Орынбор - Ташкент темір жолы

Мазмұны

Кіріспе

I тарау. Орынбор.Ташкент темір жолының салынуы және оның тарихи алғы шарттары
& 1.1 Әскери отарлаудан . экономикалық отарлауға
& 1.2 Темір жол қатынасы . отарлық саясат жемісі

II тарау. Орынбор.Ташкент темір жолы саяси.әлеуметтік және экономикалық дамудың күретамыры
& 2.1 Темір жол құрылысы және жұмысшы
қозғалысының қалыптасуы
& 2.2 Темір жол бойындағы кәсіпорындардың
дамуы мен саяси күрес

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Тақырыптың өзектілігі. Тәуелсіздік алғаннан кейін өз тарихымызды қайта қарап, барымызды түгелдеп, бұрын жазылған тарихи мұрамызды қайта саралап, тарихымызды жаңа көзқараспен, яғни, тәуелсіз көзқараспен жазуға мүмкіндік алдық. Міне осы жағдайды пайдалана отырып, 2004 жылы Қазақстан темір жолына 100 жыл толуына байланысты, темір жолдың Қазақстан тарихына өзіндік ықпал жасағандығын біз тарихтан білеміз. Темір жол Қазақстанның әлеуметтік - саяси және экономикалық дамуына үлкен ықпал жасады. Темір жолдың мемлекетіміз үшін маңыздылығын елбасымыз Нүрсұлтан Әбішұлы Назарбаев 2004 жылы Астана қаласында Қазақстан темір жолына 100-жылдық мерейтойында сөйлеген сөзінде: «Қазақстан темір жолының ерекшелігі оның үлкен транзиттік мүмкіндіктерінде, ол Еуропа мен Азия елдерін жалғастырады және біз осы артықшылықтарды пайдалануымыз керек», - деп атап өтті. Сонымен қатар елбасымыз ұсынған «Қазақстан-2030» бағдарламасындағы 7 басымдықтардың бірі транзиттік жолдарды дамыту керек делінсе, соның ішінде осы темір жолды дамыту ерекше аталып өтелінеді[ 9.25 ].
Енді Қазақстан темір жолы даму тарихын Отан тарихында алатын орны қарастырылатын болса, XIX ғасырдың соңғы ширегі мен XX ғасырдың басында царизмнің отарлық саясаты өзінің шырқау шегіне жетті. Царизмнің үлкен аумақты отарлауы және тиімді басқару үшін, сонымен қатар өздеріне керекті шикізат көздерін игеріп, оның өнімдерін орталық Ресейге жеткізетін тиімді жол бұл темір жол болды. Бұған қоса ағылшындардың Ауғанстанды басып алуы. Ресейдің Орта Азиядағы геосаяси жағдайында қауіп төндіргендіктен, темір жол салу Ресей империалистері үшін ауадай қажет болды. Сондықтан XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Қазақстан мен Орта Азия территорияларында бірнеше стратегиялық маңызы бар: Сібір, Орта Азия, Орынбор-Ташкент темір жол желілері салынды. Бұл темір жол желілерінің ішінде Қазақстан үшін маңыздысы Орынбор-Ташкент темір жолы болды. Сондықтан Қазақстан темір жолының тарихи осы Орынбор-Ташкент темір жолының іске қосылуынан басталады.
1901 жылдың ерте көктемінде басталып, 1904 жылдың 1-сәуірінде іске қосылған Орынбор-Ташкент темір жолы Қазақстанның әлеуметтік-саяси және экономикалық өміріне елеулі өзгерістер әкелді. Темір жол саламыз деген желеумен Орталық Ресейдің мұжықтарды көшіріп әкелу одан сайын күшейе түсті. Сонымен қатар қазақтар байырғы заманнан көшіп-қонып жүрген жерлерін темір жол саламыз деп тартып алынды. Онсыз да ушығып түрған жер мәселесі одан сайын қиындай түсті. Бірақ Орынбор-Ташкент темір жолының құрылысы тек жаманшылық жақтары ғана болған жоқ, сонымен қатар тиімді және пайдалы жақтары болды. Ең алдымен темір жол құрылысы Қазақстандағы алғашқы жұмысшы кадрларын қалыптастырды. Сонымен бірге кедейленген қазақ шаруалары - жатақтар күн көру үшін осы темір жол құрылыстарына жалданып, өз күнін көрді. Бірақ олар көбінесе кесімді, уақытша немесе қара жұмыстарғы жолданды. Темір жол құрылыстарына жолданған қазақ шаруалары көбінесе көшпелі өмірден отырықшы өмірге көше бастады. Олар бірте-бірте отырықшылықпен, көпшілігі сол темір жолда тұрақты жұмыс істеді. Олар Қазақстанда алғашқы болып, 8 сағаттық жұмысқа өту үшін ереуілдерге шығып, өз талаптарын қойды. Сонымен қатар олар 1905-1906 жылдарындағы революция 1916-1917 жылдардағы оқиғаларға алғашқылардың бірі болып қатысты. Бұл оқиғалардан темір жол бойында тұратын халықтың әлеуметтік-саяси көзқарастарының терең екендігін байқауымызға болады.
Орынбор-Ташкент темір жолының іске қосылуымен қатар аймақтың экономикалық дамуының келбеті де өзгерді. Бұрын негізінен дәстүрлі шаруашылық дамыса, темір жол салынғаннан кейін негізінен шикізаттық шаруашылық қарқынды түрі дами бастады.
Бұл тақырып осы күнге шейін біздің елімізде аз зерттелген тақырыптардың бірі. Көптеген тарихшыларымыз темір жол құрылысының Қазақстанның экономикасының дамуының бір сатысы ғана етінде қарастырылып кетсе, ал кейбіреулері орыс империалистерінің отарлау құралы деп қарастырылып жүр. Ал Орынбор-Ташкент темір жолының құрылысы мен іске қосылуы қазақ халқының өмірінде қандай роль атқарғандығын әлі күнге дейін толыққанды зерттелмей жатыр. Сондықтан Орынбор-Ташкент темір жолының құрылысы мен іске қосылу тарихи отанымыздың тарихынан өзінің тиісті орнын алу керек.
Ғылыми маңыздылығы. Жұмыстың ғылыми маңыздылығы ретінде мына мәселелерді бөліп айтуға болады:
біріншіден, Орынбор - Ташкент темір жолы құрлысының тарихы Отандық тарихта дербес зерттелген жоқ. Еліміздің әлеуметтік - экономикалық және саяси дамуына зор ықпал жасаған бұл магистралдың тарихы Отан тарихының маңызды кезеңі ретінде қарастырылуы тиіс; екіншіден, Отандық тарихнамада осы тақырыпта жүргізілген зерттеу жұмыстары партиялық тұрғыда таптық көзқараста жазылды. Тәуелсіз тарихымыздың қалыптасуына байланысты Орынбор-Ташкент темір жолы және оған қатысты мәселелер жаңаша көзқараспен қайта зерттеуді қажет етеді.
Тақырыптың практикалық маңызы. Орта мектептерде және жоғарғы оқу орындарында «Қазақстан тарихы» курстарында Орынбор - Ташкент темір жолының тарихын жалпылама негізде қосалқы фактілер негізінде қарастырылады. Өйткені бұл тақырыпқа байланысты арнайы оқу әдістемелік көмекші құралы жоқ. Жұмысты «Қазақстан тарихы» пәнін оқытуда осы тақырыпқа байланысты дерек көзі ретінде пайдалануға болады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Бұл жұмысты жазу үстінде Қазақстан тарихына елеулі үлестерін қосқан ғалымдарымыздың еңбектеріне сүйендім. Қазақстанда темір жолдардың тарихын тікелей зерттеген жалғыз тарихшы М. X. Асылбеков. Жұмыста негізінен осы кісінің еңбектеріне сүйендім. М. X. Асылбековтың 1965 жылы Алматыда шыққан «Железнодорожники Казахстана в первой русской революции (1905-1907гг) және 1973 жылы шыққан «Формирование и развитие кадров Железнодорожников Казахстана (1917-1970гг.)» атты еңбектерінде осы тақырыптарды терең талдаған. Бұдан басқа Қазақстанда осы Орынбор-Ташкент темір жолының құрылысына
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
І.Абдурахимова Н.А, « Революционное движение в Туркестане после Первой русской революции ( 1907-1917 гг.)», Ташкент 1970
2.Асылбеков.М.Х, «Железнодорожники Казахстана в первой русской революции (1905-1907 гг.)», Алма-Ата 1965
З.Асылбеков.М.Х, «Развитие сети железных дорог в конце ХІХ-начале XX века», Издательство «Наука», Алма-Ата 1972
4.Вахабов.М.Г, «К вопросу о формировании узбекской буржазной нации», «Материалы объедененной научной сессии, посвещенной истории Средней Азии и Казахстана в дооктябрьский период», Издательство Акдемии наук Узбекской ССР, Ташкент 1955.
5. Госархив Оренбургской области, ф.21, оп. 2, д. 426, // Цит. по книге М.Асылбекова
6. Дильмухаммедов.Е, Маликов.Ф, « Очерки по истории рабочего класса дореволюционного Казахстана», Алма- ата 1963.
7. Есенғарин.Н.Қ, « Қазақстанның атақты теміржолшылары », Алматы 2004
8. « Қазақстан тарихы», 3 том, « Атамұра » баспасы, Алматы 2002
9. « Қазақстан 2030 », Алматы. 1997

10. Қазақ Совет Энцоклопедиясы, 8 том, Алматы. 1976.
11. Қойгелдиев.М, « Алаш қозғалысы », Алматы .1995 .
12. Құстаев Б, «Отанымыздың тарихы туралы саяси әңгіме», «Білім» баспасы, Алматы . 1993.
13. Маликов Ф, «Революционная борьба рабочего класса накануне и в период Февральской буржуазно - демократической революции», Издательство «Наука », Алма - Ата 1968
14. Маликов Ф, «Февральская буржуазно - демократическая революция в Казахстане», Издательство «Наука», Алма - Ата. 1972 .
15. Ленин В.И, Полное собрание сочинении. Том 18-21
16.Нусупбеков А.Н, «К вопросу о формировании казахской буржазной нации», «Материалы объедененной научной сессии, посвещенной истории Средней Азии и Казахстана в дооктябрьский период», Издательство Акдемии наук Узбекской ССР, Ташкент 1955.
17. Озғанбай Ө, «Ресей мемлекеттік думасы және Қазақстан (1905-1907жж.)» Алматы. 1999.
18. Рыскулов Т, «Избранные труды », Алма-Ата, «Казахстан » .1984.
19.Сундетов С.А, «Торговля в Казахсане в начале XX века», « Казахстан в канун Октября», Сборник статей, Издательство « Наука», Алма-Ата .1972.
20.Шойынбаев Т, «Прогрессивное значение присоединение Казахстана к России », Издательство «Казахстан» Алма - Ата 1973
21.ЦГА РУЗ ф.1. оп. 11, д. 1308 // Цит. По книге М. Асылбекова
        
        Мазмұны
Кіріспе
I тарау. Орынбор-Ташкент темір жолының салынуы және оның тарихи алғы
шарттары
& 1.1 Әскери отарлаудан - экономикалық отарлауға
& 1.2 ... жол ... - ... ... ... тарау. Орынбор-Ташкент темір жолы саяси-әлеуметтік және экономикалық
дамудың күретамыры
& 2.1 Темір жол құрылысы және жұмысшы
қозғалысының қалыптасуы
& 2.2 Темір жол бойындағы ... мен ... ... ... ... ... ... алғаннан кейін өз тарихымызды қайта
қарап, барымызды түгелдеп, бұрын жазылған тарихи мұрамызды қайта саралап,
тарихымызды жаңа ... ... ... ... жазуға мүмкіндік
алдық. Міне осы жағдайды пайдалана отырып, 2004 жылы Қазақстан ... ... жыл ... байланысты, темір жолдың Қазақстан тарихына өзіндік ықпал
жасағандығын біз тарихтан білеміз. ... жол ... ... ... және экономикалық дамуына үлкен ықпал ... ... ... үшін маңыздылығын елбасымыз Нүрсұлтан Әбішұлы Назарбаев 2004
жылы ... ... ... ... жолына 100-жылдық мерейтойында
сөйлеген сөзінде: «Қазақстан темір жолының ... оның ... ... ол ... мен Азия елдерін жалғастырады және біз ... ... ... - деп атап ... ... қатар
елбасымыз ұсынған «Қазақстан-2030» бағдарламасындағы 7 басымдықтардың бірі
транзиттік ... ... ... ... ... ішінде осы темір жолды
дамыту ерекше аталып өтелінеді[ 9.25 ].
Енді Қазақстан темір жолы даму ... Отан ... ... орны
қарастырылатын болса, XIX ғасырдың соңғы ширегі мен XX ғасырдың басында
царизмнің отарлық саясаты ... ... ... ... ... үлкен
аумақты отарлауы және тиімді басқару үшін, сонымен қатар өздеріне керекті
шикізат көздерін игеріп, оның ... ... ... ... тиімді
жол бұл темір жол болды. Бұған қоса ... ... ... ... Орта Азиядағы геосаяси жағдайында қауіп төндіргендіктен, темір жол
салу Ресей империалистері үшін ... ... ... ... XIX ғасырдың
соңы мен XX ғасырдың басында Қазақстан мен Орта Азия территорияларында
бірнеше стратегиялық маңызы бар: ... Орта ... ... ... ... салынды. Бұл темір жол желілерінің ішінде Қазақстан үшін
маңыздысы Орынбор-Ташкент темір жолы ... ... ... ... ... осы Орынбор-Ташкент темір жолының іске қосылуынан басталады.
1901 жылдың ерте ... ... 1904 ... ... ... Орынбор-Ташкент темір жолы Қазақстанның әлеуметтік-саяси ... ... ... ... ... ... жол ... деген
желеумен Орталық Ресейдің мұжықтарды көшіріп әкелу одан сайын күшейе түсті.
Сонымен қатар ... ... ... ... жүрген жерлерін темір
жол саламыз деп тартып алынды. Онсыз да ... ... жер ... ... ... ... Бірақ Орынбор-Ташкент темір жолының құрылысы тек
жаманшылық жақтары ғана ... жоқ, ... ... тиімді және пайдалы
жақтары болды. Ең алдымен темір жол ... ... ... ... қалыптастырды. Сонымен бірге кедейленген қазақ ... ... күн көру үшін осы ... жол ... ... өз ... Бірақ олар көбінесе кесімді, ... ... қара ... ... жол ... ... ... шаруалары көбінесе
көшпелі өмірден отырықшы ... көше ... Олар ... ... сол ... ... ... жұмыс істеді. Олар
Қазақстанда алғашқы болып, 8 сағаттық жұмысқа өту үшін ... ... ... ... ... ... олар ... жылдарындағы революция
1916-1917 жылдардағы оқиғаларға алғашқылардың бірі ... ... ... ... жол ... ... халықтың әлеуметтік-саяси
көзқарастарының ... ... ... ... ... жолының іске қосылуымен қатар аймақтың
экономикалық дамуының келбеті де ... ... ... ... ... темір жол салынғаннан кейін негізінен шикізаттық
шаруашылық қарқынды түрі дами ... ... осы ... ... біздің елімізде аз зерттелген
тақырыптардың бірі. Көптеген ... ... жол ... экономикасының дамуының бір сатысы ғана етінде қарастырылып
кетсе, ал кейбіреулері орыс ... ... ... ... жүр. Ал ... ... ... құрылысы мен іске
қосылуы қазақ халқының өмірінде қандай роль атқарғандығын әлі күнге дейін
толыққанды зерттелмей ... ... ... ... ... мен іске қосылу тарихи отанымыздың тарихынан өзінің тиісті орнын
алу ... ... ... ... ... ... мына
мәселелерді бөліп айтуға болады:
біріншіден, Орынбор - Ташкент темір жолы ... ... ... ... ... жоқ. ... ... - экономикалық және
саяси дамуына зор ықпал жасаған бұл ... ... Отан ... ... ... қарастырылуы тиіс; екіншіден, Отандық тарихнамада
осы тақырыпта жүргізілген зерттеу жұмыстары ... ... ... ... Тәуелсіз тарихымыздың қалыптасуына байланысты Орынбор-
Ташкент темір жолы және оған қатысты мәселелер жаңаша көзқараспен қайта
зерттеуді қажет ... ... ... Орта ... және ... ... ... тарихы» курстарында Орынбор - Ташкент темір жолының
тарихын жалпылама негізде қосалқы фактілер негізінде қарастырылады. Өйткені
бұл тақырыпқа ... ... оқу ... ... ... жоқ. ... тарихы» пәнін оқытуда осы тақырыпқа байланысты ... ... ... ... ... деңгейі. Бұл жұмысты жазу үстінде Қазақстан
тарихына елеулі үлестерін қосқан ғалымдарымыздың ... ... ... жолдардың тарихын тікелей зерттеген жалғыз тарихшы М. X.
Асылбеков. Жұмыста негізінен осы кісінің еңбектеріне ... М. ... 1965 жылы ... ... ... ... в
первой русской революции (1905-1907гг) және 1973 жылы ... ... ... ... ... Казахстана (1917-1970гг.)» атты
еңбектерінде осы тақырыптарды терең талдаған. Бұдан басқа ... ... ... ... құрылысына немесе оның жергілікті халықтың
әлеуметтік-саяси өміріне ықпалын ... ... ... қасы. Бірақ біздің
елімізде теміржол жайлы ешкім жазбады десек, ол да әбестік болар. Негізінен
Қазақстанның 1917 жылға дейінгі экономикалық дамуын ... ... ... жол ... ... Бұл ... авторлары Е.
Бекмаханов, Г. Чуланов, В. И. Рушанов, Ц.Л. Фридман, Г. Есенғалиева ... ... ... ... жайлы әдебиеттер тек осылармен
ғана шектеліп қоймайды. Қазақстандағы 1917 ... ... ... ... ... тек Г. Ф. Дахшлейгер, В. Ф. Борзинов, А.
Айсменов пен А. А. ... ... ... Сонымен қатар
Қазақстандағы алғашқы революцияның қозғалыстар, бірінші орыс революциясы
жайындағы еңбектер мен мақалаларда осы ... бір ... ... ... ... ... атап өтетіндеріміз А. В. ... ... Б. ... және т.б. ... мен еңбектері.
Сонымен қатар тәуелсіздік алғаннан кейін де бұл тақырып егжей-тегжейлі
зерттеле қойған жоқ. Тек жоғарыда ... ... М. X. ... ... ... де әлі осы ісін ... ... Былтыр Қазақстан темір
жолының 100 жылдық мерейтойында газеттерге шыққан ... ... ... бұл ... бойынша іргелі еңбек шыққан жоқ.
Мақсаты мен міндеті. Жұмысытың мақсаты мен міндеттері ретінде ... ... жолы және оның ... оңтүстігінің саяси-әлеуметтік
және экономикасының дамуына жасаған ықпалын таңдап алудағы мақсат өзімнің
жеке мотивтерім мен Отан тарихындағы аз ... ... ... ала ... келе ... іргелі тақырыптың маңызын ашып, оны тарихи
көзқараспен саралау.
Орынбор-Ташкент темір жолының Қазақстанның әлеуметтік-саяси ... ... ... ... ... ... Бұл ... жауап ретінде
бір ғана осы темір жол XX ғасыр бас ... ... ... алып ... ... батысы мен оңтүстігін қосып жатқан бірден-бір жол,
оның құрылысына 30 мыңдай адам тартылғандығын, осы ... ... ... ... ... 59 ... өмір ... айтсақ жеткілікті. Міне
сондықтан жоғарыда айтылған мәселелерге диплом жұмысы мазмұнында жауап
берілуі тиіс. Негізінен ... ... мен ... ... мәселелерді
ашу болып табылады.
1. Орынбор-Ташкент ... ... ... және оның алғы ... Орынбор-Ташкент темір жолын царизмнің отарлау құралы ретінде пайдалану.
3. Темір жол бойында ... ... ... ... және ... ... жасаған ықпалы.
Жұмыстың құрылымы кіріспе, екі ... және де төрт ... ... мен пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
I-тарау. Орынбор-Ташкент темір жолының құрылысы және оның тарихи
алғышарттары
& 1.1. Әскери отарлаудан - экономикалық отарлауға
Ұлттық тәуелсіздік отандық ... ... ... зор өзгерістер
алып келді, тарихтың әдістемелік негізі мен ... ... ... ... ... жекеленген тарихи оқиға, факт, құбылыстардан бастап
тұтас қоғамды қамтитын ... ... ... ... ... ... ... қажет етеді. Әрине, қоғамдық саладағы бұндай күрт
өзгерістер мен ... даму ... ... құндылықтарды ұлықтаумен
бірге оларды жалпы адамзаттық құндылықтармен ұластыруға ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық ойдағы, мемлекеттік
идеологиядағы маркстік доктрина да келмеске ... Сол ... ... ... ... формациялық теория тарихқа қатысты айтар ойдың,
сөйлер сөздің өзегіне айналған еді. Бұл ... ... ... ... бар-жоғы сәтсіз, әрі тым ұзақа созылған әлеуметті-саяси және
экономикалық эксперименттен өзге ештеңе де емес екендігіне көзіміз ... ... ... ... ... теориядан бас тартуымыз
тарихи қасиеттілікке айналды. Содан да тарихи ... бұл ... саны азая ... ал оны іске ... етіп тастағысы келгендер
маркстік емес кез келген теорияны танымға шақтап ... ... ... ... ... ... ... іргетас болады деген сеніммен Н.
Я. Данилевский, О. Шпенглер, А. Тойнбилер негізін қалаған ... ден ... ... ... және ... бұл ... өзін
қаншалықты ақтай алады? Формациялық теориядан артықшылығы не? Бұл теория
ұлттық тарихи танымға не қосады? Ұлттың тарихын ең ... ... ... ... ... Бұл ... ... теорияға жат емес,
өйткені мәдениеттің формасы жалпы адамзаттық болғанымен оның мазмұны ұлттық
болады. ... ... ... сана өрнеуіне теориялық негіз болатын тұтас
әдістемелі жүйені ... ... ... ... ... ... ... берері көп.
Отаршылдар қай кезде болса да өздерінің ... ... ... ... орыс ... ... «артта қалған,
«жабайы», халықтарды мәдениетке тартып, прогреске жетелеп, ағартушылық
миссия атқарды деп бүркемеленді. ... ... ... ... «әлсіз елге осындай «көмек» беруді талап етеді деп, отаршылдықтың
өзге елдің ... ... ... ... ... ... бейнесін
жасыруға қызмет етті.
Ресейдің Түркістанды отарлауына түрткі болған себептер аз емес. Әйтсе
де осы процесті тездеткен фактор Ресей мен ... ... ... ... Өз ... місе тұтпай, XIX ғасыр 30 жылдары Англияның
Ауғанстанда әскери-саяси жағдайын нығайту ... ... Орта ... ... ... ... «Патша үкіметінің Орта Шығыстағы бұрын
иемденген орнын сақтап қалуға және мұнда Англияның Ресейге ... ... өз ... және ... үстемдігін кеңейту әрекетіне кедергі
жасауға ұмтылысы ... ... ... мен Орталық Азиядағы өзінің
сыртқы саяси қызметін жандандыруға итермелейді [ 16.173]
Өркениеттер қақтығысы қоғамдық дамудың ... ... ... ... ... ... ... қашан да Ресейге ең жұмсартып айтқанда
бәсекелес, қатаң айтқанда жаулық қатынаста болғаны белгілі. Оған ... екі ... ... өзі ... Бұл ... негіздері көп
өркениеттердің бір-біріне ... жай ғана ... ... ... ... ... шикізат көзі үшін аяусыз күрес еді.
Осы тұрғыдан алғанда Ресейдің ... ... ... ... деректерден аңғартады. 1971 жылы Европаға Ресейдің өндірілген шыт,
шайы маталар, арқан, күміс ... ... ... ... ... барынша төмен бағамен экспортталған. Мысалы, осы жылы Европа
Реседен 12574 сомға шыт, 30450 сомға шәйі, 290015 сомға жүн ... ... ... ... ... Ал осы жылы ... ... сомға тоқылған маталар, 4860045 сомға шыт, 5251811 сомға шәйі мата
және олардан тігілген киімдер импортталған[4.156].
Ресей Түркістанды отарламастан бұрын бұл өлке ... ... ... ірі ... ... ... Осы кезде Ресей
өнеркәсібінің басты саласы тоқымашылық болған. XIX ғасырдың II ... млн. ... ... ... 600 ... ... жұмыс істеді.
Осындай табысты өнеркәсіптің арзан ... ... ете ... ... ... қымбат бағаға өткізе алмау Ресей саясаткерлерін ... жол ... ... ... әскери бас штабының бастығы генерал-
майор Бларашберг 1856 жылы ... ... ... ... ... Ол
бетін Азияға бұруы тиіс. Тоқыма өнеркәсібінің қарқынды дамуы өнім өткізетін
жаңа ... ... күн ... қою ... [19.99] деп ... - ... Элдорадасы » деп атаған ... ... ... А. В. Кривошейн Түркістан сапары туралы есебінде өзінің
стратегиялық ... ... ... ... ... 3 ... жерді біртіндеп игеру керек. Суландыру Түркістанның егіске жарамды
жер көлемін екі есе ... ... бір ... ... орыс ... ... ... жасады және орыс фабрикаларын мақта шикізаты етеді»
деген оның ұсыныстары Түркістанды егіске жарамды жерлерді қоныстанушыларды
орналастыру үшін жергілікті ... ... алу ... сатып алудың
қиындыған туындаған еді. Бұл ... ... ... өзінен төмен
өркениетке деген ашкөздік көзқарасын аңғартады [ 19.100]
Ресейдің Қазақстан мен Орта Азиямен сауда қарым-қатынасы тез ... ... мына ... ... болады: Қазақстаннан 1826 жылы -
1092493 сом, 1833 жылы - 1221468, 1851 жылы - 1753573, 1853 жылы - ... алып ... ... 1826 жылы - 30911 сом, 1833 жылы -99984, 1851 ... 64887, 1853 жылы - 248949 сом алып ... Бұхарадан 1826 жылы -389232
сом, 1833 жылы - 879808, 1851 жылы -325450, 1853 жылы -710726 сом ... ... 1826 жылы -361495 сом, 1833 жылы - 461293, 1851 ... 1853 жылы - 509779 сом алып ... ... 1826 жылы -10875 ... жылы -25995, 1851 жылы - 27643, 1853 жылы - 27510 сом алып ... Бір
ғана 1853 жылы Орыс империалистері Қазақстан мен Орта Азиядан 3527585 сом
алып шықты. Егер орыс ... 1826 жылы ... мен Орта ... сом алып ... ... 27 жылдың ішінде орыс империалистерінің
Қазақстан мен Орта Азиядан алып шыққан ақшасының көлемі екі есе өсе, ... ... ... ... Хиуадан алып шығатын ақшаның көлемі ... 8 есе өсті ... И. ... XIX ... соңғы ширегінде «орыс буржуазиясы Ресейдің
шығыс және солтүстік шеткі аймақтарына барды, басқа қай ... жүз ... ... ... бар еді» деп атап өтті [13.547 ... капитализмнің аумағының кеңеюі Қазақстан үшін: ... ... ... нарыққа қосылуын, оның өткізу нарығына және
орталық Рсей өнеркәсіптері үшін шикізат көзіне айналғандығын: ... ... ... ... жағдай туғандығын білдірді. Бұл
жерде айта кету керек Қазақстандағы капиталистік қарым-қатынастарының даму
процесі әр түрлі ... іске ... ... қатынастары мен жергілікті
нарықтың ... ... ... ауыл ... бөлінді: ауыл
шаруашылығында капитализмнің ... орыс және ... ... ... қүю арқылы дамыды.
1968 жылы реморма барлық кедендік кедергілер мен салықтарды жойып,
Қазақстанда сауданың дамуына жол ашты. Осыған байланысты XIX ... ... мен XX ... ... ... даласында қарқынды түрде сауда
дамыды. Ресей капитализмнің дамуы Қазақстанның ... ... ... және шикізат көздерін игеру үшін және әскери-саяси түрғыдан
аймақта өз үстемдігін нығайту үшін темір жол ... салу ... ... ... жол құрылыс XIX ғасырдың 30-жылдарында басталды.
Алғашқы темір жол желісі 1834 жылы Оралда салынды, 1838 жылы ... ... ... аса ... жолдары болса, 1895 жылы 37058 километрге
жеті[3.186].
Қырым соғысының нәтижесі көрсеткендей, орыс армиясы үлкен аумақта ... бір ... көшу ... ... ... ... осы үлкен
аумақтарды жақындататын стратегиялық темір жол ... салу ... ... ... ... және ауыр ... ... (1856ж.) кейін,
патшалық үкімет осындай жолдар құрылысының үлкен бағдарламасын қабылдады.
Темір жол құрылысының жобалары Қазақстанға да қатысты болды.
1869 жылы 3 ... ... ... ... Д. А. ... ... ... хатында: «Ресейден Қырғыз
далаларына апаратын ең тиімді жол . Самара мен ... ... деп ... ... жол, - Н. Крыжановский өз сөзін әрі қарай жалғастырып, -«біздің
өнеркәсіптік ... ... ең ... ... Орта ... ... ... мен яғни Ташкентпен жалғастырады.» Ол Орта ... ... ... осы жол арқылы Орта ... ... ... ... жол ... керек» деп түсіндіреді [3.186]
1869 жылы орыс үкметі Орта Азия мен ... ... ... ... жасауға кірісті. 1875-1876 ж.ж. құны 30 млн сом,
ұзындығы 512 верст болатын ... ... мен ... ... ... ... ... Орта Азия, Қазақстан және Сібірде темір жол
құрылысы кезінде эноменденция байқалды, яғни, мемлекеттік және ... ... ... ... саяси және әскери - стратегилық
маңызы бар Орта Азиялық, Сібір және Орынбор-Ташкен теміржолдары салынды.
Ал, ... ... ... бар: ... ... - Орал, Воскресенск,
Спаск - Қарағанды, Троицк, Алтай, Риддер теміржолдарын жеке кәсіпкерлер ... ... өз ... ... |Темір ... ... ... мен ... ... ... |жылдары |ұзындығы, |жақын ... | | | | ... |
| ... | ... ... ... | | | | ... |
| | | | |ірі ... ... |
| | | | | ... |
|Рязань- |Акционерлік |1893-1897 |3600 |Семеглавы, ... ... ... | | ... ... | |
| | | | ... | ... |Мемлекеттік |1893-1895 |3138 |Қарақоға |178 |
| | | | ... | |
| | | | ... | ... ... ... |110 | |110 |
| ... | | | | |
| | | | ... | |
| | | | ... | ... ... ... |2090 | |1818 ... | | | | |(1600) |
| | | | ... | |
| | | | ... | ... |Акционерлік |1913-1915 | |Саламат |232 |
| ... | | | | |
| | | | ... ... | |
|Алтай |Акционерлік ... |751 | |106 |
| ... | | ... ... | ... |Акционерлік |1914-1917 |806 | |237 |
| ... | | ... ... ... ... ... |96 |Қарағанды, |96 |
| ... | | ... | ... ... |1906-1908 |40 |Шымкент, |40 |
| ... | | ... | ... ... | |21 | |21 |
| ... | | | | ... ... ... ... ... және оған ... желілерінің көп бөлігі тиесілі болды.
Жекеменшікте мемлекеттік теміржолдар ... ... ... үшін ... істеді. 1917 жылға қарай аймақтың теміржол желісінің
ұзындығы 3 мың верст ... ... оның ... екі ... ... ... ... бөлігі - ... ... мен ... ... ... басқаруда ауыз біршіліктің болмауы Қазақстанның өндіруші
күштерінің дамуына кедергі жасаса, сонымен ... ... ... ... ... желілері өте аз болды: І мың шаршы км-ге бар
болғаны І ... ... [4.26]. ... айтылғандай әуел баста ... ... ... бертін келе теміржол ... өз ... ... ... ... және Орал ... ... шикізат көзіне айналдырған экономикалық басты
құралға айналды. Бұл жағдайды Қазақстанға ... және ... ... ... ... болады. Қазақстаннан Рессейге
ауылшаруашылық өнімдері (нан, ет, май, тұз және т.б.) және ... ... тері және т.б.) ... ал ... ... : ... қаңылтыр,
мұнай, көмір, жер өңдейтін құралдар мен ... ... ... әк, цемент және т.б.) мануфактуралық, бакалей, гастроном, кондитер
өнімдері мен өнеркәсіптің басқа өнімдері әкелінді [4.29]
Сонымен ... ... ... құрылыстары оның әлеуметтік-
экономикалық өмірін едәуір өзгертті. Теміржол желілеріне жақын ... ... ... мен ... шөп шабу, балық пен түз шаруашылығы
жақсы дамыды. Мысалы, Торғай облысының ... ... ... ... 1885 жылы 69 мың ... ... егін егілсе, 1900 жылы оның көлемі
182,4 мың десятинаға дейін жетті, бидай жинаудың жалпы ... ... оның ... Рессейге экспортталды [21.56].
Темір жол Қазақстан мен Орта Азияның өндіруші күштерінің дамуына үлкен
серпін ... ғана ... ... ... ... ... 1885 ... егіс алқаптарының көлемі 17 мың десятинадан 65 мың ... ... ... ... егіс ... мен жиналатын астық көлемі мен
өсумен болды. Егер 1898 жылы 106 976 десятинаға егін ... 4978842 ... ... ал 1905 жылы 323330 ... ... егін ... 20631054 пұт
астық жиналды[21.58]
Темір жол Рессейдің, Қазақстан мен Орта Азия нарықтарын ... ... ... мен ... ... ... айналымы
жеделдеді, тауар айырбасы кеңейді. Қазақстан мен Орта Азия халықтарының жер
өңдеу мен малшаруашылығының өнімдерін ... ... ... ... отырықшылыққа көшу тенденциясы күшейді. Бұл тенденцияның
күшейуі сол кездегі әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайлардың әсері
деуге толық ... бар. ... ... ... - ақша қатынастарының
қазақ қоғамына тереңдей енуі, оның ыдырауына ... ... ... ... таптар байлар мен кедейлер пайда болды. Бүрын рулық-патриархалдық
құрылыста өмір сүрген қазақ ауылында енді жаңа тап ... ... ... текқана бір жылқысы немесе мүлде ештеңесі жоқ еді. Сондықтан олар
жан сақтау үшін теміржол желілеріне, сужолдарына және ... ... ... ... бұл ... ... күшіне деген сұраныс көп еді.
Сөйтіп Орынбор-Ташкент теміржолының алғашқы ... бұл ... ... еді. Бұл ... жол 1875-76 ... ... іске қосылды.
Орынбор-Самара темір жолының маңыздылығы туралы сол кезде «Оренбурский
лесток» газеті: «Бұл тек ... ... ... маңызды оқиға емес,
ешетеңе жоқ және шөлді аймақты жанадандыратын, ... ... дау жоқ ұлы ... Бұдан былай Еуропалық өркениеттің
жетістіктері Азиялық материкке жетеді. Орынбор ... ... ... өз қол ұшын ... және бұл -ұлы ... ... ... өлі
тыныштықта тұрған біздің далаларымыздың экономикалық дамуына берік тірек
жасалды. Бұдан былай байырғы халықтарды ... ... ... және ... жақындасудың көмегімен іске асырамыз. Ресей ... ... ... мен ... қолы ... ... ... салады»
деп жазды [5.86-88]. Бұл мақала қарай отырып, орыс империалистерінің
отаршылдық пиғылдарын ... ... ... ... ... ... ... сылтаумен темір жол желілерін салып, оны өзінің қанау
құралына айналдырды.
Әрине Орал өзенінің оң жағалауына ... ... ... ... ... ... Орта ... тікелей қоса алмады. Сондықтан
Орынборға жету үшін бұрынғыдай үлкен шөлді аумақтарды кесіп өту ... Бұл ... ... да, ... да ... құны ... ... арттырып, аймақтың экономикалық дамуына кері әсерін
тигізді. Сонымен ... ... ... ... ... ... Орта Азияға басып кірген жағдайда оны қорғау қиынға соғар
еді. Сондықтан Орта Азиялық мәселені шешу үшін ... тек орыс ... ... ғана ... ... ... орыс - ... шиеленіс жағдайында орыс патша әскерлері 1880
жылы Түркіменстанға басып кірді. Аз уақыттың ішінде Ашхабад, Мары, ... ... Осы ... Орта Азия ... жол ... ... бастады.
Ол Красновскіден Самардқандқа дейін созылды.
1894-1899 жылдары жолдың жаңа желелері: Мерв-Кушка, Самарқанд-Ташкент
(Ходжент-Қоқан -Маргелан-Әндіжан желілерін қосқанда) іске қосылды
Міне осындай табиғи және ... ... ... 2800 ... 2362 ... бас ... болатын, темір жол магистралі аз уақытта
салынып бітті. Бұл ... құны ... ... 1908159 мың ... [3.186].
Орта Азия темір жолы үлкен маңызға ие болды. Бұл темір жол желісі
Ортаазиялық мақта мен басқада ... ... ... нарығына
шығуына мүкіндік берді, бұл жағдай орыс мақта-мата өнеркәсібінің тез
көтерлуіне мүмкіндік ... Егер 1888 жылы 68,6 мың ... ... ... ал 1900 жылы ол 234,2 мың ... ... Ресейге мақта шығару
873 мыңнан 4900 мың пұтқа дейін өсті. 1900 жылы жеңіл ... 16 ... ... ... оның Орта ... ... 5 ... пұт, немесе 31,25 %-ін
құрады [21.52].
Орта Азия темір жолы аймақтың мақта өнеркәсібін 4 есеге дейін өсірген
мен, бұл жолдың кемшіліктері жоқ емес еді. Оның ең ... ... ... ... ... ... еді. ... шыққан жүк Каспий
теңізін айналып, Красноводкіге жетіп, одан кейін жүк ... ... ... ... ... ... ... еді. Сондықтан
бұл темір жол тиімсіз болды.
Түркістанның бірінші генерал-губернаторы Кауфман 1873 жылдың басында
генерал-майор Безносиковке Орта ... ... деп ... ... ... ... тапсырды. Безносиков Ташкенттен Орынборға дейін және
Троицкіден (Ор арқылы) Ташкентке дейін болатын екі ... ... ... ... айында ол жол қатынастар министрлігіне осы ... ... ... ... есеп ... Есеп және су ресурстары туралы
зерттеулер, толық карта кірді. Үкімет арнайы құрған ... ... ... Безносиков ұсынған жоабалардың ішінде ең тиімдісі ... ... ... Түркістан арқылы Ор мен Орынборды, Троицк пен
Челябинскке тартылған желімі бар [3.185-186].
1877 жылы ... жол ... ... ... пен ... инжинері Яковлев, Қазан университетінің ботаника ғылымдарының
докторы Сорокин жасады. Экспедицияның шешімі бойынша Орта Азияға тартылатын
ең ... ... жол ... бұл ... ... ... 1877 - 1878 жж. ... соғысына байланысты елдің қаржылық
жағдайын нашарлатты, ... ... ... ... Сібір
магистральдарының салынуы Орыбор - Ташкент желесінің құрылысын кейінге
қалдырды. Бірақ 1890 ... ... ... ... ... арасында бұл мәселе қайтіп көтерілді.
Орта Азия мен Қазақстанға салынатын жаңа темір жол жайныда әр түрлі
үкіметтік құрылымдар мен бір топ орыс ... мен ... қызу ... ... Бұл тартыста әсіресе Мәскеулік және Орта
Азиялық кәсіпкерлердің қызығушылықтары ... ... олар ... ... мақта тапшылығының көзіне айналдырмақшы болды, ... ... және ... ... ... жаңа жол ... арзан
Жетісумен Сібір нанын Ферғана мен Түркістанның басқа мақта егетін
аудандарына ... ... ... байланысты тағы бірнеше жоба пайда болды
[4.74].
Орты Азияға бағытталған жаңа темір жол жобалары ... еді: ... ... және ... ... темір жолына
дейін бірінші бағытты әскерилермен ... ... ... мен ... ... айналысатын Түркістан буржуазиясы қолдады. Бұл
жобаны әскери министрлік пен ... ... ... ... Екінші
жобаны Рязань-Орал темір жолы акционерлік қоғамы қолдады, олар жобалаған
Саратов желісі арқылы мақта тасу ... өз ... ... ... ... ... ... пайдалы және әскери - саяси жағынан ыңғайлы
болғандықтан, қаржы сыртқы істер және жол ... ... ... тапты. Үшінші жобаның жақтаушылары Жетісулік және Сібір
буржуазиясы, және ... ... ... мен шарап сататын
саудагерлер ... осы жол ... ... ... өткізбекші болды.
Бірінші бағыттың жақтаушыларының экономикалық және ... ... ... М.Л.Юдиннің 1895 жылғы «Орта Азиялық
темір жол және оның ... ... ... ... ... бағыттың
тиімділігі жайында» атты жазбаларында ... ... ... ... ... дәлелдеп бақты. Бұл бағыттың
басты артықшылықтары ... ол ... ең ... ... ... ... ... түгел орыс жерлері болып табылады, сондықтан ... ... ... ... жол ... ... ... және Орынбор, Самара губернияларында ауыр
шаруашылығының дамуына жағдай жасайды: ... ... ... ... ... ... тығыз орналасқандықтан ауыл шаруашылығына
қолайлы жерлерді ... және ... ... ... дамытуға
мүмкіндіке береді: бесіншіден тұщы суы бар ... мен ... ... сумен жабдықтауды жеңілдетеді техникалық жағынан ... ... ... ... жол құрылысының құнын азайтады [3.188-189].
М.Л.Юдиннің жазбаларын 1896 жылы 22 ... ... ... ... ... ... ... қолдап, «Орынбор және Ташкент
қалаларының арасында рельстік жол салуды» ... ... ... Бұл
ұсыныс Түркістанда да қолдау тапты. Сол жылдың 8 ... ... ... Жол ... ... «Түркістанды
тікелей рельстік жолмен Еуропалық Ресеймен жалғастыру керектігі туралы
жазбаны ... Ол ... ... ... ... ... және
басқа салалар мен сауданың дамуына жасайтын үлкен экономикалық маңызын атап
өтті [3.190].
Вревский аймақта мақта шаруашылығының дамуына тағы бір ... ... егер ... ... ... ... арзан наны мен қамтамасыз етсе,
мақта егу үшін көп жер босайтын еді, сондықтан жолды Челябинск ... ... деп ... ... ең мықты күштердің жақтағанына қарамастан, ... ... ... ... ... үкімет бұл ұсыныстарды
қайтарды, олар мұны елдегі қиын қаржылық жағдаймен ... 1898 ... ... ... ... ... жол құрылысы аяқталмайынша, бұл ұлы
құрылысты мемлекеттің ақшасына салу мүмкін ... деп ... ... ... ... ... жол магистралінің құрылысын акционерлік
қоғамдардың ... ... ... ... ... Ол 1896 ... ... ұсыныс пен Мәскеудің халықаралық сауда банкінің Севотополь
бөлімшесіне шықты, бірақ ... бас ... жылы ... ... ... ... бағытта
оталық Ресеймен қосатын темір жол құрылысын салу керек деген пікір ... Оның ... және ... ... ... болды. Бұл
ортақ шешімге таласқа түскен мықты үш жақ мақталы Түркістанды қанап отырған
буржуазия, өздерінің нанын өткізуге ыңғайлы нарық іздеген ... ... ... ... ... енді екі бағыттың (Орынбор - Ташкент
және Саратов - Чарджой) қайсысын таңдау керектігінде ... ... ... екі бағыттың техникалық мүмкіндіктерін зерттеді. Алғашқы зерттеулер
кезінде Орынбор-Торғай-Ташкент бағыттың тиімді екені анықталды, ол Саратов-
Чарджой бағытынан біршама ұзақ болғанына қарамастан [3.263].
1901 ... 21 ... ... ... ... бүйрықты бекітті.
Осы кезде Орта Азиядағы орыс-ағылшын қарым-қатынастары шырқау ... Оның ... ... ... және ... ... патша
үкіметі үшін жаңа тиімді темір жолдарды тездетіп салуға итермеледі. Соның
ішінде Орынбор - ... ... жолы да ... Бұл ... ... тиімділігі
ол Ресейдің орталық аудандарын Қазақстан арқылы тікелей Орта Азиямен
қосатын еді. ... 1901 жылы ... ... жол ... ... мақсатпен салынғанымен, біртіндеп бұл темір жол желісінің
экономикалық ... өсе ... 1.2 ... жол ... - ... саясат жемісі
Құрылыс 1901 жылдың ерте көктемінде басталды. Темір жол құрылысы екі
бөліктен түрды. Орынбордан Қазалыға дейін солтүстік ... (946 ... ... ... ... ... ... (790 шақырым) болды. Темір
жол құрылысы кезінде ... саны 30 ... ... ... ... ... орыс шаруалары, кедей қазақ шаруалары-жатақтар, қарақалпақтар,
өзбектер, парсылар, ауғандар, татарлар және басқа ұлт өкілдері ... көп ... ... ... ... ... ... саны
(1903-1904 жж.) 10-12 мыңға дейін жетіп жалпы ... ... ... кей ... ... жұмыстарын тек жергілікті халық
өкілдері деп жазды [4.36]. 1904 ... ... ... ал 1906 ... ... ... желі бойында жүк және жолаушы
пойыздарының қозғалысы басталды [7.589]
Құрылыс 1906 жылы ... ... Оның ... ... 1736 ... оның Қазақстан территориясында 1600 верст болды. Оның құрылысында
бір деректерде 130 млн сом ... ... ал бір ... ... сом
жұмсалды делінеді [10.587].
Орынбор - Ташкент темір жолының іске ... ... ... Закавкзъелік темір жолдар бар үлкен бірегей коммуникациялық жүйе
қүрылды. Бұл аймақтарда ... ... ... ... ... мен Красноводскіге тікелей әскери, жолаушы жүк тасымалы орнатылды.
Орта Азияны өзінің ... ... ... ... имперализміне
тосқауыл қойылды. Басында әскери - стратегиялық мақсатпен салынған Орынбор
- Ташкент ... жолы ... ... ... ... соң, біртіндеп орыс
капиталистерінің өз капиталын көбейтетін қүралға айналдыра бастады.
Темір жол желімдеріне жақын ... ... ... егу, шөп ... ... және тұз ... дамыды. Қазақтардың
дәстүрлі өмір салты өзгере бастады, қазақ шруашылығына тауар-ақша ақша
қтынастарының енуі және ... ... ... ... ... ... ... мен жұмысқа жалданушылық кең етек жая бастады.
Қазақ шаруаларының ыдырауы ауылда жаңадан екі әлеуметтік ... ... мен ... ... болуын туғызды. Қазақ шаруаларының
осы санаттарының арасындағы аралық буын орта ... ... олар ... ауыл ... ... ... толықтырып отырды. Сонымен
қатар құрылыс жұмыстары орыс шаруаларының көшіп келуіне жағдай жасады. Осы
жағдайлардың арқасында қалалар халқының саны мен өнер ... ... ... темір жол желімдеріне жақын орналасқан аймақтарда жұмысшылар саны
мен өнеркәсіп өндірістің көлемі өсті. Бірақ, Қазақстанда темір жол құрылысы
мен оны ... ең ... ... ... құрылысшы және темір жолшы
кадрларының қалыптасуы болды.
Қазақстан темір ... ... ... әр ... ... ... ... келген. Халықтың есебінен толықтырып отырды, ең
алдымен кедейленген қазақ шаруаларының ... ... ... ... аз ғана бай өкілдерінен ... ... ... кедейленуі олардың ішінде жатақтардың ... ... ... ... ... кетушілер көбейді, ауыл жұмысшылары пайда бола бастады.
Бүған дәлел ... (1894 ... ... ... жол ... ... делінген:
«Жұмыс қолының қажеттігі әр қашан аңғарылатын және жұмысшының еңбегіне ... ... ... ... арқасында Семей қазақтары қазірдің өзінде
далаға бармай өмір сүруге дағдыланып ... ... ... ... ... ақы төленді, жұмысшылар қажеті туралы бірінші болып далаға түрғыны
немесе дихан өмірін тастап»), табыс табу үшін сол ... ... ... жағдай тек Семей облысында ғана ... жоқ, ... ... ... ... осындай жағдай байқалды. Шетке жұмыс іздеп
кеткен қазақ шаруаларының саны ондаған мыңға жетті. Егер ... ... ... ... саны 18-25 мың ... ал ... облысында 1910
жылы -39 мың, 1911 жылы - 41653 адамға жетті. ... табу үшін ... ... ... ... әсіресе темір жолдарға, су
жолдары мен өнеркәсіп ошақтарына жақын жерлерде кең тарады, өйткені ... ... ... ... ... көп ... ... уездерде кәсіппен
айналысатын шаруашылықтар жалпы ... ... ... ... ... ... - 45,7 %, ... - 45,3 %, қазауылда - 45,7%, ал
кей кезде жартысынанда асып түсті, ... ... ... ... - 61,7 %, ... - 60,4 %, ... - 59,2 %, ға жетті: ал
темір жолдарға алыс орналасқан уездерде ... ... ... нашар дамыды,
мысалы, Атбасарда 15,2 %, Қапал мен Жаркентте - 10,0%, Зайсанда - 9,9 %-ті
құрады. [4.95].
Осы жоғарғындағы ... ... ... ... - ... шаруалары немесе жатақтар күн көру үшін ... жол ... ... көше ... олар тек ... ... ... ғана қатысып ғана қойған жоқ, сонымен қатар ыңғайы
келсе, өздерінің туған жерлерінен ... ... ... ... ... қатысып отырғандығын көреміз.
Қазақ жұмысшылары Қазақстандағы темір жол құрылыстарына ... ... олар ... жұмыста атқарды деген заңды сүрау мүмкін. Қазақ
жұмысшылары көбінесе ақшасы аз ... еш ... ... ... ауыр қара ... жалданды. Ф. ... ... атап ... 1901 жылы Перовск өзінде қазақ халқынан
шыққан табыс іздеп кетушілер арасында 3033 қара жұмысшы болған, «олардың
көпшілігі ... ... ... және ... жүк тиеу ... ол ... ... әр түрлі уақытында және әдетте үзақ мерзімде»
жүргізілетін еді. Соңғысы қазақ шаруаларының өзі ... ... қол ... ... 1909 жылы ... ... 2472 қара
жұмысшы қазақ, яғни уез ... ... саны ... ... Бұл ... едәуір бөлігі Орынбор-Ташкент ... ... жол ... ... ... ... аударушы шаруалардан шыққан табыс іздеп ... де ... ... ... ... ... шаруалар болатын.
1910 жылы Қостанай уезінің 20 әдеттегі кентіне зерттеу жүргізілді.
Бұл зерттеудің деректері ... ... ... ... ... бишаралық тіршілік кешкен. Шаруалар қожалықтарының жартысынан
астамы ... және күн ... ... болған. Мүхтажэдық шаруаларды табыс
іздеуге итермеледі. ... ... ... шаруашылықтардың 34,8 %-і, ал
Ақтөбе уезінде 34,2 %-і кәсіпшілікпен айналысты. Табыс ... ... ... ауыл ... жұмысшыларына айналды, ал кейбіреулері
жақын маңдағы өнеркәсіп орындарына, ... жол ... ... жылы Шымкент уезінде ... ... ... ... ... мүмкіндігі болмай, «көптеген жағдайларды өз селосында
немесе көрші селоларында таыбс тауып жүрді, ауыл ... және ... ... ... ... ... арыс ... бойында
орналасқан қыстақтардан шыққан қоныстанушылар шаруашылығы қонданып, орнығын
алғаннан кейін де басы ... ... ... ... жолының
Оңтүстік бөлігінің құрылысына жер жұмыстары мен басқа жұмыстарға жіберіп
отырды, сондықтан табыс іздеп кетушілер ... ... ... ... орын алды ... темір жолаушыларының қатарларын күйзеліске ұшыраған
қолөнершілермен ұсақ ... ... ... Орыс капитализімінің
Қазақстанға келмей тұрып Қазақстанда фабрика және завод өнеркәсібі нашар
дамыған жағдайда қолөнершілер саны ... ... ... 1894 ... облысында 9307, ал Семей облысында 1895 жылы 10329 қолөнерші болды
[8.590].
Орталық Ресей мен сауданың дамуына ... ол ... ... ... ... ... ... ұсақ қолөнер өндірісі
құлдырай бастады. Оның басты себебі ... ... ... ... мен техникалық машықтарының болмауы себебінен, оның
үстіне қол өнершілердің туындыларына сұраныстың аз болуына, оның ... ... ... ... сондай ақ киім-кешек, аяқ-киім, ішкі
киім және басқаларын жергілікті саудагерлер Мәскеу мен Нижний Новгородтан
«жәрменкелерден» дайын ... ... ... ... ... ... және
олардың сапасы жоғары болғандықтан, қолөнершілер мен іскерлердің бүйымдары
олармен бәсекелестікке түсе алмады. ... ... 1913 ... былай деген: «ірі өнеркәсіп орталықтары казіргіден өзінде
көшпелілерге ... ... ... мата және ... ... және ... жіберіп отыр. Олар арзандығымен кейбір іскерлік өндірістерде қазір
тоқырау мен құлдырау байқалуда» [5.171].
Қазақстан темір жолдарындағы жұмысшылардың қатарын қала кедейлері ... ... ... ... қала ... ... ... саны әр қашан да жеткілікті бола бермеді. Генерал-майор
Милеант 1908 жылы: «Орынбор -Ташкент ... жолы үшін ... ... ... ... ... жалдауға тура келеді» деп атап
өтті [5.592].
Күйзеліске ұшыраған қазақ шаруалары кедей ... ... ... қол ... мен ... - міне осы топтар Қазақстан
темір жолындағы жұмысшы кадрларын ... Айта кету ... ... ... ... және ақша аз алатын жұмысшылар еді, олар
белгілі бір ... ... және ... ... ... етпейтін
қарапайым жұмыстарды атқарды.
Царизм өзінің отар ... ... және ... ... күрес жүргізу үшін, патша үкіметі өлсе де өзіне
керек жасау үшін темір ... ... ... төменгі әскери
міндеттемелерді тартты. Генерал-майор Милеанттың айтуынша «Орынбор-Ташкент
темір жолының төменгі қызметшілр (кондукторлар, стрелочниктер) штатының бір
бөліг ... ... ... ... ... олар патша армиясы қатарына жасы келіп босатылғандар
болған. Бірақ Ресейдің шет ... ... ... Қазақстанның темір
жолдарында олардың саны өте аз болды. 1902 ... ... ақ ішкі ... В. К. Плеве төрағалық еткен ерекше үкіметтің ... ... ... ... ... ... төменгі шенділер болып
табылатын жалпы өте тәртіпті қүрамды темір ... ... ... ... ... шет ... ... өтетін жолдарда
төменгі шенділердің пайыздық қатынасы қызметшілердің жалпы саны шапқанда
Ресейдің қалған ... ... ... ... төмен» деп атп
өтті. Осыған байланысты ... ... ... ... запастағы төменгі
шенділердің нақ осы аймақтағы қызметі ерекше бағалы болып табылады» деп
атап ... 1907 ... 1 ... ... Орынбор-Ташкент темір жолында
запастағы және мүлде бос төменгі шендегілерден небәрі: 434 адам қабылданды.
Бұл төменгі шенділерді негізінен ... ... ... ... ... ... ... өзінің қол астындағы халықтардың ұлт-азаттық
қозғалыстармен егемендік алуға деген ойларын осындай арам ... ... ... ... болды [3.63].
Темір жолдар ірі капиталистік кәсіпорын сияқты өз уақытының ... ... ... ... жұмысшылар қажет
еді, ал олар кей жерлерде, дәлірек ... ... олар ... ... ... Бұл мәселе бойынша 1908 жылы, Милеант: ... жолы ... тек ... жж іске ... ... жауапкершілігі
жоғары және дайындықты керек ететін мамандықтарды дайындап үлгере алмады.
Құрылыстан кейін ... ... ... сапасы темір жолды
пайдалануға сай келе бермеді» деп атап өтті. Осы жағдай ... ... жол ... де ... ... ... жолшы кадрларының көп
бөлігі Ресейдің орталық және басқа аймақтарынан ... ... ... ... ... Бұл ... арасында царизм
антиүкіметтік іс-әрекеттері үшін қудаланған ... көп ... ... ... «Орынбор-Ташкент темір жолына негізінен бұрынғы қызмет
орындарында жолы ... ... ... ... деп ... [3.64].
Қазақстанның темір жолдарында жоғарғы білікті мамандарға деген сұраныс
әр дайым білінді. Сондықтан мұндай жұмысшыларды Ресейдің ... ... ... алып келді, ал қиын жағдайлада оларды
қызмет бабымен белгілі бір уақытқа жіберді. Жол ... ... жылы ... ... ... қосымша 24 разездік ашылуына
байланысты, және астықты тасуды жеңілдету үшін мүнда 50 ... ... 100 ... қызмет бабымен жіберді.
Бірақ, білікті мамандардың жетіспеушілігіне қарамастан, Қазақстан
темір ... ... ... ... бөлімдер, темір жол
батальондарын күштеп жұмыс істету онша таралмады. Аймақтық басты магистралы
Орынбор-Ташкент темір ... ... ... ... ... ... ... пайдаланбайды.
Қазақстанның темір жолшыларының қатарын Ресейдің ішкі губернияларының
күйзеліске үшыраған шаруалары толықтырып отырды, олар ... ... ... келіп темір жол құрылыстарына және темір жолды пайдалану ... ... ... Ал кей ... өз ... жерлеріне қайтіп кетті.
Қазақстан темір жол желілерінің бойындағы станциялар мен разьездегі
үйлерде түрған халық жұмысшылар ... ... Бұл ... саны тез ... жылы ... - ... ... жолындағы үйлерде 40846 адам тұрса, ал
1913 ж 58000 адам тұрды, 10 ішінде 42 %-ке өсті. Бұл ... айта кету ... ... ... ... ... жол ... аймақты жаңа
экономикалық, саяси және ... ... ... сол ... ... ... жерлерге айналды. Ірі деген станциялардағы халық саны бірнеше
мыңға жетті: Мысалы, 1916 ж Орынбор ст. 9720 ... ... - 3163, ... ... - 3600, ... - 1852, ... - 2984 адам түрды
[3.69].
Құрылыс жұмысшыларының кадрлары XX ғасыр бас ... күрт өсе ... ... темір жолының (1901-1906 жж) құрылысы кезінде. 1901
жылдың күзінде ... жол ... 4 мың адам ... ... 1902 ... айларында - 17 мыңнан астам, ал 1902-1904 жылдары - 30 ... адам ... ... ... ... Ресейден келіп жатты. Бірақ
жұмысшылардың көп бөлігін ... ... ... ... ... ... шаруалар, сонымен қатар қоныс аударып келген орыс және украин
шаруалары құрады.
Балмұрын деген жерде (Шиелі станциясына ... ... 1500 ... 1902 - 1904 ... ... -6-8 % , қалған ұлттар 92-94 % болса, ал
1905 жылдың жазында алғашқылары - 12-14 %, ... - 86-88 % ... ... ... ... ... бұл ... жұмысшыларының ұлттық қүрамы:
қазақтар-31,5 %, қарақалпақтар - 31,2%, ... - 19 %, ... - ... - 2,5%, татарлар - 1,2 %, Кавказдан шыққандар - 1% ... ... ... ... ... жж) жұмысшы қазақтардың саны ... ... яғни ... ... 30-40% құрады [3.56].
Газеттер «сырттан келген жұмысшылардың саны болмашы» деп ... ... ... ... мысалы, Перовск және басқа уездерде «құрылыс
жұмыстары тек ... ... ... ... ... қарай Орынбор-
Ташкент темір жолының құрылыс жұмыстарына қазақтар белсене қатысқанын
көреміз.
Енді темір ... ... ... ... ... ... жолында жұмыс істейтін теміржолшылардың жасы 40-45 тен ... 70
- 75 % ... ал ... бірен-сараны болмаса - 30 жастан аспайтын,
қазақтар мен басқа жергілікті халық өкілдерінен шыққан ... ... 30-35 ... өйткені жұмыс берушілер бұл жастан асатын адамдарды
жұмысқа алмауға тырысты. Орынбор-Ташкент темір жолының жұмысшыларының 6,4 %
-ын әйелдер қүрады[22.548-551].
1917 ... ... ... ... ... ... ... көп
ұлтты болды, бірақ олардың көпшілігі орыс ... ... ... Мысалыға,
Орынбор-Ташкент темір жолында 1908 жылы түрақты жұмыс ... ... 92,86 % -ы ... орыс ... - 7,14 % болды. Осы топтың
ұлттық қүрамы мынандай еді: поляктар - 3,11 % (271 ... ... - 2,2 ... ... ... - 0,72 (63 ... ... -0,40% (35 адам), татарлар
- 0,22 % (19 ... ... - 0,15 % (13 ... ... ... ... қазақтар саны бойынша орыстар мен
полятардан кейін 3-ші екенін көреміз. Бұл бізге егер 1913 жылы ... ... ... ... ... істейтіндер мен қызметкерлердің саны
жоғарыда көрсетілгендей 2,2 % болса, қазақтар 250 адамға жуық болды.
1917 жылға дейін ... ... ... ... ... орыс емес ... 8-10% ... мәселе келесі жағдайлармен түсіндіріледі. Біріншіден, Патша
үкіметі «басқа ұлттарды» жұмысқа ... ... ... ... Бұл ереже 1894
жылдың 4 ақпанында патша енгізген болатын, және бұл ереже кейінгі жылдары
да қолданыстан түспеді.
Сонымен ... ... ... ... мен ... жұмысқа
мүлдем қабылдамады.
Міне осындай ресми қүжаттармен жергілікті ұлт өкілдерін, өз туған
жерлерінде ... ... Бұл ... ұлт ... деген сенім
мен сыйлай білудің жоқтығын білдіреді.
Бүған қарама - қарсы жағдай теміржолшылардың басқа санаттары -кесімді
және уақытша ... ... ... ... ... жергілікті
халықтың өкілдері, ең алдымен қазақтар көп болды. Мәселен, Орынбор ... ... ... ... - ... ... ... 467 теміржолшы
болатын, оның 86 - сы, яғни, 18 % - ы ... 381 ... 82 % ... ... 47 % -ы (180 адам) және қызметкерлердің - 7 % (6
адам) ... ... ... ... ... ... болатын, 248
кесімді жұмысшылардың 173-і немесе 70%-ға жуығы қазақтар ... ... ақша аз ... қара ... жүк ... және т.б. ... - ... темір жолының ірі станциялары - ... ... ... Түркістан, Арыс және т.б. ескі Орынбор арқылы
өтетін Орта Азия мен Ресейді қосатын сауда жолының бойыда ... ... ... ... ... ... ... бір-біріне ұқсас
болды және темір жол желілерінің бойында қазақ халқының саны басым ... ... су ... ауыр ... ... ... жоғарғы
білікті мамандардың келуіне кедргі болды, сондықтан кесімді жұмысшылардың
орнын толтыру жергілікті қазақ ... ... ... Генерал-майор
Мелиант 1908 ж: «кесімді жұмысшылар, ең алдымен жол қызметі үшін ... ... пен май ... ... ... халқына жасақталады,
ал қалған уақытта орыстар, парсылар, сарттар және басқалар жұмыс істеді»
деп жазды ... ... ... ... ... Орынбор — Ташкент
жолының Ақбұлақ станциясынан Келес станциясына дейінгі (1600 ... ... ... 5,5 мың ... ... 3,8 ... ... немесе 70 %
қазақтар болды. Ал осы ... ... ... ... жалпы қазақтардың саны
1913 жылы 4 мыңнан асты.
Орынбор - Ташкент темір жолының құрылысы барысында ... 30 ... ... Оның 12-14 мыңы ... ... өкілдері болды. Құрылыс
аяқталғаннан соң да түрақты ... көп ... ... ... ... ... - ақ жалпы жұмысшылардың 70 %-ін қүрап отырып
қзметкерлердің 22 %-ын ... ең көп ... ... ірі және ... шеберханалары мен деполары болды. 1906 жылғы ... ... ... жолының 14693 жұмысшысы мен қызметкерлерінің шеберханалармен
деполарда 4071 адам жұмыс істеді, бұл ... ... ... - 28,4 %-ін ... ... ... темір жолдарында
шеберханалармен деполарында жұмысшылармен қызметкерлердің саны осы шамада
болды. Мысалы, Сібір және Рязань-Орал ... ... ... ... ... ... 25%-ын ... темір жолының шеберханалары мен
деполарында 15808 ... ... темі ... - 12966 ... ... ... ... Орынбор ст. басты шеберханаларында 741 адам жұмыс
істесе, станциялардың учаскелік шеберханаларында: Орынборда -317, ... 151, ... - 159, ... - 151, ... - 159, ... 168 адам ... қатар осы станцияларда көптеген депо жұмыстары шоғырланды. Бір
ғана Орынбор - Ташкент темір жолының өзінде 1906 жылы ... саны ... ... [6.65]
Бірінші дүниежүзілік соғыстың қарсаңы мен барысында жаңа темір жол
желілері салынуына байланысты, ... ... ірі ... пайа
болып, ондағы шеберханалармен деполарда жұмысшылар көптеп жинала бастады.
1916 жылы Арыс ст. депосында 30 ... ... ст. ... ... - 150 адам ... ... ... - феодалдық қарым - қатынастың басымдылығы мен
жергілікті өнеркәсіптің нашар дамуы жағдайында ... жол ... ... көп ... ... ірі ... ... элементі болды.
Соңғы жағдай жұмысшы қозғалысы мен социал - демократтардың қозғалысының
дамуына жағдай жасады.
Қазақстанның ... ... ... және ... ... ең
маңызды рөл Ташкент желісі болды, ол тек ... ... ... ... ... ... ... және Жамбыл облыстарының
территориялары кіреді) ғана болып қана қойған жоқ, сонымен ... ... орта ... ... ... ... ... территориялары кірген, бүүкіл Түркістан аймағының орталығы
болды. Сондықтан Ташкентте тек Сырдария облысының ғана ... ... ... ... ... ... да ... органдары
орналасты. Ташкент қаласының рөлі- Орта Азия ... ... ... соң,
әсіресе Орынбор -Ташкент темір жолы салынған соң бірден өсті. Екі жолдың
тоғысында орналасқан Ташкент ... ... ... ... ... ... саны ... Ташкент елдің ең ірі қалаларының бірі болды, ... ... ... ең ... көп қала болды: 1897 жылы ... ... адам ... ал 1911 ... ... 234 289 ... ... Сонымен қатар
Ташкент Орта Азияның ірі өнеркәсіп орталығы болды, қаланың ... 1906 жылы 8 ... (2,5 мың адам ... ... және басқа
кәсіпорындардың жұмысшылары болса, 5250 адам қара жұмысшы болды) ... ... ... ... Орта ... ең ірі темір жол пункті болды,
сондықтан мүнда көп темір жол жұмысшылары шоғырланды. Тек мүндағы екі темір
жол шеберханаларының ... саны ... асып ... 1906 ... - Ташкент темір жолының шеберханаларының жұмысшыларының саны 285
адам болса, Орта Азия ... ... ... - 767 адам ... Ташкент қаласында 1905-1907 жж революция кезінде ... ... ... ... өтті. Ташкент Орта Азияның социал -
демократ ... ... ... ... ... ... жолы қазақ шаруаларының өмірінде елеулі
рөл атқарады. Осы темір жолдың құрылысымен он мыңдаған ... ... ... ... жан сақтады. Бірітіндеп көшпелі өмірден отырықщыл
өмірге өте бастады. Темір жол бойындағы станциялар ... ... ... ... Темір жолға жақын орналсқан әлеуметтік-экономикалық өмірін
өзгертті. ... ... ... жол орыс ... көшіп келуіне және
царизімнің Орта Азия мен Қазақстанды тереңдей отарлауына мүмкіндік берді.
П тарау. Орынбор - Ташкент теміржолы саяси-әлеуметтік ... ... ... 2.1. ... жол ... және ... қозғалысының
қалыптасуы
Ресейдегі 1905 - 1907 жж буржуазиялық-демократиялық революсиясы елдегі
жұмысшы, аграрлық және ұлт-азаттық қозғаушы күші ... Бұл ... ... ... жұмысшылармен оның орталарындағы байырғы халықтардың
өздерінің тәуелсіздік алуға деген ... одан ... ... 1905-1907 жж. Революцияның ... ... ... ... ... ... қозғалысы Орталық Ресейдегі
басты оқиғалармен тығыз байланысты, сондықтан 1905-1907 жж. ... ... ... ... да ... өрбіді.
Орынбор - Ташкент темір жолындағы жұмысшы ... оның ... - ақ ... еді, бұл күштеп жұмысқа салу, тонау мен қызмет бабын
пайдаланудың темір жол құрылысында кең етек жаюына байланысты еді. ... ... және ... басқармасына, Петербургке Жол қатынас
министірлігіне және Николай II ... ... ... арыздар жазылып, бұл
жұмысшылардың өздерінің экономикалық мүделері мен жағдайларын заңды ... ... ... ... ... жұмыс берушілермен
күресінің ең таралған түрі бұл келісімде бекітілген уақыттан бүрын жұмысты
тастап ... ... ... ... ... ... ... бөлігінің 1 - ші
учаскесінің рядчигі И. Б. Масловтың 56 жұмысшысы ... ... ... кетті.
Мүндай оқиғалар көп болған. 1902 жылдың 16 тамызда жолдың солтүстік
бөлігіндегі 4 - ші ... 3797 ... ... 1 ... тек 1900
жұмысшы ғана болды [22.287].
Жұмысты тастап кетумен ... ... ... ... ... ... сипатқа ие болған стачкалар
ұйымдастырылу жағынан стихиялы ... ... ... бірі ... станциясында болып, оған 800
жұмысшы - құрылысшылар қатысты. Стачканың ... ... ... ... еді. Стачка бірнеше күнге созылып, оған ... ... да ... Олар темір жол желімі бойындағы жайылымдық жерлерді
Орынбор қазақ әскерлеріне бірлігуіне ... ... - ... ... оның ... ... және орыс әскерлерінің
жеңілуі жұмысшылар арасында патша режиміне деген қарсылық көз қарастарды
бірден өршітіп ... ... ... ... Перовскіден
хабарлауы бойынша, жергілікті қырғыздар соғысы жайлы білгісі келеді және ол
жайлы мәліметтер бөлуге ... ... деп ... 1904 ... ... ... оңтүстік бөлігінің 2-ші учаскесінің (Арыс ст. жақын) қарауылы ... ... ... ... мен оның от ... ... үшін»
полицейлер тарапынан қысым көрген. 1904 жылдың желтоқсан айында Түркістан
ст. жұмысшы ... ... ... орыс ... қиыр ... ... патшаның дарынсыз екендігін айтқаны үшін сотқа тартылды[22.321].
Ресейдің орталығында 1905 ... 9 ... ... ... ... ... сәл кешігіп болса да, Орынбор - ... ... ... Оның ... ... ... жұмысшылары жалпы Ресейлік теміржолшылар сачкасына қатысты. Бұл
стачка 1905 жылы 7 қаңтарында -ақ ... ... оған ... ... ... ... шеберханалардың жұмысшылары жұмысты тоқтатып,
бірнеше ... және ... ... ... ... бұл ... 20 темір жолының шеберханалары мен деполары қосылды, соның ішінде
Самара - Златаус темір ... ... мен ... да бар еді, ... жол ... ... Орынбор - Ташкент желісі орталық ... ... ... ... ... - ... айларындағы стачкасіне
Орта Азиядан бірінші болып, Орта Азия темір жолының ... ... ... ... ... басшылығы мен әсерінен
Орынбор- Ташкент темір жолының ... ... ... ... Ереуіл 1905 жылы 18 ақпанында басталды.
Бұл ... ... ... ... және ... - ... басқа станцияларында темір жолшылары қатысты. Осы уақытта жолдың
солтүстік бөлігінің жұмысшыларының жиналысында бірігіп, талаптар ... ... ... жиін ... ... [22.329-331].
1905 жылы 5 ақпаннан бастап Жол қатынастар министірлігі басты ... ... ... ... 10 ... ... орнына 9
сағаттық жұмыс күні, мейрам алды күндерінде жұмыс уақытын қысқартуға және
т.б. жеңілдіктерге рүқсат ... ... ... ... ... ... бірі ... депо жұмысшыларына темір
жол қызметкерлер штаттарының қүқықтары мен жеңілдіктерін беру еді. Патша
үкімет бұл мәселе ... сәл ғана ... ... ... ол үшін
жұмысшы осы темір жол ... ... 10 жыл ... ... ... ... ол бөлімі және тәртібі жағынан осы жеңілдіктерге лайықтылар ғана және
басшылықтың көзіне ілініп жүрген жұмысшыларға ... ... ... ... ... ... арсында өзінің позициясын күшейту
үшін ақ сүйек жұмысшы топтарын қүрмақшы болды.
Бұл кезде жол ... әр ... ... ... бас
көтерулері болып түрды, олардың ішіндегі ең ірілерінің бірі 1905 жылы мамыр
айының соңында Жусалы станциясында ... Бұл ... 200-ге жуық ... ... ... жақсарту, жұмыс уақытын қысқарту және ... ... ... учаскі басқармасы жұмысшылардың бір бөлігі жұмыстан
шығарып «тәртіпті» әскери күшпен
орнатты. Орынбор - ... ... ... 1905 жылы ... ... ... бас көтерулері жұмысшы қозғалыстарының әлсіз
жақтарын көрсетті: ... ... ... ... жол ... ... ... бітуі, құрылыс жұмысшыларының ауыз бірлігінің
болмауы және жолдың социал -демократиялық ... ... олар ... 1905 - 1907 жж. ... кезінде пайда болды. Социал -
демократтардың ең ірі топтары Орынбор және Ташкент қалаларында болды.
Социал - ... ... ... үгіт ... ... Орынбор - Ташкент темір жолынан ... ... ... ... ... ... Қазалы, Шалқар, Ақтөбе станцияларында [1.72].
1905 жылдың көктемімен жазында Орынбор - ... ... ... ... - ... топтар (Перовскіде, Қазалы, Түркістан,
Ақтөбе және т.б.) пайда болып, олар күшейе ... Бұл ... ... ... ... ... болды. Орынбор - Ташкент
социал - демократтарының басшылығы мен жолдың екі ... ... ... ... ... ... уақытта, яғни, 1905 жылы 25 шілдеде жолдың ... ... ... ... мен Орынбор арасында түрақты қатынас орнатылды.
Оңтүстік бөлігіні құрылыс жұмыстары аяқталды деген ... ... ... ... ... қысқартуға үшыратты бұл жолдың темір
жолшылардың арасында наразылық тудырды.
1905 жылдың ... ... ... ... ... пен Тороховтың
басшылығымен Перовск депосының жұмысшыларының ереуілі болды. 1905 жылдың
екінші қыркүйегінде Орынбор ... ... ... ... ... өз араларынан 17 ... ... олар ... ... ... әсіресе кесімді жұмыс үшін жалақыны
көбейтуді сүрады. Олар ... және депо ... ... поездардың
қозғалысын тоқтатпақшы болды, бірақ алдын ала шақырылған ... ... ... ... Ереуіл 1905 жылдың 9 қыркүйегіне дейін жалғасты.
1905 жылдың жалпы қазан ... ... ... ... қытысты.
Стачка 1905 жылдың 13 қазанында жолдың солтүстік бөлігінін Кинель бүзүлық
учаскесінде басталды, ол ... ... ... ... ... жатыр еді. Бүдан кейін стачка Қазалыға дейін тарап, ертесіне ... ... ... ... тоқтап қалды.
Ал, жолдың оңтүстік бөлігіндегі стачка бүдан да ... ... ... 15 ... ... ... ... стачкаға Орта Азия темір жолының
басты шеберханаларының жұмысшылары қатысты оларға Орынбор - Ташкент темір
жолының ... ... ... ... Ташкент темір
жолшылары еш қандай экономикалық талаптар қоймады, басынан бастап қазан
стачкасы саяси сипатқа ие болды.
Стачканы ... ... - ... тобы ... ... арасында үгіт насихат жұмысын жоғары деңгейде жүргізді.
Ташкент социал-демократтарының ... ... бара ... ... К. К. ... ... II - ге жазған рапортында: «Мүндай
үгіт насихаттың әсерінен революциялық топтар үлкен қадамдар мен жүрді, ... ... ... ... жол ... басталғанда оның әсері Түркістан
аймағының жолдарында бірден байқалды. 1906 ... 15 ... Орта ... ... - Ташкент темір жолдарының барлық жол ... ... ... ... қалды, темір жолдың өз қолдарына алған жұмысшылар тек
станцияларға су және тамақ тасыған поездарды жіберіп отырды» деп ... ... - ... ... жолының оңтүстік бөлігіне тез ... 1905 ... 19 ... ... бүкіл темір жол бойы ... ... бұл ... кей станциялардың жұмысшылары материалдық, қызмет,
түрғын жай жағдайларын ... ... ... Бұл ... ... тек экономикалық талаптар қойды» деп жазды. Орта Азия темір
жолында ереуілдер тоқтаған соң да (1905 жылы 27 ... ... ... ... ... ... ... берді. Сол кезде
Ташкент теміржолшыларымен Ташкентке жақын орналасқан ... ... ... ... ... жолдың оңтүстік
бөлігіндегі Түркістан станциясынан ... ... ... ... ... қалпына келмеді.
Оңтүстік жолдағы қазан стачкасын бұл кезеңде Перовск станциясының
теміржолшылары басқарды. Бұл ... ... 15 ... басталды.
Теміжолшылардың еруілдері 16-17 қазанда да жалғасып, ... ... ... ... баса алмады. Осы күндері Перовск теміржолшылары
жалпыресейлік саяси талаптарға ... - ашық ... Олар ... ... ... ... ... талап етті.
Патша манифесті Перовскіде сенім туғызбады. Олар ... ... ... , ... ... ... отыр, сондықтан қалай болса
да біз осы талаптарды орындатуымыз керек деп ... ... ... ... бірі депо ... - демократ С.З.Табацкий болды, ол 21қазандағы митингіде : « ... ... ... оның саяси көзқарастары да өзгереді, ... ... ... өз ... ... самодержавие керексіз дүниеге
айналады » деп сөйледі [6.68].
Табацкий тергеу материалдарында «социал-демократтардың доктринасын
дамытты, социал-демократтар мен ... ... деп атап ... ... ... ... стачкасы жалғаса берді,
теміржол әкмшілігінің жергілікті билік жолдың оңтүстік бөлігіндегі пойыздар
қозғалысын қалпына келтіре алмады. Орынбор-Ташкент темір жолының оңтүстік
бөлігіндегі ... ... ... ... ... жерлерде
жалғаса берді. Жұмыс басқармасы ең болмаса жолаушы пойыздарының қозғалысын
қалпына ... ... ... ... ... екі ... ... олар бір-бірін Қазалы станциясына дейін ауыстырып барулары
керек еді. Бірақ бұл іс-әрекеттер еш нәтиже бермеді. Түркістан ... ... ... қалды. Перовск темір жолшылары Ташкенттен ... ... ... Олар Ташкентке кетіп бара жатқан, Орынбор-
Ташкент темір жолының басқарма ... ... ... ... ... Оның
ішінде жолдың оңтүстік бөлігінің құрылысының бастығы инженер Вяземский,
оның көмекшісі ... ... ... ... ... және ... ... Олар стачканың соңына дейін осы жерде қалуларына тура келді.
Өздерінің ... ... ... ... жұмыстан қуамыз
деген қорқытулар әсер етпеді. Жұмыс басқармасы талаптарды ... ... ... ... ... ... ... айыппүлдарын кейін қайтарып
берді. Тек осыдан кейін ғана екі ... ... ... ... ... бастап пойыздар қозғалысы қалпына келтірілді. Сөйтіп 1905 ... ... ... ... ... саяси стачкасы аяқталды. Бірақ
пойыздардың қозғалысы толық қалпына ... соң да, ... ... ... ... ... ... қараша стачкасына жалғасып
кетті [22.874]
Орта Азия темір жолындағы қараша ереуілінің ... ... ... ... горнизоның солдаттарының ереуілге шыққанына
байланысты аяусыз басып тастауы себеп ... ... ... бүкіл
Түркістанды қамтыды, оған өнеркәсіп жұмысшылары да ... Осы ... ... және ... жұмысшыларының ереуілі болып жатқан.
1905 жылы 16 қарашада Ташкенттік ... ... ... Орынбор-
Ташкент темір жолының барлық депо бастықтарына телеграф арқылы Ташкентте
болған оқиғаға ... су ... ... ... пойыздарды
жібермеулерін сүрады. Сол күні кешке және 17-18 қарашада ереуілге жолдың
оңтүстік бөлігінің барлық станция депо және ... ... ... ... ... Ташкентке және бүкіл жол ... ... ... және ... қозғалысының тоқтағандығы хабарлап
отырды.
16 қарашада Түркістан ... ... ... ... ... ... шеберханаларындағы жұмысшыларға қосыламыз және
болған оқиғаға байланысты көңіл білдіреміз. 17 ... ... ... деп ... деп хаар ... ... телеграмма 17 қарашада Арыс
станциясынан келді: «Біз, Арыс депосының барлық ... мен ... ... солдаттарды аяусыз үрып ... ... ... деп ... Жұмысты 17 қарашадан бастап тоқтаттық»
[6.59].
Телеграммалар Жусалы және ... ... да ... ... ... ... ... қозғалысы тоқтап қалды, ереуілдер
комитеттері қүрылып, өкілдер сайлана бастады. Олар ... ... ... ... ... ... саяси» болғанымен, кей жерлерде
темір жолшылар қосымша экономикалық саяси сипаттағы талаптар қойды.
1905 жылы ... ... ... ... ташкенттік социал-
демократтардың тобы басқаратын Орта Азия және Орынбор-Ташкент ... ... ... ... ... ... ... комитеті 1905 жылдың 25
қарашасында қүрылды. Тергеу материалдарында «қараша ереуілі кезінде ... ... ... ... ... ... темір жол
желілерін тек ереуілдердің мақсаттары үшін пайдаланды» деп көрсетілді.
Темір жол комиттері жолдың оңтүстік бөлігіндегі көптеген станцияларда
(Арыс, Түркістан, ... ... және т.б.) ... болды. Станцияларда
жұмысшылар өкілеттілер мен өкілдер сайлап, оларға комитет ... ... мен ... ... темір жолшылар пойыздардың жол
бойымен қозғалуы мен ереуілшілердің мүдделерін шешіп
отырды. ... Арыс ... ... оңтүстік бөлігінің басқа
станцияларының жұмысшыларын азық-түлікпен ... ... ... үшін, жол жөндеуге жұмысшылар ... ... 1905 ... ... Түркістан станциясының өкілетті жұмысшылары телеграфпен
Ташкентке: «Кеше ... 11 -де ... екі ... ... ... келе ... ... келді. Ары қарай не істейтінін білмегендіктен
үстап қалды. Ортақ шешімге келіп, өкілдерді ... ... деп ... ... ... ... мен қызметкерлердің одағы қүрылып жатты,
жолдың оңтүстік бөлігінің одақ ... саны 1100 ... ... ... ... қараша ереуілі кезінде Перовск оны ... ... Бұл ... ... ... ... бастап қатысты.
Қазан стачкасы Перовскіде, Орынбордағы ... ... ... ... ... учаскесінің бастығы, қозғалыс
тексерушісі және т.б.) ... ... ең ... ... олар ... айни бастады. Перовск комитетінің қүрамына депо жұмысшылары-
С.З. Табацкий мен А. И. ... ... ... ... ... ... РСДЖП үйымымен,
бүкілресейлік темір жолшылар одағының Орталық комитетімен және Орта Азия
темір ... ... ... ... ... мен ... ... Орталық бюросымен (Орынборда) тығыз қарым-қатынаста болды.
Перовскілік және Ташкенттік жұмысшылардың ... мен ... ... ... ... ... ... Орта Азия темір
жолында (3 желтоқсанда) ... соң да, 1905 ... 9 ... ... ... көктемінен бастап, ... ... ... ... ... ... ... үжымдық кездесулер, бір күндік
ереуілдер жіне т.б. шаралар үйымдастырылды. 1906 жылдың 19-20 ... ... ... ... ... Олар ... сатып алу
үшін жалақыны дереу төлеуді талап етті. ... ... тек ... ... соң ғана ... Бірақ әкімшілік ереуілге шыққан бір
күннің ақшасын үстап қалды. 1906 жылдың 2-4 ... ... ... ... Бұл жолы ... әкімшілікке қоятын талаптарын, алдын-
ала жергілікті «Степь» ... ... Бұл ... ... 227 ... ... ... барлығы 8 пункт болды. Олардың негізгілері: 1) ... ... 80 ... ... 40-60 тиынға көбейту; 2)
алдынғы ереуіл күнінің еңбекақысын төлеу; 3) еңбекақыны ... екі ... 1 мен 15 ... ... 4) еңбек жағдайын жақсарту (үстаханаларды
түтетпеу, жұмысшылардың жуынатын ... ... және т.б.). ... ... ... орындауға мәжбүр болды [3.148].
Орынбор-Ташкент темір жолының жұмысшыларының бүд кездегі ... бірі ... ... ... ... еді. ... ықпал еткен
Орта Азия темір жолының жұмысшыларының 8-сағаттық жұмыс күнін енгізуге
қолдарының жетуі еді (1906 ... 15 ... ... олар үзақ ... және ... ... ... өз мақсаттарына жеткен еді. ОрынборТашкент
темір жолына 8-сағаттық жұмыс күнін енгізуді бірінші көтерген ... ... мен ... ... ... уақытқа созылған темір жол басқармасының документтерді реттеу
және Жол қатынастар министрлігінің үкімін ... ... ... 1906
жылдың 4 маусымында өз еріктерімен Ташкент депосында 8-сағаттық жұмыс күнін
енгізді. Бұл жағдайды Петербургтегі Темір жол басқармасының бастығына хабар
жеткізгеннен кейін ғана Жол ... ... ... ... ... келісті. Бірақ олар бұл келісімді жартылай ғана ... ... ... ... ... 3-айға ғана - 15 мамырдан 15 тамыз аралығында
енгізуге рүқсат берді. ... ... ... ... ... енгізу
Ташкент депосының жұмысшыларының үлкен жеңісі болды. Олардың ізімен Қазалы
станциясының ... өз ... өз ... ... жұмыс
күнін енгізді. «Степь» газетінде: «Орынбор-Ташкент темір жолының Ташкент
депосында 8-сағаттық жұмыс күні ... соң, ... ... ... талап ете бастады. Жұмысшылардың өтініштері іске
аспаған соң, ... ... ... ... ... ... 18-21 шілде аралығында олар жұмыстан бір сағатқа ерте кетті [14.109]
1906 жылы жазы мен ... ... ... ... ... саяси митинглер мен саяси түтынулар мен
кездесулер үйымдастырып отырды. ... 1906 ... 14 ... Қазалы
станциясына саяси түтқындары бар пойыз ... ... ... ... ... түтқындарға сәлем беріп, сөйлесті. Содан кейін қауіпсіздік
мақсатында пойыз басқа жолға ауыстырылып, ... ... ... ... жылы 20 тамызда Ақтөбе станциясында болды.
1906 жылы Орынбор-Ташкент темір жолында жұмысшылардың ірі ... ... ... ... ... мен, олардың партиялық
және кәсіподақтық күшеюі мен нығаюы жақсы жүрді.
Қазақстанның оңтүстік аудандарының (Жетісу және Сырдария ... ... мен ... соның ішінде Орынбор-Ташкент
темір жолының оңтүстік бөлігінің станциялары-Түркістан, Перовск, ... ... ... ... РСДЖП одағының қүрамына
кірді.Олар «Рабочий», «Солдатский листок», ... ... ... ... ... топтар одақтың комиттерінің
қажеттіліктері үшін өздерінің бюджетінің 30 %-ын бөліп отырды [3.123]
Теміржолшылар Ташкенттің, ... ... және ... ... ... ... қүрады. Сырдария облысының губернаторы
патшаға 1907 жылғы есебінде ... ... ... ... жол және жеке шеберханалардың жұмысшылары құрап отырса, ... ... ... ... ... дәрігерлер, инженерлер,
студенттер мен шенеуніктерден құралды.
Осы уақытта азалының социал-демократиялық топтары күшейе бастады. Оған
1905 жылғы оқиғадан кейін Перовскілік топ ... ... Олар ... ... байланыс орнатып, олардан ақыл-кеңестер мен әдебиеттер
алып отырды. Сонымен ... ... топ пен ... ... байланыс орнатып, Орынборлық социал-демократиялық топтармен
арасындағы жалғастырушы ... ... Олар ... ... ... ... горнизонының жауынгерлері оқыды. Қазалыда
социал-демократтар жергілікті теміржолшылар одағының ... жылы 1 ... ... ... ... үйымдастыруымен
Ташкентте Орта Азия және Орынбор-Ташкент одақтарының I съезі шақырылды, ... ... мен ... үйым мен одақтың ережелерін талқыға
салып, қабылдады. Орынбор-Ташкент ... ... ... атынан 3
делегат: Ташкент депосынан -2, Қазалыдан -1 адам қатысты.//
Ресейдің басқа темір жолдарының (Сібір және Рязань-Орал темір ... ... ... ... Орта Азия және ... ... ... әуел бастан кәсіптік-саяси сипатта жұмыс істеді.
Сондықтан съезде одақ ережелерін ... оның ... ... жол ... ... ... қояды: 1) жынысына, сеніміне және
ұлтына қарамай тең және қүпия түрде сайлау өткізу; 2) ... ... ... ету; 3) теміржолшылар мен төменгі қызметкерлердің тілегін
материалдық-қүқықтық ... ... Одақ ... ... одаққа
теміржолшылар мен темір жол батальондарының жауынгерлерімен қатар темір
жолда ... ... ... да мүше бола ... ... одағының
съезінде Устав бойынша аудандық одақ комитеттерін бекітті, Орынбор-
Ташкент темір ... ... ... ... ... ... оның
төртеуі Түркістан аймағында «Ташкент, ... ... және ... ал ... төртеуі -Орынбор губерниясының аумағында
«Шалқар, Ақтөбе, Орынбор және ... ... ... ... темір жол одағының Түркістан бөлімшесі 8 мың одақ
мүшесінің басын ... оның ... ... салынған Орынбор-Ташкент
жолына 6 мың адам (Орта Азия темір жолының 2 мың адам) ... ... ... ... ... ... 40,8 % -ын қүрады.
Орынбор-Ташкент темір жолының темір жол одағы жерлердің ыдратушылық
әрекеттеріне қарамастан, 1906 жылы ... ... ... ... ... ... патша жұмысшыны және шаруалар қозғалысын аяусыз
қуғындады. Реакция барлық бағытта шабуылға шықты. 1907 - 1910 ... ... үшін 26 мың адам ... оның 5086 - ы ... кесілді: 1909 жылы түмелерде 170 мың адам болды. Жұмысшы табының
үйымдары да ... ... ... 1906 жылы мен 1910 ... ... 500
кәсіподақ үйымдары жабылды. Кәсіподақ мүшелерінің саны 250 ... 13 ... ... Елде ... толулар аямай басылып жатты.
«Үшінші маусым төңкерісінен» кейінде ... ... ... болып түрды, бірақ Столыпиндік реакция жүріп кетті.
1905-1907 жылдардағы революция мен буржуазилық демократиялық болып
қана қойған ... ... ... ... тарихи кезең болды. «Бүкіл дала саяси
додаға тартылып азаттық үшін қозғалыс тасқыны қүрсауына ... ... ... М. ... ... ... «1905-1907 жылдары
отарлық бүғаудағы қазақ қоғамында таптық санадан гөрі ... ... ... ... ... ... басым түсіп жатты»[ 11.150].
Осыған қарап, жұмысшылардың тәуелсіз демократиялық Республика құрамыз
деген ұранмен жасаған төңкерісі. Қазақстанда ұлт-азаттық қозғалыстың ... ... ... ... 2.2 ... жол ... кәсіпорындарының дамуы және саяси күрес.
Ресейдегі 1905-1907 жж. буржуазиялық-демократиялық революция жеңіліске
ұшырады, үшінші шілдедегі төңкерістен кейін елде столыпиндік реакция болды.
Самодержавие ... ... ... ... ... ... ... оның
авонгардына- Ресейдің социал-демократиялық жұмысшы ... ... ... ... ... ... ... аралығында 500-
ден кәсіподақ табылып, 600-ге жуық кәсіподақты тіркеуден бас ... ... ... кәсіподақтық мүшелерінің санында бірден азайып кетті. 1907
жылдың басында 245 мың болса 1909 жылдың ... ... 13 мың ... ... ... да қүлдырап: 1907 жылы ереуілшілер саны 704 мың болса, ал
1910 жылы олардың саны 47,6 мың болды.
Жұмысшылардың ... және ... ... ... ... ... олар революциялық қозғалыстың мүшелерін
әшкерелеп беріп отырды. Социал-демократар мен жұмысшы кәсіподақтарының аман
қалғандары тығылып, ... ... ... ... аңдылып
жүргендеріне қарамастан, осындай ауыр жағдайларда жұмыс істеуге тура келді.
Социал-демократиялық партияның күші буржуазиялық топтары мен жұмысшылары
арасында жік ... ... жік ... ... ... әрекеттері партияның жұмысына көзін тудырды.
Сталиндік реакция жылдары ... ... ... ... ... мен ... ... Аймақтың жұмысшылары III
мемлекеттік думаға депутаттар жіберу ... ... ... ... ... ... ... ала бастады, жұмыс күні үзартылды,
жұмыстың бағалануы төмендетілді, шығару нормасы ... және ... ... ... және соған байланысты жалпылай репресияларға үшырауы
Қазақстанның теміржолшыларын социал-демократиялық және кәсіптік үйымдарына
ауыр тиді. ... ... ... аман қалғандары заңсыз жолдармен
жұмыс істеуге тура келді. Осы ... ... ... мен ... жол ... ... ... қарасты
үйымдастырылған ланкестік әрекеттер арқылы білінді: 1908 жылы ... ... ... жек көретін учаскенің бастығы Каль
ауыр жараланды, ол 1907 жылы жұмысшыларды қысымға алған ... ... ... ал 1910 жылы ... станциясында жергілікті темір жол
бастығы Тизегаузенді ... ... ... ол аз ... ... іс-әрекеттері үшін жұмыстан 80 адамды қуды [14.98].
Басқарма өкілдерін өлтіру және олардың ... ... ... және ... станцияларды орын алды. Теміржолшылардың арасында 1
адамға қарсы бағыттаоған ланкестік тактикасы ... ала ... ... ықпалы бар екендігі көрінді. Сонымен қатар анархистік топтер
қүрыла бастады, мысалы 1908 жылы ... ... ... социал-демократтары теміржолшылар арасындағы
жіктелуге қарсы аянбай күрес жүргізді. Эсерлер мен ... ... ... ... ... ... меншевиктерді,
атзовистерді, ликвидаторларды әшкерелеп, заңды жұмыс пен заңсыз ... ... алып ... ... ... ... ... бірлікті
сақтап қалуға тырысты. Большевиктердің бұл күресі өз жемісін бере бастады:
теміржолшылар арасында эсерлер, ... мен ... ... ... 1908 ... ... ... РСДЖП-ның ... ... ... ... байланысты. Түркістан
қарауыл бөлімінің бастығы ... ... ... ... ... ... деген сенімсіздік пайда бола бастады,
олардың өкілдерінің ... көзі ашық ... ... ... ... ... арасында большевиктердің іс-
әрекеттеріне қосылмайтын ... көп ... ... ... [22.369-378].
1908-1910 жж. Орал, Түркістан, Омбы, Перопавл және басқа станциялардың
темір жол (немесе кәсіптік) одақтары заңсыз ... ... ... большевиктер эсерлердің ықпалынан тәуелсіз кәсіптік одақтар қүра
бастады және біршама жетістіктерге жетті. ... 1908 ... ... ... шеберханалар мен депо жұмысшыларының кәсіптік одағы қүрылды,
ол жергілікті социал-демократтардың ықпалында ... ... ... ... Тисленов, Ванющин, Толмачев, Андрей Морозов,
Маскалев, Дондуков және т.б. ... ... ... ... және ... қалалардың социал-
демократиялық үйымдарының 1908-1910 жж. әрекеттері сонымен қатар ... ... ... ... пен үгіт ... ... ... материалдарында олардың үйым жайында ... ... ... ... ... ... ... бөлініп әр топ
теміржолшылар арасында насихат жұмысын жүргізеді. ... ... Депо ... ... темір жол қызметкері Улянов, үйымның белсенді
мүшелері ... ... ... үйымға мүше қатарында О. Доскова, Даниленько,
Н. Шилов, П. Шилов, Коканов, Хазанов, К. ... ... ... ... ұйымы 1908 жылдың 1 мамырында қалаға
жақын жерде халықаралық жұмысшылар ... ... ... өткізді.
Митингіге көп жұмысшы қатысты. Ұйым сонымен қатар басты шеберханалардың
жұмысшылардың арасында саяси ... мен ... ақша ... 1909 жылдың сәуір айында олар «өлім жазасына қарсы қоғамдық
топтарға» қор жинаумен айналысып, мемлекеттік думаға өлім ... ... ... ... ... край» газетасының баспаханасын
тәркілеген кезде, бұл петицияға 30 адам қол ... еді ... ... бастап, Ресейде революцияялық көтерілудің жаңа кезеңі
басталды, ол өнеркәсіптің дамуымен тығыз байланысты болды. Петербург ... ... ... орталықтарында жалпылық стачкалар болды, саяси
демонстрация, жиындар мен ереуілдер болды.
Ресейдің орталық аудандарында басталған, жаңа ... ... ... ... ... 1910 ... көктемі мен жазында
орынборлық бас шеберханаларда жұмысшылардың бас көтерулері болды, ол ... ... ... кеткен еді. Бұл бас көтерулердің негізгі
себептері темір жол басқармасының жөнсіз әрекеттері, олар ... ... ... үлкен мөлшерде айып пұл салды. Жинау цехының
жұмысшыларын жаппай қуа ... бұл ... ... ... ... ... еді. Басқарма шеберханаларды
жабуға әрекеттенді.
Орынбор ... ... ... ... және ... байланыс орнатып оларға ақша жинады. Олар жаңадан құрылып жатқан
«Рабочая газета» газетасына 10 сом 84 тиын ... ... ... жылдың көктемі мен ... ... ... ... ... ... және ... станцияларында паравоз
бригадаларының бас көтерулері болды, олар ... ... ... бірден түсіруге ... ... ... ... ... ... пойыздарды жүргізуден бас тартты,
паравоздардың жанармайын ... ... ... ... ... олардың
арыздары мен қарсылықтары іске аспағандықтан көпшілігі есеп айырысқан соң
басқа темір жолдарға ... ... ... жаңа ... ... ... ... жұмысшы қозғалысын ары қарай дамуына Ленск
оқиғасы себеп болды. 1912 жылы 4 ... ... ... ... ... көбейтуді, жұмыс және түрмыс жағдайларын көтеруді сұраған сібір
алтын кеніштерінің жұмысшыларын аяусыз басқаннан кейін, бұл ... ... ... күреске Қазақстан теміржолшылары да қосылды.
1912 жылдың 20 сәуірінде Түркістан станциясында ... ... ... ... ... ол ... жергілікті жандарм хабарлаған.
Бұл жиналыста теміржолшылар Ташкент станциясының ... ... ... бүкілресейлік теміржолшылар одағына қайта кіру бүкіл Орынбор-
Ташкент темір жол желісі мен ... да ... ... ... ... болған жағдайда оларға түсіністікпен қарау және
көмектесу мәселелерін ... ... ... ... ... ... ... соңғы кездердегі жұмысшыларды жұмыстан жаппай ... ... ... ... келе жатқан жұмысшылар жұмыссыз қалып,
соған байланысты штабтардың қысқаруы, жұмыс көлемінің артуына әкеліп ... ... ... ... артпады, қайта түсірілді. Бұл жағдай аймақта
өмірге қажетті заттардың бағасы өскенде одан ... ... ... ... ... 28 ... ... мен бүкіл желіге социал-
демократиялық партияның үгіт ... ... ... Онда ... ... ... бірге 8-сағаттық жұмыс күнін енгізу, әскерді
таратып, оның орнына халықтың ... ... ... 1912 ... ... ... материалдарды «Орынбор-Ташкент темір жолының ... ... 1 ... ... ... жұмысшылар мейрамын
Ленск оқиғаларына қарсылық білдіретін 1 күндік ереуіл үйымдастырмақшы» деп
жазылды. Шыныменде 1912 жылы 1 мамырда басты шеберханалардың жұмысшыларының
ереуілі ... ... ... ... ... ... жолының Ташкент учаскесінде
6 ай бойы жалақысын ала алмай, әбден титықтаған мердігер ... ... ... болды.
1912 жылдың 19 мамырында Ақтөбе станциясының ... ... ... ... соншалықты мықты
үйымдастырылған, олардың басшыларын үстау мүмкін емес. 1913 жылы осы ... ... жол ... ... мердігерлер жалдаған 210
жұмысшының ереуілі болды. Жұмысшылар мердігерлердің ... ... ... ... ... ... ... талап етті. Басқарманың ақшаны сәл
күте түрыңдар деген сөздеріне ... ... ... ... ... ... жылдары Қазақстанның темір жолшылары бүкілресейлік жұмысшы және
социал-демократиялық ... ... ... нығайта
түседі, олардың арасында большевиктік «Звезда» және «Правда» ... ... ... Омбы және ... ... ... «Правда»
газеті үшін ақша жинап, олардың номерлерін алып, оларды ... 1913 жылы ... ... ... ... «Орынбор
станциясының теміржолшыларының арасында 10 адамнан түратын үйірме ашылып,
үйірме астаналық социал-демократиялық газеттерге ... ... деп ... мен ... ... ... ... газеттерін көптеп таратуға тырысты. Егер ... ... мен ... ... ... ... ... жылдардан
бастап, большевиктердің газеттері көптеп тарай бастады. Бұл газеттердің
жұмысшылардың арасында ... зор ... Бұл ... ... ... ... қозғалысы, социал-демократиялық партиялардың іс-
әрекеттері туралы, үндеулер мен үгіт-насихаттар бүкіл Ресей ... ... осы ... арқылы жұмысшы қозғалысы мен
кәсіподақтардың жұмысын реттеп ... Бұл ... ... ... ... ... ... мен кәсіподақтарының жұмыстары мен іс-
әрекеттері туралы жазды. Осы теміржолшылардың ... ... ... ... теміржолшылардың ішіндегі қазақ ұлтының өкілдері осы
дүниелермен танысып, олардың да ... ... ... ... XX ... бас ... жұмысшы қозғалыстары қазақ
халқының санасын ... ... ... ... ... ... ... мен еңбекшілер
одақтарында беделі өсе бастады. Олармен күресу жылдан жылға қиындап кетті.
Сырт көзге байқалмайтын іс-әрекеттері ... ... ... ... түсе бермеді. Социал-демократтардың заңды түрде тіркелген кәсіптік
және мәдени ағартушылық үйымдардағы ... ... ... тағуға
болмайды.
1914 жылдың бас кезінде Қазақстанның темір жол желілерінде ... ... ... 1914 жылы 22 ... Орынборлық басты
шеберханалардың вагон цехында 1 күндік ереуіл болып өтті. ... ... ... ... ... ... су ... үлкен ыдыс, асханалар
бригадаларға жұмыстарды әділ бөлу, қарым-қатынаста сыпайы болу және ... ... ... бұл ... ... шеберханалар
басқармасы орындады. 1914 жылдың қаңтар-наурыз айларывда ... ... ... ... ... ... бригадаларының
толқуы болып өтті, олар жалақысынан ақша үстап қалуға қарсы болды. ... ... ... ... ... жолдарда да жұмысшылардың
толқулары ... ... ... ... 1914 жылдың тамызында
басталған бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен тоқтап қалды [8.589].
Соғыс Ресейде және ... ... ... көзқарас белең ала
бастады. Ол әсіресе буржуазиялық партияларды (эсер, меньшевиктер және т.б.)
қамтиды. Батыстың социал-демократиялық ... ... ... ... қолдады. Оппуртонизм мен ... II ... ... В. И. ... бастаған жұмысшылардың социал-
демократиялық партиясы империалистік соғысқа қарсы шықты. Империалистік
соғысты Азаматтық ... ... ... Елде төңкеріс жасап,
болыпевиктердің билігін орнатпақ болды. ... ... ... ... ... ... шықты, жаңа
революцияның қолдады.
Бірінші дүние жүзілік соғыс Ресейдің экономикасын тығырыққа тіреп,
қүлдыратты. Миллиондаған ... ... ... ... ... аштық
және кедейшілікке үшыратты. Бірінші ... ... ... ... ... ауырпашылықтар түсірді. Соғыс ... ... жол ... көп көлемде мал, ауыл шаруашылық өнімдері мал
өнімдері мен алып кетті. Соғыстың үшжылының ішінде Түркістан аймағынан ... мың пұт - ... 300000 пұт -ет, 109000 ... ... 447000 ... 229000 ... 75000 бас-жылқы, 12700 бас - түйе, 38000 шаршы-
киіз, 13441-киіз үй шығарылды. Соғыс ... жер ... мен мал ... ... пен ... ... ... бағасы бірден өсті.
Бүның бәрі Қазақстанның жұмысшыларының жағдайын төмендеттті [17.93].
Соғыстың басталуымен Қазақстанның теміржол желілерінде ... ... ол ... ... жұмысшылардың бас қосулары мен жиындары,
үгіт насихаттың барлық түріне, үгіт парақшаларына, жұмысшылар үшін ақша
жинау және т.б. ... ... ... ... ... ... күзет
1914 жылы 18 шілдеде енгізілді. Бұл ереженің ... 1905 жылы ... ... патша өкімі жатты. Теміржолшылардың ереуілге және үгіт-
насихат жұмыстарына ... ... ... ... ... ... ... заңдары бойынша соттайтын. Бірақ осы қатаң тәртіптер Қазақстан
теміржолшыларының царизмге қарсы күресін тоқтатпады.
1915 жылдың шілде айынан ... ... ... ... ... ... ... жұмысшыларының ірі-ірі толқулары болды.
Жұмысшылар өздерінің жиындарында талаптарының тізімдерін жасады, өкілдерді
сайлады, жол ... осы ... ... олармен келіссөздер
жүргізді. Талаптардың көпшілігі экономикалық сипатқа ие ... ... ... жол ... ... ... ... көрсетуді жақсарту, азық - түлік үшін несие беру сияқты
талаптар бар ... ... Жол ... көнуіне тура келді, ол
жұмысшыларға азық - ... ... алу үшін 10000 сом ... және ... үшін ... ... [22.487]
1915 жылдың 3 ... депо ... ... ... ... ... талап етсе, 11 қырқүйекте осындай талапты
басты шеберханалардың жұмысшылары қойды. 1915 ... 5 ... депо ... жол ... ... резалюциясын
тапсыруға шешім қабылдады. Онда азық-түлікті азық- ... ... ... ... ... есебінен сатып алу, несие беруді жеңілдету
сияқты талаптар болды. Сонымен ... ... ... ... ... ... заттардың және пәтерлердің бағасын белгілеу,
Ресейдің батыс жағынан келген босқындар үшін ресторандар, қонақ ... ... ... ... қатысуымен реквезициялау сияқты талаптар
тізімін беруді үйғарды.
Орынбор теміржолшыларының толқулары ... ... ... түрды,
1915 жылдың 1 желтоқсанында Орынбор шеберханаларының паровоз цехының 178
жұмысшысы қатысқан ереуіл болды, олар сияқты ішінде ... ... ... ... ... бас ... [5.357].
1916 жылдың аяғы мен 1917 ... ... ... ... ... болып түрды.1916 жылдың 15 желтоқсанында басты
шеберханалардың жұмысшылары ереулге шығып, ... ... ... қайтып жұмысқа алуды талап етті; 1917 жылдың 31 қаңтарында
шеберханалардың ұсталық цехының жұмысшылары кесімді төлемнің ... ... ... ... ... ... темір жолдарындағы негізгі оқиғалардың қысқаша
көріністерін алып қарайтын болсақ, ... ... жаңа ... мен
бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы жылдары ... ... ... ... белсенді түрде араласты. Айта кету керек
Қазақстан теміржолшыларының күресі Ресейдегі царизмнің және ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігін алуына
ұмтылды.
Қорытынды
1917 жылға дейін Қазақстандағы темір жол құрылыстары царизм мен орыс
капитализмі мен ... ... мен ... - ... және ... байланысты болды. Жері бай бірақ артта қалған ... ... мен ... обектісіне, өткізу нарығымен метрополияның
шикізат көзіне айналдыру құралына айналдырмақшы болды. Сонымен қатар темір
жол ... үшін ... ... ... ата-бабаларының жерінен қуып
тартып алды. Тек Орынбор -Ташкент темір жолының оңтүстік ... ... жер ... Қазақстанда өнеркәсіп және сауданың дамуының
арқасында ... ақша ... ... ... ... әкеліп, қазақ қоғамында жаңадан екі санат: ... мен ... ... ... ... ... - жатақтар өмір сүру ... ... ... тастап, өнеркәсіп орындары мен темір ... ... ... ... ... Бол ... Қазақстан темір
жолдарында жұмысшы ... ... ... етті. Бұл процесс
Ресейдің дамыған орталық өнеркәсіптік ... ... кеш ... ... процесс XX ғасырдың басында басталып, тез қарқынмен жүрді.
Қазақстан темір жолдарында жұмысшы кадрларының қалыптасуы, ... ... ... - ... ... ... ... ендей дамуы, оның Қазақстанға енуі, оның өз өнімдерін өткізу
нарығын ... және Орта Азия мен ... ... өнеркәсібі дамыған
орталық аудандары үшін шикізат тасуды жеңілдететін бірден-бір жол бұл ... жол ... ... ... Ауғанстанды жаулап алуы, Ресейдің
Орта Азиядаға позициясына қауіп төндірді. Сондықтан Империяның шығыстағы
шекарасын нығайту үшін әскери - ... ... ... Орынбор -
Ташкент темір жолы ауадай қажет болды. Сонымен қатар Столыпин ... ... ... деп ... ... ... ... да жоғары
болды. Ресей капиталистері үшін мақта өнеркәсібін дамытатын бірден-бір
аймақ Түркістан ... ... ... ... - ... ... ... жауап беретін Орынбор - Ташкент темір жолының 1901
жылы 24 ... ... ... мен мемлекеттің ақшасына салынатын болып
шешілді. Құрылыс 1901 жылы 10 мамырда басталып, 1906 ... 1 ... ... аймақтарында темі жол қүрлыстарының жүруі, ол
жерлерде ... ... және ... ... ... қалыптастырды.
Қазақстанның темір жолдарының жұмысшы кадрлары ең ... ... ... ... ... ... келген орыс және украин
шаруалары және Ресейдің ішкі ... ... ... ... ... іздеп келген шаруалардың есебінен қалыптасты.Қазақстанның
темір жолшыларының ішінде өнеркәсіп жұмысшыларына қарағанда, жоғары білікті
орыс жұмысшылары көп ... Олар ... ... ... ... еді,
олардың экономикалық және саяси көзқарастары біршама жоғары болатын.
Қазақстанның темір жолдарында жұмысшы кадрларының ... ... тез ... ... 1900 жылы ... ... 5-6 ... болса, ал бірінші орыс төңкерісі кезінде ... жж ... 20 ... ... 1913 жылы ... 23000 ... ... ал қазақ
төңкерісі қарсаңында олардың саны -30000 жуық болды. Оның 14000 нан астамы
Орынбор - Ташкент жолында жұмыс істеді. ... ... ... ... ... саны 100 мың адам болса, оның көпшілігін
теміржолшылар қүрады. 1917 жылы тау-кен ... - 20мың , ... - 5мың , ... аулау кәсіпшілігінде -15 мың адам, өңдеуші
өнеркәсіпте -20мың адам, түз ... ... -5 мың адам ... ... қатар теміржолшылардың бір жерде көптеп шоғырлануы, ... ... ... ... ... әлде ... ... Қазақстанның ірі станцияларындағы шеберханалары мен ... саны 1-2 мың адам ... ... жұмысшы күшінің жиі ауысып тұруына
қарамастан, біртіндеп тұрақты ... ... ... ... 1913 ... жол ... көпшілігінің стажы 5 жылға жуық немесе одан да көп
болды.
Қазақстан темір жол ... ... ... көп ... болды:
орыстар жұмысшылардың басым көпшілігін құрады, қазақтар - 20%-ын құрады. Ал
құрылыс жұмысшыларының ... ... ... көп ... ... ... ... 30-40 %), ал кейде олар құрылысшылардың жартысынана астамын
(Воскресенск, Жетісу темір ... ) ... ... ... санының аз болуы, қолдан істелген
жағдай болды. Темір жол ... ... ... ... алуды
шектеу туралы патша үкімі болды. Оның үстіне қазақтардың теміржол қызметі
үшін қажетті біліктілігі болмады.
Қазақстанның темір ... ... ... ... ... ... көлемі аз болды, еңбек және түрмыс жағдайлары
нашар болды. Құрылыс және ... жол ... ... мен ... бірігіп қарсы шықты. 1905 - 1907 жылдарындағы орыс буржуазиялық -
демократиялық революция Қазақстан теміржолшыларының әлеуметтік - ... ... ... Бұл ... ... бүкіл Ресей жұмысшыларының елдің
отарлық саясатына көзқарастарын өзгертті. Царизм мен капиталистерге қарсы
бүкіл ... ... ... ... ... ... ... жұмысшы қозғалысы XIX ғасырдың 90 -шы
жылдарының өзінде -ақ басталып, ... ... ... ... ... ... ... Ірі станциялардың (Орынбор, Ақтөбе,
Шалқар, Перовск, Түркістан, Арыс, Шымкент және басқаларында) ... ... ... көптеп шоғырлануы, олардың ішінде Ресейдің
орталық өнеркәсібі дамыған аудандарында ... және ... ... ... ... орыс жұмысшыларының көп болуы Түркістан аймағында
саяси және ... ... жаңа леп ... ... - ... темір
жолының жұмысшыларының аймақтың басқа теміржол жұмысшыларымен тығыз қарым -
қатынаста болуы - ... - ... ... ... ... ... революциялық қозғалыстың алдыңғы отрядына айналдырды.
Тарихи дәйектерді саралай отырып, 1905 - 1907 ... ... ... - ... ... ... теміржол
жұмысшыларының кадрларының тездеп қалыптасуына әсер етіп, оларды ... ... ... царизм мен капиталисттік қанауға қарсы саяси және
экономикалық күрестің мектебі болды.
1905 - 1907 ... ... ... бірінші буржуазиялық
-демократиялық революция тек аймақтың жұмысшыларының ғана ... ... ... жоқ, сонымен қатар жергілікті қазақ халқының ой -санасының
оянуына қозғау болды.
Пайдаланған ... ... Н.А, « ... ... в Туркестане после Первой
русской революции ( 1907-1917 гг.)», Ташкент 1970
2.Асылбеков.М.Х, «Железнодорожники Казахстана в первой ... ... ... ... ... ... сети ... дорог в конце ХІХ-начале XX века»,
Издательство «Наука», Алма-Ата 1972
4.Вахабов.М.Г, «К вопросу о ... ... ... ... объедененной научной сессии, посвещенной истории Средней Азии ... в ... ... ... Акдемии наук Узбекской
ССР, Ташкент 1955.
5. Госархив Оренбургской области, ф.21, оп. 2, д. 426, // Цит. по ... ... ... « ... по ... рабочего класса
дореволюционного Казахстана», Алма- ата 1963.
7. Есенғарин.Н.Қ, « ... ... ... », Алматы 2004
8. « Қазақстан тарихы», 3 том, « Атамұра » ... ... ... « ... 2030 », ... ... Қазақ Совет Энцоклопедиясы, 8 том, Алматы. 1976.
11. Қойгелдиев.М, « Алаш қозғалысы », Алматы .1995 .
12. Құстаев Б, ... ... ... саяси әңгіме», «Білім»
баспасы, Алматы . 1993.
13. Маликов Ф, «Революционная борьба рабочего ... ... и в ... буржуазно - демократической революции», Издательство «Наука »,
Алма - Ата 1968
14. Маликов Ф, ... ... - ... ... в
Казахстане», Издательство «Наука», Алма - Ата. 1972 .
15. Ленин В.И, ... ... ... Том ... А.Н, «К ... о ... казахской буржазной нации»,
«Материалы объедененной научной сессии, посвещенной истории Средней Азии и
Казахстана в ... ... ... ... наук ... Ташкент 1955.
17. Озғанбай Ө, «Ресей мемлекеттік думасы және ... ... ... ... Т, ... труды », Алма-Ата, «Казахстан » .1984.
19.Сундетов С.А, «Торговля в ... в ... XX ... « ... ... Октября», Сборник статей, Издательство « Наука», Алма-Ата .1972.
20.Шойынбаев Т, «Прогрессивное значение присоединение Казахстана к ... ... ... Алма - Ата ... РУЗ ф.1. оп. 11, д. 1308 // Цит. По ... М. ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұхтар Әуезов көрнекті совет жазушысы8 бет
Қазақстан бірінші Дүниежүзілік соғыс қарсаңында6 бет
1822 және 1824 жылғы Сібір және Орынбор қырғыздары туралы ереже.5 бет
«Сібір қырғыздары» және «Орынбор қырғыздары»3 бет
Ташкент қаласындағы алғашқы мәдени-ғылыми ұйымдардың жұмысы37 бет
Xix ғасырдағы сауда сипатының өзгеруі17 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстанға жүргізген саяси құқықтық реформалары33 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
«Интергаз Орталық Азия» ақ компаниясы қызметіне талдау14 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь