... ерекшеліктері соншалықты көп. Туындыдағы
кейбір қос сөздер дара мағыналы ... ... ... я ... ... ... ... жүрістің сырын іріккен ыңғайлы, ықшам
жігіт те өне бойымен ... ... ... ... ... ... 224-б]. Осылайша өзі қыз-келіншектерге арнап істеген жүзік-сырғасын
ұсынған, қазақша кіселі ... ... қыны мен ... ... ... де ... [сонда, 49-б]. Бұдан ... ... ... байларын ертіп, сахараның ақсақалы, ру басы, әдет-ғұрып жоқшысы
болып Оразбайлар да өктеді ... 90-б]. ... ол ... ... ... ... да, оны ... жек көретін абысын-ажын, келін-кепшік
дегендерге ... ... ... ... ... 120-б]. Әдетте, ойын-
сауықта үй тола жиналған әнші болса да, бір әнге екі кісіден артық ... ... ... 168-б]. ... ... ... ... жоқ [2-кітап,17-б]. Отырғандарға сәлем беріп, Асылбай ел-жұрт,
ауыл-аймақ ... ... ... ... ... ... ... [2-кітап, 220-
б]. Қалада үлкен үйдің ерке келіні болғанмен, Мәкіш ағайын-туған, ауыл-
аймағын ойлағанда өзгеше бір ... ... ... соншалық тілеулестікпен
тебіренеді ... ... ... ... ... ... қос сөзі ... қару
және жарақ дейтін жеке ... ... ... ... соғыс
құралдарының жалпы мағынасын білдіреді. Ал, ер-тұрман қос сөзі де ... ... ... жалпы бір мағынада, яғни тек атқа байланысты
керекті ер, тоқым, жүген, әбзел тағы басқа жабдықтарды ... ... ... ... ... ... қос ... мағынасына
назар аударайық. Қыз-келіншек деген қос сөзде қыздар тобы мен келіндер
тобын ; ...... әйел ... тән ... ... ... қос сөзі ... халқымызға тән нанымы, сенімі, салты, дәстүрі, ырымы
деген жалпы бір мағынаны қамтиды. Абысын-ажын, келін-кепшік ... ... ... ... мен ... ... білдіреді. Ойын-сауық деген қос сөз
қазақ ... ... ... яғни ... қыз қуу, ... ... ақ
сүйек ойындарының жеке-жеке ... ... ... ... ... ... тұр. Сол сияқты той-думан қос сөзі де ... ... ... ... ... тән (шілдехана, тұсау
кесер, сүндет той, беташар, қыз ұзату) жалпы бір ... ... ... ... ... ... ... ұғым бүкіл ауыл, ел және ... ... ... ұғым әке, шеше, апа, аға, іні, ... жиен т.б. ... жеке ... ... ... бір ... тұр.
Осы сияқты мағынасы екі бөлек, бірақ өзара ... ... екі ... құралып жинақтық, жалпылық мағынаны білдіретін романдағы
қос сөздер мыналар: бала-шаға, әке-шеше, ... ... ... қарға- құзғын, жер-су, ат-тұрман, қозы-лақ, қыз-келіншек, жиын-думан,
үй-мүлік, қатын- қалаш, қыз-қырқын, тай-тулақ, ... ... ... қос сөздер жалпылау я топтау мағынасын білдіретін жеке
сөздерден құралып, ... ... ... мағынасын білдіреді. Осыған
байланысты романдағы мына бір ... ... ... ... Оразбайдың осы кең Сартөскейдегі көп аулының үстіне қалың ... ... ... ... ... әр ... әр ... шыққан салт
аттылар сансыз көп болған [4- кітап,159- б]. Сонымен ... ... ... ... топ ... сайдан лек- лек болып бытырап, ... ат жол ... Бар ... ... қос-қос жылқыларына өлім
араласыпты дейді ... 289-б]. Ол – ... ... ... ... ... енді ... бүлік шаң шығады [2- кітап, 325- б]. ... қос ... ... аз ... ... бір ... дәл атамай екі-ұшты етіп болжау мағынасын
беретін қос ... де ... ... қолдана білген. Мысалы,
Жүргіншілер ойға, жазаң жерге келіп түскенде, ... ... ... ... ... тырағайлап шауып келе жатқан ... ... ... қатар жетті [сонда,106-б]. Міне, құдайға шүкір, азды-
көпті алғандарыңмен сендер де қол ... ... ... жан- жақ ... үш ... ... ... жеті-сегіз
шақырым жерлерде көп ел бар ... ... ... ... ... ... деген қос
сөздер дәл екеу емес, үшеу емес ... аз ... көп ... ... ... емес, жалпы шамалап, болжап айтып тұр.
Романдағы кейбір қос ... ... ... бір рет ... ... ... ... Мысалы; Абай тек қана сылқ-сылқ күліп, өлеңді
Дәрменге беріп жатыр [сонда, 64-б]. Біріміз ... ... ... ... жүріп, көне беретінбіз. Бірақ айтып-айтып, мұңдап-мұңдап
қоятынбыз [сонда, 69-б]. Жаңағы екі жылқышының ... ... ... ... ... ... 73-б]. Жусан, тарлау, қазотының
иістері де ... ауық ... ... ... ... сол жағында,
аласа кірпіш оттықта шөп жеп ... ... ат ... бау шөпті
күтір-күтір шайнай түсіп, пысқырып қойысады [4-кітап, 4-б]. Демі ... ... ... ... ауыр күйіні қалпын байқатты [сонда,111-б]. Тек
қана бадырайып, шошынғандай шатынап ашылған ... ... ... боп ... оқтын-оқтын тамып, төгіліп кетеді
[сонда,302-б].
Осы жоғарыда келтірілген ... ... ... ... ... ауық-ауық, күтір-күтір, дір-дір, үзіліп-
үзіліп, оқтын-оқтын деген қос ... бір ... ... ... ... ... білдіріп тұр.
Романдағы қос ... ... бір ... ... я көріністің бір қалыпты емес, бірде олай, бірде бұлай құбылып
отыратындығында. Мысалы, Ойлы көзі үй ... ... ... жаққа жалт-
жұлт қарай түседі [3- кітап,64-б]. Кейбіреулерінің ... ... ... емен ... қақтығысып, сатыр-сұтыр етіседі [сонда,71-
б]. Бәріміздің жиылып, ... ... ... тергеніміз тек қана
сол ішкен тамақ пен осы ... ... ... ... ... ... [4- ... 9-б]. Жаяу базардың оқшау бір белгісі: ең
әуелі, тынымсыз ... ... ... үздіксіз,
сөйленіп жатқан үндер, сөздер естіледі. [сонда, 47-б]. Ол ... ... баса ... сол ... сырттағы арс-ұрс еткен қанды ауыз
қасқырларға ... те ... ... ... көпірін
үлкен айбынмен тарс-тұрс басып, әлі де ... ... ... ... кіре ... ... Мәкен дауының ең алғаш бұрқ-
сарқ еткен тасқыны ... ... ... ... ... ... қалды [сонда,101-б]. Осы мысалдардағы жалт-жұлт, сатыр-сұтыр,
тақ-тұқ, балдыр-бұлдыр, ... ... ... ... деген қос сөздер қимылдың бір қалыпты емес, құбылып өзгеріп
тұратынын ... амал ... ... Бұл ... ... ... ... бірінші сыңарындағы ашық дауысты дыбысының
екінші сыңарда еріндік қысаң дауысты дыбысқа ауысуы арқылы ... ... бір қос ... екі ... арасындағы әрекеттің
немесе қарым-қатынастың тікелей байланысы болатынын білдіреді. Мысалы;
Жаңағы тазы ит иесінің сол ... көзі ... ... ... ... ... [3-кітап, 67-б]. Жүзбе-жүз бет алдында ақсиған жауы
ажалдай көрінсе де әлі түк те ... жоқ ... 83-б]. ... ... шаппа-шап ұстасып өлердей жағаласқаны, табжылтпай ұстап өлтірткені
– бәрі де бұл өңірде, бұл заманда болмаған балғын азамат қасиеті боп ... 84-б]. Енді ... ... ... ... салғанын екі жүзді
ұсақ тақыстық, айнығыш айлакестік көрді [сонда, 92-б]. Бетпе-бет келсе,
ағам ... ... ... ойын ... әйгілеп ашып та, басып та
кетеді [сонда, 149-б].
Осы сөйлемдердегі баспа-бас, жүзбе-жүз, шаппа-шап, қолма-қол, бетпе-бет
деген қос ... амал мен ... ... ... емес екі ... ... тікелей болатынын білдіріп тұр.
Романдағы кейбір қос сөздер заттың ... ... я ... ... үшін ... ... Көтеріңкі қырлы мұрын, жұқа еріндері мен
Абайша біткен жіп-жіңішке қара қасы ... өз ... ең бір сұлу ... ... 114-б]. Ерінің қолына қарсы созған жүзікті білезікті
жұп-жұмсақ ... ... ... боп ... тиді ... 212-б].
Осының бәрі де намазға келетін азын-аулақ, кәрі-құртаң махалла ... аз ... ... 253-б]. ... бәрі де сыртынан қарағанда
тап-тұйнақтай, кісіге күні түспейтін адамсып көрінуші еді [4-кітап, 240-б].
Бұның сұп-суық бетін ... кәрі ... ... ... алақандары
қойшының көз жасынан суланды [сонда, 298-б]. Абайға ... ... ... әр ... ... ығы жөні демей, турасынан ... ... ... бұл ... де ... қып айта ... ... 163-б].
Шоқша сақалы шанжау-шанжау боп, тырағайлап шыққан ... ... ... 248-б]. Дәл осы ... ... ... ақ адал ... түп-түгел
алдарына салыңдар! [сонда, 274-б]. Келтірілген мысалдардағы жіп-жіңішке,
жұп-жұмсақ, ып-ыстық, азын-аулақ, тап-тұйнақтай, сұп-суық, кеп-кесек, қап-
қара, ... ... қос ... ... ... ... сапасын күшейту
үшін жазушы шығарма жазуда ... ... өте ... ... қос ... ... та, ... ерекшеліктеріне қарай,
семантикалық мағыналары бәрінен өзгеше.
М. Әуезов туындысында мезгілдік мағынаны беретін қос сөздер де ... ... ... ... ... ... шоқпыт төсекте қатын-бала
қасында тыныштық алып жату ... ... ... ... ... тәрізді [4-кітап, 291-б]. Өздері әнін ... ... ... соң, көп ... ... ... мен ... өз
ауылдарына шақырып, үзілмеген ұзақ сауық күн-түндерін өткізген [2-кітап, 52-
б]. Екеуінің кездесуі күндіз-түні талғаусыз, еркін ... ... ... ... оқып ... ... бүгін ғана емес, бұдан бұрын да
айтқанды [сонда, 9-б]. Түнде жатқанда ... ... ... ... ... келтірілген мысалдардағы қысы-жазы, күндіз-түні, күнбе-күн, таңды-
таңға дегендер мезгілді білдіріп ... бір ... ... ... ... білдіретін қос сөздер де
қолданылған және сөйлемге эмоциялық реңк үстеген. Мысалы, мына сөйлемдерге
назар аударайық: ... ... осы ... ... ... ... де
түгел үйіріп, құйындағы қаңбақтай шырқ айналдырған сияқты [2-кітап, 205-б].
Осылардың ... ... ... қызыл қарын жас бала, айналасында
қолдарына қараған кәрі-құртаң, ақсақ-тоқсақ бар екен ... 196-б]. ... ауыз ... ... ... 177-б].
2.2. «Абай жолы» раманындағы қос сөздердің жасалуы.
Тіл-тілдегі ... ... атап ... ... қос сөздердің пайда
болуы кездейсоқ құбылыс емес. Тілдегі қос ... ... ... қос ... түрлеріне байланысты нақтылы материалдарға
сүйене, соған талдау жасай отырып айқындауды жөн ... ... ... қос ... өзіне тән бірнеше заңдылықтар
арқылы жасалған. ... қос ... ... ... ... ... екі сыңары да бір сөз табынан жасалған. ... Сол ... ... ... мынау бір топ аттылар – Абай мен оның жас достары, кей
ақын-әншілер, ... ... Бұл ... өз ... ... ... шығынды салмайды [сонда, 30-б]. Құзғындар таласы боп ... ... ... ... ... [сонда, 43-б].
Ішінен осы сияқты зәр аралас қошемет-құрметті ұнатқан да жоқ ... ... ... сақал-шашы ғана емес, қабақ түгіне шейін ақ араласып, тікие
сояуланған Дәркембай насыбайын ... ауыр ойлы есті ... изей ... ... 54-б]. «Қарғаның көзін қарға шоқымас» деп, ел атаулыны өзінің ... ... ... ... жүр [сонда, 95-б]. Алыс
жолдан келген өнерлі, оқымысты қонақпен сағынысқан аға, ... ... ... ең алғаш осылай кездесті [сонда, 112-б]. Абайдың үй-
жайын, ауыл-аймақ, ел-жұртының амандығын байыптап сұрады [ ... ... Ол ... достарының құрбылас қыз-келіншектің араларындағы
достыққа, ынтазарлық махаббатқа барынша тілеулес [сонда, ... ... ... сөйлемдердегі ақын-әнші, іні-туысқан, сойыл-
шоқпар, айла-тәсіл, қошамет-құрмет, сақал-шаш, қарға-құзғын, құрбы-құрдас,
дос-жаран, ауыл-аймақ, ел-жұрт, ... ... ... қос ... ... да бір сөз ... яғни зат есімнен жасалған. Туындыда ең ... сөз ... бірі – зат ... ... ... зат ... қазақ тіліне тән айрықша
құбылыс және заттың, ұғымның, құбылыстың, ... ... ... үшін ... ... ... бірі дей отырып қосарлы зат
есімдерді: а) Көне замандардан қалыптасқан тілдік бірліктер. ә) ... ... б) ... аналитикалық тәсілімен жасалатын құнарлы түрі деп
көрсетеді.
Романда зат ... ... да сөз ... ... қос ... ... бұл сөз ... саны зат есімдерден жасалған сөздерге
қарағанда айтарлықтай көп ... ... сын ... ... ... ... ... бір-біріне қарама-қарсы болып келеді.
Мысалы, ... ... бір ... дос ... ... [3-кітап,
52-бет]. Ол әлеумет азаматы болған ақын Абайдың өзіне де, алыс-жақынға ... әділ ... ... ... туады [сонда, 172-б]. Бұл кеште
намазға келген ... ... шала ... ... ден ... боп жүрген
қаланың алыпсатары, әр түрлі ауқаты бар, осы мешітке жақын ... ... ... бар ... ... [4 ... 17-б]. Бірақ сонымен қатар
Әбіш әкесінің жүзіне ... оның ... әлі де ... ... ... ... күлкі ащы бір мысқыл аралас отырғанын байқайды [сонда, 97-
б]. Бұдан былайғы тірлікте Дәрмен мен Мәкеннің қолында тұрса, олармен тату-
тәтті ... ... ой, ... ... өзінен шықпайтынын саналы әйел жақсы
аңғарды ... 116-б]. Ат ... жал ... ... ... кең ... кілем орнаған жүргіншілер [сонда, 136-б]. «Бата оқи
келген әр алуан алыс-жақын ауылдың басты-еркектері ... соң, әр ... ... ... ... ... ... деп отырып, Ақылбай
Абайға және бір удай ауыр сөзді ... ... 148-б]. ... ... тек ұйқылы-ояу адамның қалпындай ақырын сыбырмен айтып та ... 146-б]. ... келе ... ... ... ... ... бар
халық [сонда, 255-б]. Осы мысалдардағы қос ... ... ... ... ... ... ... Туындыдағы қайшы мағыналы сын
есімнен жасалған қос сөздерге мыналар жатады: кәрі-жас, алыс-жақын, үлкен-
кіші, ақ-қара, ... Ал, ... қос ... ... қызыл-
жасыл, ірік-шірік жатады.
Сонымен қатар романда күшейтпелі шырай формасын беретін ... ... де ... ... Мысалы мына сөйлемдерді қарайық: Арық құп-қу
беттерінде ... тағы да бар. ... ... Бойы да ұзын ... біткен [сонда, 114-бет]. Тұп-тұнық, таза шыныдай мөп-мөлдір мол су
жатыр ... 152-б]. ... боп ... ... ... ... бәрі
сояулап, үдірейіп кеткен жүзінде түгінің бәрі сояулап, үдірейіп шыққан-ды
[сонда, 162-б]. Ақ қызғылт мұрнында, ұялы келген ... қой ... ... әр ... ... ... келбет бар [сонда, 251-б].
Көкбараздаған аппақ, тап-таза кимешек-шаршысын аса ... етіп ... ... таза самауырдың қасына отырды [4-кітап, 6-б]. ... ... ... ... жүзі қып-қызыл боп кетті [сонда, 31-б].
Қазір Өтегелді жап-жалғыз, басшысыз кіріп келгенге, оның осал сырын ... ... ... ... мен Әбіш енді ... отыр ... 46-б].
Абайды бұлайша оп-оңай, дәл осылай жуасиды деп ойласқан жоқ еді [сонда, ... ... ... ... көршілерден де қатынастан тыйылып, айналасын
тап-тұйнақтай қымтай жүретін [сонда, 94-б]. Оның ... сұлу ... ауыр ... улы жас ... ... да: ... ... қымбаттым,
жалған айта алмаймын сізге көгершінім! Ғабдрахимның саушылығы қуантпайды,
не шара, не ...... ... 135-б]. Ұзын ... ұзын қара сақалды
шұбар қазір сұп-сұр болып алыпты ... 205-б]. ... ... алақанын екі
бірдей ап-арық, құп-құрғақ, сұп-суық қолдарымен ұстап сипап ... ... ... баяу сөйлеп жеткізген [сона, 301-б]. ... ... ... ... ... түп-түзу, тап-таза, қып-қызыл,
жап-жалғыз, оп-оңай, тап-тұйнақтай, жұп-жұқа, жіп-жіңішке, ... ... ... ... сияқтылар сын есімнің шырай формасынан жасалып
тұр. Мұндай қос ... ... ... бір ... ... қос сөздер қатарына жатқызып, қос сөздердің бұл түрін үстеме
буынды немесе күшейтпе буынды қос ... деп ... ... қоса ... ... буындары сын есімнің әуелгі толық компонентінің ... әрі ... «п» ... ... алып, бір тұйық, бір бітеу буынға
айналуынан пайда болған ... қос ... сан ... де жасалған. Алты-жеті кісі боп,
жаңағы оқшау отырған елу ... ... ... ... ... ... ... қанатынан келіп орын алысты [ 3-кітап, 37-б]. Бірақ
ендігі дауыс елу басы ішінен жалғыз Омарбектен ... жоқ, ... ... ... үшеу-төртеуі бірауыздан бір-ақ кісіні атады [сонда, 38-
б]. Қораның сол жағында, аласа кірпіш оттықта шөп жеп ... ... ... бау ... ... ... түсіп, пысқырып қойысады [ 4-кітап, 4-
бет]. Әр ... ... ... ... әзірленіп, осы байдың
приказнигі, тілхаты малайы есебінде жүретін жеті-сегіз жігіт ... ... ... қонақ тосумен болды [сонда, 27-б]. Осыдан әрі ... ... ... атын ... ... ... ауылға жиырма-отыз сойыл, шоқпар,
арқан, шылбыр алған қызба бос, құтырған жігіттер шауып келді ... ... Осы ... ... ... ... ... жиырма-
отыз деген қос сөздер есептік және жинақтау сан есімдерінен жасалып тұр.
Туындыда қос сөздердің біразы ... де ... ... ... ... төрт ақын болып, іліп-қағып айтатын бір дәстүр [3-кітап, 4-
б]. Әзімбай тағы ... ... кеп, ... ... ... ... Таңертеңгі шайдан бері кіріп-шығып жүрген Зылиқадан екі рет: - Күн
қалай? Бұл ... Күн ... реңі бар ма? – деп ... ... ... 19-б]. ... қиылған қара мұртты, ақ сұр жігіт домбыраны шешен ... ... ... ... ... ... ... 50-б].
- Кедей жорығының жолы болсын тарт! Ұрып таста! Ұрып таста! – деді де,
ақ боз атқа ... ... ... ... деп, жауға тиердегі
қайратты ерлер сүренін салып, жосыта жөнелді [3-кітап, 72-б]. Үлкен қойды
алып соққан ... ... ... тамағын орып-орып жіберіп жайратып
тастап, енді басын ... ... еді, дәл осы ... ... ... Иса
шоқпарын құлаштап көтеріп ап ақ қасқырды дәл қара ... ... кеп ... ... Әй, ... ата ... аздырып-тоздырып болды ғой [сона, 158-б].
Осындағы қос сөздер тек етістіктерден жасалған. Туындыда негізінен
етістіктерден ... қос ... саны өте көп ... ... ... қос сөздерге мыналар жатады: іліп-қағып, тартып-тартып,
кіріп-шығып, отырып-отырып, басып-басып, орып-орып, азып-тозып, ... ... ... ... да тыстағы күннің райын анда-санда шаңыраққа ... ... ... 19-б]. Ал ... ... осы жайларға құран
беретін жауап, бұрынғы-соңғы ойшылдар айтқан жауаптардан кем ... ... 25-б]. ... ... ... ... бір жұмадай болса да, ... ... ... ... ... ... ... қонақ етеді [сонда, 41-
б]. Арада оқта-текте ғана ... топ ... бар ... 67-б]. Мұндағы
қос сөздер үстеуден жасалып тұр. Туындыда үстеуден жасалған қос ... ... ... ... ... бірен-саран,
әрлі-берлі, қысы-жазы т.б.
Сондай-ақ романда екі сыңары да еліктеуіш сөзден болған қос сөздер де
кездеседі. Мысалы, Енді ... ... ... ... [3-кітап, 11-б]. Жай
кірмей, секіріп кірген тұсаулы аттар маңдайшаға биік ... ... ... ұрып ... ... [сонда, 32-б]. Бірде қызумен, бір
көңілді әзілмен ... ... ... етіп отыратын шошақтау үлкен
көздері де әсерлі [сонда, 36-б]. Ырғызбай Құнанбайды бөктіріп, бұрқ-сарқ
еткізіп, ... ... ... ... ауыл ... жоқ ... ... Жаяу базардың оқшау бір белгісі: ең әуелі, тынымсыз балдыр-бұлдыр,
дабыр-дұбыр, ... ... ... жатқан үндер, сөздер естіледі
[4-кітап, 47-б]. Ол есікті бір қолымен баса тұрып, сол шоқпарды ... ... ... ауыз ... ... те ... ... 79-б]. Бұл
мысалдардағы қарқ-қарқ, сарт-сарт, жалт-жұлт, бұрқ-сарқ, саңғыр-сұңғыр, арс-
ұрс деген қос сөздер еліктеуіш сөздерден болып тұр. ... ... мына қос ... де ... ... сылқ-сылқ, тақ-тұқ,
тарс-тұрс, қарш-қарш т.б.
Туындыда бір қатар қос сөздер есімдіктерден жасалған. Мысалы, Бір ... ... ... оққа ... үш ... ... ... ол ес-түсінен
айырылып, анау-мынау ыстық істеп беруге де жарамай қалыпты ... ... ... астарын өзді-өз отауларында ішкен Мағаш, Ақылбайлар мен
қонақтар енді ғана ... ... ... ... ... [3-кітап, 19-б].
Романда есімдіктің бір түрі өздік есімдігі өте көп қолданылған.
Сонымен романдағы қос сөздер барлық сөз таптарының ... ... бір айта ... ... ... ... мен ... жасалған қос
сөздер мүлдем жоқ.
Романда қос сөздердің жасалуындағы тағы бір заңдылық-ол қос ... буын саны ... ... ... Романдағы қос сөздердің 80%
буын саны жағынан тең буынды сөздерден жасалған. ... мына ... Әлді ... ... ... қайда момын, ... ... ... ... ... ... бір де ... үлес береді [3-кітап, 30-бет]. Қысы-жазы мұның қолын Қаражан
сондай ... ... ... емес [сонда, 85-б]. Жаз шыға бергенде
Тәкежен жылқыларына екі ... ... ... ... ... ... Бұнда талас-тартыстың жиыны болмақ емес [сонда, 105-б]. Екеуінің де
беттері, аяқ-қолы күнге мейлінше күйген [185-б]. ... ... оқу ... ... болатын, патшалықтың қатал құдіретін, таж-тахтын ғана қорғайтын
топас жандар әзірлейді [сонда, 220-б]. Осы мысалдардағы жалғыз-жәутік, қысы-
жазы, айып-жаза, талас-тартыс, ... ... ... қос ... буын ... тең ... келген (жал-ғыз – жәу-тік, қы- сы – ... ...... ...... екі ... да екі буынды; аяқ-қол, таж-тах бір буынды
сөздерден жасалған). Романда жалпы қос сөздердің бір буынды, екі буынды, ... ... ... ... ... Бір ... қос сөздерге: жым-
жырт, көп-көп, арс-ұрс, жер-су, мән-жай, қол-аяқ, сарт-сұрт, ... ... ... ... ... ... екі буынды қос сөздерге: бала-
шаға, ... ... ... ... ... ... оқта-текте, бөліп-жарып т.б; үш буынды қос сөздерге:
үзілді-кесілді, ерсілі-қарсылы, қызылды-жасылды, үлкенді-кішілі, таршылық-
тапшылық, аздырып-тоздырып ... қос ... ... Бір буынды және екі
буынды сөздерден жасалған қос сөздер туындыда өте көп қолданылған. Ал ... ... ... қос ... аз ... төрт ... сөздерден
жасалған қос сөздер тіпті кездеспейді.
Буын саны тең сыңарлы қос ... ... ... ... ... ... ... деуге болады. Өйткені романдағы қос
сөздердің басым көпшілігінде буын ... яғни ... ... ... Дәл ... екі ... ... қалдырып, ендігі тың сөзді
емін-еркін сөйлеттіруге де ... ... ... ... ... өзі
[сонда, 232-б]. Қылмыстардың атын санасақ: ұрлық, өтірік, куәлік, талан-
тараж, кісі ... ... ... ... бір елден шығып екінші елге
барып, мал талап қайту [сонда, 280-б]. Тілмаштарға ... ... ... ... ала ... ... сақ, пысық болыстар мына ... ... ... ... Осындағы емін-еркін, пішін-бітім, талан-
тараж, қыбыр-сыбыр деген қос сөздер не ... ... не ... ... ... Романда мұндай қос сөздердің саны көптеп кездеседі.
Олар: ауыл-аймақ, айна-тарақ, ... ... ... ... алыс-жақын, ірік-шірік т.б. Алайда романдағы
қос сөздердің жасалуындағы бұл заңдылықтарда ... жоқ ... ... ... ... қарағанда өте аз. Романда қос сөз сыңарларының
буын саны жағынан тең болмайтындары да бар. ... ... ... Таза ... ... туған сыңарлардың буын соңының
теңсіздігі: қыз-келіншек, ... ... ... ... бай-
бағлан, қыз-бозбала, той-думан, ар-ождан т.б. ... қос ... ... ... ... негізінде жасалған сияқты.
2. Романдағы қос сөздердің жасалуындағы келесі бір қайшылық ... ... ... қос сөздердің екі сыңары да не бірыңғай
жуан не бірыңғай жіңішке сөздерден жасалған. Осы ... ... емес – бар ... ... оқта-текте, ерсілі-қарсылы, қайыр-мейір,
асты-үсті, жүзік-сырға, ... ... ... жүріс-тұрыс,
арлы-берлі, алқа-жүзік дегендер сингорманизм заңына бағынбай, қосарланып
жасалған. Осылай ... ... ... аралас келуі арқылы
жасалуы мағынаға тікелей байланысты. Қос сөздердің бұл түрлерінің бәрінде
олардың ... ... ... ... өте ... Туындыдағы
мұндай қос сөздер мағыналық байланыс негізінде жасалған.
3. ... ... қос ... бір ... ... ... арқылы
сыңарларының буын саны теңдігінен айырылған. Мысалы, өзімен-өзі, біріне-
бірі, қолма-қол, көзбе-көз, жүзбе-жүз, шаппа-шап, бет-бетімен, ... ... ... ... «Абай жолы» романындағы кейбір қос сөздер күрделі
сөз бен жалаң сөздердің қосарлануынан жасалған. Бала ... бері ... ... дәл қазіргідей жүдеу жүз, жадау көңіл ағайын-бауыр аулын да
білген жоқты ... 171-б]. ... ... ... ... 194-б]. ... ағайын-бауыр дегендегі ағайын-аға іні, бүгін-ертең дегендегі
бүгін сөзі бұл күн деген екі сөздің бірігуі арқылы күрделі ... ... қос ... саны романда өте аз кездеседі.
Сондай-ақ романдағы қос сөздердің көпшілігі ... ... ... ... ... ... ... мына сөйлемдерді алайық: - Сонда бар
дүние-мүлік қолыңнан кетіп қалғанда, сенің табатын олжақ қайсы! – деп, бұны
да ... ... ... 231-б]. ...... ... араб ... енген
бүкіл әлем, бүкіл жер жүзі деген мағынаны береді. Мүлік сөзі де ... ... ... ... ... ... ... жұмсалады. Асауды
құлақтан басып мойындатқандай, демді құртқан қауіп-қатер болса да, ... ... ... үшін дәл осы ... бір ... ... көшіп, өшіп
кеткендей болды [4-кітап, 304-б]. Мұндағы қос сөздер сыңары араб тілінен
енген. Қауіп – (арабша ...... ... құт қашу, зәре ұшу. Қатер
(арабша-хәтар) – қауіп, қорқыныш, бақытсыздық, төніп келе ... ... ... өлсе ... ... ... ... көп
жұртты жиып ас бермеңдер [сонда, 36-б]. Молла (мулла) сөзі – араб тілінен
енген. Ислам дінінің рухани ... Қожа ... ... – парсы тілінен
енген. 1). Бас, басшы, бастық. 2). ... ... дін ... 3). ... ... 4). Дін ... бойынша Мухамбет пайғамбардан кейінгі төрт
халипалардан тараған ұрпақтардың атағы. 5).Кісі ... ... ... ... ... ... ақыл-парасатым жетсе өз
кеудеме ақ көрінген әділетті айтқым келеді [4-кітап, 194-б].
Бұл қос ... араб ... ... сөздер арқылы жасалған. Ақыл (ғәқыл)
– адамның ойлау қабілеті. Парасат (фәрасәт) – ... ес, ... ... кетсе, молда береке болмайды, - деген [3-кітап, ... Осы ... жын ... – сөзі араб ... ... Адам ... тыс күш, дию, пері, шайтан. Пері (пәри) – парсы тілінен ... ... мен ... ... ... сұлу әйел ... қос ... араб-
парсы тілдерінен енген сөздер арқылы жасалып тұр.
Қылмыстардың атын санасақ: ... ... ... талан-тараж, кісі
өлтіру, үлкен шайкалар жасап, бір елден шығып екінші елге барып, мал ... ... 280-б]. ... деген қос сөзі де парсы тілінен
(талан-тарадж) енген. ... ... ... ... ... ... оқу тек жалаң құрал болатын, патшалықтың ... ... ғана ... ... ... әзірлейді [сонда, 220-б].
Бұл қос сөз парсы тілінен енген. Таж (тадж) – 1) Өкімет ... ... ... бас ... 2) Айдар, кекіл; 3) Дәруіштердің басына
киетін сопақ киіз қалпағы. 4) Кісі ... ... ... (Тәжібай,
Тәжігүл). Тақ (тәхт) – 1) Патшалардың отыратын салтанатты орны, орындығы.
2) ауыспалы мағынасы: Мәртебесі биік, ... ... ... ... ... ... боп ... [1-кітап, 167-б].
Мысалдағы қос сөздің бірінші сыңары шат –араб тілінен енген, көңілді,
қуанышты, шадыман деген ... ... ... сыңары шадман – парсы
тілінен енген. ... ... ... ... ұғымын береді. Бұл
қос сөздер арап және парсы ... ... ... тұр. Осы ... тілдерінен енген сөздер романда көптеп ... ... араб және ... ... ... ... ... құрамдас компоненттері: араб-араб, араб-парсы, парсы-парсы, парсы-
араб, арабша-қазақша болып жұптасып келген.
М.Әуезовтің «Абай жолы» романындағы қос сөздер қолданылу сипаты ... ... ... Олардың көбі халықтың сипаттағы, ұлттық дүниетаным
ерекшеліктерін ашып көрсететін қос сөздер. ... ... ат ... ... дағдылы еркек ер-тоқымдарынан көрі, әйел мінетін
қоқан ерлер молырақ, ... ... ... неше ... ақық ... ... ерлері көп сияқты [2-кітап, 49-б]. Осындағы «ер-
тоқым» - ... ... бірі ... ... ... ... ... пішіліп тебінгілігі төзімді мата немесе былғарымен қапталып,
өрнектеле сырылып айнала шеті көмкеріліп жасалады. Бір ... ... ... ... ... ойма тоқым, желдік тоқым, кестелі ... ... ... ... тоқым, Найман тоқым, қырғыз тоқым деп аталатын түрлері
болған екен. Ерте заманда ... ... ... арнап тоқымды
былғарымен тұтас қаптап, қақ күміс бүркеншікті мықтарымен әшекейлеген,
кейде түрлі-түсті жіптермен ... ... тобы ... ... ... еткенде, ауыз үйдің уық-керегесі шықырлай сынды, сығылысып, ішке
қарай жапырылды ... 127-б]. Осы ... ... қос ... ... ... байланысты қолданылған киіз үй
жабдықтарының бірі.
Бұл әнді қой шетінде күзетші, ат ... ... ... ... қыз-келін, жігіт-желең, балаға шейін айтатын болады [сонда, 283-б].
Осы сөйлемдегі «той-думан» деген қос сөзі ... ... ... байланысты өзіндік әдет-ғұрып дәстүрі болып саналады. Қазақ
халқының өмірінде той ежелгі заманнан үлкен орын ... ... ... үй ... неше ... ... кезеңдерін атап өтетін дәстүрлі ... ... ... ... ... бесік той, үйлену, қыз ... бару ... Бұл ... бүгінде мүлдем ұмыт болған түрі – ұрын
тойы. ... ... рет ... түрде қалықдықты көру мақсатымен қайын
жұртына баруын «ұрын бару», қайын жұрты оның бұл сапарын ... ... ... ... ... бір ... – қыз ... үйлену, сүндет
тойларында: ат шаптыру, жамбы ату, қыз қуу, айгөлек, ақсүйек, қыз ... ... ... көкпар т.б. көптеген ойындар өткізілген. Тойдың жақсы
дәстүрлері бүгін де ... ... ... ... ... ... ұлттық ойындар ұйымдастырылады.
Сонымен қатар романдағы қос сөздердің көбі тақырыптық ... да ... ... ... қатысты жабдықтың, қажетті
бұйымдардың жинақтық атауларын білдіреді. Мысалы мына ... ... ... ... ... қабат жазғы, қысқы киімдер
болсын, барлығы да күймеге ... ... ... ... 13-б]. ... той үйлердің салыс үлгісін берген Абайдың өзі еді [сонда, 163-б].
Сонымен Абай ... ... ... ... ... ... бәріне байланыпты, жарау жүйріктер, найқалған құр аттар, күдір
бел ... ... ... ... ат ... ... ... тұр еді [сонда, 64-б]. Шағын үйдің ортасын ... бұл ... Абай ... ... ... ... салып оқымайды
[сонда, 184-б]. Осы келтірілген мысалдардағы ... ... ... ... ... қос сөздер тұрмыс-тіршілікке қажетті бұйымдар.
Дүние ... ... ... ... жат ... Абай осы байлауға
бекіп отыр [сонда, 37-б]. Сыбаға әкелген қадірлес ... ... ... ... ... жатқан болу керек [сонда, 40-б]. Абай осы
бүгінгідей етіп өз аулына Тобықтының ... ... ... ... қыз-
келіншегінен талайын талай рет жинаған [сонда, 56-б]. Манас ағайын-туыстың
Абайды көп ... ... ... 145-б]. Бұл ... ол абақтыдан
шығып келгендіктен, аға-іні, шеше-жеңге, жанкүйер жақын - барлығына ыстық
болған [сонда, 162-б]. ... ... ... ... ... ... ... Абайдан аулақ демейді [сонда, 252-б]. Осындағы ата-
ана, ағайын-туған, абысын-ажын, қыз-келіншек, жігіт-желең, ағайын-туыс, аға-
іні, аға-бауыр сияқты қос ... ... ... ... ... ... қос сөздерді М.Әуезов өзінің туындысында өте шебер қолданған.
2.3. Қос сөздердің құрылымы жағынан түрлері және ... ... ... өзінің туындысында қайталама қос сөздер мен қосарлама қос
сөздердің барлық түрлерін өте шеберлікпен қолданған. Енді осы ... ... қос ... бір сөздің я қосымшасыз, я қосымшалы түрінің ... ... ... я сол ... не бір я ... ... ... бір
буынының өзгеріп қайталануы арқылы жасалады. ... қос ... ... ... қалыптасқан дыбыстық және
морфологиялық формаларының өзгешеліктеріне қарай, төрт түрлі болады.
1) Қосымшасыз түбірдің қайталауынан ... қос ... ... ... ... ... қос сөздер.
3) Түбірдің бір дыбысы өзгеріліп құралатын қос сөздер.
4) Түбір ... ... қос ... ... да ... жалғанбай-ақ, бір түбір екі рет қайталау
арқылы ... қос ... ... ... ... қора-қора сияқты қос сөздер романда көптеп кездеседі. Мысалы:
Үлкендер ақырын мырс-мырс күліп ... ... 12-б]. ... жанкүйер
жақын қабіріне ыстық-ыстық жастар төгеді ... 25-б]. ... ... ... ... ... ... [сонда, 25-б]. Бас сүйегі мылжа-
мылжа болыпты [сонда, 30-б]. Әншейінде көш ... қаз ... ... еді ... 47-б]. Осы ... ... мырс-мырс, ыстық-
ыстық, ұзақ-ұзақ, мылжа-мылжа, тізбек-тізбек қос сөздері әуелгі түбір қай
тұлғада ... сол ... ... жай ... ... ... ... бұл топты жай (қайталама) қос сөз деп атауға болады. ... ... ... ... ... мағына жағынан өзгеше болып
түсінерліктей жаңа лексикалық мағына білдірмейді, тек ... ... ... ... ... ... ... өзгеріс енеді.
2) Қосымшалы түбірдің қайталануы арқылы жасалатын қос сөздерге түбірге
жұрнақтар да, жалғаулар да ... ... ... ... ... ... кеп сойылды соққанда, ат үстіндегілер жаяуларды қағып
жығып, домалатып-домалатып кетті [сонда, 67-б]. Сүйіндік пен ... ... Же ... ... ... Алмадың ғой! – деп әлденеше қозғап көріп еді, Абай жей
алған жоқ [сонда, 117-б]. Шапқа түрте-түрте ... ... бір күн ... да, отқа түс, ... көрмей тоқтаймын!» дегені ғой мұнысы [сонда, 126-
б]. Осындағы қос ... ... ... екеуіне бір түрлі жұрнақ (-
ып, -а, -е) жалғанып тұр. Қосымшалар ... ... бұл ... ... ... өзгермей, тек семантикалық мағынасы мен стилистикалық
қызметтеріне ғана ... ... ғана ... Бұл қос сөздер
қайталанатын түбірдің я біреуіне, я екеуіне де бірдей ... ... ... ... ... қос сөз деп атауға болады.
Қайталанып ... ... ... ... ... ... бұл
топ мына төмендегідей салаларға жіктеледі:
а) Екі компонентіне де қосымша қосылатын қос сөздер іштей екеуіне ... ... ... ... және ... де бір ... жалғау жалғанатын
болып екі топқа бөлінеді: Мысалы: - А, ... ... нең бар еді? – ... ... ... барған екі жігітті қойып-қойып жібергенде, ... ... ұшып ... ... 26-б]. Абай енді ... ... ыза
боп, Оспанды қол беріп, ананы тартайын деп еді, Оспан дәл осы кезде Абайдан
босай сала қымыз ... ... ... ... ... түйіп-түйіп
қалып, қымыздың ішіне бет-аузы мен құлағына шейін батырып жіберді [сонда,
73-б].
- Бұны кім ... ... – деп кеп, ... ... ... ... 73-б]. Сол ... екі самайдағы жиегінен ойдым-ойдым
боп ... ақ ... ... ... 81-б]. ... ... ... асығып, сауыт жүргенмен, жолдағы белгілі-белгілі ... ... ... тез ... ... ... ... 102-б]. Енді сен маған осыны
айтқызып-айтқызып, ертең әкеңмен екеумізді тағы араз ... ... ... ... күліп қойды [сонда, 131-б]. ... ... ... ... екі ... аты ... барлық үлкендердің өздері де еңіреп-
еңіреп жіберісті [сонда, 141-б].
ә) Қосымша екі компонентіне де ... қос ... ... екі ... ... жұрнақты, бір сыңары жұрнақты, бір сыңары жалғаулы ... ... әр ... жалғаулы бола береді. Осы сөздерге сай туындыдағы мына
сөйлемдегі қос сөздерге назар аударайық: Абай ... ... Ой, ... ... осы ... кім? О не ... Айтшы, - деді [сонда,
30-б]. Кішілеу көздері ашылар-ашылмастай сәл ғана сығырайып, төмендеген [4-
кітап, 111-б]. Абай науқастың тамырын ұстады, сәл өте ... ... ... ... бар ... 116-б]. Таңертеңнен, таң білінер-білінбестен
барып, ел орнына отыра, зорға қайтқанда, күні бойы істейтіні тек ішек ... 127-б]. ... ... ойран-топанын шығарып, лезде ... ... ... боп ... ... анық тірідей көмдіріп ... 218-б]. ... қос ... сыңары екі түрлі жұрнақтан жасалған.
Бір сыңары жұрнақты, бір сыңары жалғаулы қос сөздерге: Көп ... түн ... ... ... ... ... лапылдатып оттар жағып
отырып айғай-шумен таңды-таңға ұратын [1-кітап, 39-б]. Бірнеше көштерді
сайма-саймен өз ... ... де ... ... бастаған еркектер
тобы жұбын жазған жоқ [сонда, 50-б]. Осы балалардың бәрі үйді-үйлеріне
Сармолланың ... ... ... ... келіскен [4-кітап, 55-б].
Мына сөйлемдердегі қос сөздер: Сөйтіп Базаралыға көмек етер деген болыс
көрден-көрге ... ... 90-б]. Топ ... сол ... ... ... ... тигізгендей болатынын сезіп, Дәркембай мен
баланы ықсыра, қалың топтан шет бөлініп шықты ... 15-б]. ... ... салмағының астында қатар келе жатқан екеуі біріне-бірі ашыла алмай,
іштерін толық тани алмай ... ... 66-б]. ... ... ... сыңарына (-ден) да екінші сыңарына да (-ге) екі ... ... тұр, ... ... -і), ... (-не, -і). б)
Қосымшалы қайталама қос сөздердің бір сыңары жұрнақты, бір ... ... ... ... ... Содан әрі қазіретпен не деп ... ... ... және ... шүлдіреген, кітапшылаған тілін ұға алмаған Жұмабай
тағы бір ... ... ... ... бастап еді [1-кітап, 20-б].
Жалғыз-ақ Бөжей ғана ... ... ... ... боп ... бара жатып күрсініп:
- Ер өлтіргенге құн сұраушы ең. ... ... — деді ... 31-б].
Бірталайдан бері ел-елдің үлкендері шаруа иелері «Жайлаудың тоңы ... ... Көгі ... ме ... деп өткен-кеткеннен ылғи сұрау салумен ... ... Бара ... ... ... ... өз аузынан естиік? – деді
[сонда, 50-б]. Жалғыз-ақ бұрынғы майырларды бір-ақ белгімен ... ... ... деп ... ... ... ... «тарғақ майыр» десе,
мынаның сыртқы түсі, түгі талай ат ... өз ... ... тұрушы еді
[сонда, 83-б]. Абай қонақ үйлердің есік-есігінен бір-бір ... ... ... жоқ ... 96-б]. Жұмысы жоқ болса да қаланың шетіне
бір шығып кетіп, базарын бір кезіп, тобықтылар жатқан пәтер-пәтерді ... ... 99-б]. Ол ... ... ... өз-өзімен қалғанда, жұлдызы
аспанға, аса бір ... ... ... тұрып, кең тыныс алды [сонда, 117-
б]. «Пәле осылардан шықты» деп өшіге түседі де, өз ... өз ... ... ... ... ... ... бар малын
қаптатып, талап жеп отырды [3-кітап, 78-б]. Аз уақытта ... ... ... ... ... таралғанда, ауыл иесі мен қонақтар әр жайдан
тұс-тұстан жан сұрасып, сөйлесіп кетті [сонда, 141-б]. Осы ... ... ... ... жүзбе-жүз, өз-өзінен, есік-
есігінен, пәтер-пәтерді, өз-өзімен деген қос сөздердің бір ғана ... және ... бір ғана ... ... болып келген.
3) Бір сыңарының дыбысы өзгеріп (трансформацияланып) құралатын
қос сөздер де туындыда кездееді. Бұл топ та ... ... ... ... ... ... екінші компоненттері бірінші сыңарларының
ритмикалық жаңғырығы ретінде жұмсалатын болып қалыптасқан. Бұндай ... де жаңа ... ... ... ... ... сыңарлары
бірінші компоненттерге қосымша реңк қана жамайды. Бірақ жамалатын ... бұл ... қос ... ... біркелкі болмайды. Олардың сыртқы
дыбыстық өзгерістерінің ерекшеліктеріне қарай, семантикалық айырмашылықтары
да болады.
Бұндай қос ... ... ... ... а) Егер ... ... дауыссыз болса, ол дыбыс қайталанғанда ... м, с, ... ... ... ... ... ... назар
аударайық: Егер жеке бақса, отыз шақты ауылдың аз-маз, бөлек-бөлек шоғыр
жылқылары тырым-тырақай ... еді де, ... ... кеп ... да,
жаудың алдынан шығар, басы бір жерге құрылған көп ... ... ... еді ... 172-б]. ... ең ... адамға, әсіресе, біздей
олпы-солпысы көп адамға, тілеуі ... ... – деп ... қолағашты
аудара қарап, әлі де қағаздай мін қалдырмай мүсіндеп отыр [3-кітап, 175-б].
ә) Егер сөздің бірінші дыбысы дауысты болса, қайталанатын ... ... ... бұрын дауыссыз дыбыс қосылады. Мысалы: Абылғазының үрдіс
ұрған қара ... ... бұл ... үш ... ұмар-жұмар түскен-ді [3-
кітап, 73-б]. Оспанның жылын берер алдында Қнанбай ауылдарын осындай бір
үлкен ... ... ... еді ... ... ... айтса біреу ат-шапан ала ма? Мысалы, несі? Тағы әрі-сәрі,
тағы әуре-сарсаң [223-б]. Және Тәкежан мен ... сені ... ... соң, сен орнықпай, тағы маған еріп кетсең ыбыр-жыбыр қоздана
береді ... ... Егер ... ... ... ашық ... дыбыс болса,
қайталанатын екінші жаңғырық сөзде ол дыбыс еріндік қысаң ... ... ... мына ... ... ... Ырғызбай Құнанбайды
бөктіріп, бұрқ-сарқ ... ... ... ... Ақшоқыдағы ауыл
қатысқен жоқ [3-кітап, 90-б]. Осымен ... ... ... ... ... бір шаң-шұң шығып қалды [сонда, 204-б]. Дәл осы ... ... ... ... аяғын сарт-сұрт басқан біреу келіп қалды
[сонда, 259-б]. ... ... ... ... ... жиынға жапыр-жұпыр
сәлем берісіп, амандасып қалды [2-кітап, 271-б]. Қайталама қос ... ... ... ... түрі туындыда өте сирек қолданылған. Жазушы ондай
қос сөздерді өте шебер пайдаланған.
4) Бір ... ... ... қос ... ... көптеп
кездеседі. Қос сөздердің бұл түрі үстеме буынды ... ... ... ... деп те ... Бұл ... ... (я күшейтпе) буындары тиісті
сын есімнің әуелгі толық компонентінің әрі ықшамдалып, әрі ... ... ... алып бір ... я ... ... айналуынан пайда болған. Бұндай
күшейтпе сын есімнің негізіне мынадай екі ... ... ... ... а) Егер ... ... ... буыны ашық болса,
алғашқы буынына қатаң еріндік «п» дыбысы қосылып, үстеме буын я ... ... ... ... ... Дәркембайдың көзі Абайға түскенде, оның жүзі
боп-боз боп, екі көзі қанталап, Майбасар мен ... ... ... ... ... апан суға ... атып толқытқан әрекет елестейді
[сонда, 17-б]. Абайдың екі көзі қып-қызыл екен, ісініңкіреп тұр ... ... Оң жақ ... әдемі қап-қара меңі айқындап ... ... ... рақаттанып, сақ-сақ күлді [сонда, 71-б]. Романда мұндай қос
сөздерге тап-таза, сап-сары, қып-қызыл, ... ... ... ... ... Егер қайталанатын негіздің бірінші буыны жабық я бітеу болса, ... ... ... соңғы дауыссыз түсіп қалады да, оның орнына «п»
дыбысы жалғанып, үстеме буын ... – я ... я ... ... Мысалы;
— Жаным, жарығым! – деп, жігіттің ... ... ... ... 77-б]. ... ... ... мен қозасының, маржаны мен шоғынан
бастап, кішкентай аяғындағы тұмсығы үп-үшкір, жылтырауық ... ... ... ... ... ... [сонда, 173-б]. Өңі сұп-сұр, дырау қамшысын
қымтып ұстап алған салалы ... ... ... бар ... ... осы ... жиынының үстінде ақ адал малын ... ... ... ... ... ... түрі ... қос сөздерге тоқтала кетейік.
Қосарлама қос сөздер лексикалық мағынасы басқа-басқа екі түрлі сөзден
құралады. Қосарлама қос ... ... ... ... морфологиялық
жағынан тектес, синтаксистік жағынан теңдес сөздерден құралады Бұл аталған
еркшеліктер қосарлама ... ... сөз ... ... негізгі таяныш
болумен қатар, олардың өзге күрделі ... ... да ... ... ... ... ... жағынан бір тектес, синтаксистік жағынан
өзара тең болғандықтан, қосарлама қос сөздің мағынасын ... ... де ... ... ... да, ... ... топшылау,
болжаудау, мөлшерлеу тәрізді ұғымдарды білдіреді. Қосарлама қос ... ... ... буын және реті ... да ... үндес
болып құралады.
Біріншіден, қосарлама сөздердің құрамындағы компоненттер рифма жағынан
өзара үйлесіп отырады. Синтаксистік ... ... тең ... ... де бір ... ... қосылуы арқылы да, осымен
байланысты, буын саны мен екпіннің орны ауысуы ... да ... ... Оған ... ... ... мынадай қос сөздер кездеседі: әке-шеше,
бала-шаға, көрмей-білмей, көшіп-қону, азан-қазан, сақал-шашы, зар-нала т.б.
Екіншіден, қосарлама сөздердің құрамдарындағы компоненттердің дауысты
және ... ... ... ... ... Мысалы; қауіп-қатер, сай-
сала, тамыр-таныс, қатын-қалаш, балдыр-бұлдыр, тиын-тебен, ... т.б. ... қос ... сөз ... дауыссыз дыбыстардың
қайталануы арқылы үндескен аллитерациялық ... ... ... ... ... ... ... ұмар-жұмар, ауыл-аймақ т.б. сияқты қосарлама қос сөздер дауысты
дыбыстардың қайталануы ассоннанс жолымен үйлесіп романда қолданылған.
2.4. М.Әуезовтің ... ... ... қос ... байланыстырушы
формалар.
Қос сөздердің қай-қайсысы болмасын бір-бірімен белгілі бір формалары
арқылы байланысады. Олар әртүрлі тұлғада жасалады. Қайталама қос ... ... ... ... сөзінің әртүрлі тұлғада қайталанып келуінен
жасалған қос сөздерді үш түрлі мағыналық топқа бөлуге болады. Мәсалы: мына
төмендегі ... ... ... ... ... ... ... көрсетіп жатқан құрмет ғыззат, ... ... ... күй болды [4-кітап 53-б]. Қазіргі уақытта бұл ... ... кісі ... керек [сонда, 131-б]. Бір-біріне қонаққа барысу
«ақсарбас, көкқасқа» айтысып, ... ... ... көп. ... ... ... — ешбір деген ұғымды берсе, біріне-бірі, ... ...... ... деген ұғымды беріп, жаңа мәнде ... ... сөзі бір және де ... тіркесінен қалыптасқан. Енді
«өз» сөзінің әртүрлі тұлғада ... ... ... қос ... Бұл ... ... арылмай келген көңіл кірбеңі түннен бері, дәл
осы сәтте, өз-өзінен көзеліп жадырап кеткендей [сонда, 34-б]. ... ... ... ... ... ... ... 164-б]. Бірақ сонымен
қатар, өзін-өзі күдіктенбей құптаған мақтаған сағыныш сезеді ... ... Топ ... ... ... ... өзіне-өзі соққы тигізгендей болатынын
сезіп, Дәркембай мен баланы ықсыра қалың топтан шеттелініп шықты ... ... өз ... ... ... ... арқылы сөздің мағынасы
бірде өзгеріп, бір сол қалпында мағына үстеп қолданылып тұр.
Қайталанатын сөздердің ... ... –ма, -ме, -ба, -бе, -па, ... ... ... ... ... семантикасы тіпті бөлек. Мысалы,
әкесіне күнбе-күн оқып ... ... ... ғана емес, бұдан бұрын да
айтқан-ды ... 9-б]. Тай ... ... боп, ... қиястық жасаса, соның
бәріне де сол секундта Оспан қолма-қол ... ... ... 146-б].
Ыңғайлы шапшаң табақшылар ат үстінен ... кеп, ... ... ... ... ... үйлердің алды-алдына тұра-тұра қалысады
[сонда, 189-б]. Көзбе-көз айтып кеткен қияссөзі әлі есімнен ... ... 282-б]. Мен ... ... ... бұл шаққа қатар естімеп-ем
[сонда, 142-б]. Бұндай тұлғалар грамматикаларда синтаксистік тәсілі ретінде
көрсетілген. ... ... ... сөз ... ... де –ма, -ме үстеу
жасаудың бір жолы. Бұл жұрнақ үстеулердің алғашқы ... ... ... ... дәлдікті, жедел болған істі айқындап көрсетіп
тұрады. Үстеулердің негізі көбіне зат есімді сөздерден ... ... ... ... т.б. Мұндай құрылыстағы үстеу ... да ... ... ... ... ... арасындағы
тығыз байланыстылықты білдіреді. Жоғарыдағы ... ... қос ... ... ... ... күнбе-күн, ауызба-
ауыз) жеке сыңарларының мағыналарынан мүлде бөлек, жаңа мағыналар. Осындай
қайталама қос ... ... ... кездесіп отырады.
Ал енді туындыдағы қосарлама қос сөздерді байланыстырушы формаларға
тоқталайық. Компоненттерінің морфологиялық ... ... ... екі ... ... ... ... түбірден құралған қсарлама сөздер. Оған бала-шаға, ата-ана,
үй-жай, телан-тараж, аяқ-қол, дос-жар, ... ... ... ... тай-құлын, оқу-білім, іні-бала, құлын-тай, дау-шар, дос-жар, көш-
қон, ойын-сауық, той-думан т.б.
ә) Туынды ... ... ... ... екі ... ... – екі ... да бірдей жұрнақ жалғанып жасалады, екіншісі – бір
сыңарына ғана жұрнақ ... ... ... қос сөздер. Мысалы, туындыда
мынандай қос сөздер кездеседі: атарман-шабарман, онша-мұнда, әлді-малды,
көрген-күздеу, қашқын-қуғын, ... ... ... үзіп-жұлып, ерлі-зайып, алым-салық, ішіп-жемі, жүріс-тұрыс, бірен-
саран, лім-жітім, өштік-қастық т.б. Қосарлама ... екі ... ... ... ... ... бір ғана түрлі болып қосылады, кей-
кейде ғана екі түрлі болады. ... мына ... ... назар
аударайық: Жас қыз кезінде Абай мен Тоғжан арасындағы ... ... ... ... болған [сонда, 53-б]. Жолды-жолсыз жердің барлығында суыққа
қарсы қасқарып-ап топты бастап келе жатқан себебі де сол [сонда, ... ... , ... орап ... осы сен ә? – деп, ... күле ... екі ойлы болып қалды да Асылбекке қарап:
- Ей, ... ... мына бала ... ... ... ... жақсы жадырап, шын бейілденді [сонда, ... ... ... ... отырып, былай шыға бере, ... ... ... жүру оның ... ... ... 114-
б].Кешегі төбелес, алыс-жұлыс атаулының ор жырасының ар ... ... ... тұрған – Тоғжан [сонда, 168-б]. Сол шығын өскен сайын іші
ауырып, ең ... осы ... ... ... да ағайын-жақын,
үлкенге де, тіпті бала-шағаға да жамандай ... боп еді ... ... ... селдір тоғай ішіне кіріп, арлы-берлі жүріп көрді [сонда, 178-
б]. ... ... жаңа ... ... ... ... ... суық сөз есітіп, сезіктенген бе? Жаман бүлініп жеңгелерін
де, малшы-көршілерін де қатты бүріпті [сонда, 221-б]. ... ... ... ... ... сүймейтін [сонда, 241-б].
Осы келтірілген ... ... қос ... ... әр ... ... байланысып жасалған. Осындағы қолданылған ... -лы, ... -ді, -ты, -ті ... ... -шы,
-ші (малшы-жалшы), -н, -ын, -ін, -қан, -кен, -ған, -ген (ішкен-жеген, ... -ыс, -іс ... -лық, -лік, -дық, -дік, -тық, -тік ... ... қос ... ... ... қолданылған.
Сонымен, жалпы туындыдағы қос сөздер–қазақ ... ... ... ... және ұғым, түсініктің атауларын жинақтап беру ... ... ... бір түрі.
Қорытынды.
Қос сөздер түркі тілдің бәрінде бар тілдік ... Қос ... ең ... ... ... ... де болған. Содан бері қарай қос сөздер
түркі тілдерінің бәрінің сөздік қорынан мол орын ... ... ... лексикалық бірліктер қатарында келе жатыр. Қос сөздер мәселесі
зерттелмеді дей алмаймыз.Ол жайында құнды пікірлер мен ... да ... ... ... ... Соған қарамастан, оны лексикалық тұрғыдан
егжей-текжейлі зерттеп, тілдің әр саласына жататын жақтарын ... ... бір ғана ... деп ... ... Қос сөздер мәселесі ғылымда әбден
танылған, тілдік құбылыс.
Тарихи шығу төркінін, қалыптасу заңдарын топшылағанда, қос ... екі ... ... дами келіп, үлкен бір арнаға сыйған.
1. Қайталама қос ... ... ойға ... ... және ... ... мән беру ... әуелде бір сөзді екі ... ... ... ... ... ... ... келіп, бір буын түрінде қайталануы сондай-ақ,
сөздің я дауысты дыбыстың қайталануы ... ... ... ... Қосарлама қос сөздер мынадай екі түрлі жолмен ... ... ... қос ... бір алуаны сөйлемдегі бірыңғай ... ... ... ... ... ... ... бірте-
бірте орын жағынан өзара орайласып, бір-бірімен үнемі жұпталып қолданылуына
сәйкес, бірде күрделі, бір ... ... сөз ... бірде бір-бірінен
ажырасатын бірыңғай мүшелер ретінде жұмсалынуының нәтижесінде қалыптасқан.
Практикада әрі байлаулы, әрі еркін қолданылатын ... ... ... тән. ... ... қосарлама сөздердің компоненттері ауыспалы
болады, бірде қос сөз құрамында қолданылса, бірде олар ... ... жеке дара сөз ... қолданыла береді. Қос сөздердің екі сыңары да
бірыңғай, яғни бір ғана сөз ... тән ... ... себебінің бір
негізі олардың бірыңғай мүшелермен ұштастығында да болуға тиіс.
б) Қосарлама қос сөздердің бір ... ... бір төл ... бір рудың не
тайпаның тіліндегі пар-пар я ... ... ... ... ... я ... ... қарым-қатынаста болған басқа халықтардың
тіліндегі балама сөзді жарыстыра, қосарлап ... ... ... ... ішінен кейбіреулерінің жеке, я екі компаненті әуелгі өз
мағынасын не солғындатып, не жоғалтып, тек қосарлама ... ... ... көне ... ... Бұл ... ... фонетикалық
құбылыстардың маңызы болғаны күмәнсіз.Осыған көз ... үшін ... қос ... алып ... бала-шаға, жора-жолдас, некен-саяқ,
тоқты-торым, дос-жар.
Халқымыздың классик жазушысы, қарымды қаламгер Мұхтар Әуезов өзінің төл
туындысы – «Абай жолы» ... қос ... ... ... ... ... ... отырып, туындының негізгі тақырыбын аша білген.
М.Әуезов романды жазу барысында ... ... қос ... ... қос ... ... ... байқағанымыз қайталама қос
сөздерге қарағанда, қосарлама қос сөздердің саны өте көп қолданылған.
Романдағы қос ... ... ... ... бай ... ... ерекшіліктері де соншалықты бай болып келеді.
Жалпы туындыдағы қос ... ... ... мынадай негізгі топтарға
бөліп қарастырдық:
1. Жинақтық я жалпылық мағынаны білдіретін қос сөздер: бала-шаға, әке-
шеше, ... ... ... ... ... ... қос сөздер: мая-мая, қора-
қора, топ-топ, қос-қос т.б.
3. Болжау мағынасын ... қос ... ... ... ... ... бір рет емес, ... рет ... қос ... сарт-сұрт, бара-бара, қайта-қайта, қағып-қағып,
мұңдап-мұңдап т.б.
5. Екі ... ... ... ... ... ... білдіретін қос сөздер: бетпе-бет, ауызба-ауыз, ... ... ... ... я ... ... ... бірде олай, бірде бұлай
құбылып отыратынын білдіретін қос сөздер: жалт-жұлт, сарт-сұрт, тарс-тұрс,
сақыр-сұқыр т.б.
7. Аталатын затты ... ... ... қос сөздер: ат-
мат, ақсақ-тоқсақ т.б.
8. Заттың түсін, көлемін я ... ... ... ... ... сөздер: сап-сары, үп-үшкір, кіп-кішкене, ып-ыстық, жұп-жұмсақ, түп-
түгел, ... ... ... ... ... қос ... ... анда-санда,
күндіз-түні, күнбе-күн т.б.
Сонымен қоса туындыдағы қос сөздер атауының бәрі ... ... ... Қос ... ... ... сөздерден бола бермей екі сыңары да
бір сөз табынан болады: қарға-құзғын, төрт-бес, ақ-қара, кәрі-жас
т.б.
2. Қос сөз сыңарлары мағыналас, синоним, ... ... ... ... ... ... еркек-әйел т.б.
3. Сыңарлары буын саны жағынан үндесіп келеді, яғни ... ... ... ... у-шу, сүйек-сорпа т.б.
Туындыдағы қос сөздердің жасалуындағы бұл заңдылықтарда қайшылықтар жоқ
емес, бірақ ол ... ... ... әлдеқайда аз екендігін
негізгі тарауда айтып өткен болатынбыз.
Туындыда қолданылған қос сөздер тек ... ... ... ... басқа түркі тілдерінен енген сөздер арқылы да жасалған. М.Әуезов төл
туындысын жазу ... қос ... сол ... ... сай ... ... ... халқының көшіп қонуына байланысты: жайлау-қыстау,
қару-жарақ, әдет-ғұрып, салт-дәстүр т.б. сияқты сөздерді көп ... ... ойын ... жеткізген. Романда қос сөз сыңарлары, тұрақты
сөз тізбектерінде ... ... ... ... ... ... де
кездеседі. Тіл мамандары көне сөздерге арнайы зерттеу жасап, көзін ашып
отырса, бір ... ... сыр ... қана ... ... ... «бұл қалай» деген сұраққа жауап табар едік.
Жалпы М. Әуезов туындының негізгі тақырыбын айқын аша білген және әдеби
қазынамыздың дамуына өз ... ... ... ... қалыптасу, бағзы
замандағы тұрмыс тіршілігі жайында баяндайтын ... ... ... ... бай ... ... тереңде жатқандығына көз жеткізеді.
М.Әуезов туындысы қазақ әдебиетіндегі баға жетпес қазынаның бірі.
Пайдаланылған ... ... ... К. ... ... негіздері» Алматы, «Мектеп» 1972
ж.
2. Әзімжанова Г. «Көркем проза тіліндегі етістіктердің стилистикасы».
Кандидаттық диссертациялық қолжазбасы. ... 1988 ... ... А. «Тіл ... Алматы «Ана тілі» 1992 ж.
4. Дмитриев Н. «Грамматика башкирского языка» Москва, 1984 ж.
5. Есенғұлов А. «Көне ... ... ... қос ... ... қазақ әдеби тіліне қатысы жайында» «Қазақ әдеби тілінің қалыптасу
тарихы мен даму жолдары» Алматы, 1981 ж.
6. ... Қ. ... тілі ... ... ... ... 1999 ж.
7. Жаркешова Г. «Біріккен ... мен сөз ... ... ... ... 1960 ж.
8. Жұбанов Қ. «Қазақ тілі грамматикасы бойынша зерттеулер» Алматы, 1975 ... ... А. ... современного узбекского литературного языка»
Москва, 1960 ж.
10. Кеңесбаев І. «Қазақ тіліндегі фразалық қос сөздер» Алматы, 1950 ... ... З. ... қос ... Бастауыш мектеп 1984 №4.
12. Қайдаров «Парные слова в современном уйгурском языке» Алматы 1956 ж.
13. ... Т., ... қос ... ... ... ... Алматы, 1980 ж. №3.
14. Мұсабекова Ф. «Қазақ тілінің практикалық стилистикасы» ... 1982 ... ... Қ. «Қос ... ... ... ... «Жалын» 1991
ж.
16. Отарбаева А. «Сөзжасам жүйесі» Алматы, 2003 ж.
17. Сауранбаев Н. «Қазақ ... ... ... ... ... 1948 ... ... Н. «Қазақ тілі педучилищеге ... ... ... ... ... И. «Қос сөз ... ... Қазақ әдебиеті, 1983 ж. №6.4
ақпан.
20. Шәкенов Ж. Қазақ тіліндегі күрделі сөздер мен күрделі тұлғалар»
Алматы,
«Ана ... 1991 ... ... А. ... қазақ тілі» А. «Ана тілі» 1991 ж.
22. Хасанова С. «Қос сөздердің стилдік қисындары», «Қазақ тілі ... ... ... ... ... Алматы, 1977 ж.
23. «Қазақ тілі мен әдебиеті» - Алматы, 1999 ж. ... ... ... 1982 ж., ... ... тілі мен әдебиеті» Алматы, 2003, №10
26. «Древнетюркский словарь» ... 1968 ... і к і ... ... ... екі ... ... тұрады. Кіріспеде
жұмыстың мақсаты мен міндеттері, зерттелу тарихы талданады.
Күрделі сөздер олардың түрлері, қос сөздер, олардың ... ... ғана ... ... және морфологиялық нұсқаларында да,
семантикалық ... мен ... ... де ... ... ... Қос ... түр – сыңарларына ғылыми тұрғыдан
классификация жасалып, олардың әрқайсысы ... ... ... ... ... жұмысында М. Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясындағы қос
сөздер пайдаланылған. Романда ... қос ... ... ... ... ... сөздермен қосарланып та жасалатындығы дәлелденген.
Қос сөздердің ... ... сөз ... ... ... баяндалады. Кейбір қос сөздер сыңарларының этимологиясы
анықталады, морфологиялық табиғаты ашылады. Қос сөздерді есім қос ... ... ... қос сөздер деп тілдік фактілерге ... ... ... ... ... жасаған. М. Әуезовтің “Абай жолы”
романындағы кездесетін қос сөздердің ... ... ... ... ... диплом жұмысына қойылатын талапқа сай орындалған.
Жұмысты мемлекеттік аттестациялау комиссиясына қорғауға ұсынуға болады.
Жұмыс “өте ... ... ... ... деп ... і к і р
Сөз - күрделі құбылыс, ... оның ... ... мағынасы мен
тұлғасы, тіпті сөздердің өзара тіркесуі де жеке-жеке тіл ... ... жүр. Олар ... ... ... бір ... ... қолданылады. Демек, жеке тұлға ретінде өмір ... ... ... ... сөз бола ... ... ... байланыспаған жинақ мағына өмір сүрмейді.
Сөз тұлғасын зерттейтін тіл саласы–морфология саласы. Сөз тұлғасы
дегеніміз сөздің мағынасымен ... ... қана ... бір ... ... сөз ... сүйене отырып, сөздерді тұлғалық негізде
екіге бөледі.
Дипломдық жұмыста осы қасиетке негізделіп, ... ... мен ... деп ... ... Ал күрделі сөздерді беске бөледі:
1. Қос сөздер.
2. Қысқарған сөздер.
3. Біріккен сөздер.
4. Кіріккен сөздер.
5. ... ... ... ... ... ... ... терілген мысалдар
келтіріледі.
Жұмыстың сәтті шығуы мынада:
1. Жай сөздер мен күрделі ... ... ... ... ... көрсете білген.
2. Күрделі сөздердің ХІ ғасырдан бастап жиі қолданылғандығын көрсетеді.
3. ... ... ... жай ... бастау алғандығын дұрыс
көрсеткен.
4. Еркін сөздердің күрделі сөздерге ... ... әрі ... ... ... ... ... деформацияға түсуін дұрыс
көрсеткен.
6. Күрделі сөздердің мағынасын дұрыс ажыратқан.
Зерттеу жұмысы ... ... ... ... сай орындалған. Диплом
жұмысын мемлекеттік емтихан комиссиясына қорғауға ұсынуға болады.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Табу мен эвфемизмдердің сөздік қорды байытуға қосар үлесі24 бет
Қос сөздер мен олардың жасалу жолдары14 бет
RDF моделінің синтаксисі33 бет
Тілдегі кірме сөздерді зерттеу мәселелері68 бет
Қосарлы етістіктердің сөзжасам жүйесіндегі орны8 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
12 жылдық білім беру бағдарламасы22 бет
3-сыныптарда оқушылардың тілін дамыту48 бет
4-сынып «Қазақ тілі» оқулығының құрылымы мен құрылысы24 бет
I сынып қазақ тілі оқулығын қатысымдық бағыт тұрғысынан тузу әдіс-тәсілдері38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь