Жақып Ақбаевтың өмірі мен тарихи - саяси көзқарастары

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . . ... ... ... ... ... ... ... ... 3

I. Тарау. Ж. Ақбаевтың өмірі мен қоғамдық.саяси қызметі
1. 1. Ж.Ақбаевтың саяси өмірбаяны ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1. 2. Ж. Ақбаевтың ХХ ғасыр басындағы Қазақстанның саяси күрес тарихындағы орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17

II. Тарау. Ж. Ақбаевтың тарихи.саяси көзқарастары.
2. 1. Ж. Ақбаевтың қазақ мемлекеті мен халқының пайда болу тарихына көзқарастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .36
2. 2. Ж. Ақбаевтың саяси.құқықтық көқарастары ... ... ... ... ..43

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .60

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан Республикасының тәуелсіздік тізгінін өз қолына алғаннан кейін «өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет» деп жариялауы қоғамдық ғылымдар: заң, саясаттану, философия, тарих ғалымдары алдына тың тұрпаттағы жаңа міндеттер жүктеді. Солардың бірі және бірегейі ретінде халқымыздың ұлт болып қалыптасуына, оның үлттық сана-сезімінің оянуына, өзінің дербес мемлекеттілігін жариялау жолындағы күресуінің дамуына орасан зор әсерін тигізіп, осы процестерге жетекшілік жасаған Алашорда қайраткерлерінің саяси күресі мен тарихи қөзқарстарын зерттеу деп айтуға толық негіз бар.
Кешегі Кеңес Одағы дәуірінде осы тұрғыдағы тақырыптар терең зерттелмеді, зерттелген күннің өзінде комунистік идеология үстемдік еткен заманда маркстік-лениндік методология шеңберінде ғана қарастырылды. Сондықтан да ол кезде топтық және партиялық принциптер негізге алынып, ғылыми объективтілік мансұқ етілді. Сол сан салалы тарихи процестерді зерттеуде біржақтылықты, бір ғана идеология мен қоғамдық пікірді орнықтыруды мақсат етті.
Біз бұл арада кеңес дәуіріндегі зерттеушілерді кіналаудан аулақпыз. Себебі барлық баспа өнімдері цензураның «қырағы көзінің» мүмкін емес те еді. Сондықтан кеңес дәуіріндегі ғылыми еңбектердің басым көпшілігінде ел тарихының шешуші кезеңдерінде оның беталыс бағдарына үлкен әсер еткен көрнекті мемлекет және саяси қайраткерлердің еңбегіне өз дәрежесінде лайықты баға берілмеді. Ендеше еліміз тәуелсіздік алған кезеңде Ресейдің аса үлкен ғылыми, саяси орталықтарында білім алған, сол ХХ ғасырдың басында Европадағы саяси күрестің беталыс бағдарларынан әбден хабардар қазақ зиялыларының үркердей озық ойлы тобының ішінде өзіндік орны бар бірінші өмірі мен мол мұрасын жаңа заманның биік талаптары тұрғысынан және ғылыми объективтілік принципімен зерттеу, бүгінгі тарих ғылымының алдындағы маңызды бір тақырыптардың қатарынан саналса керек.
Тақырыптың мақсаты мен міндеттері. Біз бұл еңбегімізде ХХ ғасырдың
4

бас кезіндегі қазақ ұлт-азаттық қозғалысының басы-қасында жүріп, патшалық
Ресейдің отаршылдық саясатына ашықтан ашық өзінің күрескерлік рухтағы
тарихи-саяси көзқарастарын айтудан қорықпаған бірегей тұлғаларымыздың қатарындағы – Жақып Ақбаевтың өмірі мен қызметі не! Сол арқылы оның тарихи-саяси және құқықытық көзқарастарының қалыптасу эволюциясын арнайы зерттеуді мақсат еттік. Осы мақсаттың негізінде зерттеудің төмендегідей міндеттері шығады:
- Ж.Ақбаевтың қоғамдық, саяси және ғылыми қызметіне қатысты барлық зерттеулерді бүгінгі заман талаптары тұрғысынан саралап, ол туралы жанама түрде болса да пікір білдіру, қарастыру;
- Ғасырлар тоғысы мен ХХ ғасыр басындағы Ресейдегі саяси, қоғамдық-әлеуметтік процестердің қазақ зиялыларына, оның ішінде Ж.Ақбаевтың саяси қайраткер ретінде қалыптасуына және саяси күресте кәдеге жарағанын саралау;
- Ж. Ақбаевтың өскен ортасы, білім алған орны мен саяси күрестегі орыс және қазақ зиялылары арасындағы өмірін зерттеу, салыстыру арқылы оның дүниетанымы, тарихи-саяси және құқықытық көзқарасы эволюциясының ішкі мазмұнын, тарихи мәнін ашу;
- Патша өкметі құқық қорғау мекемелерінің 1903-1917 жылдар аралығындағы Ж. Ақбаев, А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейхановқа қарсы қозғаған қылмыстық, әкімшілік істерін талдау арқылы олардың құқықтық, саяси сипаты мен мазмұнын көрсетіп, қазақ даласын отарлаудағы жазалаушылық қызметінің құпиясын ашу;
- Ж. Ақбаев көзі тірісінде жарияланған және жарияланбаған еңбектерін ғылыми тұрғыдан талдау арқылы оның бірегей ұлттық тұлға ретінде қалыптасқан теориялық және саяси кемелдігін дәлелдеу.
Тақырыптың хронологиялық шеңбері. ХХ ғасырдың басындағы қазақ елінің Ресейге бодандығының мейлінше күшейген кезеңінде “елім, жерім деп” саяси күреске шыққан Ж. Ақбаевтың туылғаннан, яғни Х1Х ғасырдың соңғ30-жылынан ХХ ғасырдың басына дейінгі 58-жыл аралықты қамтиды (1876-1934)

5

Тақырыпқа тарихнамалық талдау. Қазақстандық қоғамдық ғылымдар саласында әр жылдарда Ж. Ақбаев туралы қалам тартқан зерттеушілер мен бірлі-жарым зерттеу еңбектер болғанымен оның саяси қызметі мен тарихи көзқарастары, әсіресе қазақ ұлт-азаттық қозғалысы жетекшілерінің бірі ретінде ролі түбегейлі түрде, жан-жақты зерттелген емес. Ол кешегі кеңестік идеологияның солақай саясатынан бір елі де таса қалмаған маркстік-лениндік методологияның зорлықпен таңған бағасы абсолютті ақиқат ретінде қабылданғандығымен түсінікті. Айталық, сол тұстағы бес томдық “Қазақ ССР тарихында”, 12 томдық Қазақ Совет Энциклопедиясында, мектеп оқулықтары мен ХХ ғасырдың алғашқы ширегіне арналған іргелі зерттеу еңбектерінде, тіпті көркем әдебиет шығармаларында Алаш қозғалысы мен оның жетекшілерінің қызметіне, алдына саяси мақсаттар қойған ұлт-азаттық қозғалыстардың қайсысына болмасын үнемі теріс баға беріліп келді.
Осы орайда белгілі – тарихшы-ғалым, академик М. Қозыбаевтың: “Алаш партиясына топтасқан зиялылардың көзқарасы, идеологиясы, өмірлерінің әр сәті диалектикалық тұрғыдан әділдік таразысына салынғаны дұрыс”, - деген пікір жаңа ізденістерге батыл барып, еңбектер жазуды меңзесе керек.
Жалпы кеңес дәуірі кезінде жазылған еңбектерде зерттеушілердің кейбірі демей-ақ дені Алаш қайраткерлерінің бірде-бір еңбегін қолымен ұстап, көзімен көрмесе де, олар туралы ғайбат жазуды әдетке айналдырды. Екіншіден, Алаш қайраткерлерінің қазақ тіліндегі еңбектері кеңес тарихшыларының көпшілік бөлігі танымайтын араб әріпімен жазылған еді. Сондықтан Алашорданы қаралайтын зерттеушілер олардың еңбектерін оқымаса да, Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, М. Тынышбаев, М. Шоқаевтардың, сондай-ақ Мағжан, Жүсіпбек, Шәкәрім сияқты әдебиет қайраткерлерінің есімдерін үнемі қара тізімге іліктіріп отырды. Болшевиктік тарихшылар жазған зерттеулерде олардың еңбектерін талдау, баға беру болмады, бола қалған күнде бір кітаптан екінші кітапқа көшіп жүретін цитаталармен шектелді.Жалпы Алаш тақырыбына 30-жылдарда шыққан Брайнин мен Шафироның “белгілі” еңбегінен басқа бірде –бір арнайы зерттеужазылмады десе де болады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Абжанов Х. М., Гуревич Л. Я. Интеллигенция Казахстан: история, теория, современность. Алма-Ата: Ғылым, 1992
2. Амелин П.П. Интеллигенция и социялизм. Л.: Изд-во ЛГУ, 1970.
3. Асфендияров С. Д. История Казахстана (с древнейших времен). Второе издание. Под. ред. проф. А.С. Такенова. Алматы: Қазақ университеті, 1993.
4. Ахмедов Ғ. Алаш «Алаш» болғанда. Алматы: Жалын, 1996.
5. Әбжанов Х.,Әлпейісов Ә. Қазақ интеллигенциясы мен мәдениеті туралы. Алматы, 1996.
6. Гуревич Л. Тоталитаризм против интеллигенции. Алма-Ата, А\О «Караван», 1992.
7. Жиренчин К. А. Политическое развитие Казакстана в ХІХ- начале ХХ веков. А., 1996.
8. Знаменский О. Н. Интеллигенция накануне Великого Октября. Л., 1988.
9. Казахстан в начале ХХ века: методология, историография, источниковеднение. Сборник статей. Алматы, 1993.
10. Кул-Мұхаммедов М. А. Жакип Акпаев. Патриот. Политик. Правовед. Алматы, 1995
11. Құл-Мұхаммед М. Алаш ардагері. Ж. Ақбаевтың саяси-құқылық көзқарастары. Алматы: Жеті жарғы, 1996.
12. Қозыбаев М.Қ. Ақтандақтар ақиқаты. Алматы, 1992.
13. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Алматы, 1995.
14. Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды. Алматы: Атамұра, 1993
15. Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995.
16. Тастанов Ш. Ю. Казахская советская интеллигенция (проблемы становления и развития). Алма-Ата: Наука, 1982.

64

Мерзімді басылымдардан
17. Ақиқат – Ұлттық қоғамдық саяси журнал.
18. Қазақ тарихы – Қазақстан мектебі журналының екі айда бір шығатын
қосымшасы.
19. Қазақ ұлттық мемлекеттік университетінің «Хабаршысы» тарих сериясы.
20. Қазақ ғылым академиясының «Хабаршысы».
21. Егемен Қазақстан - Ұлттық қоғамдық саяси газеті.
22. Жас Алаш-Ұлттық тәуелсіз қоғамдық саяси газет.
23. Ана-тілі 1990 жылдан шығатын тіл және елтану апталығы газеті.
24. Қазақ әдебиеті – Қазақстан жазушылар одағы органының газеті.
        
        Жақып Ақбаевтың өмірі мен тарихи-саяси көзқарастары
1 ... . ... ... Ж. Ақбаевтың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі
1. 1. Ж.Ақбаевтың саяси өмірбаяны ………………………….....7
1. 2. Ж. Ақбаевтың ХХ ... ... ... ... ... орны ... ...17
II. Тарау. Ж. Ақбаевтың тарихи-саяси көзқарастары.
2. 1. Ж. Ақбаевтың ... ... мен ... ... болу ... ……………………………................36
2. 2. Ж. Ақбаевтың саяси-құқықтық көқарастары ……….........43
Қорытынды………………………………………………………..….....60
Пайдаланылған әдебиеттер………………………………………….....62
3
1
2 Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. ... ... ... тізгінін
өз қолына алғаннан кейін «өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және
әлеуметтік мемлекет» деп ... ... ... заң, ... ... ... ... тың тұрпаттағы жаңа міндеттер жүктеді.
Солардың бірі және бірегейі ретінде ... ұлт ... ... ... ... ... өзінің дербес мемлекеттілігін жариялау
жолындағы күресуінің дамуына ... зор ... ... осы ... ... Алашорда қайраткерлерінің саяси күресі мен ... ... деп ... ... негіз бар.
Кешегі Кеңес Одағы дәуірінде осы тұрғыдағы ... ... ... ... ... комунистік идеология үстемдік еткен
заманда маркстік-лениндік ... ... ғана ... да ол ... топтық және партиялық принциптер негізге ... ... ... ... Сол сан салалы тарихи процестерді
зерттеуде біржақтылықты, бір ғана ... мен ... ... мақсат етті.
Біз бұл арада ... ... ... кіналаудан
аулақпыз. Себебі барлық баспа өнімдері цензураның «қырағы көзінің» мүмкін
емес те еді. ... ... ... ... ... ... ел тарихының шешуші кезеңдерінде оның беталыс бағдарына үлкен
әсер еткен көрнекті мемлекет және ... ... ... ... ... баға ... ... еліміз тәуелсіздік алған кезеңде
Ресейдің аса үлкен ғылыми, саяси орталықтарында ... ... сол ... басында Европадағы саяси күрестің беталыс бағдарларынан әбден
хабардар қазақ зиялыларының үркердей озық ойлы ... ... ... ... ... ... мен мол мұрасын жаңа заманның биік талаптары тұрғысынан
және ... ... ... зерттеу, бүгінгі тарих ғылымының
алдындағы маңызды бір тақырыптардың қатарынан саналса керек.
Тақырыптың мақсаты мен міндеттері. Біз бұл еңбегімізде ХХ ... ... ... ... ... басы-қасында жүріп, патшалық
Ресейдің отаршылдық саясатына ашықтан ашық өзінің күрескерлік рухтағы
тарихи-саяси көзқарастарын айтудан қорықпаған ... ...... ... ... мен ... не! Сол ... оның тарихи-
саяси және құқықытық көзқарастарының қалыптасу эволюциясын арнайы ... ... Осы ... ... ... ... ... Ж.Ақбаевтың қоғамдық, саяси және ғылыми қызметіне қатысты барлық
зерттеулерді бүгінгі заман талаптары тұрғысынан ... ол ... ... ... да пікір білдіру, қарастыру;
- Ғасырлар тоғысы мен ХХ ... ... ... саяси, қоғамдық-
әлеуметтік процестердің қазақ зиялыларына, оның ... ... ... ретінде қалыптасуына және саяси күресте кәдеге жарағанын саралау;
- Ж. Ақбаевтың өскен ортасы, білім алған орны мен ... ... ... ... ... ... өмірін зерттеу, салыстыру арқылы оның
дүниетанымы, ... және ... ... эволюциясының ішкі
мазмұнын, тарихи мәнін ашу;
- Патша өкметі құқық қорғау мекемелерінің 1903-1917 жылдар аралығындағы ... А. ... Ә. ... ... ... қылмыстық, әкімшілік
істерін талдау арқылы олардың құқықтық, саяси сипаты мен мазмұнын көрсетіп,
қазақ даласын отарлаудағы ... ... ... ... Ж. ... көзі ... ... және жарияланбаған еңбектерін
ғылыми тұрғыдан талдау арқылы оның бірегей ұлттық ... ... ... және саяси кемелдігін дәлелдеу.
Тақырыптың хронологиялық шеңбері. ХХ ғасырдың басындағы қазақ елінің
Ресейге бодандығының мейлінше күшейген кезеңінде “елім, ... ... ... шыққан Ж. Ақбаевтың туылғаннан, яғни Х1Х ... ... ... ... дейінгі 58-жыл аралықты қамтиды (1876-1934)
5
2
Тақырыпқа тарихнамалық талдау. Қазақстандық қоғамдық ғылымдар саласында
әр ... Ж. ... ... ... ... ... мен бірлі-жарым
зерттеу еңбектер болғанымен оның саяси ... мен ... ... ... ... қозғалысы жетекшілерінің бірі ретінде ролі
түбегейлі түрде, жан-жақты зерттелген емес. Ол кешегі кеңестік идеологияның
солақай ... бір елі де таса ... ... ... ... бағасы абсолютті ақиқат ретінде
қабылданғандығымен түсінікті. Айталық, сол тұстағы бес ... ... ... 12 ... ... ... ... мектеп оқулықтары мен
ХХ ғасырдың алғашқы ширегіне ... ... ... ... ... ... шығармаларында Алаш қозғалысы мен оның жетекшілерінің
қызметіне, алдына ... ... ... ... ... ... ... теріс баға беріліп келді.
Осы орайда белгілі – тарихшы-ғалым, академик М. ... ... ... ... ... идеологиясы, өмірлерінің әр
сәті диалектикалық тұрғыдан әділдік таразысына салынғаны дұрыс”, - ... жаңа ... ... ... ... ... ... керек.
Жалпы кеңес дәуірі кезінде ... ... ... ... дені Алаш ... бірде-бір
еңбегін қолымен ұстап, көзімен көрмесе де, олар туралы ғайбат жазуды ... ... Алаш ... ... ... ... тарихшыларының көпшілік бөлігі танымайтын араб әріпімен жазылған еді.
Сондықтан Алашорданы қаралайтын зерттеушілер олардың еңбектерін оқымаса ... ... А. ... М. ... М. ... М. Шоқаевтардың,
сондай-ақ Мағжан, Жүсіпбек, Шәкәрім ... ... ... ... қара ... іліктіріп отырды. Болшевиктік тарихшылар
жазған зерттеулерде ... ... ... баға беру ... ... ... бір ... екінші кітапқа көшіп жүретін ... Алаш ... ... ... ... мен ... ... басқа бірде –бір арнайы зерттеужазылмады десе ... ... ... замандас алаштың ардагер қайраткерлері өз кезінде
қалам тартып, оның саяси күрестегі жетекшілік роліне ... баға ... Ол ... ... өлкесіндегі сайлау. Даладағы 17 қазан Манифесі”
деген мақаласында патша манифесінің ... ... ... ... ... ... әсер етуі баяндалса, мақаланың қалған едәуір бөлігі сол
Ж. Ақбаевқа, оның ... ... ... ... ... ... Осы ... алаштың тағы бір аяулы ұлы, ... аты ... ... ақыны (А. Байтұрсынов) Ж. Ақбаевқа: “Яқұп
Ақбаев – ер, шешен,қызу юрист. 1905 жылы ... тіл ... деп ... ... беріп, неше ай абақтыда жатып ақталып шыққан. Онан кейін де
сан рет абақтыға жабылып, бес жылға жер ... көп ... ... ... ... “Қазақ” газетінің 1917 жылғы 14-қарашадағы “Алаш партиясы”
атты бас мақаласында ... Бұл ... ... де Ә. ... ... (1917, ... №235) ... депутаттары” мақаласында Ж. Ақбаев
туралы біршама нәрселер жазады.
Міне, осыдан кейін жарты ғасырдай Ж. Ақбаев ... ... ... тартпайды.
Тек алпысыншы жылдардың “жылымығында” араға жарты ғасыр салып Ж. Ақбаевтың
туған қызы, заң ғылымының кандидаты Аспазия Жақыпова мен сол ... ...... ... ғылым академиясының академигі Ғайрат
Сапарғалиевтердің “Жақып Ақбаевтың ... ... ... атты
арнайы мақаласы жарық көрді. Аталмыш мақаланың бірнеше жаңалығы болды. Оның
авторлары әлі ... ... ... ... тың ... түрен салды. Олар
Қазақстан мұрағатымен қатар, Ресей (Омбы қ.) мұрағатындағы құжаттарды да
қарастырып, ... ... ... кейінгі зерттеулерде Ж.Ақбаевтың қызметіне бірден бір әділ әрі
батыл баға берген ғалым академик С. Зиманов болды. ... ... ... В.Г. ... ... ... ... зерттеушілер қатарында Т.
Сейдалин, С. Жантуриндермен қатар Ж. Ақбаевтың да есімін атап өтеді. ... ... ... ... ... ... барып, толымды
зерттеулер жазған ... ... ... ... ... ... ... “Алаш һәм Алашорда” атты монографиясында
Ж. Ақбаевтың саяси, күрескерлік ... ... ... ... ... тарихшылардың көшбасшысы
ретінде белгілі тарихшы,профессор М. Қойгелдиев те өз еңбегінде Ж.
Ақбаевқа ерекше назар ... ... ... ... ... ... ... көруде
1. Тарау.
1 Ж. Ақбаевтың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі
1.1. Ж. Ақбаевтың саяси өмірбаяны.
Жақып Ақбаев 1876 жылы 7 ... күні ... ... Берқара
ауданындағы №3 ауылда, Төңіртектес алқабында туған, Қарқаралылық Батталғазы
ақсақалдың айтуы бойынша Ақбай әулетінің генеалогиялық тізбегі төмендегідей
болып ... ... ұлы ... - ... ... ... ... Ал
Киікбайдан жеті ұл туған. Олар: Едіге, Естемес, ... ... ... Сырлыбай туады. Ал Жақып Ақбайдан туған” (Орталық ... ... 1991 жыл). ... ... ... ... фамилияны
пайдалануының сыры атасының атынан келіп шықса керек.
Ақбай әулеті Қарқаралы ... ... ... әлді ... ... ... ... өз қолымен толтырған ... ... ... өзін ... ретінде көрсету бай біткеннің бәріне тас атылған заманның
ыңғайына қарай жазылған ... ғана деп ... жөн. ... Ыбырай, Мәжит,
Жақып, Бек атты төрт ұлы, ... ... бір қызы ... осы ... үміт ... ... ұлы Жақып 1886 жылы ... ... ... ... ... беріліп, оны
бітіргеннен кейін Омбы гимназиясына түсті, сонан соң Томск гимназиясына
ауысты. ... ... ... ... ... Жақып Ақбаевтың Омбы
гимназиясында жеті жыл және ... ... бір жыл ... ... ... ... оқыған барлық уақытында жасалған
байқаулар негізінде мінез-құлық жалпы өте жақсы болды, сабаққа қатысуы мен
дайындалуы оңды, сондай-ақ ... ... ... ... және білуге құштарлығы мейлінше жеткілікті” деп атап өтілген.
Жас Жақып Томск гимназиясын 1898 жылы ... Ол ... ... ірі ... ... бірі ғана ... ... қатар қазақ
жастары білім алған қала да болды. Осыдан Жақып гимназия бітірген ... ... ... бірі ... ... ... Томск
университеті медицина факультетінің бірінші ... ... еді. ... ... (1917) ... жоғары оқу орындарынан кейін белгілі
мемлекет және ... ... ... ... ... ... ... Сейітов, Мұратбек Сейітов, Бөжей Мыңғашев, Бейсенбай
Тойсарин, Әлімхай Ермеков білім алды. Томск Жақып ... да ... ... әрі ... ... жылы ... ... Санкт-Петербург унивеситетінің заң
факультетіне түсті.
Ол Ресейдің осындай беделді оқу орнының студенті болған екінші ... ... ... ... қоғамдық ұйымдардың жасырындарына
да, жарияларына да қатыспауға тиіс болатын. Олар бұған қолхат ... ... ... та ... ... ... Сол қолхаттың тексті міне мынадай:
“Төменде қол қойып отырған мен 1898 жылы 3 ... күні ... С. ... ... ... ... ... болу кезімде қандай да бір құпия ... ... осы ... әрбір жеке жағдайда ең жақын бастықтардың рұқсаты болмайынша, тіпті
заңда рұқсат етілген қоғамдарға да кірмеуге, ... ... да ... ... ... осы ... ... жағдайда мен оқу
орнынан дереу шығарылып, өзім ... ... ... ... ... ... ... айырылуға тиіспін.
Заң факультетінің студенті Жақып Ақбаев. Куәлік, билет және студенттерге
арналған ережелерді сақтауға ... ... ... ... зиялыларды саясаттан осылайша аулақ ұстамақшы болды. Бірақ
оқу орындары мен қоғам арасына қытай қорғанын ... ... емес ... алдыңғы қатарлы топтары білім алумен бірге оқу орнының
5 ... тыс ... ... ... ... ... бойына
сіңіре берді. Х1Х ғасырдың аяғы мен ХХ ... басы ... ... ... ... ... ... мәлім. Кеңбайтақ Ресей
халықтарының барлық топтары арасында ... ... ... ... Ж. Ақбаев ешқандай ұйымға кірмеуге, қоғамдық қызметпен
айналыспауға міндеттеме алып, оны ... ... ... ол бұл ... дегенмен де орындаған жоқ, мұны оған ... ... ... ісі ... Мұның өзі Ақбаевтың ыждағатты
да тәртіпті студент қана емес, демократиялық идеяларды ... ... жас ... да көрсетеді. Оның үстіне, біздің бұдан әрі
көретініміздей, Ақбаевтың ... ... ... ... мен
идеялар қалыптасты. Ол демократиялық идеяларды абстрактілі түсінген жоқ,
қайта ... ... ... қазақ халқының тұрмыс жағдайына бейімдеуге
талпынды. Заң факультетінде оқи жүріп, Ж. ... ... ... ... ... тарихы, Рим құқығының догмалары, Орыс құқығының ... ... ... ... ... құқығы, Саяси экономия,
Статистика, Азаматтық құқық, Сот ісін ... ... ... ... ... ... ... құқық, Құқық энциклопедиясы, Құқық
философиясының тарихы.
Санкт-Петербург ... ... ... ... заң факультеті сол
кезде Л.И. Петражицкий ... ... В. ... ... мемлекеттік
құқық), И. Ивановский (дипломатия), ... К. ... ... Я. ... ... ... және ... құқығы), В. Спасович
(қылмыстық құқық), В. Порошин мен И. ... ... ... мен статистика)
және басқалар сияқты аса көрнекті ғалымдармен даңқы шыққан еді. Талантты
жас ... оқу ... ... ... ... олар ... ... бар деп білді. Бұған мынадай мысал да ... бола ... ... жазатын кезде Жақыптың ғылымдық
жұмысына жетекшілік етуге ректордың өзі, қабілетті студентке жылы қарайтын
құқықтанушы профессор А.Х. Гольмстен ықылас білдірді.Оның ғылыми
10
7
жетекшілік етуі, ... ... ... ... ... ... ... еңбек жазып шығуына игі ықпал етті.
Жақыптың ынта-ықыласының жан-жақты, білімге құштар болғанын мынадай
факт айқын көрсетеді: 3-курсты бітіргеннен кейін, 1901 ... ... ... ... ... жетекші акамедиялық оқу ... ... ... ... ... ... бастады, ал оған
негізінен басқа жоғары оқу ... ... ... ... оқу жылдарын жемісті пайдалануға, өзінің ... ... ... ... ... ... ... қолдау тапты,
мұны ректор қол қойған мыныдай анықтама дәлелдейді:«Бұл Императорлық Санкт-
Петербург университетінің студенті Жақып Ақбаевқа (сол ... ... ... ... ... кейіпкерінің өзі жазған құжатарда да оның
есімі мынадай нұсқада беріледі: Якуб(Якуп) ... ... М. Қ. –М.) ... Археология институтына көрсету үшін оның аталған Институтта дәріс
тыңдауына бастықтар тарапынан кедергі жасалмайтынына ... ... (№ ... Ж. ... жеке ... 52-беті). Жақыпқа келесі жылы да ... ... ... ... өйткені Археология институтында оқу
мерзімі екі жыл болатын, оның үстіне оқушылар оқу ... ... ... ... институттың толық мүшесі ... ... мен осы ... ... ... ... дәрежесі
берілетін тыңдаушылар болып бөлінетін.Университет студенті Жақып институтта
тек тыңдаушы ғана бола алатын еді және ... ... ... ... ... ... ... корреспондент-мүше болды. Әлбетте,
болашақ заңгерлер университетте де тарих (орыс заңының ... ... ... ... курстарды оқитын, бірақ Археология институтында
Ақбаев тарихпен ғылым ретінде, былайша айтқанда, оның негізгі ... ... ... қоса ... ... танысты: ол археологияны,
архив ісін, палеографияны, нумизматиканы, метрологияны, психологияны және
т.б. оқып-зерттеді.
11
8
Заңгер ... ... ден қоюы ... еді және ол ... ... ... ... ... туындайды, онда өз дәуірінің ізі қалады
және ол өз ... ... ... ... ... сонымен қоса тарихи
қайраткерлердің де, халық бұқарасының да ... ... ... ... ... магистрлік диссертациясы тақырыбының
құқық пен тарихқа тоқайласып жатқандығын да осымен түсіндіруге ... ... ... ... ... ... бөлшектеніп маманданумен
қатар, ғылымның интеграциялануында ... ... ... ... ... ... ілімі, Н. Винердің кибернетикасы,
М.Блоктың, Л. Февр мен Ф. ... ... ... ... ... басқалар сияқты синтездік білім салаларын туғызғанын ескерте кеткен
жөн.
Бірақ мұндай синтездің қажет ... ... ... одан бұрын
да түйсік арқылы-ақ аңғарған еді. Петербург ... ... ... білім, қамсыз өмір сүру мен қоғамда құрметтелуге кепілдік берген
беделді мамандық алып қана ... ... және ... ... ... ... қарым-қатынас
жасаудан ол ізгі мақсатқа заңсыз амалдармен қол жеткізу мүмкін емес деген
басты қорытынды шығарды. Патша ... мен оның ... ... ... қарсы болған Жақып сонымен бірге әрқашанда қантөгіс және жай
адамдарға қайғы-қасірет әкелетін ... ... әсте ... ... Сондықтан ол тіпті ең өткір мәселелерді де ... ... ... ашық ... ... ... ... іс-
қимыл жасау жолымен шешу мейлінше қолайлы деп санады. ... ... ... ... қарсы күресі студенттік жылдардың өзінде-
ақ басталғандықтан мұны атап өту маңызды.
Оның саяси сенімсіздігіне алғашқы ресми айғақ нақ сол ... ... ... ... Семей округтік соты прокурорының және Омбы
казначейлігі палатасы шенеунктерінің ... ... ... (1901, ... онда ... өз жерлестерін өкімет орындарына
12
9
бағынбауға шақырып жүргені айтылған. ( Бұл туралы тиісті ... ... ... Ол ... мәні ... ... ... жергілікті тұрғындардың жылқысын өз қажеттеріне ... ал ... ... ... алатын. Осындай озбырлықты көзімен
көрген Жақып оларға іс-әрекеттерінің ... ... ал ... мұндай талаптарға бағынбауға құқылы екенін түсіндірді. Алайда
шенеуніктердің Ақбаев туралы ... ... ... ... ... өзі университетте орын алған адамшылық ахуалды да, болашағы зор,
қабілетті студентке деген ... да ... ... сипатайды. Жамандаған
хабар жолдаған ректор А. Х. Гольмстеннің, ... ... ... соң ... ... ... ... кезінде оған өз тілегімен
ғылыми жетекші болғаны да ерекше ... ... ... ... ... ... ... көп
болды, бірақ олар бұлайша сәтті аяқталған жоқ. Сайып келгенде, бұл сирек
кездесетін ... еді, ал ... ... ... ... ... емес, тұтас алғанда мызғымай қала берген жүйеге байлансты
екенін түсінді. Демек, ағаштың тасасынан ... ... ... үшін ... ... ... жердегі байырғы халықтың құқықтары ... ... ету, ... ... жою және т. б. ... ... шығу керек болды. Соларға жұртшылықтың назарын
аударып, оларды шешудің құқылық ... ... ... еді, ... ... жүрген кезінде-ақ қазақ халқының сол кездегі жағдайына
байланысты ең ... ... ... алға қою үшін ... ... ... ... мінбер ретінде пайдалана бастады.
Мәселен, оның Семей губерниясының Өскемен уезінен жолданып, бұрынырақ«Санкт-
Петербургские новости» ... ... ... ... ... № 69 ) ... Мақалада 1898 жылы күшіне енгізілген малға салынатын
салық жүйесі сөз ... еді. Сол ... ... ... ... ... қуаттау Жақыптың ол жүйе инспектор-шенеунктер
тарапынан қиянат жасау үшін жол ашып қана қоймай, ... ... да ауыр ... ... ... ... тұрмыс деңгейіне едәуір
төмендеуіне әкеп соғады деп пайымдауына мүмкіндік береді. Қортындысында
Жақып ... ... салу ... ... ... ұсынды, өйткені, оның
пікірінше, « пропорциялы салық салу кедей және қайыршылық халге ... жеке басы ... ... әрі ... ... ... Ақбаевтың бұл мақаласын сол жылы «Дала уәлаяты» ... орыс ... ... көшіріп басты (1901, №12). Сөйтіп, Жақып өз халқының
мүдделерін студент болып ... ... – ақ ... ... Сол жылдары
Петербургте Ақбаев Алашорда бойынша болашақтағы ... ... ... ... ... айналған Әлихан Бөкейханов, Барлыбек Сыртанов,
Райымжан ... ... ... Жанша Сейдалин, Мұхамеджан
Тынышбаев және басқалар оқыды.
Унерверситетті алтын ... ... ... ... ... ... ... атаққа ие болған Жақып Ақбаев 1903 жылы ... ... ... ... соң ... ата-анасы, жора-жолдастары «үйлен»деп,
оқыған, мәдениетті, сымбатты жігітке ... ... жар ... ... ... ... ... татар байларының бірі ... ... ... сұлу қызы ... ... ... арқылы Халиолла байға
кісі жіберіп, сұрау салады. ... ... ... қызы ... ... қазақ
байымен құда болуға қарсы еместігін білдіреді. Мұны естіген Жақыпты бұрын
көрмеген қаланың ерке сұлуы «қазаққа бармаймын» деп ... ... ... үйге Халиолла байдың рұқсатымен үстіне су жаңа фрак ... ... ... ... ... ... көңілі әбден орныққан анамыз
әуелгі райынан қайтып, келісімін береді», - деп ... өз ... ... қызы ... апай ... ... туралы. Шындығында
Гүлбахор (ел арасында Жақаңның еркелетіп қойған атымен ... деп ... ... өте ... келісті адам болыпты. Оны ... ... ... әлі ... ... сақталған суреттері дәлелдей алады. Кейін
екеуі
Омбыдағы сауық кештердің сәні болып, ... ең сұлу ... ... алып ... ... өмірбаянының келесі жолдарында: «Мен 1903 жылы 9 маусымда
(Ескі санақ бойынша – 27 ... ... ... заң
факультетін бітіріп шықтым. 1903 жылы күзде Омбы сот ... ... 1904 ... ... ... ... ... істедім. 1905 жылдың
тамызынан бастап Омбы қаласындағы 2-учаскесінің мировой ... ... - ... ... ... ... Омбы сот ... қызметке кіріп, онда
палата хатшысы болып істеді. Ал 1905 жылғы ... ... ... ... 2-учаскенің бітістіруші судьясының міндетін атқарушы болып
тағайындалды. Омбы ... кең ... ... – Дала ... ... ... ... орталығында басталған
революциялық қозғалыс Омбыға, айтар болсақ, азды-көпті ірі елді мекендерге
дейін де ... еді. Ал ... ... ... ... ... өзінің саяси
көзқарастарын жалпы жұртқа көрсетуден тартынуға тиіс ... ... ... ... ... ... жолбике болмағанын және ойлы
қоғамдық қайтаркер болып қалыптасқанын ... Ж. ... ... «Қысқаша
өмірбаянында» бұл туралы былай деп жазады: «1905 жылғы ... Омбы ... ... қарсы митингілерде самодержавиені
құлату қажеттігі туралы сөздер сөйлеумен байланысты мен сот ведомствосынан
кеттім. Кезеңнің ... ... ... ... ... шабыт пен ынта-жігердің күші мен ... ... ... Ж. ... ... ... қатысқаннан кейін ... ... ... ... дәл мағынасында түсінбеу керек.
Қолданылып жүрген заңдар мен самодержавиелік құрылысты ... ... ... ... және ... тиіс те еді. ... мұны ... түсінді,
сондықтан да сот ведомствосынан өзін судья қызметінен босатқанға дейін
кетіп дұрыс істеген. Бірақ ол өз ... ... ... ... ... деп ... бұл қоғамдық (дұрысырақ айтқанда, жекеше) қызмет және
мемлекеттік құрылымға жатпайды деп ойлайды. Алайда ... ... ... ... қарсы, монархиялық
мемлекетінде лауазымды ... ... ... наразылықтың тіпті
болмашы көрінісін де мемлекеттік ... ... ... дұшпандық
әрекет деп қабылдайтын. «Саяси сенімсіз» болып шықпау үшін ... ... ... ... ... қызметін «қопармау», қолданылып жүрген
заң ережелерін қиянат жасап пайдаланбау, үнемі бұзуға жол бермеу ... ... ... соң ... ... ... жазушы, заң жүзінде өтініш
жасаушы болып қалғысы келмейді. ... ... ол жай ғана ... ... ... жоқ, ... заң ... бастапқы себебін
табуға, нақты тәртіп бұзушыларды, ... ... ... ... ... жеке дәлелдерді анықтауға ... ... ... ... ... және т.б.) ... талдау оның патша
заңдарын, соның ... Дала ... ... ... ережелерді терең
білетіндігін көрсетеді. Оның үстіне «жазда ата – ... ... ... ... ауылда өскен Ақбаев өз руластарының, әрбір екі-үш жылда өтіп
тұратын сайлаулар кезінде қандай ұсақ саяси тартыс ... ... ... ... кейіпкерлер уездік лауазымды адамдар, сондай-ақ ауыл
старшындары мен болыс ... ... ... ... бала ... өскен. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында қазақ даласы үшін
“сайлаулар” бітіп болмас ... ... ... ... ... ... туралы заң ережелерінің бұзылуына байланысты олардың нәтижелерінің
күшін жою жолындағы күрес ... 1890 ... 17 ... ... ... жазылған бір жазбада Түркістан өлкесіндегі сайлау былай
суреттелген: “Жаңа сайлау уақыты туатын әрбір үш жыл ... ... ... өз ... ұсынған нақ қандай партияның жеңіп шығатынын күтіп,
шиеленіскен мазасыз жағдайға ... ... ... халықты сыйлаудың өзін
өткізу кезінде ғана билеп қоймайды, одан әрі, ... ... ... ... ... де созылады… Осы уақыттың бәрінде жеңіліс
тапқан партиялар сайлаушылардың сатып алынғаны
16
13
және сайлау кезінде алуан ... ... жол ... ... ... хабарлар, шығымдар және т. б. арыздар береді. ... ... ... ... халық тарапынан тәртіпсіздіктер, тіпті орыс өкімет ... орын ... Осы ... бәрі облыстық әкімшілік
тарапынан жауап алуға, ал ... соң ... ... тағайындауға мәжбүр
етеді…”.
Бұл арада бір маңызды жағдайды айта кеткен жөн. ... ... және ... ... болған тәртіпсіздіктер үшін барлық кінәні отаршыл шенеуніктер
жергілікті халыққа ... ... Ал Дала ... ... ... ... ... бөлу үшін қолайлы жағдай жасайтын құқықтар
мен мүмкіндіктер беретін және оларды пара алу ... ... баюы ... ... ... еді. Алайда бұл адамдар тасада қала
беретін, өйткені далада, бір ... ... Дала ... ...... түсіндіретін, ал екінші жағынан, ... ... ... кең ... ... жаза ... адам болмады. Отаршыл
шенеуніктердің аса зор өкінішіне орай, ХХ ғасырдың ... ... ... пайда бола бастады. Ж. Ақбаев сондай адамдардың бірі болды, білімі
терең және ... ... ... ол ... ... ... ... тау селіндей тасқындап шүйлікті. Ж. Ақбаев өз ... ... жан ... дала ... ... емес екенін және
топшылдықты, ұсақ саяси тартыстар мен араздықты нақ орыс ... ... ... ... Бұл ... олар екі ... 1) ... баюы; 2) қазақтардың ұлттық және ... ... жол ... көздеді. Ж. Ақбаев, оны қолдаған серіктері
осының бәрін халыққа түсіндіруге тырысты. Ж. Ақбаев өзінің өтініштері мен
шағымдарында ... ... ... ... мен парақорлығына назар
аударып, сонымен бірге ұсақ партиялық топтардың ұйымдастырылуына ... ... ... ... атап ... Отаршыл шенеуніктер
Ақбаевтың өз қылмыстарына ғана қарсы күресіп жүрмегенін, оның ... ... ... ... ... ... да, түсінді де. Сондықтан да олар Ж. Ақбаевты үкімет орындарына ... адам деп, ... арам ... ... ... ... Ж. ... 1907 жылдан кейінгі өмірі тек қана жер аударулардан,
қылмысты жауыпқа тартулардан, ... ... Ж. ... ХХ ... басындағы Қазақстанның саяси күрес тарихындағы
орны.
1908 жылдан Жақып Ақбаев өмірінде азап пен жоқшылыққа толы кезең ... ... 29 ... Дала генерал – губернаторлығы кеңсесінің құпия
бөлімінде оған арнаулы іс ашылып, ол 1917 ... ... ... ... ... ... Бұл іс (“құпия” деген белгі ... ... ... ... Симоновтың 6 беттік хабарламасымен ашылған,
ол хабарламаны Семей губернаторы Тройницкий 1908 ... 17 ... ... атына жолдаған еді. Хабарламада Ж. Ақбаевтың Санкт-
Петербург университетін ... ... ... ...... мен
күнәларі”, соның ішінде патша – ағзамға “тіл ... сол үшін ... ... ... ... А. ... ... әрбір жолынан Ж.
Ақбаев өте қауіпті және ... ... ... қолдау тауып,
сүйіспеншілігіне бөленген, олардың ақыл – ойына бүлік, әкімшілік пен өкімет
орындарының алаңдаушылығы мен мазасызданғандығын ... ... ой ... Атап ... хабарламаны “ Ақбаевтың үш жыл бойы жазасыз өтуі дала
халқының көз алдында өкімет әлсіздігінің күмәнсіз ... ... ... сияқты жолдары көп нәрсені аңғартады. Ақбаевтің ісінде оның әрбір
басқан қадамы қадағаланып отырған, мысалы; оның Баянауыл ... ... ... ақша ... айтылып, ал соңғы Выборг үндеуіне қол қойған “
қылмыскер” делінген. Шынында да, Омбы мен ... ... ... ... ... Бөкейхановпен және Ахмет Байтұрсыновпен өте жақын, ... ... еді бұл ... ... ... ... бар. Істе ... Санкт-Петербург университетінің профессоры Петражицкийге хатында
... ... ... қару алып күресуге ... деп ... ... ... ... өміріне қатерлі рөл атқарды, ол генерал-губернаторға
мынадай өтінішпен аяқталған: “Жоғары мәртебелім, Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... туралы ереженің 33, 34 және 36-
баптары негізінде Ақбаевті Сібірдің алыс ... мен ... ... ... ... мен 5 ... жер ... туралы Ішкі істер
Министрімен байланыс жасалу керек”.
А. Тройницкийдің өтініші аяқсыз қалған жоқ: 1908 жылғы 1 ... ... ... ... №30 ... мен ... ... Омбы уезіне этапппен жер аударды. Төрт күннен кейін ол Ішкі істер
министірлігінен Ақбаевті одан да әрі – Якут ... жер ... ... ... келіскендігі жөнінде қосымша хабарлайды. Көп кешікпей генерал-
губернатор Ішкі істер министірлігіне ... ... ... ... ... 5 жыл ... ... жер аудару туралы рапорт жазылған
Істе Жақыптың апасы Айғаным ... ... ... ... мен ... Омбыға жер аударылған Ақбевқа да кешірім жасауды өтініп генерал-
губернаторлыққа соққан жедел хатты да сақталған, онда оның ... ... ... ... ... ... аяқталған: “
Жоғары мәртебелі Сізге Ақбаев белгіленген ... - ... жер ... ... бас ие ... Сізден жалбарына өтінеміз. Жоғары
мәртебелі Сіз ... ... ... ... ... ... Біз
рақым етіп, бізге, бақытсыз әйелдерге, адамшылық үшін қайырым жасаңыз”. 19
желтоқсанда өтініш қанағаттандырылмайды деген жауап қайтарылды.
Істің насырға ... бара ... ... Жақып Ішкі істер министрлігіне
хат жазып, онда өзін жер аудару туралы Дала генерал-губернаторы қабылдаған
қаулының мүлде заңсыз ... заң ... ... ... ... ... ... заңдарды өрескел бұзғанын көріп, ... ... ... Дала ... ... ... басқа өзі қалаған тұрғылықты жерінде мерзімімен 1908 ... ... ... полицияның жария бақылауына бағындырылсын”, - деген
19
16
жауап қайтаруға мәжбүр болды. ... ... жер ... ... ... екі ... дейін кемітілді, ал табиғат жағдайы қатаң Якутия өз қалауы
бойынша кез келген жермен ауыстырылды.
Ақбаевтың ... ... ... ... облысының Қапал қаласын оның
өзі таңдап алғаны туралы мәлімет сақталған. Жақып ол ... 1908 ... ... ... ... табы ... ... кеткен архив материалдарының беттерін ақтарып
отырғанда оның бұлжымас рухы мен табандылығына қайран қаласың. Әрине, оны
қартайған ... ... мен ... ... толғандырған еді,
бірақ ол өз халқының адал ұлы ... ... да ол ... ... мен
тағдырын тіршілігінің нәрі етті, туған өлкесінің тәуелсіздігі мен
бостандығы ... ... бас ... ... ... ... Жақып ішкі Ресейдің халақтық қозғалысының жаңа лебін
сезініп, өз ... ... ... ... ... жаңа ... көтеруде
деп білді. Бұл үшін Қарқаралыда Ахмет Байтұрсыновпен қысқа уақытқа болса да
кездесіп, онымен іс-әрекет жоспарлары, ... ... ... ақылдасу
керек болды. Сондықтан ол «анасы ажал ауызында, қызы ... ... ... бару үшін ... сұрап генерал-губернатордың атына өтініш
берді. Осы өтінішіне (1909 жылғы 1 ... ... ... ... ... ауру ... ... доктор Сәдуақас Шылымбековтің қортындысын қоса
тіркеген. Сәдуақас Варшава мал дәрігерлік институтын ... ... ... ... ... ... Шалымбековтің бауыры
болатын. Бұл өтініштен біз оның тұңғыш қызы Иммузияның есімін білеміз. ... ... еш ... ... кездеспейді, сондықтан оны бала кезінде
қайтыс болған деп санауға болады. Хат ... ... ... ... ... өз ... ... Әр түрлі құжаттар мен архив материалдарына
қарағанда, Жақыптың өз жазуы ірі, бірақ өте түсініксіз ... ... оның ... органдарға хаттарын жазуы жақсы, оңай оқылатын
адамдарға көшіртіп, өзі ... қол ... ... ... ... алған Жақып Қарқаралыға дереу жүріп
кетеді. Вице-губернатор ... сол ... ... ... жеделхатының
астына күні 1909 жылғы 17 қазан деп көрсетілген. Ақбаевтың ежелгі ... ... А. ... оның ... ... ... Ол генерал ... ... ... ... уезінде Ақбаевтың жақтастары қалды, бірақ ... ... ... ... орыс-қырғыз училищесінің бұрынғы меңгерушісі
Байтұрсынов жаз кезінде-ақ қамауға алынған еді. ... ... ... үшін мен ... ... ... көмекшісі ротмистр
Леваневскийді жібердім, оған ... ... ... пен ... уезде орын алған пиғылды анықтау тапсырылды»( № 251 құжат).
Ақбаев пен Байтұрсынов ... ... ... ... одақ ... ... себепті Ақбаевтың онда тіпті ең қысқа мерзімге болса ... өте ... - ... ... ... Дала генерал-губернаторы
бұл ескертуді елеусіз қалдырмай, өз рұқсатымен күшін жойды ( 3 қарашадағы
№747 құжат). 13 қарашада ... ... ... ... оны Қапалға
қайтарып жіберді.
Ақбаев Байтұрсыновпен бұл жолы ... ... А. ... қалт
жібермей қадағалау ғана емес, Ахметтің сонау 1 маусымда-ақ Қарқаралыда
ұсталып, ... ... ... себеп болған еді. 6 шілдеде нақ сол
Тройницкий өзінің Дала генерал-губернаторы атына ... ... ... ... ... ұзарту туралы өтініш жасайды. Ал 15 шілдеде
жеделхат арқылы Ішкі ... ... де нақ соны ... Сөйтіп екі
күннен кейін министр оған ... ... ... атап ... ... тоқталып отырған себебіміз – ... ... ол ... күш ... еді. Бұл да оның ... ... факт ... Істің №172 құжатында былай ... ... ... ... ... ... әрекеті жөнінде айтар болсақ, аталған Байтұрсынов
21
18
Қарқаралы уезінің қырғыздары арасында үкіметке қарсы сеперативтік рухта
насихат ... және ... ... жер аударылған Жақып Ақбаевты
қайтару туралы келісім жасаған”.
Ахметтің түрмеге қамалуына амалсыздан ... ... ... ... ... 1909 жылғы 6 желтоқсанда “Современное слово” газетінің 682-нөмірінде
“Қырғыздың халық ақыны түрмеде” деген мақала ... ... ... пен Ж. ... ... ... ... әбден мүмкін, өйткені
олар астана жұртшылығымен жақсы байланысын үзбеген еді. ... ... етіп ... бес ... ... оның Ә. ... және Ж.
Ақбаевпен таныстығы болғаны” айтылады. Мақала ... ... ... ... 5 ай. Оған айып та ... босатылмай да отыр.
Оның губернатор атына берген өтініштері ... ... ... ... ... жарыққа шығысымен-ақ Мемлекеттік думанның мүшесі Н. Скалозуб
Дала Өлкесінің генерал-губернаторы Е. О. Шмидке фактілерді ... ... ... ... ... бұл тексеру сол баяғы А. Тройницкийге
тапсырылды. Ол, әрине, А. ... ... ... ... Ол
өзінің Е. О Шмидке 1909 жылғы 30 желтоқсанда жолдаған жауап хатында А.
Байтұрсынов заңды ... ... ... үш ... ... 1. ... бүлікшілер Ж. Ақбаев пен Ә. Бөкейхановтың тобынан;
2. Ол өкіметке қарсы Ж. Ақбаев ұйымдастырған саяси әрекеттерге қатысушы; ... ... ... енгізуге қарсы. Осының бәрін тізіп ... ... ... ... ... атап ... де ұмытпаған: “Үстіміздегі
жылдың қаңтарында Жақып Ақбаевты айдаудан қайтаруға өтініш жасалған келісім
пайда болды. Бұл ... ... ... ... ... туды. Байтұрсыновтың
іс-әрекетін тергеудің басталуына да осы жағдай ... ... ... ... ... А. ... даладағы ықпалды да
құрметті адам Байтұрсыновты түрмеде ұстау үшін барын салды, ал халық ... қалт ... ... ... еді. ... ... шенеуніктерінің
22
19
қауіптенгені де нақ сол болатын, сондықтан олар қазақ қоғамының ықпалды
адамдарын оқшаулап тастауға ... ... пен ... ... мүдде бекіткен
тығыз достықпен байланысты болатын. Ахмет өзі де ... ... бола ... ... көмектесуге, қол ұшын беруге тырысады ... үшін ... ... ... 17 ... нақ сол ... ... ұшыраған бірқатар қазақ
зиялыларының тағдырын анықтауды сұраған Скалозубтың сауалына ... ... ... ... ... Өскемен түрмесінде
Көлбай Төленгітов (кейіннен “Үш жүз” ... ... ... ... ... ... ... қатарлы білімді адамдардың бірі ретінде мәлім)
пен Жаменей Жансүгіровтың отырғанын мойындайды. Бірақ рапортқа ... ... ... ... ... тұтқындарды еркіндікке шығаруға
тырысушыларды қамауға алуды дәлелдеу ... ... Ол ... ... ... ... беймәлім хабаршылары – жай ғана өсекшілер мен
өтірікшілер, сондықтан оларды өсек айтқаны үшін сот ... ... ... ... ... ... есімдерін атауға мәжбүр ету өте пайдалы
болар еді.” Мемлекеттік Думанның мүшесі жөніндегі осы бір ... ... ... ... ... тіреушітерінің және басқа да
шіріген сүйеніштерінің бірі “құқықтану” деңгейін өте айқын сипаттайды.
Қапалда ... ... ... Ақбаев 1909 жылдың орта шенінде сенатор
граф Панелге хат жолдап, онда ХХ ғасырды басында отаршылдық құлдықта болған
қазақ ... ауыр ... ... дала ... экономикасына,
әлеуметтік-тұрмыстық жағдайларына қысқаша талдау жасайды ( Ж. ... ... ... ... ... ... сот ісі суреттеліп, оның
заңсыздығына дәлелдер келтірілген. Онда ... ... ... ... А. ... Омбы сот ... ... А.А.
Кобылиннің және басқа да отаршыл аппарат шенеуіктерінің ашықтан-ашық
озбырлығы мен ... ... ... ... ... біз ... бөлімде қарастырамыз.)
23
20
Жақыптың граф Панелге хаты бірнеше ... ... ... жүйеге ықпал ете алмады. Оның үстіне, әдетте айтылатынындай, қарға
қарғаның көзін шұқымайды. Осы тонаушы шенеуніктердің бүкіл ... ... ... ... келгенде Дала Өлкесі генерал-губернаторының міндетін
уақытша атқарушының 1910 жылғы ақпан айында Ішкі істер министріне рапорт
беріп, оның ... жер ... ... тағы да екі ... ... ... С. ... Ж. Ақбаевтың сол кезендегі қоғамдық-саяси
қызметіне былай деп лайықты бағасын ... ... ... в ... во ... была ... ступенью, на которую мог подняться только
деятель передовой мысли живший в казахском обществе в начале ХХ ... ... его ... в массах была революционной работой действовавшего в
одиночку человека, добивавшегося временного успеха”. ... ... мен ... ... Ж. ... А. ... Ә.
Бөкейханов, М. Дулатов жүргізген күрес өлкесінің ... ... күш ... ... ... ... ... заңды,
конституциялық жолмен, халықтың ұлттық сана-сезімін ояту жолындағы саяси
күрес арқылы жетуді жақтады. Жақыптың ... одан ... ... ... өзгерістер туралы А. Жақыпова мен Ғ. Сапарғалиев былай деп ...... 1910г ... ... дел ... ... о
воспрещении Акпаеву, жительства в ... ... и ... ... на два ... Я. Акбаев поселяется в Караганде”. Бұл
мәліметтерді нақтылаған кезімізде біз ... ... ... ... ... Л. ... 1907-1918 жылдардағы
Қарағандыдағы революциялық ... ... ... Партия тарихы
институтының архивінде сақталған естеліктерінде былай делінген: “1911 ... ... ... (кейіннен алашордашылар) келді. Ол қазақтар
арасында зор жұмыс жүргізді, сөйтіп ол ... пен ... да ... қазақ
жұмысшыларының үш күндік ереуілін ... ... ... жұмысқа
шықпады, полиция оларды жеркепелерден шығара бастады, олар киіз үйлерге
кетті”. Қарт
24
21
революционердің бұл хабарына ... ... сену ... ... әр ... қадағалап отырған полиция архивтерінде Л.А Фалькевич
суреттеген оқиғалар туралы ... ... ... ... т.б.) жоқ. ... Жақыптың ауыр науқас анасына баруына рұқсат
етпеген ... оның ... ... ... ... жол ... ... естеліктер көп жыл өткен соң ... ... ... ұмытып қалуы мүмкін. Төртіншіден, “Айқапта” жарияланған
мақаласында Ж. Ақбаев өзінің 1911 жылы абақтыда ... ... ... ... ... ... ... қол қойлып, 1913 жылы “Айқаптың” 7-
нөмірінде ... ... ... ... ... бұл ... осы
кезге дейін ғылыми айналымға түсе қойған жоқ. Онда Ж. Ақбаев былай ... ... ... ... мен бір жарым жыл абақтыда отырып, 1912
жылғы 19 тамызда босандым. Сол күні мені ... ... ... алып, үш күн мерзімді Семей облысының шегінен кетуіме қолхат беруге
бұйырды. Ол менің қайда барғым келетінін сұрады. Мен ... ... ... сол жаққа бет алдым… Сегізінші қазанда-ақ Қапалға жетіп, ... ... ... танысып алдым”. Ақбаевты көз жазбай
қадағалап отырған полицияның ... ... ... Барлық
хабарламалар мен рапорттарда бір-ақ нәрсе: ... ... ... қазақтар арасында насихат және үгіт ... ... ... шақыратыны айтылды. “Айқаптағы” мақала Ж. Ақбаевтың сол
кезеңдегі ... ... анық ... ... мүмкіндік береді. Ол кезде Қапал
сонау 1847 жылы ... ... ... ... ... ... ... болатын. Қала өмірінің түрлі жақтарын суреттей келіп, Жақып былай деп
жазады: “Мен қала өмірінің ... ... ... ... ... ... Мамановтар сияқтылармен, сондай-ақ жуан қарындарын қасынып, өз
малын ұсақ-түйекке шығындап, көп әйел ... ... ... ... ... тырысып, осы бір кең-байтақ даланы құдаймен былғап ... ... Ол ... ... ... бастамалар туралы, оның жетекшілері бола алатын жақсы
адамдар туралы сүйсіне жазады. Ақбаевтың пікір ... ... ... ... бостандыққа жетер жолдағы жарық жұлдыз бола алатын мұндай
тұлғалар туралы жолдар міне мынадай: ... ... ... қажы ... ... данышпан адам деп саналған еді, көзі тірі кезінде халықтан
ешнәрсе аямаған. Ол өз ... ... мен ... ... ... ... ... жасап, оларды сауда жасайтын жақсы татар
адамдармен таныстырған, бұларды солар ... ... ... жылдарда осы өлкеде тұңғыш қазақ мектебін ашқан. Осы бір
ғажап адамның ... ... ... ... ... ол өзін әлі де
көптеген ізгі ... ... ... еді. ... 18 жыл болыс болған, осы
уақыт ішінде пара алмаған, өзгенің атын мінбеген, қазақтардың бірде-бір
қойын жемеген, ... ... ... ... ... ақшаға
сатпаған. Осының бәрі оған жұмақта еселеп қайтсын…
Құдайға ... ...... мен ... әпенділер, інілері –
Сейтбаттал қажы мен ... ... ... ... ... мен ағасының
ізгі жолына түскен. Олар 20-30 мың сом ... ... ... алты адал ... ... ... олар жылына 2500 сомнан
айлық алады, жақсы пәтерлерде тұрады, оларды да ... ... ... ... және ... әпенділер де адамдардың игілігі үшін
жаралған жандар. Мен ... ... ... ... ... ... ... Өткен жылы Мамановтар өз ақшаларына орыс тілін
оқытатын бір қазақ ... ... еді, ... оны ... ... ... тілді мүлде білмейтін бозбаланы жіберген. Осы бір сорлы мұғалім
уақытын домбыра тартумен өткізіп, жалқаулыққа салынған. Ақыр аяғында ... өзі ... ... оның ... ... атаманы Назаровтың
баласын жіберді. Он тоғыз жасар бұл жігіттің де ... ... ... ... зәру ... отыр. Менің ойымша, Маманов – Тұрысбеков әпенділер біз
26
23
барша жұртпен тең ... ... ... ... ... ... қалуға
тиісті тұлғалар.
Білім адамзаттың шамшырағы екенін білген бұл адамдар өз ... үш ... мен ... ... жібреген. Есенқұл әпенді әлі он ... екі ... ... ... берген. Тәңірберген қажы балаларымен
бірге өзінің ханымын да ... ... бір ... ... ... жыл сайын 20 сом степендия
төлеп отыруға міндеттенген. Ах, біздің барлық жерімізде осындай патриоттар
болса, біздің ... ... ... ... ... Жақып қамқоршы-
байлардың жерлестерінің көзін ашудағы рөлін осылай анықтайды.
“Мамания” медресесін Маман байдың білімді баласы Есенқұл салдырған, ... ... оның ... ... той ... Атақты “Ғалия”
медресесінің жобасын үйрену және құрылыстан тәжірибе алу үшін Уфаға әдейі
адам ... ... ... балалары орысша оқып, шоқынып кетеді деп
қорыққан. Олардың қорқынышын сейілту үшін ... бұл ... өз ... ... берді. “Маманияның” медреседен айырмашылығы сонда төртінші
кластан бастап сабақ орыс тілінде жүргізілген.
Осы бір ... ... ... ... сияқты көрнекті қазақ
қайраткерлері тәрбиеленіп, білім алғанын айта кеткен жөн.
“Ж. ... ... ... ... болды?” деген тағы бір сұрақты анықтап
алу керек. Егер ... оны 1911 жылы ... ... ... ... ... ... көрдім десе (Партия тарихы институтының
архиві, 811-қ, 1-т, 144-іс, 3-4 б.), “Айқап” журналында оның бұл ... ... ... ... ... 1913,№17). Ал Ақбаевтың
ісінде Ішкі істер министрлігіне 1910 жылы ... №34 ... бар. ... ... ... ... ... Семей облысына жақын жатқан
және оның Қарқаралы қырғыздарымен тығыз қарым-қатынас жасап, үгіт жұмысын
жалғастыруына мүмкіндік ... ... ... ... ... ... әлде бір ... тым болмағанда Тобыл
губерниясына аударып, оның үстіміздегі жылы 22 желоқсанда аяқталатын
27
24
полицияның жария бақылауындағы жағдайы мерзімін ұзарту мүмкін деп ... па ... ... ... 1910 жылғы ақпанның 1912 жылғы ақпанға дейін Троицк қаласында
айдалу ... ... Бұл ... ... мақалалардың жазылу
мерзіміне сәйкес ... ... оның ... нақ сол Троицкіде
болатын. Өкінішке қарай, Ж. ... ... ... әлі ... дейін
анықталған жоқ. Егер олар анықталса, Ж. ... ... ... да ... ... болар еді.
1912 жылдың ақпанында туған жері ... ... ... Ж. ... көз жазбай қадағалау жасап отырды. 1913 жылы онда Ш. Уәлихановтың
досы, ... ... мен ... шығармашылығын зерттеуші әрі құрметтеуші
Григорий Потанин келеді. Оның ... ... осы ... ... шалғайда
жатқан уездік Қарқаралы қаласы үшін ... ... ... ... ... ... ... Ә. Ермеков еріп ... ... осы ... оның нәтижелері туралы Қазақстан Республикасы Ғылым
академиясының корреспондент мүшесі, профессор Н. С. ... ... ... ... ... ... ... (А.,1972) баяндалған. Алайда, онда неге екені белгісіз, ... Ж. ... ... құрметті қонақ болғаны айтылмайды. Ал ол
құқық магистріне ... ... ... оның ... өте риза ... Ю. ... пен В. Новиков “Григорий Потаниннің соңғы саяхаты”
деген ... ... деп атап ... ... ат ... Ақбаевтың
ауылы орналасқан Майбұлаққа бұрды. Жақып Ақбаев мырза ... ... ... Ол ... ... ... Омбы ... қызмет істеді. Географиялық қоғамның да мүшесі ... ... ... жақсы білетін. Сондықтан ол меймандарды құшақ жайып, қуана
қарсы алды… Г.Н. Потанинге әрі пайдалы, әрі ... ету ... ... ... кеш өткізді. Онда мектеп пен гимназия оқушылары ... ... ... ... ... шығармаларды орындады”
(“Индустриальная Қарағанда”, 1969, 17 қыркүйек).
28
25
Ұзаққа ... әрі ... ... ... ... оралып,
әбден тыныққан соң Жақып 1914 жылдың жазында өзін Омбы сот палатасына
қызметке қабылдауға ... ... ... оның ... ... сенімсіздігі”,
“ мемлекеттік құрылысқа қарсы сөйлеген сөздері”, “ бұратаналарды азаттық
күреске шақырғаны”, “ұлы мәртебелі патшаға тіл ... және ... ... үшін ... тасталды. Ж. Ақбаев езілген жерлестерінің
мүдделерін қорғап, адвокаттық ... ... ... ... ... төнгенін сезініп, жерлестерінің мүдделі адамдар
ұйымдастырған ... ... ... ... ... ... 26 ... Семей губернаторының атына мынадай жеделхат жолдайды:
“Мені ғайбаттанушылардан қорғауды, барлық басқарушылардан, бастық Проховтан
менің ... ... ... ... ... Құқық кандидаты Жақып мырза
Ақбаев”.
Семей губернаторының міндетін атқарушы Ф. Чернецов, ... ... ... 1915 ... 26 ... ... ... қамауға алу үшіне негіз жеткіліксіз деп ... ... ... ... Жақып қайтадан түрмеге түсті.
Қуғындау мен қудалаудың осы жаңа кезеңі туралы Ж. Ақбаев өмірбаянында
былай деген: “1915 ... ... ... мені ... ... ... 129-тармақтары (ұлы мәртебелі патшаға тіл тигізу, мемлекеттік
құрылысты өзгерту мақсатымен ... ... ... ... ... сияқты, мені тұтқынға алып, содан соң этаппен Павлодар
түрмесі арқылы Семейдегі түрмеге жеткізді. Онда ... ... суық ... қос ... ... ... Ал ... Семейге мені тұруға да,
отыруға да мүмкін емес тар ... ... ... Семей түрмесінде қанша уақыт болғаны белгісіз. Біз бұл ... ... ... ... ... ... ... да архив
материалымен таныса келіп, ол қамаудан 1917 ... ... ... деп
жорамалдауға болады.
29
26
1917 жылғы наурыз айында Қарақаралы уездік комитеті Ж. ... ... ... ... Онда ... ... көп жылдық қызметіне
лайықты баға берілген. Ол амалсыздан босатылған. Соның ... оған ... ... сенімсіз” деген айып тағылды. ... ... ... тағы бір ... ... “1917 жылдың қаңтар-ақпан
айларында бес жылға Якут облысына жер ... ... ... ... ... шындап әзірлендім, бірақ мені Якутияның түрмелеріне ұзақ уақыт
этаппен айдалудан ақпан революциясы ... ... оның ... 1917 ... ... комиссар (Уақытша үкіметтің) ... мені ... жаңа ... ... ... ... автономия, республика ұрандарын
бірінші болып ұсынғаным үшін ... ... орыс ... ... Ақбаевқа қарсы бұл істі әлі қарастаратын боламыз. Бұл арада Ж. ... ...... ... автономия, республика ұрандарын патша
өкіметі құлатылғанға ... ... еді. Бұл ... тағы да
айтылатынындай, патша шенеуіктері бұрын да жазған болатын. Ж. ... ... ... үшін бұл ... ... маңызы бар. Өмірбаянды
Ж. Ақбаев 1928 жылдың ... ... ... қорғаушылар алқасының
мүшесі болып жүрген кезінде жазған. Бұл қанаушы таптарға – ... ... мен ... ... қорғаушыларына қарсы белсенді
күрес басталған кез еді. Большевиктік партия кезінде ... ... ... ұйымдастырғандарды қайтадан қолға ... ... ... Ж. ... ... ... ... қайраткер сезбей де, көрмей
де қалған жоқ. “Алашорданың” принципті құжаттарында ... ... ... ... ... ... тұжырымдамаларын ұсынған алғашқы
қазақтардың бірі өзі ... өз ... ... ... Ж. ... буржуазиясының”, жалпы “қанаушылардың” идеологы болғанын және солай
болып қалатынын мойындаумен бірдей еді. ... Ж. ... ... ... ... адам ... Воронеж облысына жер
аударылғанына таңдануға болмайды.
30
27
Ж. Ақбаев өмірбаянының 1917 жылдың басындағы кейбір ... ... біз ... ... ... ... Енді ... 1917 жылға оралайық.
1917 жыл Ж. Ақбаев пен оның ... үшін ... ... ... ...
Алашорда” идеологиясы айқын қалыптасады, қазақ халқының тарихында тұңғыш
саяси партия құрылады. Ж. Ақбаев, асырып айтпағанда, осы ... ... ... ... және ... ұйымдастырушыларының бәрі болды.
Жақып Ақбаев Алаш партиясының ... қызу ... ... ... ... Ол 1917 жылғы 21-26 шілдеде Орынборда ... ... ... қатысып, оның басшы құрамына енгізілді. Сол жылғы 5-13 желтоқсанда
Орынборда екінші ... ... ... ... онда ... Ақбаев “Алашорда”
үкіметінің мүшесі болды. Съезде ол 26,5 мың ... ... ... ... ... ... үш алаш ... құруға басшылық етті, олардың
екеуі Семейде, ал үшіншісі Торғайда ... ... ... ... ... орналастырылды.
Жақып Ақбаев “Алашорда” жоғары класты заңгер ретінде де, мемлекеттік құқық
жөніндегі маман-ғалым ретінде де лайықты орын ... Ол ... ... ... ... мемлекеттік институттары мен
үкімет құруда зор рөл атқарды. Әрине, Алаш партиясын ... ... ... Ә. ... пен ... Дулатов оның басты
бағдарламалық бағыттары мен қазақ қоғамында алатын орнын белгілеп ... ... ... ... ... А. Байтұрсынов пен М. Дулатов
“Алашорда” үкіметіне кірмегенімен, олар оның ... ... жоқ ... Ал Жақып Ақбаев Алаштың ... ... ... ... ... негіздерін қалады. Ол “Алашорданың” құрылымын
анықтап, оның жергілікті басқару органдарын ... Жаңа ғана ... ... ... ... ... ... қауіпті торапта
тұрған Орынбордан ... ... ... ... бір ... ... ... жатқан Бөкей Ордасы, Орал ... ... ... ... Ферғана және Закаспий облыстары, Әмудария уезі, Алтай
31
28
губерниясының едәуір бөлігі Алашорда автономиясына енгізілді.
1918 жылы Семей канқұйлы зұлымдықтармен ... ... ... ... Олар ... ... ... бастады. Алаш автономииясын
қайткен күнде де сақтап қалуға ұмтылған Ж. Ақбаевты қамауға алды. 1919 жылы
түрмеден ... ... ... бойды Жақып колчакшыларға,
атамандардың озбырлығына қарсы күресі үшін тағы да ... ... ... ... қалу ... ақ қазақтарға қарсы қарулы көтеріліске
басшылық еткені үшін колчактық әскери дала соты 1919 жылғы 7 ... ... ... үкім ... ... ... ... кассациялық өтініш жасаудан
бас тартады. Алайда тағдырға кейіннен пролетарлық мемлекет тарапынан ауыр
сынақтар мен қуғындар көру үшін ... қалу ... ... 1919 жылы ... ... ... ұшырап, Қазақстан арқылы Қытайға ... ... ... режимді қалпына келтіруден үміт үзбеген олар прогресшіл
қайраткерлер арқылы қазақ халқын одақтас етуге ... Бұл ... ... ойын ... Ж. ... ... ... зор танымал екенін ... мұны өз ... ... ... ақ ... ... ... (петербург университетінде Ж. Ақбаев бірге оқыған) ... ... ... ... бойынша үкімнің күшін жойып,
Ақбаевты қамаудан босатты. Семей ақ қазақтардан азат етілгеннен кейін ... ... заң ... ... ... түрде араласты. Оның
өмірбаянында мынадай жолдар бар: “1920 жылғы ... ... мен ... ... ... басшылық еттім. Менің тікелей қатысуымен
губерниялық сот тергеу ... ... 1920 ... ... айынан бастап
мен Семей кеңестік халық сотының мүшесі ... ... 1921 ... ... 1922 жылғы ақпанға дейін халық ... ... ... ... ауыз ... ... ... жөніндегі комиссияның
төрағасы болдым…” .Солай бола тұрса да, Ж. Ақбаевтың бүкіл ... ... өз ... қызмет ету үшін жұмсауға, жаңа құрылыстың заң
жүйесін қалыптастыру мен
32
29
30 нығайту ісіне жәрдемдесуге шын ... ... ... ... ... ... ... Ол 1903 жылдан Қазан
төңкерісіне дейін үздіксіз қуғынға ... ... ... жаңа ... оны
қолдауға тиіс сияқты еді, бірақ Омбы, Қарқаралы, Семей, Павлодар, Қапал
және Троицк түрмелерінің тұрақты ... ... ... ... де ... Колчак жендеттерінен сәтін салып кездейсоқ аман қалған патриоттың
басына Сталиннің мейірімсіз балтасы ... Ж. ... ... да ... ... ... ... жоқшылық көруі өпкесінің ауыруына себеп
болды. Науқасын барған сайын жиі сезініп, үнемі ... ... ... ... төнген Ақбаев 1922 жылы Қарқаралыға қайтып оралды.
Сөйтіп тағы да түрмеге түсті. Бұл жолы Ақбаевқа Алаш буржуазиялық-ұлтшылдық
партиясында және ... ... ... айып етіп ... ... ... ... жазалаулардың басы болатын. Ж. Ақбаев ... ... ... екі жыл ... ... ... өте
қалжырап шықты. Қол қусырып қарап отыруға дағдыланбаған Ақбаев денсаулығын
сәл ... ... соң 1925 жылы ... келіп, губерниялық атқару
комитетінде, халық сотында әр түрлі қызметтерде істей бастайды. 1926 ... 1927 ... 13 ... дейін ол Семей губерниялық соты
жанындағы адвокаттар ... ... ... ... Бейнелеп айтқанда,
бұл мұхитта жүзетін алып кемені тайыз көлге жүзуге салу, деген сөз ... ... ... ... бас ... ... ғалым, жоғары
класты маман шала сауатты кеңестік шенеунік-сымақтардың қарамағында қызмет
ету қорлығы күйінгенді.
Сүйікті ғылымына қайтып оралуы да ... ... еш ... ... жоқ.
Оның 1927 жылы жазылған “ Қазақ ... шығу тегі ... ... ... осы кезге дейін жарияланбауы қатты өкінішті. Осы бір өте құнды,
бірегей еңбектің көшірмесін біз Қазақстан ... ... ... ... Ғ. Сапарғалиевтің жеке архивінен
33
31
таптық. 1927 жылдың қаңтарында ... ... ... (ОГҚ) ... ... шығу тегі ... көлемді баяндама жасады.
“Қазақтардың шығу тегі” Ж. Ақбаевтың соңғы еңбектерінің бірі деп санау
керек. 1927 ... ... өзі сөз ... ... ... ... Ж. Ақбаев Семейден кетіп, өзін алашордалық кезі жөнінен азырақ
кінәлар деп Қызылордаға ... ... онда да ... “құрыш қолы”
оның алқымынан қатты қысады. Ж. Ақбаев бір жыл ... ... тек ... ғана көп ... ... округтік адвокаттар алқасының мүшесі
болып орналасады. ... ... ... ... ... мен ... ... болу үшін Ж. Ақбаев қазіргі Жамбыл облысының Шу
ауданындағы Новотроицкое селосына кетеді.
Ж. Ақбаевтың ... ... ... ... ... ... бұл жолы да
орындалмайды. 1930 жылғы 14 қыркүйекте ОГПУ жендеттері “контрреволюциялық
әрекеті” жөніндегі айып ... оны ... ... Бұл, бар ... ... бақыт пен бостандық тілегені болып ... ... ... ... ... басы ... Олардың біреулері
өлтірілді, біреулері Сібір лагерълеріне қамалды, біреулері Ресейдің меңіру
солтүстік аудандарына айдалды. ... ... ... екі рет 1922 және 1926 ... ... ... Ә. ... пен
М. Әуезов 1930 жылы тұтқындалып, олар екі жылдан қамауда болды. Міржақып
Дулатов 1928 жылы бас ... ... ... ... ... 1929 жылы ... 1931 жылы ... Халқымыздың даңқты
ұлдары Ахмет Байтұрсынов пен Мағжан Жұмабаев та кеңес түрмелерінің сұмдық
қапастарында қаза тапты.
Онсыз да ... ... ... ... қамауда большевик тергеушілердің
сан алуан азаптары мен ... ... ... ... тозаңында бір
жарым жыл болғаннан кейін, 1932 жылғы сәуір ... Ж. ... ... ... 58-10 және 59-3 ... бойынша айыпталып, 5 жыл мерзімге Воронеж
облысына жер аударылып жіберілді. Онымен берге Алаш ... ... ... ... ... те сол ... жер аударылды.
Солтүстік ылғал әрі салқын климаты жағдайында Ж. Ақбаевтың патшалық Ресей
түрмелері мен ... ... ... ... ... ... ... өлім халіне жеткенін білген түрмешілер рақым білдіріп,
1934 жылы оған ... үшін ... ... ... етті. Осында келген соң
бірсыпыра уақыт өткеннен кейін Ж. Ақбаев мәңгілікке көз жұмды. Оның қайтыс
болған күні – 1934 жылы 4 ... ... мен оның ... қанқұйлы жазалау
жылдарында кінәсіз қаза тапқан басқа да көптеген патриоттармен бірге Жақып
Ақбаев 1958 жылы ... ... ... бұл ... оның ... ... да хабарланбады. 1989 жылы “Қарағанды. Қарағанды облысы” деген
энциклопедиялық сөздікте және ... ... ... энциклопедиясының
төртінші томында осы жолдар авторының мақалалары жарық көргеннен кейін ... ... ... ... өмір бойы ... ... ... үлкен қызы
Аргуния Жақыпова республиканың Мемлекеттік қауіпсіздік ... ... ... осыдан кейін ғана, 1990 жылғы 7 ... ... ... С. К. ... ... ... мазмұндағы хат
жіберді: “Қазақ КСР Жоғарғы Сотының Қылмыстық істер жөніндегі сот ... ... 28 ... №22/015-н ұйғарымымен Қазақстандағы бұрынғы ОГПУ
Үгіттігінің Ақбаев Жақып жөніндегі 1932 ... 20 ... ... күші
жойылды және іс жүргізу қылмыс құрамының ... ... ... ... Ж. ... ақталғаннан кейін 32 жылдан кейін Мемлекеттік
қауіпсіздік комитеті азап ... ... ... қызына бұл жөнінде
хабарлауға, ақырында” уақыт тапты.
Ж. ... сан ... ... иесі болған. Ол қазақ арасынан шыққан ... ... ... ... ... білімі бар ғалым, қазақ
халқының тәуелсіздігі жолындағы қажырлы күрескер. Жақып Ақбаевтың ... ... ... ... ... ... орын ... тиіс.
Жақаңның өз кіндігінен Көмілмұрат (1910-1960), Кәмілшат ... ... ұл, ... ... Аспазия, Андромеда атты төрт қыз туады.
35
33
Көмілмұрат пен ... жас ... ... көп ... ... көп ... Сондықтан олар алаңсыз ғылыми ... ... ... ... ... қорқытып-үркіту, үздіксіз
тексеріс пен тергеуден әбден ығыр болған олар 1941 жылы ... ... бірі ... ... ... ... ... соң өмірінің
соңына дейін мұғалімдікпен айналысады.
Жақып Ақбаевтың қыздары әке ... ... ... ... ғылымға арнады.
Өмірдің қандай қиындықтарына болса мойымай қарсы тұра ... ... ... ... ... ... ... алдыңғы
қатарынан лайықты орын ала білді. Әсіресе, сіңілілеріне әке орнына әке, аға
орнына аға ретінде жол көрсетіп, ... су ... ... ... ... ... ... болғандығын атап айтқан жөн. Ол Орта Азия
мемлекеттік университетінің химия факультетін үздік ... 1961 ... ... кандидаты атағын алды. ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... меңгерушісі ретінде жемісті
еңбек етті. Наймания Қазақ педогогикалық институтын тәмәмдап, филиология
ғылымының кандидаты (1970), ... (1976) ... ... ... ... бітіріп, биология ғылымының кандидаты (1967)
атағын алды. Қазақтың алғашқы заңгер-ғалым қыздарының бірі ... ... әке ... ақтауға зор еңбек сіңірді. Осылайша Жақаңның төрт қызының
төртеуі де ... ... ... әке ... ... шығарып, абыройын
асырды.
Жақып Ақбаевтың тағдыры патша өкіметі жылдарында өз халықтарының ... ... ... ... полицияның қуғындауына ұшыраған, ал “Ұлы
Қазаннан” кейін өз үміттерінің жүзеге асуы орнына одан да ... ... ... ... ... ... ... салдарынан, өздері үшін патша
каторгасын лениндік-сталиндік ... ... ... ... ... тағдырларына ұқсас. Олардың орасан зор интеллектуалдық
мүмкіндігі, сарқылмас жұмыс қабілеті, асқан жоғары ... ... ... ... ... ... ... шықты, өйткені тоталитарлық құбыжыққа жеке
тұлғалар, ойшылдар – халықтың ар –ожданы ... ... ... ... ... оның ... күйе жағып, оны алуан түрлі ғайбаттаған ... ... жала ... ... ... ... әкімшілік
қудалауға ұшыратып, халықтың жарқын болашағы үшін ... ... ... ... бір 20-30 ... да нақ соны көруге болатын еді?
II-Тарау.
3 Ж. Ақбаевтың тарихи-саяси көзқарастары
II.1. Ж. Ақбаевтың қазақ мемлекеті мен ... ... болу ... жылғы 23 қаңтарда Семей мемлекеттік географиялық қоғамының жиналысында
Ж. Ақбаев қазақ ... шығу тегі ... ... ... ... ол ... ... аз жазылған көкейтесті мәселелерді кең
ауқымда қозғаған. Атап өтуге тұратын бірінші ... – оның ... ... тегі ... ... ... зерттеуі. Еңбектің екінші белгісі – осы
кезге дейін кесімді шешімін ... ... ... тән ... ... Ж. Ақбаев маңызы жағынан саяси-құқылық құбылыстарды ... ... ... былай деп жазады: “Тарих – халықтардың ... ... ... құқылық-саяси тағдыры туралы ғылым.
Халықтардың өмірінде кейде жекелеген данышпан тұлғалар ... ... ... рөл ... Бұл қағидалар белгілі бір тұжырымдама ... ... кем ... ... үш жайт бар. ... ... тарихи
– саяси ұйымының тарихы. Осыны ... ала ... Ж. ... қазақ
мемлекетінің пайда болу, қалыптасу, даму және ... ... ... ... ... ... Константин Багрянородный мен ақын
Фирдоуси айтқан “Косогтардың” тікелей ұрпақтары деп атап ... ... ... тарих сахнасына ХV ғасырда шыққан деп жазған.
Ж. Ақбаев М. Тынышбаевтың орыс, араб, француз, ағылшын сөздері мен басқа ... ... ... ... ... “қазақ” сөзінің мәнін іздестіру де
37
1
пайдасыз деген пікірмен келіседі. Айтар ... ... ... ... ... ... ... де іздестіруге болады және бұл сұрақтың жауабы
қазақ халқының ... ... ... ... ... ... пікірде.
М. Тынышбаев сияқты, Ж. Ақбаев та халық атауының шығу тарихына ... ... ... ... ... ... бір атау ... кезде пайда
болмайды. Өйткені халық әп-сәтте емес, ғасырлар, тіпті мыңдаған жылдар бойы
қалыптасады ғой. Бір кеңістікте ... ... ... жатқан
туыс тайпалардың белгілі бір объективті жағдайлардың салдарынан бірігуге
ұмтылатын ... ... ... да олардың мәдениетінің, тілінің, психикалық
құрылымының жақындығы маңызды рөл атқарады. Сөйтіп, ... ... ... ... ... мәдени фактордың маңызын атп көрсетуден Ж.
Ақбаев ... ... ... ... ... Бұл ... саяси-
құқылық құбылыстар шығуының психологиялық теориясын жақтаушы, өз ұстазы,
психологиялық құқық мектебінің ... ... бірі ... ... Ж. Ақбаев қазақ халқының ... ... ... ... атап ... отырады. Ж. Ақбаев М. Тынышбаевтың
“қазақ” ... ... ... ... ... Ол ... сөзін
мұқият талдау оның белгілі бір мәні мен мағынасы туралы тұжырымдар жасауға
мүмкіндік береді деп ... ... ... ... тарихи әдебиетте “қазақ” ... ... ... ... ... ... ... Бұған дәлелге
түрлі тарихи құжаттардан үзінділер келтірілді. Атап айтқанда, ... ... ұлы ... Василийге “өз қазақтарын соғысуға” жібермеуге уәде
беретінін жазған; өзбек ханы Ибақ 1000 ... және ... ... ... ... Орда ханы Ахметке шабуыл жасап, оны ... ... ... Ж. Ақбаев М. Тынышбаевтан алған. Келтірілген материалдар
негізінде Тынышбаев Керей мен Жәнібек хандығының ... ... деп ... ... жасайды. Ол былай тұрсын, Тынышбаев 15-16 ғасырларда
38
2
«қарапайым татарлар, Қазан, Қырым татарлары және басқалары әдетте казактар
деп аталған және олар ... ... ... - деп жазған Вельяминов-
Зерновпен келіседі. Вельяминов-Зерновтың айтқандарына М. ... ... ... ... Қырымның карапайым татарлары және басқалар»
өздерін ешқашан да ... деп атай ... Егер де олар ... атаса, бұл факт зерттеушіні сақ болуға тиіс етер еді. Өйткені
халық бір ғана ... ... ... басқа да әлеуметтік топтардан
тұрады ғой. Егер ... ... ... ... ... ... деп ... демек, бүкіл халық емес, ортақ белгіларі бар белгілі
бір ... ... сөз ... ... ... М. ... ... әрі
келтірілген мәліметтері белгілі бір қортынды жасауға сұранып-ақ тұр; ... ... ... ... жай ... туралы емес, атап айтқанда,
жауынгерлер, әскери сословие туралы болып ... Ол ... ... ... өзі ... ... ... туындамайтын қортынды жасайды.
Ол былай деп жазады:«Келтірілген анықтамаларда ... ... ... ... ... ... ... Алтын Орданың Қырым мен Кавказдан
Сібірге дейінгі барлық ... ... деп ... анық ... Ақбаев Вельяминов-Зерновтың, Тынышбаевтың және басқаларының
көзқарастарынан мүлде басқа, ... ... ... ... ... ... ... келтіре отырып, Ж. Ақбаев мынадай ... ... атап ... ... және атты ... ... ... Кавказда да ,Алтын ... да, ... да, ... ... да ... да ... да ... Басқаша айтқанда, тарихшы
М.Тынышбаевтың пайымдағанындай, халықтың өзі ... ... ... ... ... ... бөлімдері Қырым мен Кавказда, ... ... ... ... деп аталған». Оның үстіне, Ж.
Ақбаев »жай ғана атты әскер емес, қайта әскери ... деп ... ... ... нақты деректер келтіреді. Кейбір тарихшылар (Карамзин,
Семенов Тянь-Шанский және басқалар) черкестерді «казактар» деп ... ... ... ... Ж. ... «бұл арада казактардың ( яғни
қазақтардың.-М, Қ. –М.) ... ... ... ... ... ... барлық түркі халықтары мен тайпаларй ... ... ... пен ... ... ... табылады; олардың
арасынан басқа тайпалармен салыстырғанда «казактар» деп ... ... ... ... мүмкін» деген тұжырымға келеді.
Ж. Ақбаевтың пікірінше, Керей мен Жәнібекте атты әскер – ... ... Олар ... ... ... ... ... (арғын) өлріргені үшін өз жақтастарымен және таңдаулы атты
әскерлері – казактарымен бірге Өзбекстаннан ... ... онда ... егеменді Монғолстан мемлекетінің ұлысының) қорлығымен 1456
жылы Балқаш көлінің маңындағы ... ... ... ... құрды».
Ж. Ақбаевтың пікірінше, Кереймен және Жәнібекпен бірге «оларға жақын және
адал жауынгерлер ғана дала ... ... тар жол, ... ... өткен.
Соңғылары алғашқы туған жері – Отаны (Сарай ... ... ... ... да ... әр түрлі сезімдермен: ... ... ... ерлік сезімдерімен, сол кезде толассыз көшіп-
қонып жүретін қайсар да ... ... ... Орда ... ... ... мінез-дағдысымен өз хандарының ізіне еріп, бұрынғы ... ... ... өз ... деп ... ... баяндамасынан алынған жоғарыдағы үзіндіге мынадай екі
жағдай тән: 1. Жәнібекпен және Кереймен ... ... тек ... айтқанда, казактар деп аталғаны осыдан-ақ түсінікті кейінен нақ
Жәнібек пен ... ... ... жер жаңа ... ... ... ... Өте қызықтысы, біріншіден, осы бірлестіктің негізінен
қазақтар, яғни әскери ... ... ... ... ... ... ... да қолдағанына, алғаш рет болуы да мүмкін, ... ... ... де ... болғанымен, нақ осылайша түсіндірілмеген нақты
материалдар келтіреді. ... мен ... ... (дұрысырақ
айтқанда, вассалдық) хандығының ... ... ... ... ... ... соң бұл хандыққа Өзбек ұлысынан адамдар келе бастайды. 2. ... ... ... ... ... мен ... ... бір
жағынан, психологиялық теория тұрғысынан түсіндіреді. Бұл – жауынгер-
казактардың ... ... ... нормаларға бағынуынан көрінетін
«категориялық императивті»салт. Петражицкийдің психологиялық ... ... Ж. ... ... ... ... және Жәнібекпен
бірге тек жауынгерлер ғана келгенін нақ осы ... ... ... ... Ж. ... «категориялық императив»
ұғымымен шектелмейді, психологиялық фактор ... ... да ... ... Орда ... кеткенімен де, бір кезде құдіретті мемлекеттің
әскери тірегі болған казактар өздерін ... мен ... ... ... ... деп ... ... Ж. Ақбаевтың атап
көрсеткеніндей, Керей мен ... ... ... де «сол кезде
толассыз көшіп-қонып жүретін қайсар да қызба қанды Алтын Орда ... ... ... ... психологиялық негіз болған.
Жоғарыда атап өтілгендей, ... соң, ... ... ... ... ... ... тайпаларға жататын жай халық келіп қосыла бастаған.
Казактарға қосылған жай сословие адамдарды да ... деп ... Ж. ... да психологиялық тұрғыдан түсіндіреді. «Қарсылық білдіруші еріктілер»,
«еркін»,«қызба қанды» ... және ... ... «казак» есімімен
байланыстырылуы, - деп ... Ж. ... ... ... ... жаңа ұлыс ... ... деп атала бастағаны да әбден
түсінікті, ... ... ... халқы әскери адамдар мен казак
кавалериясынан ... ... ... ... мен Жәнібек хандығының әскери-саяси бірлестік ретінде
құрылғанына, оның ... ... ... ... топ ... қайта
қазақтардың әскери сословиесі болғанына тарихи әдебиетте Ж. Ақбаев бірінші
болып ... ... ... ... толық негізіміз бар. Тек белгілі бір уақыт
өткеннен ... осы ... ... ... ... жай ... келіп
қосылып, оның жер аумағының кеңеюіне қарай ол мемлекетке айналған да,
41
5
халқы қазақтар деп ... ... ... ол енді ... емес,
этникалық мән алды. Бұл үрдіске барлық ... ... ... ... ... Әлбетте, халықтың қалыптасу үрдісі бірнеше ұрпақ өмірі бойы
жүріп жатты. Әскери-саяси бірлестікті ... ... ... өзбектер
деп аталатын жай халық келіп қосыла бастағандықтан, бастапқыда оның ... деп ... Мұны ... ... ... Ол былай дейді: «Ол кезде Дешті Қыпшақта ... хан ... Ол ... ... ... көп ... Жәнібек хан мен Керей
хан одан Моғолстанға қашып келді. Моғолстан ханы ... ... ... ... ... шет ... ... табылатын Шу және Қозыбасы
өңірін берді. Сол жерге олар ... өмір ... ... ... ... өлгеннен кейін, өзбек ұлысы ыдырай бастады; онда ... ... Көп ... (оның бодандарының) Керей хан мен Жәнібек ханға көшіп
кетті, сөйтіп, олардың ... ... ... екі жүз ... ... Олар өзбек-қазақтар деп аталды. Қазақ сұлтандары сегіз жүз
сексенінші жылдан (б.з. 1465-1466 ж. – ... ... ете ... ... ... қалыптасқан жоқ, өйткені ол әскери
сословие ... ... ... ... ... қазақ хандығының
туу кезі туралы түрлі ... бар. А.П. ... ... ... ХV – ... шебінде құрылған деп жазды. С. К. Ибрагимов дербес мемлекеттің
түпкілікті құрылуын ХVI ғасырдың 30-40 ... ... және т.т. ... ... қазақ ұлысының негізі қалыптасқан. Ж. Ақбаев нақ осылай деп
дәлелдеді. Оның ... ... ... ... қазіргі
зерттеушілер де құптайды. «ХV ғасырдың ... ... ... ... ... ... да, Барақтың ұрпақтары – Жәнібек, ... ... ... ... ... атауы үшін қолданыла бастайды; ХVI ғасырда,
Шайбани хан ... ... ... бір ... ... ... Мауараннахрға көшіп
кеткеннен кейін, «қазақ» термині этникалық сипат ала бастайды».
42
6
Осы арқылы белгілі тарихшы-ғалым Кереймен және ... ... ... ... тобы ... ... сословие келді деген Ж.
Ақбаевтың идеясын жанама түрде құптайтын тәрізді. Ал халықтың ... ... ... мемлекетке айналуы барысында қалыптасқан.
Қазақ халқының қалыптасуы ... ... деп ... ... айырмашылығы, Ж. Ақбаев оны нысаналы қызметтің нәтижесі деп
санайды. Ж. ... ... ... ... ... ... Қасым
хан қалаған. Ол былай деп жазады: «Үш жүз бен қазақ ... ... да ... хан болғаны «қасқа жол» ... ал ... жол» ... ... ... ... ... жүрген «Қасым ханның қасқа жолы, Есім ханның ескі
жолы» деген әйгілі аңыздардан өзіндік ерекшелікпен ... ... беру ... ... жолды» халықтың неліктен Қасымхан есімімен
байланыстыратынын Ж. Ақбаевқа дейін ... да, ... ... ... ... да нақ осындай тұжырымға келді. Батыс Еуропа дербес
этникалық қауымдастық ретіндегі қазақтар ... нақ ... ... ... біз ... хан ... қабылдаған заңдарды Ж. Ақбаевтың құдай
заңы деп санағанын атап өтейік. Мұнда тарихи ... ... бір ... ... Қасым хан заңдарын жасаушылар сол ... ... ... ... ... сақтап қалғысы келген ежелге құқылық
ғұрыптарға сүйенген ... ... Ал ... ... ... ... көктен келіп түскенін көрсету керек болған. Қазақ халқы
тарихының ғұлама білгірі Ә. Х. ... ... деп ... «15ғ. – 16ғ.
Басында Бұхардың ишан-қазылары қазақ өлкесінде діни үгіт ... ... ... қалдырыңдар, ол көкке хан билік ететін. Ол Жошыдан тараған
сұлтандарды көп табынатын дінсіздіктің ісі, оның ... ... ... Ант бергенде көк соқсын деп айтпандар, құран соқсын деп,
43
7
құранды бастарына көтеріңдер», - деп үгіттейді».
Көшпелі халық шариғат нормаларын қабылдағысы келмей, ... ... жат ... ... ... тырысқан билеушілерге талай рет
қарсы шыққан. Жаңа этникалық қауымдастықтың қалыптасуы ... ... ... ... ... сай ... ... жинағын жасай білді.
Өзін дербес ұлыс деп ұғынған жаңа ... ... ... ... жаңа ... ... деп қабылдады.
Бұл құқық жүйесі бүкіл халқы бір қазақ ұлысы болған үш жүзге түгел
таралды. Қасым хан ... тағы бір ... міне ... ... ... та нақ ... ... Ол былай деп жазады: «Үш жүздің» ... оның ... ...... ... заң ... ... жоғарыда айтылғандардың бәрінен Ж. Ақбаевтың қазақ мемлекетінің
, халқының пайда болуы мен құқылық жүйесінің қалыптасу тарихын құқықтанушы-
ғалым ретінде өзінше ... ... ... ... Ж. ... ... ... Ақбаев қазақ қоғамының ежелгі кезден бергі мемлекеттік-құқылық
проблемаларын алғашқы зерттеушілердің бірі ... Оның ... ынта ... ... қазақ мемлекетінің пайда болу, ... ... ... ... ... ... қамтыды.
Ғылым үшін зерттеліп отырған тақырыптың өзекті, негізгі құбылысының мәнін
анықтаудың шешуші маңызы бар. ... ... ... үшін ... мәнін
зерттеу қажет; құқық деген не, әлеуметтік-саяси құбылыс ... ... бір ... ... ие ... ... ... дейін қазақ қоғамының мемлекеттік ұйымы, ғасырлар бойы
қалыптасып, дамытылған құқық ... ... Осы ... ішінде
мемлекеттіліктің өзін, оның құрылымын, ... ... ... ... ... және жұмыс істеу үрдісін сипаттайтын зор
нақтылы материал ... Ерте ... ... ... ... ... дәуірлердегі саяси оқиғаларды, әдет-ғұрыптарды, заңдарды,
дәстүрлерді ... көп ... ... ... ... бұл еңбектердің
көпшілігі әзірше беймәлім болып қалып ... ... ... ... мен құқығы проблемаларына ден қойған революцияға дейінгі ғалымдар
да қол жеткізе алмады. XVIII- ғасырдың аяғынан қазақ ... ... ... ... ғалымдарының негізінен өздері социологиялық
зерттеулер негізінде жинаған ... ... нақ осы ... ... ... ... халқының тарихын, қазақ қоғамының
ерекшелігін білмейтін, қазақ тілін, қазақтардың психологиясын ... ... Оның ... бұл ... ... халқы өміріндегі
бетбұрыс кезеңде, Ресейге қосылу нәтижесінде оның ... ... ... ... ... ... жүргізіледі. Қазақтың дағдылы құқығында
елеулі ... ... ... өмір сүріп келген құқылық әдет-ғұрыптарға,
өнеге-өсиеттерге консерватизм белгілері тән ... да, олар ... ... Сөз жоқ, ... дағдылы құқықтарын жинау, қорыту және зерттеу
жөнінде Ресей ғалымдары зор жұмыс істеді. Олар ... құық ... оң ... ... ... қазақтардың құқылық санасына ешқандай әсері
болған жоқ. Ал мұның себептері көп еді. Қазақ құқығы туралы еңбектер ... ... ... өте ... ... Ең ...... қоғамының
кез келген салада, соның ішінде құқық ... да ... ... үшін ... жағдай болмады. Заң ғылымымен аса көрнекті жалғыз-
жарым адамдар, онда да ара-тұра айналысып жүрді.
Қазақтың дағдылы құқығы жөнінде Ш.Ш. Уәлиханов ... бірі ... ... ... Ол ... ... проблемаларын кең тұрғыдан –
тарихи және өз ... ... ... Ол ... дағдылы
құқығын, мұсылман құқығын, Ресей заңдарын жақсы білген еді, ... ... ... ... ... жүйелерінің жақсы және теріс
белгілерін иланымды көрсетті. Қазақстан құқық ғылымы үшін Ш. ... ... ... оның ... ... мен ... жөнінде айтқан
пікірлерінің зор маңызы бар. Оның пікірінше, қазақ
45
9
құқығы ұзаққа созылған тарихи дамудың нәтижесі болып ... және ... ... ... ... Ол Қазақстан аумағында мекендеген
және кейіннен қазақ халқының құрамына монғолдардың шапқыншылығына дейін-ақ
қоысылып кеткен ... мен ... өз ... және ... ... ... тіпті Шыңғысханның өзі де жоя алмағанына кәміл сенген. «Сот
реформасы туралы жазбаларында» Ш. ... ... ... жүздеген, мүмкін,
мыңдаған жылдар бойы өмір сүріп келген дағдылы құқық нормалары» туралы
жазады. Бұл ... жүйе ... ... қоғам тіршілігі негізінде, ұзақ
кезең ішінде қалыптасуы мүмкін екендігін түсінген ұлы ғалымның ғажайып
болжамы еді. ... ол ... ... ... мемлекеттік ұйымдардың
ерте кезден бергі ... ... ... ... та, әдеби де
деректемелер ғылымда әлі мәлім емес болатын. Қазіргі кезде де бәрі ... емес және ... ... ене қойған жоқ. Бірақ қазірдің өзінде
белгілі деректемелер қазақтың көптеген дағдылы ... ... ... ... деп санауға негіз береді. Олар туралы Ж. Баласағұнидің дастанында, М.
Қашғаридің ... ... ... трактатында және басқа
шығармаларда көптеген мәліметтер ... ... ... ... ... өмір ... қазақ
ауыз әдебиетінде, ақындардың, жыршылардың және басқаларының туындыларында
көрініс ... ... ... « ... ... және ... ... кодексімен жинақталған, алғанда осы
жырлардың бәрі халықтың өткендегі тарихи деректерді толықтыруымызға және
олардың ... ... ... ... ... ... ... нанымдарын қандай қаз-қалпында сақтап қалғаны ... ... ... өзі ... жүргенде өсіп, тәрбиеленген, өзіне
неғұрлым таныс заң халық үшін жақсы ... ... ... құқығына Ш. Уәлихановтың көзқарастары мен идеяларын
қысқаша баяндап өту қажет деп таптық, ... – ол ... ... ... ... оның ... болуы мен қалыптасуының тарихи
46
10
жолын көрсетуге ұмтылған. Ал мұндай көзқарас қазақ құқығының ... ... ... кілті бола алады. Бұл қазақ ... және ... ... ... ... өзгерістерге байланысты қажет
болды. Х1Х ғасырдың басынан патша самодержавиесі қазақ қоғамына ... ... ... құжаттар қабылдай бастады, олар қазақтар өмірін
реттеуге көмектесіп келген құқылық әдет-ғұрыптар мен ... ... ... ... Ш. Уәлихановтың қазақ құқығы саласындағы ең
басты мәселелерге арналған ғылыми идеялары патша ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі Х1Х ғасырдың 60-70
жылдарындағы құқылық құжатардан көрініс тапты.
Ш. Уәлиханов қазақ құқығының бірқатар өзіндік ерекше белгілерін ... ... ... ... ... ... Жарты ғасырдан кейін бұл іске
енді кәсіби-заңгер Ж. Ақбаев өз үлесін қосуға тырысты. Ол көп ... ... ... ... көп ... емес, автордың қандай идеялар: ... ... ... идеялар айтуында. Ж Ақбаев қазақ құқығының
сипаттамасы ... ... рет ... бірегей идеялар ұсынды. Ж. Ақбаев
қазақ құқығы институттарын ... ... ... ... мен идеяларын қолдануға тырысқан бірінші және соңғы қазақ
құқықтанушысы болып табылады.
Ж. ... ... ... ... объективті құқық және субъективті құқық
ұғымын бірінші болып пайдаланды.
Объективті ... ... ... ... ... байланысты барлық
халықтарда тиісті ұғымдар пайда болады. Құқық ұғымын бейнелейтін ... ... ... ... ... ... ... түсінікке
байланысты. Бұған қазақ құқығының қалыптасу тарихы да ... ... ... ... ... болуының тарихи тым күрделі, оны әлі ешкім
зерттеген емес. Мұндай ұғымның бар екенін ... ... ... ... ... ... ХVI ... дейінгі мемлекеттерде өздерінің
құқық туралы түсініктері болған, ... олар ... ... ... ... ... емес еді. ҰҒА-ның корр. – мүшесі Ғ.
47
11
Сапарғалиевтің пікірінше, ертедегі түркілер «құқық» ... ... үшін ... ... ... ... сөзбен білдіріп, сол арқылы заңның мәнін атап
көрсеткен. Бұл термин объективті құқық ұғымын да , жеке заң ... ... Осы ... ... сөзі ... ... ... Ж.
Баласағұнидің дастанында, М. Қашқаридің ... ... ... ... және ... шығармаларда кездеседі. Қазіргі түрік тілінде
«төре» ереже, қағида дегенді білдіреді. Бұл термин қазіргі венгр ... ... ... ... қазақ тілінде «төруден» туындаған:
«төре», «төрелік», «төрағасы», ... ... ... ... ... бұл ... ... қазір құқық сипаттамасына
жатпайды. Қазақ ... ... ... ... кем ... XVI ғасырдан
бастап, тегінде, «төруң» терминін объективті құқық ұығымн ... ... ... Қара ... ... тұрып, католик дінін
қабылдаған қыпшақтар ғана ежелгі ұғымын ... ... мұны ... жазылып, XVI ғасырда басып шығарылған «Төре бітігі» (Заңдар
жинағы) дәлелдейді.
Түркі тілдес тайпалар(ұлыстар) Х-Х1 ... ... ... ... да ... ... ... қолдана бастаған. Солардың ішінде
құқылық ұғымын ... ... ... ... ... ... болды. Алайда түркі тілдес халықтарда «хұқық» сол ... жоқ. Бұл ұғым ... ... ... ... ... ... туралы мәліметтер бар түркі тілдес
әдебиетінің бәрі дәлелдейді. «Құқық» термині орта ... ... ... ... ... «Құтты білік» дастанында субъективті құқық ұғымында
қолданылған.
Түпнұсқандан екі жол келтірейік:
1560. һәқіппі отәунмәdim mәnin,
1560. Bayat oқ ofәsun заnin, ... ... ... ... ... жай ... енді ... өзі қайтарар».
48
12
Бұл арада қызықтысы, «хұқ» терминінің субъективті құқық мағынасында
қолданылуы ғана емес, ... ... бұл ... ... да ... Ол
түрік тілі фонетикасының ерекшеліктеріне бейімделген. Шынына ... ... ... да , айту да өте қиын, «хақ» әлдеқайда ... ... ... ... Бұл араб ... ... термин қазақ
тіліне әуел бастан осылай сіңісіп кетті. Бірақ арабтың құқық ұғымы – ... ... ... ... ... ұғымын алмастыра алмады.
Барлық айтылғандардың қарастырылып отырған проблема тікелей ... бар. ... ... ... объективті құқық ұғымы туралы айта келіп, түркі
тілдес халықтардың құқылық ... ... ... ... да, арабтардан
алынған «хұқық» ұғымын да ғасырдың өзінде –ақ Орта Азиядағы түркі ... ... ... ... негізге алып жауап қайтаруға болады.
Екінші сұраққа ... ... ... ... ... өмір сүрген
кезеңде де, қазақ мемлекеттегі пайда болған кезде де ... ... ... қабылданған жоқ. Бірақ өзінің әлеуметтік мәніне сәйкес келетін
құқылық жүйесі ... ... ... ... ... ... өмір сүре ... Объективті құқықтың қалыптасу мен
құқылық нормалар жүйесі ретінде өмір сүруін, сөз жоқ, ... ... ... бір ... ... ... Одан әрі ... жалпы
құқық ұғымы қазақ халқының құқылық санасына жайлап қалыптасып, белгілі бір
ұғымдық рәсімге ие болды. Сонан соң бұл ұғым ... ... ... ... ... күштеп таңылған жоқ. Ол қоғамдық қатынастарды
жалпы қоғамның және жеке алғанда ... ... ... ... ... отыратын мемлекеттік нұсқаулардың әділетті, дұрыс сипаты
туралы табиғи ... ... ... ... ... ... ... ұстанған қазақтардың құқықты қоғамдық өмірді дұрыс жолға
салатын құрал деп білгені табиғи нәрсе болатын. ... ... ... объективті құқытың «Ақ жол» деп қабылданғаны ... ... ... жауап қайтаруға салмақты негіздер бар. Қазақтарда «жол» ... ... ... қолданылады. Қазақ
49
13
тілінің түсіндірме сөздігіне жүгінейік, онда «жол» сөзіне ... ... Өз ... ... келтіріп өтейік.
1. Алға ұстаған бағыт, бағдар, «Қазақ» газеті төңкерісшіл жол ұстады, халық
мүддесін қорғады. Ойы ... жолы да ... ... ... ... сый, сыйлық.
3. Ақ жол. Қалың ел құдайына ... ... ... ақ жол ... отын ... Ата ... Ежелден келе жатқан дәстүр. Ата жолын бұзғанды тыйсаң, әуелі
өзіңді тый.
5. Жол бастады. Жолға шыққанда жолды ... ... жол ... ... ... ... қойды. Тәртіпке келтірді, жүйеге түсірді.
7. Жолға салды. ... қою, ... ... жолдан азар ма, ниеті жақсы
болған соң. Анты бар: ... ... ... Ел ... ... ... ... Жолдан жығылмау. Дәстүрлі, салты жақсы білу, ұстау.
9. Жол көрген. Көпті көрген.
10. Жол ... Жөн ... ... ... ... Жол ... ... нұсқау, жөн сілтеу.
12. Қасқа жол. Анық, айқын, түзу жол.
13. Оң жол. Дұрыс бағыт.
14. Сара жол. ... ... ... ... І. ... ... әділ, адал жол» деп түсіндіреді.
Айтылғандардың бәрі «жол» көшпелі салт жағдайында өмір сүрген қазақ халқы
психологиясының ... сай ... ... ... ... ... шын ... білдірген терминнің нақ өзі. «Ақ жол», «Ата жолы» арқылы
жалпы объективті құқық ұшымын білдіре отырып, ... ... ... ... жүйесінің ерекшеліктерін көрсетті. Біріншіден, қазақ құқығының
аса маңызды қайнары ұрпақтан ұрпаққа ... ... ... ... құқық (ақ жол) әдет-ғұрып, кәде ретінде ... ... ... ... тағы бір ... ... (сот) ... – үлгісі
болды. Бұл «жол көрсету», істің түйінін шешудің «жолын тауып ... ... ... Сот үлгісінің қазақ құқығы дамуында ерекше маңызы
болды. Үшіншіден, мемлекеттік анықтамалар да қазақ ... даму ... Бұл ... ... «жолға қою», « жолға салу» сияқты ұғымдардан көрінді.
Мысалы, «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы». ... ... «Ақ жол» ... ... ... ... ... құқық ұғымын
бейнелейді. Ж. Ақбаев бұл айтылғандардың бәрін түсініп қана қойған жоқ, бұл
оның өз ... ... ... терең білетіндігін дәлелдейді,
сонымен қатар ол ұлттық құқылық санаға сай келетін құқық анықтамасын ... ...... да ... Ж. ... құқық ұғымын білдірудің
аталған үш әдісімен қатар құқық ұғымын білдіретін төртінші әдісі де ... ... ол ... ... сөз деп ... ... ... кәдімгі
жүретін «жол» мағынасында қолданылған, ал ... соң бұл сөз ... да ... бастаған, демек, қырғыздар «жол» сөзіне екі жақты
мағына беріп, бұл сөзбен кәдімгі ... да, ... да ... ... құқық ұғымын білдіру үшін қырғыздар, басқа да халықтар сияқты,
материалдық дүниеден алынған сөзді ... ... ... орыс ... французша droit сөзі де «оң» (оң жақ) деген сөзден шыққан.
Құқыққа Ж. Ақбаев берген анықтамаға тән жәйттер мен оның ... ... ... Ж. ... қазақтардың құқыты «жол» деген термин арқылы, яғни
қоғамдық қатынастарды реттейтін, ... ... ... түскен
жағдайда олардың арасындағы проблемаларды шешудің көрсеткіші болатын құрал
ретінде түсінгеніне күмән ... жоқ. Бұл ... өте ... бір ... ... керек. Құқықты «жол» (даңғыл жол) деп сипаттай келіп, ... мұны оның ... ... ... деп ... Бұл ... немесе
құқық табиғатын жете түсінбегендік емес. Біздің пікірімізше, Ж. Ақбаев
51
15
қазақ құқығын ол шын ... ... ... сол күйінде түсінген.
Мемлекеттіліктің дамымағандығы, мемлекеттік ... ... ... бір ... ... ... ... оның
салаларға бөлінбегендігі және жүйеленбегендігі салдарынан қазақ құқығында
күштеу ... ... ... еді. Бұл ... ... үшін жаза, күш қолдану көзделмегенін білдірмейді. Жаза қолдану да
көздеді, күштеу де болды. Бірақ мұның бәрі ... ... ... ... ... ... кеткен» сияқты болатын. Ал біздің
пікірімізше, құқық бұзушылық үшін жаза ... ... ... ... ... Ол құқық ұғымының сыртында қалған. Әйтпесе,
қазақтардың ... ... тек бір ... ... ... «Ақ ... ... неліктен екенін түсіндіру қиын.
Екінші. Ж. Ақбаев өз анықтамасында құқық ұғымының ... ... ... атап ... Бұл ... Ж. ... қандай да бір ұғым
ойлану үрдісінің ... ... ... ... ғылыми теорияға сүйенеді.
Құқық сияқты күрделі құбылыс терең ғылыми зертеулердің нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... Екі жағдайда да құқық туралы түсініктер белсенді және қорытушы
психикалық қызметтің қорытындысы болып ... ... ... ... тар ... таптық көзқарасты қабылдамайды,
ал ол ХХ ғасырдың бас ... заң ... орын ала ... еді. ... ... ... құқығы бүкіл халықтың еркін білдіреді, өйткені
халық психологиясы жалпы алғанда оны әділетті, дұрыс құбылыс деп ... әділ ... ... табыну мен қарау билерді сынау сияқты ғажайып
құбылысты осымен түсіндіруге ... ... Екі ... да ... ... нормалардың әділдігіне сенген.
Төртінші. Ақырында, Ж. Ақбаев «жол» термині «материалдық дүниеден» ... оның ... тек ... ... ғана ... белгісі емес деп дұрыс
ескерткен. Орыс және француз құқығында да солай болған. Басқаша
айтқанда, Ж. ... ... ... ... қалыптасуының объективті
52
16
заңдылығы оның материалдық өмір жағдайларына байланысты екенін атап
көрсетеді.
Ж. ... ... ... ... тұжырымдалуымен шектелмейді. Ол құқық
(«жол») ұғымын әдет (обычай) ұғымынан шектеу ... ... ... ... ... ... бұл мәселеде де Ж. Ақбаев салиқалы пікірге келген.
Ол «қырғыздардағы азаматтық hadat, hadlet - араб ... деп ... ... ... да, ... ... ... «хұқ» ұғымын, тегінде, Х-Х1
ғасырларда болар, арабтардан алған, қалай ... де ол Ж. ... ... мен М. Қашғариде кеңінен пайдаланады және ... ... өмір ... ... ... құқықты қоғамдық өмірді дұрыс
жолға салатын құрал деп ... ... жай ғана ... ... Жоғарыда атап өткеніміздей, «құқық» ұғымы «төртеу» терминімен
білдірілген. Ал ежелгі түрік тілінде «әдет-ғұрып» ... және ... деп ... ... ... ... ... М. Қашғаридың сөзідігінде
кездеседі. Уақыт өте келе, «өргәйүк» «әдет-ғұрып» ұғымы ... ... ... бірақ нақ сол мағынасында сақталып қалған, ал оны ... ... ... жай ғана ... ... ... (әдет) ұғымы толық құқылық мәнге ие болған жоқ және ... ... мен ... өз ... ... «ғадетке»
неғұрлым адамгершілік мазмұн берген. Бұл ұғым, біріншіден, халықтың әдет-
ғұрыпты мағынасында ... ... да әдет ... ... ... ... ретінде қолданыла бастаған.
Айтылғандардың бәрінен қандай қорытынды шығады? Ж. ... ... оның ... ... ... ... жүйесін әдет
немесе әдеттегі құқық (дағдалы құқық ) деп атамағанмен деген қорытындының
туындауы қисынды. Қазақтардың өз құқығын ... деп атай ... ... таза құқылық құбылыс деп қабылдамайтындығынан ғана емес, сонымен
қатар құқылық нормалар
53
17
жинағының әрқашанда аса көрнекті ... ... ... ... да ... ... ... ханның қасқа жолы»,
«Есім ханның ескі жолы», «Тәуке ... жеті ... ... ... 1917 ... дейін болған құқықты «қазақтың дағдылы құқығы» деп
емес, қайта «қазақ құқығы» деп атау ... және ... ... дұрыс
болады. Қазақ құқығының бұлай аталуы құқылық әдет-ғұрыптың да, сондай-ақ
кейбір реттерде (аса ... ... ... би (сот) ... ... мән ... би шешімлерінің де маңызын ешбір ... ... ... ... ... көп ... ... авторларының белгісіз емес,
қайта олардың болғанын атап көрсетеді, ... ... ... тән. ... ... Ж. ... ... құқығын
анықтауға сіңірген ғылыми еңбегін атап өте келіп, сонымен бірге оның ... ... ... бәрімен бірдей келісуге бола қоймады. ... ... ... ... пікірімізше, өмір шындығына сай
келмейді немесе кем дегенде, даулы ... ... 1927 жылы ... ... шығу тегі туралы тақырыптағы баяндаманың тезистерінде» Ж.
Ақбаев ... ... ... ... «ақ жол» ... қазақ құқығын түсіну үшін
түйінді терминдердің этимологиясын анықтауға әрекет жасады. «Ақ» ... ... ... Ж. ... ... деп ... ... тілінде «Х»
әрпі жоқ, ал арабтың «хақ» деген ... ... «Ақ» ... ... де, бұл сөз қазақтарда азаматтық құқық алған».
Шынында да, «Хақ» термині арабтардан алынған. Көпше түрінде «хұқұқ» болып
айтылатын ... ... ... ... ... ... білдіреді. Ол
түркі халықтардың тілдерінде Х1 ... тез ... Оны Ж. ... ... Оның ...... ... «құтты білікте» «хақ»
жиі қолданылады. Аталған дастаннан ... ... ... Онда ... ... құқық ұғымын білдіру үшін қолданылған.
5579. Бұқарада үш хақың бар сенің де, Құлағыңа құй оларды тегінде:
5580. ... ... ... Не болса да тез тындырсын
54
18
барлығын.
5581. Екіншісі, қазына хакын жемесін, Ей колы ... дәл ... ... Өтер болсаң, сен өзіңнің хақыңды, Олар да өтер қарызынды ақынды.
«Хақ» термині одан кейін де субъективті құық ... ... ... ... пен құдайды білдіру үшін пайдаланылған. Сонымен ... ... ... ... ... ұшыраған. Өз мәнінде қала отырып
және түркі халықтардың құқылық санасына еніп, ... ... «Ақ» ... ... ... сөзі ... егіздің сыңарын тапқан. Ал бұл сөздің
қазіргі кезде де оның мың жыл бұрын болған ... ... ... ... жоқ. ... ... ... (Х111 ғ.) жүгінейік, онда латын
сөздерінің түрік тіліндегі мәні ... ... ... ... түстер (рең)
albun ac ... chara ... coc ... sari ... «Ас» (Ақ) сөзінің түсті білдіруінен басқа мәні бар. Тазалықты,
ақтықты білдіретін «ақ» сөзі ... ... ... ... ... ... ... ақихат, шындық мағынасына ие болған. Ж.
Ақбаевтың «ақ» сөзінің құқылық мәнін негіздеуден ... ... ... өте ... ... ... оның ... «хақ» сөзін «ақ» деп өзгерткен
деген пікірмен келісу қиын. Қазақтар ертедегі ... бері ... ... ... сөзін оның өз мағынасында қолданып келді.
Жоғарыда атап атілгеніндей, қазақ ... ... хан ... кезінде
орныққан құқылық жүйені халық «Қасым ханның ... ... деп ... ... «қасқа» сөзіне «бастың қасқасы, жарық, шырақ, ай» деген ... ... жол» ... қос ... Ж. Ақбаев: «Қасқа жол – Айдың
(құдайдың) құқығы немесе заңы, қасиетті құқық», - деп түсіндіреді. ... ... ... ... ... - Қасым хан кезіндегі басты заң. Ж.
Ақбаевтың осы ... ... ... Ж. Ақбаевтың «қасқа» сөзі
мәндерінің бірі – ай деп санайтыны «ай ... «ай ... ... ... ... аңғартуы болар. Әйтпесе қазақтар «айды»
ешқашан «қасқа» деп атаған емес. Ал сонымен бірге ... жол» ... қос ... да ... нормалар жүйесі (жиынтығы) ретіндегі құқық туралы
халықтық ұғымды білдірген. Ж. ... ... жол» - ... ... ... ... ... Мұнда асыра айтқандық жоқ. Егер халық
құқықты ... ... деп ... ... ол ... үшін ... Бірақ Ж. Ақбаевтың «қасқа ... да «ай ... ... ... ... бола қоймас. «Қасым ханның қасқа ... ... ... құдай заңы» болатыны неліктен? «Бұл арада мәселе, - деп жазады Ж.
Ақбаев, - жазылып қойған заңдар немесе ... ... ... ... құқық
– айдан – құдайдан келген көк заңы туралы проблема айтылып ... ... ... ... және үш ... ... «үш жүз» ... немесе қазақтың «үш жүзі» одағының құрылуы ... заң, ...... ... ... заң ... естен кетпес әрі тарихи, ... ...... ... заң ... ... ... кейбір қызықты және онша айқын емес жайлар бар.
Біріншіден, Ж. Ақбаев қазақ қоғамының ... ... ... ... деп
санайды. Басқаша айтқанда, олар «құдайдан - айдан» берілген. Белгілі бір
дәрежеде Ж. ... ... ... Көптеген құқылық нормалар би үлгісінің
(өсиетінің) нәтижесі ретінде, сөз жоқ, жазылмаған болатын. Сонымен ... ... ... ... ... ... шығарудың негізі бола
қоймас. Мысалы, ХVI ғасырда «Төру ... яғни ... ... ... ... заң болды, оны әлі де ... ... ... Ж.
Ақбаевтың құқық, заңдар қазақтарға Көктен берілген деген пайымдаудың тарихи
түсіндірмесі бар. Ертедегі түріктер, қазақтардың ... ... ... ... ... ... ... Орхон-Енесей
ескерткішінде Тоныкөктің құрметіне мынадай жазба бар: «турк
56
20
будун қанын ... ... ... ... анча ... ... кақ
бердім - өз ханы болмаған түрік халқы табгачтардан бөлініп шығып, өз ханы
болды… Көк міне ... ... деп ... ... «Мен саған хан бердім». »
Демек, ... және ... ... ... ... ... ғасырлар
қойнауынан келе жатқан түсінік Ж. Ақбаевтың пайымдауларынан көрініс тапқан.
Ж. Ақбаев пікірлерінде халықтың өзінің құқылық жүйесі туралы, заңдар ... ... ... ... ... адамдар жасайтын болғанымен, Ж.
Ақбаевты құқықты құдайдай көрді деп ... бола ... ... ... ... ол ... ... тұрмыс жағдайларымен байланысын
көрсетті. Сонымен бірге Көк пен Айды ... ... ... ... Көкке – тәңірге табынған, бірақ Айға, осы бір ... ... зор ... ... Сондықтан Айды ең жоғары сезімдерін
білдіру үшін пайдаланған және ерлерге де, әйелдерге де соның атын ... Ж. ... ... «Құтты біліктің» атақты кейіпкері -
«Айтолды». Ал әйелдердің есімдері - ... ... ... ... қазақтардың неке құқықтары мәселесі жөнінде бірқатар бағалы
идеялар айтқан. Қазақтардың неке ... ... ... ... ... қарай
қазақ ғалымдарының да, орыс ғалымдарының да қазақтардың отбасы-неке құқығы
туралы заң әдебиеті бай ... ... ... ... ... ... ... қарады. Олар құда түсу, тойға
әзірлену ғұрпын, оның өткізілуін сипаттады, бұл ... ... ... баға ... Ж. ... неке ... кейбір
түйінді мәселелерін құқылық тұрғыдан қарастырады. Бұл ... ол ... ... ... ... ... жасайды.
Жазу-сызуы бар халықтарда, әдетте, некеге тұру үшін жазбаша шарт жасалады.
Ал қазақтар шарт ... неке ... діни ... ... те ... ... ауызша неке шартының өзіндік ерекше
нысандары ... оның ... ... ... ... ... Ж. ... былай деп жазады:«Қырғыздарда алғашқы неке шарты
«қарғыбау» деп аталатын тартулармен ... Көп ... 1 ... ... ... тұратын бұл тартуды күйеудің ата-анасы жасайды. «Қарғыбау» сөзі:
а) «бау» - жіп ... ... ... ... ... ... бау» тарту бір кезде қалыңдық пен қүйеудің ата-аналары арасында
заңдық қатынастардың және мәңгілік ... ... ... ... қызметін атқарған. «Қарғы бау» тарту беріліп, алынғаннан ... ... ... ... ... ... иттер сияқты байланып,
маталған болды».
Ж. Ақбаев қазақтарда неке шарты бір-бірімен дәйегі де қисынды ... ... ... ... ... ... ... бірінші рет
түсініп, көрсете білді. Неке шарты пайда болуы ... факт ... ... ... байланысты. Ж. Ақбаев «қарғы баудың»бір кезде заңды
қатынастардың пайда болуына жәрдемдескен фактор ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың басына қарай-ақ «қарғы баудың» бұрын
болғанындай құдіретті заңды мәні болмаса керек. Сондықтан ол ... ... ... онысын жоғалтқан. Мұндай пайымдаудың кейбір негіздері бар.
«Қазақ тілінің түсіндірме ... ... ... бір мағынасы туралы
былай делінген:
«Құдаласқан адамның ... ... ... ... ... ... ... «қарғы бауға» заң жүзінде мүлде ешқандай мән
бермейді, ... оны ... деп ... ... ... ... М. ... деректі хикаясына сілтеме жасалады: «Қоқыш, Сәрсен, Жарасбай
болып ақылдасып, Бәйтен аулына ... бау мен ... ... ... қосып,
қарбытып бір-ақ беріп жіберген».
Ж. Ақбаев «қарғы бау» мәнін түсінуге ғалым ретінде қарайды. ... бұл ... неке ... ... үшін оның элементтерінің бастапқы
мағынасының маңызы бар. Тіпті «қарғы ... ... ... ... өзінде де ол, дегенмен, неке шартын жасауға бағытталған
алғашқы ... ... одан әрі өмір сүре ... ... отбасы мен некеге байланысты мәселелерін терең ... Х. ... ... дейді: «…Қарғы бауы алынған қыз бұдан ... ... ... боп есептеледі». Неке шартын одан да күшейте
түсетін екінші салт «құйрық-бауыр» тағамын дайындап, оны қалыңдық пен ... (екі жақ ... жеуі ... ... ... ... ... жасалуы «құйрық-бауыр»асын жеумен ресімделген ... ... ... ... бұл шарт ... ... ... бар
және шын мәнінде неке-шарт қатынастарының пайда болып, қалыңдық пен
күйеудің ... ... ... ... ... мен ... «құйрық-бауыр» жеу неке шартының ... ... мәні ... ... ... екінші факт болып табылады.
«Жақындық туыстығын ... ... ... - деп жазады Х. Арғынбаев, -
«құйрық- бауыр жескен құда едік» дейтін. Ал ... ... мәні не? ... бұл – екі ... бауырласып, туыс болғанын көрсету белгісі. Құда
болған екі жақтың бірі ... бата ... би ... ... ... ... ... құйрық-бауыр жесіп пе едіңдер?» - деп сұраудың ... ... ... әдет ... дәлелдейді. Екі жағы құйрық-бауыр
жегендерін мойындаса, билер бата бұзған жағына дереу айып кесетін».
Ж. Ақбаев қазақтарда неке шартын ... заң ... ... қана қойған жоқ. Ол неке шарты қатынастарының субъектілері құқылық
жағдайының ерекшеліктеріне ... ... Неке ... ... көтеріп, үй
болғысы келген әйел мен еркек арасында ... Неке ... бір ... ... ... және ... ... күйеудің
ата-анасы болатын. Сондықтан, Ж. Ақбаевтың дұрыс атап өткеніндей, неке
шартын жасасу ... ... пен ... ... арасында толып
жатқан құқықтар мен міндеттер пайда болады.Бұл құқықтар мен міндеттерді ол
егжей-тегжейлі ... ... ... ... мен ... ... Бұл ... Ж. Ақбаев құқықтың шығу тегі мен мәнінің сол
кезде Ресейдің кең таралған ... ... ... ... «құйрық-бауыр» жесу жолымен жасалатын неке шартының психологиялық
мағынасы адам ... қан ... мүше – ... ... ... ... ... мен апа –қарындастарын ежелден «бауырым» деп
атаған. «Бауыр» жесуден ... - деп ... Ж. ... - ... күйеудің ата-аналары туған аға-інілер мен апа-қарындастар сияқты
туыстасып кетуге тиіс ... ... ... қалыңдық пен күйеудің ата –аналары адамгершілік-құқылық
жағынан бірігеді және олар бір-бірі жөнінде өздерінің барлық ... ... ... етуге тиіс. Олар – қалыңдық пен күйеудің ... ... ... ... бойы туыстарға айналған. Неке шартынан
туындаған бұл құқылық дәстүрдің тым еретеден келе ... және ... ... өз ... ... үшін ... зор маңызы
болғанын айта кеткен жөн. Бұл жөнінде ... ... бар: «Қыз ... ... ... мің йыл ... ... сақынч
сағынұрлар» - «Қыз беріп, келін түсіріп, олар мың жылға және он мың күнге
(бәрін) ойластырады». Демек, ... неке ... ... тұрғысынан ғана
емес, психологиялық теория тұрғысынан да ... ... бар ... ... Ж. ... келтірген «күйеу жүз жылдық, құда мың ... ... ... ... ... адамдардың туыстық топқа
бірігуіндегі, жақындасуындағы неке одағының мәні ... ... ... ... ... сахнаға тікелей неке қатынастарының
субъектілері ретінде күйеу мен қалыңдық шығады. Бірақ ... ... ... ендігі жерде адамгершілік жағынан да, ... ... да ... жоқ, ... ... ... ... психологиялық жағынан
маңызды жайт болмайтын бірқатар кедергілерден өтуге тиіс. Біздің пікірімзше
Ж. Ақбаевтың оларды психологиялық құбылыс ретінде ... ... ... ... ... рудан, қыз алып қашқысы келетін жау сияқты қабылданады.
Ру мүшелері оған қарсылық көрсетеді, күйеудің серіктері мен ... ... ... ... ... мен оның достары психологиялық жағынан жеңіліс тауып, тарту-
таралғының көмегімен жеңіс ... ... ... ... Тек содан ған
қалыңдықтың туыстары ... ... ... ... ... ... ... соң, күйеу мен оның достары басқа кедергіге –
қартаң әйелдерге тап ... , олар ... ... ... ... ата-анасы үйіне өздерін «ит ырылдатар» деп аталатын тарту-
таралғымен риза қылғанша жібермейді. Осы ... ... ... Ж. ... деп ... «Бұл ... психологиялық мағынасы мынада: бір
кездерде әрбір қожайынның үйінде бірнеше қабаған ит болып, олар ... ... киіз үйге ... ... ... ... үріп,
ырылдап жиі ұстап беретін ұстап беретін ... Киіз үйге кіру үшін ... ... ... ... сыйлық беріп, аузын алу керек еді.
әйтпесе, Шақырусыз келгендер қырғыз малының күзетшісі… иттермен ... ... ... ... ... отбасы құқығын зерттеутін қорыта келіп, Ж. Ақбаев қазақтардың неке
құқығына байланысты әрт түрлі ... өз ... ... ... қалдықтары бейнелейді, мұның өзі антрополог Тейлордың ... ... ... ... әсер ... ... ... туралы» тұжырымдамасының дұрыстығын растайды деп атап
көрсетеді.
25
Қорытынды.
Кез келген мемлекеттің тарихы сол ... ... ... ... ... ... өзектес келеді. Ал саяси күрестің нәтижелі болып,
алға ... ... ... ... оны басқарған қайтаркерлердің еңбегі
мен басшылыққа алған саяси және құқықтық ... ... Осы ... келгенде демократиялық, зайырлы, құқықтық және
әлеуметтік ... ... ұлы ... ... ... ... Республикасының тұтас тарихын жасау үшін оның мемлекеттілігінің
қайнар ... әр ... ... ... ... қалың бұқараның
басым көпшілігін өз соңына ерте ... ... ... күштерді,
қозағлыстарды
біртұтас Алаш қозғалысына ұластырып, ұлттық-демократиялық бағыттағы ... ... ... үлгідегі Алашорда үкіметін құрып, соның
нәтижесінде Алаш автономиясын жариялаған Алаш қайраткерлерінің өмірін және
олардың саяси, құқықтық ... ... ... ... ... еңбегімізде Х1Х ғасырдың соңында Ресейдің аса ірі ... ... ... ... ... ... кейін саяси күреске белсене
қатысқан, біртіндеп оның қазақ ... ... ... айналған қазақ
зиялыларының Алаш қозғалысы төңірегіне топтасуы, сол ... ... ... мен оның ... басты кезеңдеріне жан-жақты баға
берілді. Алаш партиясының негізгі ұйымдастырушылары европалық білім алған
қазақ ... ... ... Ә. ... Ж. ... Х. ... халық арасынан шығып, қазақ даласында оқу-ағарту, әдебиет ... ... ... өрістеткен А. Байтұрсынов, М. Дулатов
сияқты халық қайраткерлерімен ортақ мақсат жолында ... және ... ... Алаш ... ... даласындағы бірден-бір жетекші саяси асыру
жолындағы іс-әрекетінің жиынтығы және оның ... ... ... ... ... ... жаласында қалыптасқан жаңа құқтық
доктринаны дүниеге әкелді.
62
26
Оны жасауға ұлт-азаттық қозғалыс ... Ә. ... ... ... алғашқы буыны, Ж. Ақбаев, Х. Досмұхамедов сияқты орта буын
өкілдері және 1917 ... ... ... ... ... ... 5-курстында оқып жүрген Ә. Ермеков сияқты жас буын өкілдері,
сондай-ақ ХХ ғасыр басында қазақ даласында шығармалары ... ... ... М. ... ... халқытың зиялы қауым өкілдері қатысты. Бұл
Алаш қозғалысы мен ... ... ... саяси және құқтық ілімін
жасауға қазақ халқының зиялы қауым өкілдерінің ... ... ... ... ... ... ... күш болғандығының айқын дәлелді болса
керек.
63
27
2 Пайдаланылған әдебиеттер ... ... Х. М., ... Л. Я. ... ... ... ... Алма-Ата: Ғылым, 1992
2. Амелин П.П. Интеллигенция и социялизм. Л.: Изд-во ЛГУ, 1970.
3. Асфендияров С. Д. История Казахстана (с древнейших ... ... Под. ред. ... А.С. ... ... Қазақ университеті,
1993.
4. Ахмедов Ғ. Алаш «Алаш» болғанда. Алматы: Жалын, 1996.
5. Әбжанов ... Ә. ... ... мен мәдениеті
туралы. Алматы, 1996.
6. Гуревич Л. Тоталитаризм против интеллигенции. ... ... ... ... К. А. Политическое развитие Казакстана в ХІХ- начале ХХ
веков. А., 1996.
8. Знаменский О. Н. ... ... ... ... Л., ... ... в начале ХХ века: ... ... ... ... ... ... Кул-Мұхаммедов М. А. Жакип Акпаев. ... ... ... ... ... М. Алаш ардагері. Ж. Ақбаевтың саяси-құқылық
көзқарастары. Алматы: Жеті жарғы, 1996.
12. Қозыбаев М.Қ. ... ... ... ... ... М. Алаш ... Алматы, 1995.
14. Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды. Алматы: Атамұра, 1993
15. Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. Алматы, ... ... Ш. Ю. ... ... ... ... и ... Алма-Ата: Наука, 1982.
64
1
2 Мерзімді басылымдардан
17. Ақиқат – ... ... ... ... ... ...... мектебі журналының екі айда бір шығатын
қосымшасы.
19. Қазақ ұлттық мемлекеттік ... ... ... ... ғылым академиясының «Хабаршысы».
21. Егемен Қазақстан - Ұлттық қоғамдық саяси газеті.
22. Жас Алаш-Ұлттық тәуелсіз қоғамдық саяси газет.
23. Ана-тілі 1990 ... ... тіл және ... ... ... Қазақ әдебиеті – Қазақстан жазушылар одағы органының газеті.
1
Студенттің дипломдық ... ... ... ... ... ... ... мен тарихи-
саяси көзқарастары”
Студенттің мамандығы – тарих.
Диплом жұмысының құрылымы екі тараудан, кіріспеден және
қорытындыдан тұрады.
Бірінші ... ... ... мен ...... ... ... заман талаптары тұрғысынан саралап, ол
туралы жанама түрде болса да ... ... ... ... ... ... саяси қайраткер ретінде
қалыптасуына және оның дүниетанымы, тарихи-саяси және құқықтық
көзқарасы ... ішкі ... ... ... ашып ... жұмысының материалдары жүйелі мазмұндалып, тараудан
тарауға біртұтас еңбек қалыптасқан.
Жұмыстың дерек көзі ретінде хрестоматия, ғылыми әдебиеттер,
интернет ... ... ... ... Ақбаевтың өмірі мен тарихи-саяси
көзқарастары” тақырыптағы дипломдық жұмысы ... ... ... ... ... ... жұмысы дәрежесіне лайық,
дипломдық жұмыс қойылған мақсатына жетті.
Дипломдық жұмысының тілі ... ... ... ... бағалаймыз.
Рецензия жазушының аты-жөні: Ғылыми дәрежесі және ... ... ... ... ... ... ... қолы, күні
Мамандар бөлімінің
бастығы

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
«Жүсіп – Зылиха» дастаны32 бет
Ақындық мектеп дәстүрі (Ж. Жақыпбаев шығармашылығы негізінде)83 бет
Санжар Асфендияров5 бет
XVI-XVIII ғасыр лингвистикасы. в.ф.гумбольдтың лингвистикалық көзқарастары12 бет
«Әл-Ғазалидің діни философиялық көзқарастары»90 бет
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары32 бет
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары жайлы30 бет
Абай мен Ыбырайдың ағартушылық ойлары мен оқу-білім мәселесі жөніндегі көзқарастары7 бет
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь