Ораз Жандосов және тоталитарлық жүйе

Жоспар

Кіріспе.

І тарау. Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы Жандосовтың саяси .қоғамдық қызметі.

1.1 Кеңес өкіметі орнағаннан кейінгі О.Жандосовтың саяси сахнаға шығуы.
1.2 О .Жандосовтың саяси.қоғамдық қызметі.

ІІ Тарау. Ораз Жандосов және тоталитарлық жүйе.

2.1 Қосшы Одағы және ондағы Ораз Жандосовтың атқарған қызметі.
2.2 Ораз Жандосов және тоталитарлық жүйе.

Қорытынды.

Сілтемелер тізімі.

Пайдаланылған әдебиеттер.
Кіріспе.
Тақырыптың өзектілігі: Қазақ халқының әлем қауымдастығы қатарынан егемен ел ретінде өз орнын тауып, тәуелсіздік туын тіккен осы бір өзгерістер заманында еліміздің өткен тарихына деген көзқарас та мүлдем жаңа сипатқа ие болды. Оның бір көрінісі осы уақытқа дейін бұрмаланып, ақиқаты айтылмаған немесе біржақты қаралған тарихи құбылыстарды ой елегінен өткізіп, оларға объективті баға беруге деген талпыныс. Қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылықты қамтамасыз етіп, демократиялық мемлекет құруды мақсат тұтқан елімізде төл тарихымыздың олқылау жазылған тұстарын толықтыра түсуге барынша жағдай жасалып жатқаны белгілі. Осынау сәтте, яғни халқымыздың тарихи санасын қалыптастыруға бағытталған шаралар жүзеге асырылып жатқан мезгілде, қазақ халқының тарихында өзіндік терең із қалдырған қайраткерлердің ғұмырнамасын жасауды да қолға алғанымыз абзал. Мұндай ғұмырнамалық зерттеулер жекелеген қайраткерлердің өмір жолын танып білумен бірге, олар өмір сүрген дәуірдің қыр- сырын түсінуге де өз септігін тигізеді. Өткен тарихымызды еркін қорытып, одан объективті теориялық тұжырымдар жасауға жол ашылып отыр. Қазан төңкерісі қарсаңында және революцияның алғашқы кезеңінде ұлттық интеллигенция қазақтың өзге интеллигенциясынан, яғни оқытушылар қауымынан, дәрігерлер, заңгерлер, әкімшілік қызметкерлерінен рухани жағынан жетілген, оқыған атаулыларға шамшырақ болған үлкен топ болды.(1)
ХХ ғасырдың алғашқы жартысында, әсіресе, оның кеңестік дәуірінде қазақ ортасынан шыққан саяси қайраткерлердің ірі өкілдерінің бірі — Ораз Қиқымұлы Жандосов (1899-1938 ж.) болып табылады. Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін Ораз Жандосов сияқты халқымыздың бір туар азаматтарының сан-салалы ғұмырын зерттеу мүмкін болып отыр. Қазіргі кезде қазақ зиялыларына қатысты мәселелерді оның ішінде Ораз Жандосов сияқты тұлғаны зерттеу тарихымыздың ең бір өзекті мәселелерінің қатарында.
Бітіру жұмысының мақсаты: Ораз Жандосов саяси аренаға, негізінен кеңес дәуірінде шықты. Оның өмірі қысқа болғанымен, қазақ халқының тағдырына қатысты көптеген күрделі мәселелерді шешуде атсалысқан ірі саяси тұлға. Осы жұмыстың мақсаты Ораз Қиқымұлы Жандосов сияқты ірі саяси – қоғамдық қайраткердің 1917-37 жылдар аралығында атқарған сан салалы қызметін барынша ашып көрсету.
Бітіру жұмысының міндеті: Жұмысымның міндеті ХХ ғасырдың алғашқы жартысында, әсіресе, оның кеңестік дәуірінде қазақ ортасынан шыққан саяси қайраткерлердің ірі өкілдерінің бірі — Ораз Қиқымұлы Жандосовтың қысқа да мағыналы ғұмырын сипаттау.
Бітіру жұмысының хронологиялысы: Жұмыстың хронологиялық шеңбері 1899-1938 жылдарды қамтиды. Ораз Қиқымұлы Жандосовтың саяси-қоғамдық қызметі 1917-1937 жылдарға келетіндіктен осы кезең бітіру жұмысының негізгі хронологиялық обьектісі болып табылады.
Бітіру жұмысының дерек көздері : Жұмысты жазу барысында Ораз Жандосовтың саяси – қоғамдық қызметіне арналған газет-журналдардың мақалалары, ол туралы жазылған әдебиеттер қолданылды.
Зерттеу жұмысының құрылымы: Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған деректер тізімінен және сілтемелер тізімінен тұрады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР.

1. Қазақстанның халық комиссарлары. 1920-1946жж. Өмірбаяндық анықтамалық. Алматы.2004ж.
2. Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді? Алматы: «Ана тілі», 1993ж. – 208б.
3. Ураз Жандосов. Документы и публицистика(1918-1938) Алматы.1999ж.
4. Омарбеков Т. Зобалаң. Алматы: «Санат», 1994ж.-272б.
5. Омарбеков Т. Оңшыл ағымға қарсы күрес: мәні және қорытындылары.// Ақиқат. 1995ж. №11
6. К .Н.Нарибаев. Материалы научной конференции посвященной 100 летию со дня рождения У.К. Жандосова.Қазақ Университеті.1999. с.5-7.
7. Омарбеков Т. 20-30 жылдардағы Қазақстан қасіреті. Алматы: «Санат», 1998ж.-320б.
8. Әшірбекова Ж. Тұрар және зиялылар.//Қазақ тарихы. 1997ж. №2
9. Отыншиев А. Оңтүстік Қазақстандағы саяси ұйымдастыру жұмыстары (ХХ ғасырдың 20 жылдары).//Қазақ тарихы. 1996ж. №
10. Әбеуов Қ. Қазақстан тарихының ақтаңдақ беттерінен. Алматы: «Қазақстан», 1994ж.-136б..
11. Маймақов Ғ. Құпия кеңестер. Алматы: Санат, 1999ж.-366б.
12. Политические репрессии в Казахстане в 1937-1938г.г. Алматы: Қазақстан. 1998-336с.
1. Қуандықов Е. Сүрең алған сұрқия саясат. Алматы: «Санат», 1999ж.-104б.
2. Жамбылов Д. Тәуелсіздік және саяси сана. Алматы: «Жеті жарғы», 1999ж.-160б.
3. Ауанасова А.М. Национальная интеллигенция Казахстаня в первые годы сов. власти (1917-1923г.г.). Афтореферат дис. канд. ист. наук. Бишкек, 1993г.
4. Кумнаев В.А. 30-ое годы в судьбах отечественной интеллигенции. Москва: «Наука», 1991г.-295с.-с.
5. Қожанов С. Советтік Түркістан автономиясының он жылдығы. Алматы: 1994ж.-20б.
6. Тоболов К. Ұлт саясатындағы оңшылдық ағым.//Еңбекші қазақ. 1929ж. 9 август, №156
7. Ауанасова А.М. Национальная интелегенция Туркестана в первой четверти ХХ века.-Алматы:Қазақ университеті,2001-183с.
8. Пірманов Ә.Б. Қазақ қоғамының жағдайы және ұлттық интелегенция қалыптасуының алғышарттары мен қызметінің бағыт-бағдарлары (ХІХ ғасырдың ІІ-ші жартысы – ХХ ғасыр бас кезеңі). Тарих ғыл.канд.дисс... авторефераты. Алматы. 1997.
9. Әбжанов Х., Әлпейісов Ә. Қазақ интеллигенциясы мен мәдениеті туралы. Алматы: 1992ж.-125б.
10. Қозыбаев И.М. Историография Казахстана уроки истории. Алма-Ата: «Рауан», 1990г.-135с.
11. Қойшыбаев Б. Жазықсыз жапа шекендер. Алматы: «Қазақстан», 1990ж.-167б.
12. Ұлтшылдықпен күрес науқаны.//Социалистік Қазақстан. 1992ж.-5,7.8,9 мамыр
13. Әлмашұлы Ж. Ғибратты ғұмыр. Шымкент: 2005
14. Әбеуов Қ. Қазақстан тарихының ақтаңдақ беттерінен. Алматы: «Қазақстан», 1994ж.-136б.
15. Данагүл Махат. Қазақ зиялыларының қасіреті. Алматы. 2001ж.
16. История Казахстана с древнейших времен до наших дней. Алматы: «Үш-Қиян», 2003г.-584с.
17. Әлмашұлы Ж. Сұлтанбек Қожанұлы. Алматы: «Кітап», 1994ж.
18. Омарбеков Т. ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері. Алматы: ҚАЗақпарат, 2001ж.-404б.
19. Назарбаев Н.Тарих толқынында.Алматы,Атамұра.- 1999.296.-Б.226-227-Б
34. Тлеуқұлов Г., Тлеуқұлова Г.Из историй казахского педагогического института в Ташкенте.Алматы.2001.
        
        Жоспар
Кіріспе.
І тарау. Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы Жандосовтың саяси
–қоғамдық ... ... ... ... кейінгі О.Жандосовтың саяси сахнаға шығуы.
1.2 О .Жандосовтың саяси-қоғамдық қызметі.
ІІ Тарау. Ораз Жандосов және тоталитарлық ... ... ... және ... Ораз ... ... ... Ораз Жандосов және тоталитарлық жүйе.
Қорытынды.
Сілтемелер тізімі.
Пайдаланылған әдебиеттер.
Кіріспе.
Тақырыптың өзектілігі: Қазақ халқының әлем қауымдастығы қатарынан
егемен ел ... өз ... ... ... туын ... осы бір
өзгерістер заманында еліміздің өткен тарихына деген көзқарас та мүлдем жаңа
сипатқа ие болды. Оның бір көрінісі осы ... ... ... ақиқаты
айтылмаған немесе біржақты қаралған ... ... ой ... ... ... баға беруге деген талпыныс. Қоғамдық татулық пен
саяси тұрақтылықты қамтамасыз етіп, демократиялық мемлекет ... ... ... төл ... ... жазылған тұстарын толықтыра түсуге
барынша жағдай жасалып жатқаны белгілі. Осынау сәтте, яғни ... ... ... ... ... ... ... жатқан
мезгілде, қазақ халқының тарихында өзіндік терең із ... ... ... да ... ... ... ... зерттеулер жекелеген қайраткерлердің өмір жолын танып ... олар өмір ... ... қыр- ... ... де өз ... ... тарихымызды еркін қорытып, одан объективті теориялық
тұжырымдар ... жол ... ... ... төңкерісі қарсаңында және
революцияның ... ... ... ... ... өзге
интеллигенциясынан, яғни оқытушылар қауымынан, дәрігерлер, заңгерлер,
әкімшілік ... ... ... ... ... ... болған үлкен топ болды.(1)
ХХ ғасырдың алғашқы жартысында, ... оның ... ... қазақ
ортасынан шыққан саяси қайраткерлердің ірі өкілдерінің бірі — Ораз Қиқымұлы
Жандосов ... ж.) ... ... ... тәуелсіздігін алғаннан
кейін Ораз Жандосов сияқты халқымыздың бір туар ... ... ... ... болып отыр. Қазіргі кезде қазақ зиялыларына қатысты
мәселелерді оның ... Ораз ... ... ... ... ... бір ... мәселелерінің қатарында.
Бітіру жұмысының мақсаты: Ораз Жандосов саяси аренаға, негізінен ... ... Оның ... ... ... ... халқының тағдырына
қатысты көптеген күрделі мәселелерді шешуде атсалысқан ірі саяси тұлға. ... ... Ораз ... ... ... ірі ...... 1917-37 жылдар аралығында атқарған сан салалы қызметін
барынша ашып көрсету.
Бітіру ... ... ... міндеті ХХ ғасырдың ... ... оның ... ... қазақ ортасынан шыққан саяси
қайраткерлердің ірі өкілдерінің бірі — Ораз ... ... ... ... ... сипаттау.
Бітіру жұмысының хронологиялысы: Жұмыстың хронологиялық шеңбері ... ... Ораз ... Жандосовтың саяси-қоғамдық қызметі 1917-
1937 жылдарға келетіндіктен осы кезең ... ... ... ... болып табылады.
Бітіру жұмысының дерек көздері : Жұмысты жазу барысында Ораз Жандосовтың
саяси – қоғамдық ... ... ... ... ол
туралы жазылған әдебиеттер қолданылды.
Зерттеу жұмысының құрылымы: ... ... ... екі ... пайдаланылған деректер тізімінен және сілтемелер тізімінен
тұрады.
1.1 Кеңес өкіметі орнағаннан кейінгі О.Жандосовтың саяси ... ... ... ... жартысында, әсіресе, оның кеңестік дәуірінде қазақ
ортасынан шыққан саяси қайраткерлердің ірі өкілдерінің бірі — Ораз ... ... ... ... ... негізінен кеңес өкіметі орнаған соң
шықты. Оның қайраткер ретінде ... бола ... ...... ... пен ... саяси процестер тоғысқан кез еді.
1917 жылы қарашада Орталық ... ... ... ... ... де ... ... Қазакстанның бүкіл оңтүстік
аумағы, оның ішінде Ораз туып-өсіп, қызмет атқарған Жетісу облысы да ... ... ... еді) қарулы көтеріліс ұйымдастырылып, нәтижесінде
большевиктер өлкедегі саяси билікті ... ... ... ... басына келген
кенес өкіметі тап ... ... ... ... ... мақсат еткен орыс коммунистерінің шағын тобының ... ... ... ... ... ... ... халықтарының бірде-бір өкілі болмай шықты, бұл
жағдай ... ... мен ... ... құқылығы туралы
болышевиктердің саяси ұрандарының бар мән-мағынасын жоққа шығарьш, құрылған
үкіметтің ... ... - ұлы ... ... ұстанған үкімет
екендігін ап-айқын көрсетті.
Кедейліктің тауқыметін көп тартқан , жас ... орыс ... ... ... ... ... келген Ораз жастайынан ... ... ... Қиқым орыс байларының қолында көп ... ... ... ... ... алады.Осы бір оқиға себепші болған болу керек ,
кейіннен ол баласы Оразды ... ... орыс ... ... ... Ораз осы оқу ... жақсы оқиды. Сондықтан да болу
керек, оны достары кезінде ғалым бала деп атап ... 1917 ... ... Уақытша үкімет келмеске кетіп, Совет ... ... ... ... жағында нық тұрды. Белгілі революционер ... ... ... жұмыстар жүргізді. Алматыда Совет өкіметі орнағанға
дейінгі төрт айға жуық уақыт Жандосов үшін өте бір жемісті ... ... Ол бір ... ... жағына шығып үгіт жүргізсе, екіншіден
гимназияны бітіруге мұқият дайындалуда еді.
Он сегізінші жылдың 3 мартына қараған түні ... дүр ... ... ... ... ... ... алғашқы совдеп құрылды. Оның
мүшесі, нұсқаушысы болған Ораз алғашқы кезде казактар мен ... ... ... жүрді. Соғысқа еркінше кірген ол біраз уақыт қаланы қазақтардан
қорғауға қатысып, ақыры советтендіру ісіне ... ... Сол ... ... да ... ... өкіметі орнағанымен онда кескілескен тап күресі жүріп
жатты. ... ... В. И. ... Жетісу ісімен үнемі ... ... да ... ... ... ... Фрунзе
мен Куйбышевті жіберді.
Сол 1918 жылы большевиктік партиянын, қатарына өткен Ораз Жандосов
совдептің нұсқаушысы ... ... ... уезіне қарайтын ауылдарда
советтендіру жұмысын жүргізді. Жетісу ... ... ... ... ... отырып, ол байлардан кедейлерге мал алып берді. Мұның өзі де
есеппен жүргізіліп отырды. Совет ... ... ... ... көп жылғы ақысын алып бергенін көрген кедейлер ашықтан-ашық ... ... шыға ... Осындай біраз шараларды ... ... 1918 ... ... Советтердің Жетісудың облыстық бірінші съезі
шақырылды. Ораз Жандосов осы съездін, жұмысына ... ... ... бұл ... ерекше мәселенің бірі қазақ кедейлерінің
большевиктер жағына шығуы болатын. Өйткені ... ... ... үшін ... ... сүйенуге тиіс болды. Бір айдан артық уақытқа
созылған бұл ... ... рет ... еткен Жандосовқа мінбеге де
талай шығуға тура келді. Ақыры 263 делегат қатысқан бұл съезде ... ... ... ... ... ... тартып ,
жеңіп шықты. Съезд делегаттары революцияның өзі тудырған шешені, ... ... сөзі ... ... ... айтып жүрді.(3) Ташкенттегі кеңес
өкіметіне балама ретінде 1917 жылы 28 қарашада Түркістан зиялылары ... ... ... ... ... ... ... ол
1918 жылы ақпанда орыс армиясы тарапынан қанға бояльш таратылды.
Түркістандағы билік ... орыс ... ұзақ ... ... ... мәртебесі туралы ешқандай айқындама қабылдамай, саяси
көрсоқырлық танытты. Олар ... ... ... ... оның жергілікті халықтары үшін жат ұлттық саясат ұстанды, Орыс
большевиктері мұнда отарлық саясаттың топырағынан нәр ... ... ... ... ... ... және орыс ... әскери тұтынушылық сипаттағы коммунизм үшін жергілікгі халық
есебінен алғашқы қорлану процесін жүргізді.
Жаңа үкіметтің қанды ... ... ... ... ... ... ол ... қарулы қозғалысқа ұласа бастады. Саяси билік
басындағы орыс болыпениктері бұл қозғалыстың шын мәнін түсіне алмағандықтан
да, оспадар саясат ... ... зор ... ... ... ... Зорлық-зомбылық, ату, тәркілеу, келемеждеу, тігерге тұяқ
қалдырмай тонау — үкіметің негізгі практикалық ... ... ... ... ... елге ... өтіп жатқан саяси процестерді бақылай
алмайтын ... ... ... Кеңестік Түркістан - аса ... ... ... ... ... ... ... - революция, оны біз —
Орта Азия большевиктерінің шағын тобы басқарып ... ... бәрі ... ... ... ... ... Онда не болып жатқанынан мүлдем
хабарсыз едік», — деп жазады сол жылдардағы Түркістан үкіметінің ... өз ... О. ... ... ... ... дәл ... аса ауыр саяси
кезеңге тұспа-тұс келген еді. Өкіметтің түрі ауысқанымен де ... ... О. ... бірте-бірте түсіне бастайды. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... үшін ... билік пен
әскери күшке ие болып отырған кеңес өкіметі жағына ... ... ... ... ... жаңа ... ... жергілікті халықтарының
төл өкіметіне айналдыруға, большевизмге ұлттық сипат ... ... ... ... ... балаң жігіттен зор саяси бағдарлама күту де орынсыз
талап болар еді. ... те, біз ... өзі ... Жетісу өлкесіндегі
шым-шытырық окиғаларға, күрт өзгерістерге, шегіне жете ... ... ... бел шеше ... көреміз.
Кеңес кызметіне тартылған Ораздың ең алғашқы сүлбелі ісі 1918 ... ... ... ... ... ... ... еді. Сол жылы қазан айында ол кеңестердің алғашқы сьезінде
облыстық ұлт істері жөніндегі комиссары болып ... Дәл осы ... ... ... және ... таланты жан-жақты ашылды.
Жетісу тарихында ең алғаш рет ана тілімізде ... ... ... газетін
ұйымдастырды.(5) 1919 жылы ақпанда ол Жетісу мұсылман әйелдерінің тұңғыш
сьезін шақыртады, сол жылы ... ... ... ақындарының тұңғыш слетін
өткізеді. 1919 жылы сәуірде құрылып, қызу әрекетке кіріскен ... ... ... ... мемлекеттік басқарудың негізінде
тұтқаларын өз қолдарына алуға тырысып, республиканы жеке-дара билеп-төстеп
отырған ... ... орыс ... қарсы ымырасыз күрес
жариялайды. Нәтижесінде «маркстік көзқарас тұрғысынан алғанда, көпшелілер
бәрібір жер бетінен ... ... ... ... ... ... ... бастаған шовинистердің үлкен тобы 1919 жылы ... ... ... ... ... ... ... облыстық мұсбюросының жетекшілігіне келген О.Жандосов аса қысқа
мерзімде-ақ елеулі еңбегімен көзге түседі. О.Жандосовтың жанашырлық ... ... ... ... ... ... ... сондай-
ақ, қырғыз, ұйғыр, дүңған сияқты басқа да мұсылман халықтарының ... ... ... ... ... ... кең байтақ отанымыздың
басқа да аймақтарындағы қандастарымыздың жағдайы сияқты аса ауыр еді ... ... ... ... мен оны ... ... басқан кездегі
зобалаңды айтпағанның өзінде, бас сауғалап ... ... ... ... саны 300000 адамға жетті. Үдере көшкен халықтың көрген
қасіреті адам айтқысыз мөлшерде болды. ... ... ... ... ... ... ... жермен-жексен етілген еді. Патша
билік орындары жер мен мүлікті, төрт түлік малды ... ... ... ... іске ... еді. ... жерінен айырар қатаң жаза —
олар үшін ... жаза ... — деп ұран ... ... ... Н.Куропаткин. Жетісуда әлі де кескілескен айқас жүріп жатты.
Жиырмасыншы жылдың басында Анненков ... ... ... ... мол ... жасап отырған Черкас қорғанысына ... ... ... ... үшін қажырлылықпен күресті. Бірақ олар үлкен
қате жіберді. Олардың соғыс ... бір ... бір ... ... «ер ... күн ... етікпенен су кешер»
кезеңде Ораз Жандосов Жетісу майданының ... ... бір ... мен ... ... жау тылына өтті. Онда қазақтар
арасында большевиктік саяси ... ... ... ... ... Жау ... арасынан бүліне бастады. Бұл қиын да, қызық ... ... ... қауіпті жұмысты ойдағыдай атқарып келген Жандосовты ... ауыр ... ... ... Төтенше комиссия үштігінің бірі ретінде жау
жайлаған жерлерге Совет өкіметін ... ... ... бұл ... ... ... жатса, артынан олардың қалғандарын, құйыршықтарын
құртып, ... ... ... ... Совет өкіметін
орнатты. Жетісудың ... ... ... ... ең берілген адамдар таңдалып қойылды. ... ... ... ... ... ... күрес үстінде
өтті. Пәрменді насихаттың, жауды ... ... ... осы ... Семей жағынан келген көптеген қазақ жігіттерінен ... және ... ... ... ... бірі ... қолға түсірді. Олардың соңынан тағы біразы үгіттеліп, большевиктер
жағына қару-жарағымен етті.(6)
Совет өкіметінің ... ... ... ... мен ақ
гвардеецтерді жойғаннан кейін де күресін ... жоқ. ... ... ... ... ... орталығы Верныйға бағыттады. Олар ... ... ... үгітті күшейтті. ... ... ... ұлт араздығын қоздырды. Осындай қиын
кезеңдерде Алматыға Түркістан ... ... ... ... ... Чапаев дивизиясынық комиссары Дмитрий Фурманов
келді. Соған қарап ... ... ... бұрқ өте түсті. Бұрынғы
мен большевикпін деп көкірегін ұрып жүргендердің біразы буржуазияны ... Ал ... ... майданында да Калашников сияқтылар өзі қожа,
өзі би ... ... ... ... қойды. Сондықтан да Фурманов
Жандосовты ... ... ... ... атын ... ... ... басқару үшін ... ... ... ұл ... еді. Ол Қапал, Жаркент, Лепсі уездеріндегі Қызыл
Армияға басшылық етті. Осы ... ... өтіп ... ... IX ... ... ... Ораз Жандосовты Энукидзенің ұсынысы
бойынша Советтердің Бүкілроссиялық Орталық ... ... ... ... ... ... жау ада-күде жойылып бітті. Соғыста
сыннан ... ... ... ... ... ... ... комитетінің председателі болып белгіленді. Сонымен бірге ... ... ... да ... ... ... Қазыл Армия бөлімшелерін құруға белсене
қатысты. Ол туралы басқа сөз айтып ... бұл ... ... ... бірін дәлелдейтін мына бір телеграмманы келтірсек те ... ... ... ... 19 декабрьде Верныйға Верный
уезіндегі көшпенді қазақтардық тоғыз болысынан бес ... ... ... адам - ... ... ... ... шеруі келді.
Ерікті-атты әскерлер біразы өздерінің, біразы ... ... ... берілген атымен, ат-тұрманымен тартылды. Еріктілер
Верныйда құрылған қазақ-қырғыз бөлімшелерінің қатарына қосылды.
Шеруді ... ... ... және ... өкімет
салтанатпен қарсы алды. Еріктілер шеруінің ... ... ... ... ... Онда біз ... ... онда еріктілерді
шығарып ала келген жергілікті ... сөз ... ... ... алынған болыстардың өкілдері қатысқан
-облревком мен уездревкомның біріккен ... ... ... ... ... алған және үгітті басқарған мен, шеру ... ... ... ... ... ... белгілі оқиға ретінде хабарлап отырмын.
Жалпы көңіл күй, жалпы ұран, бұл оқиғаның саяси маңызы ... ... бас ... сөйлеген мынадай сөзімен былай сипатталады. «Совет
өкіметі қазақ кедейлерінің жайын ұқты, қазақ кедейлері де ... ... Сол, ... ... ... ... бұқарасының өзімен бірге
екеніне сенсін».(9)
Шынында да бұл оқиға қазақ халқы ниетінің революциялық саналылық ... ... ауып ... ... ... көрсетеді.
Қайткенде де қазақ бұқарасы керенау аққаулықтан іргесін алыс ... өзін ... ... ... ... ... жауап беруде.
Еріктілер келіп жатыр. Еріктілер алу жүргізілмегеи қазақ болыстары
өздерінің өкпесін білдіруде. Егер 13 ... ... ... ... ... ... ... болса, енді 18 декабрьде қазақ
халқы қызыл жауынгерлердің қолын кез келген уақытта сапқа ... ... деп ... ... ... ... ... басқарып Жандосов Совет ... зор ... ... ... Бұл шаралар қаншалықты қиын ... ... де ... ... ... тұралап қалған ауыл
шаруашылығын қалпына келтіру, кедейлердің мүддесін ... ... ... отарлау саясатының салдарынан құруға таяған халық мәдениетін,
мұрасын жандандыру, елді артқа тартып келген сауатсыздықты жою, ... бас ... ... ... тұншықтыру, ең маңыздысы жер-су
реформасын жүргізіп, Совет өкіметін нығайта түсу - осының бәрі ... ... ... ісі ... ... ... барлығын халық
мүддесіне сай орындап шықты. Отарлаушылардан 470 мың гектар жер өз ... ... ... ... атанып, отарлау саясатының 1916 жылғы ... ... ... ... ... жерлерге босып кеткен қазақ
пен қырғызға үстем таптан тартып алынып берілді. Ал ең азулы ... ... ... төс шонжарлар, отарлаушы-кулактар Жетісудан аласталды. Олардың
мал-мүлкі конфискеленіп, үрерге иті жоқ, сіңірі шыққан ... ... Бұл ... жұмыс көбіне Жандосов ұйымдастырған қосшы ... ... Ал ... одағы ұлттардың арасындағы сол ... ең ... бірі ... X ... ... мәселе етіп насихат-үгіт жұмысын қарап, оған
зор маңыз берді. ... ... ... алыс ... отары болып
келген Советтік Түркістан республикасы бұл маңызды іске зәру еді. ... ... қою істе ... ... ... ... бар Ораз
Жандосовқа тапсырылды. Ол Түркістан Компартиясы Орталық ... ... үгіт ... ... ... ... Компартиясы Орталық Комитетінің
саяси бюросының мүшесі болды. Көп ұлтты бұл республиканың ... ... ... ... ұлттық дәстүрлерін құрметтеумен бipге Жандосов
ескінің ... ... ... 1923 жылы ол РКП ... XII ... ... қатысты.
Сол жылы Жандосов Москваға Тимирязев атындағы ауыл ... ... ... ... ... Бірақ Совет үкіметінің
мүшесі, тәжірибелі, сыннан өткен большевикті осылай оқумен ғана ... ... еді. ... да ол ... ... ... ... Лениннің серігі Ф. Э. Джержинскиймен ... ... ... Ораз ... партияның XII, XIV, Советтердің бүкілодақтық
II, VII, VIII съездеріне делегат болып қатысты. 1919-1922 жылдарды РКП (б)
Жетісу облыстық ... ... және бюро ... 1920-1925 жылдары
Түркістан Компартиясы Орталық Комитетінің пленум және бюро мүшесі, ... ... ... ... ... ... пленум және бюро
мүшесі, 1920-1924 жылдары Түркістан республикасы міндеттерінің Орталық
Атқару комитетінің және оның ... ... ... ... ... ... СССР Советтерінің Орталық Атқару Комитетінің
Ұлттар Советінің ... ... ССР ... ... ... комитетінің
және оның Президиумының мүшесі болып сайланды.
1.2 О .Жандосовтың саяси-қоғамдық ... соң ... орыс ... ... ... ... жауыздығы патша заманындағыдан бетер болды. Аштық пен ... пен ... ... мен ... заңсыздық пен шарасыздық халықты сеңдей
соғыстырды. Аса ауыр саяси жағдайда ... ... ... ... ... зор беделге ие болғаны осындай ақуалда өзінен-
өзі түсінікті еді. Ол кездегі Жетісу облысын басқару оңай емес еді. ... ... ... ... ... Аякөз, батысы қазіргі Жамбыл
облысының Шу, Мойынқұм, Мерке, Қордай аудандарын, қазіргі Алматы ... Ош ... ... ... жерін тегіс қамтитын зор өлке ... ... ... ... ... ... оның сыртында
қырғыздар, орыстар, украиндар, өзбектер, ұйғырлар, дунгандар да бар ... ... ... ... ... идеясың таратып, қыстақтар мен
ауылдарда революциялық комитеттерін ұйымдастыру үшін Жетісу ... ... ... құрылды. Бұл жауапты, маңызды, әрі өте қиын іске партия
жалынды жас революционер, большевик Ораз ... ... ... ... ... ... осы ... жіберген күннен бастап
Жандосов Жетісуды мекендеген ұлттар арасында достық қарым-қатынас ... ... жас ... ... ... ... жатуы жолында
аянбай еңбек етті. Ол өз ... ... ... ... партиянын,
лениндік ұлт саясатын жүзеге асырды. Ол бұл еңбекші тап өз ... ... ... орыс ... зор ... ... тек барлық ұлттардың
кедейлері бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығарып, бірігіп мықты ... ... ғана ... ... ... ... Қазақ тілінің
жетігі Жандосов «алтау ала болса, ауыздағы ... ... ... ... ... деп мақалдап ескертіп отырушы еді. Жандосов басшылық еткен
осы ұлт істері жөніндегі бөлім лениндік ұлт саясатын жүзеге ... ... ... 10 декабрінде ұлт істері ... ... ... ... ... мақсатымен басқару істерін еңбекшілердің ана тілінде
жүргізу болыстық атқару комитеттеріне тапсырылсын» деп қаулы ... ... ... ... ... Бұрын өз жерінде, өз елінде отырып
отаршылдардан ықтап басқару істерінен қағажу ... ... ... ... Октябрь социалистік революциясының арқасында өз ... ... ... қолы ... Бұл ... ... басқа да есте қаларлық зор
жұмыстар жүргізді. Сол жылы бөлім «Еңбекші әйелдер одағын» құрды. Мүшесі
мыңға ... бұл ... алты жүз ... ... ... ... болды.
Бұрын от басы, ошақ қасынан аса ... ... ... болған,
найзагердің олжасы болған қазақ әйелдері күңдіктің ... ... ... рет ... қатыса бастады. Бөлім ... ... ... ... ... ... шешті. Комиссардың өзі жалықпай
үгіт жұмысын жүргізіп, газеттерде үнемі отырықшылыққа айналудың маңызын
түсіндіріп мақалалар жазып ... Осы ... ... ... ... ... ие болды, оны Жетісу облысы іскер, батыл қызметкер ретінде білді.
Сол мерзімде «Мухбир», «Көмек», ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан» сияқты басылымдар жарық көріпті.
Бұларда көптеген проблемалық материалдар ... ... ... ... мен ... өкілдері. Солардың арасынан газет,
журналға көп қатысқандардың бірі ... ... ... Ораз Жандосовты ірі мемлекет қайраткері ретінде жақсы білеміз. Ал,
оның публицист болғанын, кезінде проблемалық мақалаларды көп жазғанын ... біле ... ... ... ... өз ... ... болған адам. Ол орыс және қазақ ... ... ... ... ... өзіндік себептері бар.
Айталық, оның әкесі Қиқым кедейліктің тауқыметін көп тартады, жастайынан
орыс байларына ... ... ... бұл оның орыс ... ... ... ... оқиға себепші болған болу керек, кейіннен ол баласы
Оразды Алматы (Верный) қаласындағы орыс ... ... ... бала бұл оқу орнында жақсы оқиды. Сондықтан да болу керек, оны
достары кезінде ... ... деп атап ... ... ... бітірген Ораз қызметте біртіндеп өсе береді.
Кейіннен ол Қазақстан Өлкелік ... ... ... ... дейін көтеріледі. Осы жұмыстарда жүргенде ол қазақ халқының
келешегі үшін жан ... тер ... ... Әсіресе ол халық арасынан
шыққан таланттарды қолдауға үлкен күш ... ... ... Жамбыл
Жабаев сияқты еліміздің біртуар ұлдарының творчестволық жағынан өсуіне
жағдай жасайды.
Сондай-ақ ол мемлекет алдында ... ... ... көптеген
мақалалар жазған. Бұл мақалалар сол кездегі «Еңбекші қазақ», «Советская
степь» газеттерінде және ... ... ... Бір атап ... - ол ... екі ... бірдей (орысша, қазақша) жазған. Оларда
көкейкесті мәселелер тілге тиек етілген. Солардың кейбіреулерінің фактілері
бүгінгі біздің ... ... ... ... ... ... бөлім 1919 жылдың январында қазақ тілінде
«Көмек» атты газет ... ... осы отты ... ... жеке ... ұлт істері бөлімі Жетісу ақындарының
слетін шақырды.(13) Комиссар Жандосовтың өз қолымен жазған қаулысында былай
делінген еді: ... ... ... әрі ... ... ... ... облыстың барлық халық ақынын осыған ... ... ... ... ... ... ... нәрселерді де бастыру керек.
Сөйтіп халық поэзиясы мен әдебиетін -жинап алу ... ... жай ... ... және ... ... ... әлеуметтік өмірдің идеясы
мен коммунистік ... ... ... халыққа түсінікті
тілде, халық санасына жеткізе алады». Бұл слетке облыстың ... ... ... ... ... ... ... алыбы Жамбыл да бар еді. Слет
айға созылды. Олардың аузынан қазақтың әндері, ... ... ... жазылып алынды. Жетісудағы 1916 жылғы көтеріліс жөнінде де көп
материал жиналды.
Он тоғызыншы жылдың июль айында Ораз ... ... ... ... ... болып сайланды да, коммунист мұсылмандар бюросының
председательдік жұмысын ... Бұл ... ... ... ... апталығы» өткізілді. Соның нәтижесінде ... ... ... тағы ... ұлттардың өкілдері Россия коммунистік
большевиктер партиясының қатарына өтті. Ауылдарда дауылдап ... ... ... ... қыза ... Оны еске ... ... отызыншы
жылдары большевик М. Кансиров былай деп жазып еді: «1919 ... ... мені ... секретары Жандосов жолдас өзіне шақырды. Ол жалғыз емес.
Оның кабинетінде Ташкенттен келген ... бар ... ... облыстың
қанақ жастарын Коммунистік одаққа ұйымдастыру туралы болды... Ақыры 17
декабрьде ... ... ... ... ... ... жиналысын
өткіздік... Жастар Одаққа қуана кірді. Ол күн санап емес, сағат ... ... ... ... ... ... Жандосовтың
ролі осындай еді.
1924 жыл өз жаңалығын ала келді. Бұл кезең лениндік ұлт саясатының
нақты жүзеге ... ... ... ұлт ... бөлу ... істер қолға алынды. Қазақстанның бұдан былай нығаюы және ... ... зор ... ... Орта Азияда ұлт республикалары ... ... ... ... ... ... Сырдария
облыстары, Қарақалпақстан, Қазақ Автономиялы Советтік Социалистік
Республикасына ... ВКП (б) ... ... Ораз ... ... ... ... оны Қазақстанға жіберді. Ол Қазақстан
Өлкелік партия комитетінің секретары болып ... Ол ... ... екі ғана ... - ... секретарь мен секретарь
болды. Өлкелік Комитеттің ... ... және үгіт ... Бұл зор, жауапты жұмыста Жандосов мәдениет, әдебиет істеріне
айрықша ... ... ... жазушылар одағы осы кезеңде құрылды,
Қазақтың Әуезов атындағы академиялық драма ... осы ... ... Қазақтың мемлекеттік баспасы осы бір шақта ұйымдасты. Қазіргі
«Қазақстан әйелдері», ... ... ... шыға ... Өз
алдына іргелі мемлекет болған қазақтың жас республикасының мәдениеті қаулап
өсіп келе жатты. Қазақтың ... ... ... ... тауып, тұңғыш
кітабының жарық көруіне себепші болған сол Жандосов еді, дарынды ақын, ... ... ... әнші, әрі композитор ретінде танылуы да сол
Жандосовқа байланысты болатын. ... ... ... үшің творчествосын
өрістетіп, ұлылығын танытуға Жамбылға жағдай жасаған, облыстық Советтің
атқару комитетіне арнаулы мәселе қойған да сол еді. ... ... ... ... ... айтулы ғалымы болған интеллигенттер
көп. Өлкелік партия ... ... ... ... қабат
Жандосов ұзақ уақыт «Еңбекші Қазақ», «Степная ... ... ... де ... байларды тап ретінде тұқыртып, мал-
мүлкін конфискелеуге, ... ... ... түрі ... ... социалистік республикамыздың іргелі, мәдениетті
ел болуына зор жігермен ат ... ... ... ол ... ... ... болған Ф. И. Голощекин сияқтылардың істегі өрескел
(теориялық және практикалық) қателерін батыл көрсетіп отырды. ... ... ... ұлы ... ... жатқан кезеңде сан-алуан жұмыста
оның өзінің де қателесіп ... ... ... еді. ... ... ... ... Қазақстанның ағарту халық
комиссары, Алматы облыстық Совет ... ... ... болған
жылдары да жемісті еңбек ету шағы еді.
ІІ Тарау. Ораз Жандосов және тоталитарлық жүйе.
2.1 Қосшы Одағы және ... Ораз ... ... қызметі.
1921-1922 жылдары жүргізілген жер су реформасында ... және ... ... ... ... ... ... патша өкіметінің
аграрлық қатынас саласындағы отаршылдық мұрасына ... ... ... ... ... ... мық-тап кемітті. Қазақ ауылындағы
патриархтық – ... ... ... ... ... ... ... негізінде қазақ халқы мен мекендеген өзге де
ұлт өкілдерінің интернационалдық достығына игі бастаулар берді, қаналған
халықтардың ... ... ... ... ... ... бола түсуіне
жағдай жасады.
Ауыл шаруашылығын қалпына келтіруді ұйымдастыру үшін ауыл шаруашылық
кредит қоғамы құрылды. Олар өз ... ең ... ... мен ... ... бірігіп жер өңдеу серіктеріне көрсетті, солардың
пайдалануына жағдай жасады. Кеңестер ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық өзара көмек
комитеттері – «Қоғам» шаруалардың ... ауыл ... ... ... ауыл шаруашылық машиналарын, сондай-ақ ұсақ
кәсіпорындарды: ... ... ... ... ... ... т.б. ... алуға жәрдемдесті. «Қосшы» одағы ... ... ... ... ... ... ақшалай және материалдық қорлары, басқарудың ұжымдық формасы
болумен кооперацияның алғашқы формасын өмірге әкелді. Олар ... ... құру ... ... ... ... т.б. (15)
1921 жылы ақпан айындағы Жер-су реформасы Түркістан өлкесінің көптеген
аудандарында, оның ... ... ... ... ... ... аса ... Бұл реформа ауылдың еңбекшілер бұқарасын ... ... мен ... ... ... зор ... Көптеген жиналыстарда, ... ... ... ... қазақтар Комунисттік партия мен ... ... ... ... ... мен ... ... бұқаралық ұйымы –
Қосшы одағын ұйымдастыру мен оның қызметінде бұқараның өрлеуі ерекше айқын
көрінді.
Түркістан АКСР-інің партия ... ... ... ... ... ... жергілікті жағдайларға икемді келетін
таптық ұйымдарын іздестіре бастады. Олардың ... ... ... ... ... ... мен ... одағы», «Шаруа»,
жерсіз және жері аз дихандар мен шәйіркелер одағы Және басқалары құрылып,
жұмыс ... ... ... саны ... аз ... ... орталық
Комитетінде (С.Асфендияровтың, С.Атабаевтың, Т.Рысқұловтың, В.Познердің, И.
Сольцтің және басқаларының қатысумен) жүргізілген айтыс, пікір таластарының
нәтижесінде ... және ... ... ... ... қызметінің
тәжірибесін есепке ала отырып, 1921-жылдың басында Қазақстаның оңтүстігінде
«Қосшы» одағы ... ... ... ... Орталық Комитеті
бекіткен Қосшы одағының жарғысы (уставы) оның басты міндеттерін:
- еңбекшілердің таптық ... ... ... ... ... ... Одағы саясатына жәрдемдесуді белгіледі. Байлар, кулактар, еңбексіз
табыс есебімен өмір сүріп отырған және еңбегін ... ... бұл ... ... осы ... ... оның ... сондай-ақ жер су реформасын жүргүзуде коммунистер Ж.Бөрібаев,
А.Розыбакиев және ... рөл ... ... ... басшысы,
большевик О.Жандосовтың рөлі ерекше болды. Он сегіз жасар ... ... ... ... ... ... ... он тоғыз жасында коммунистік
партияға кірді.
Сенімді интернационалист ... ... ... ... ... ... ... бөлімді басқарды, жергілікті партия және кеңес
ұйымдарын нығайту үшін, қазақ даласында Ленин ... ... ... жұмыс істеді. Ол Ақтөбе қаласында өткен ... ... ... ... ... ... басқарды, бұл конференция
РКП(б) өлкелік ұйымдастыру бюросын құруды қажет деп тапты.
1921 жылы ... ... 15 мың, ... 13 мың шалғы, 120 соқа, 200 мың
кез ... шай, ... ... және тағы – ... ... ... жерлерді қайтарып беру – тонап алынған мүліктерді, астықты,
құрал – саймандарды жойып, жер комис-сияларының, ... ... ... ... кулактарға, қазақ ұлықтарына (старшиналарына) қарсы
келіскен таптық күрес үстінде ... ... мен ... ... ... ... олар жер ... тежеуге ұмтылды, арандатушылық
өсек – аяндар таратты, сөйтіп, қоныс аударушы орыс ... ... ... ... ... ... ... социалистік реформаны жүргізудің
барысында қоныс аудару селоларының кедейлері менен орта шаруалары ... ... мен ... орын ... Көптеген селолар
жеткілікті негіз болмаса көшірілді. Кеңес заңдылығына, кеңес ... ... ... ... ... ... элементтер
(Г.Сафаров және басқалары) кей ... орыс ... ... ... ... деп аталатындырға бет алды қоса салды, ал
орта шаруаларды «кулактар» деп ... ... ... ... әскерлер, азамат соғысына ... ... да ... ... ... ... ... партия ұйымының 1921жылғы жұмысына жасалған шолуды»
мыналар атап көрсетілді:
- Ұлтшыл-уклонистер бұрынғы алашордашылармен бірге ... ... ... қарсы бірлесіп күресу үшін қырғыз (қазақ)
кедейлерін байларымен ... ... ... ... Ал ... ... ... ұлтшыл-укланитері де білдірді. ... ... бұл ... ... ... ... берді, сөйтіп
бұқара партияның интерноцианалдық бағытын қолдады. Бұл жөнінде ұзын Қорғалы
және Қостек облыстарының 4100 ... ... ... ... ... ... ... жерінде тұратын орыс, қырғыз (қазақ) және басқа ... ... күш – ... ... енді ... ... тізе қосып
жұмыс істеп, ақыл-ойын қосып бірге бастады.
РК(б)П Орталық Комитеті 1921-жылы қазанда реформа ... ... ... ... ... ... ... өлкесінің
коммунистеріне хат жолдап, онда ... ... ... ... түрде жою, ұлтшылардың «жалпы ... ... ... ... өкіметін орнатуға тырысқан әрекеттерін тию негізінде ... ... ... ... ... ... бағытталған
Түркістан Комунисттік партиясының бағытын ... ... ... ... ... қозғалыста кездесіп отырған
қиыншылықтардың атап көрсетті, шовинистік және ... ... ... ... талап етті. «РКП(б) Орталық Комитеті, - делінді ... ... жер ... санкцияларды (оны асығыс жүргізгенде, әрине,
жекелеген қателіктер мен ... ... ... еді), ... ... болса да жол бермеуге, сондай-ақ Түркістан өлкесінде орыс халық
әрекетіне, яғни орталықтың ... үміт ... ... ... ... тойтарыс беруге шақырды:
Орталық Комитет жаңа экономикалық ... ... ұлт ... қою ... ... ... берді, егіс ақпарат-тарын, ирригацияны
қалпына келтіруде кооперацияны, еңбекші шаруа-лар мен майдангерлерді қолдау
қажетігін көрсетті, товар айналымын ... ... ... ... ... ... тығыз байланыстыруға, кедейлердің
байлар мен кулактарға кіріптарлықтан ... ... ... ... ... хаты ... ... жауынгер бағдарламасына
айналды.
Бұл кезде Түркістан өлкесінде жер ... ... ... ... ... Орталықтан келген қызметкерлердің өздері де бір ауызды болмаған.
Солардың бірі Г.Сафаров (бұл ... ... ... ... ... шындығында ұлтты еврей) патша өкіметі ... ... ... ... ... ... ... саясатын көтерген. Осы
жөнінде Жетісуда жергілікті халық пен атты қазақтар арасында үлкен жантал
шыққан. Турккомиссияның біраз ... ... ... ... ... мен
Г.Сафаров арасындағы талас Орталық партия комитетінде де қаралыпты. ... ... ... россиялық Орталық атқару Комитетінің хатшысы болған
И.Киселев пен О.Жандосов айтысып жүрді.
Ораз Жандосов ... ... ... ... ... ... да, оның ... қалушылдығын жоюдағы бірден-бір дұрыс жол
екенін жақсы түсінген ... ... бірі ... ... Ол
мемлекеттік және партиялық қызметтерде жүргенде ... ұлт ... ... көп ... ... О. ... әкімшілік
басқарманың жоғары деңгейінде отырғандарды қазақ тілінде сейлеуге мәжбүр
ететіндей етіп ұйымдастыруды ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырушы екенін 1969 жылы шыққан Жетісу газетінде
жарық көрген И.Тастамбековтың мақаласы дәлел бола ... 1919 ... «Біз ... ... ауылдағы кедей шаруалардың
басын құрап, ұйымдастыруымыз керек, мұны қалайда тездетуіміз керек» - ... әлі ... Ол ... ... елді ... ... әрекеттер жасауда
еді. Мен, Шамалған болыстытынан 200-дей кедей шаруаларды бастап, Жетісуда
Пролетарский ... ... ... ... ... «...Түс ауа
басталған жиналған ұзаққа ... ... Ораз ... сөз ... Өкімет кедейлердікі, бұдан былайғы жерде өздеріңе өздерің қожасыңдар,
олай болса жерде ... ... егін ... бұл үшін ... ... тәртіп қажет» - деді. Сонымен қатар ауылдағы кейбір
байлардың қол астынан әлі де ... шыға ... ... ... ішке
тарту керектігін айтты.
Ораз бас қосудың ... ... ... ... өзіне салмақ
тастай сөйледі. Кенет топ шінен ... қара торы ... алға ... түсіп:
Менің айтар бірер сөзім бар еді, - деп қалды дауысында сәл де болса діріл
бар. Жұрт бір сәт ... етіп ... су ... тына ... ... ... бәрі жөн екен, бірақ егін егу үшін соқа-көлікті ... ... ... рас, ... біз әзірше «мойын
серікпен» астық айдауымыз керек, яғни бірімізден соқа табылса, ... ... ... ... ... ... ... - деді Ораз
Осыдан кейін бірсыпыра ... сол ... ... ... ... ... ... тізімін алуға кірістік - деп жазылган
(17). 1999 жылы Ораз ... ... ... 100 ... ... Әл-Фараби Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің ұйымдастыруымен
өткізілген ғылыми-теориялық конференция ... ... ... ... профессор К.Н.Нәрібаев осы ғылыми конференцияда
жасаған ... ... өмір ... тарихи кезең оның жеке
тұлғасы үшін ғана емес, бүкіл қазақ елі, қазақстандықтар үшін де ... ... ... ... пен ... толы ... тоқталған. Онда О.Жандосовтың 1921-1922 ... ... ... ... реформалары тұсында кедей шаруалардың ... ... ... ... ... ... ... қазақ ауылын
жаңа заман талабына сай бейімдеу, жаңа жас буынын өсіру сияқты кең ауқымды
мәселелерді шешуде анық ... ... атап ... еді. ... біз, ... ... оның құрметті есімінің алдында әрқашанда басымызды
иіп, шексіз ризашылдығымызды білдіреміз және оның есімін ... ... ... ... ... Әрине қазақ халқы үшін 1921-1922 ... ... ... шаруалардың жағдайын жақсарту жолындағы атқарған
қызметі өте зор. ... ... ... 1920 жылы ... ... Бастапқы кезде «Қосшы» одағының орнында кедейлер
одағы жұмыс істеген. Кедейлер одағы Орта Азия мен ... ... ... ... кең ... пайдаланып,
олар басқа ұлттық шаруашылықтан тұратын еңбекші таптың бірігуінің түрлерін
іздеді. Осыған байланысты КОКП және ... ... ... ... ... ... қолдады. Міне, осындай біріккен одақтардың бірі ... ... одақ ... ... Бұл одақ 1919 жылы жазда
Қазақстанның оңтүстігінде ... 1919 жылы 31 ... ... ... ... ... Комитеті кедейлер ... ... ... ... сол уақытта Жетісу және Сырдария
облыстары енген болатын. Бекітілген ... ... ... ... ... ... таптарға бөлу және еңбекші шаруалардың бай
мен кулактардан бөлінуі көзделген ... ... ... ... ... -ауылдар мен қышлақтардан және ауыл ... ... ... одағының жиналасында астыртын ... ... ... ... Олар жарты жылға ғана сайланған. Бағдарлама бойынша кедейлер
одағы Орталық Республикалық ... ... ... одақ Кеңесінің қарауында болды. ... ... ... ... жок, ... ... мүшелерінің төлем-ақысы анықталмаған.
Сондықтан олар ... ... ... ... ... комитеті
арқылы Ішкі істер Халық Комиссариатына бағынады. Кеңес ... жері ... ... осы одақ ... маңызға ие болды. Өйткені олардың
таптық мүдделерін қорғай ... ... ... ... ... ... ... мен диқаншылардың шаруашылығына бөліп
беріп, ... ... ... ... ... ... және жаңа экономикалық саясатқа көшу қажеттілігі
туындау ... ... табы мен ... ... мүддесін қорғап,
Кеңес үкіметі әлеуметтік кедейлер одағын және енбекші шаруалар одағын құру
міндетін өз алдына мақсат етіп қойды. ... тек қана ауыл ... ғана ... ... ... ... орта тап шаруаларының да
мүддесін қорғайтын одақтың керек екендігін көруге болады. 1921 жылы ... ... ... ... ... жері жоқ және жері ... ... бекітті. Бекітілген жарғы бойынша одақтан мақсаты
біріккен пролетарлар және ... ... ... жергілікті
орындарда, қышлақтар мсн ... ... ... ... ... одағының жергілікті кедейлермсн байланысын жүзеге асыру. Осы
кедейлер одағының ... ... ... Кеңес үкіметін нығайту,
мемлекеттік және шаруашылық саласына қазақ еңбекшілерін тарту мақсатында
1921-1922 жылдары «Қосшы» одағы ... ... ... ... ... өз
еңбегімен жерді өңдейтін шаруаларды біріктірген одақ ... 1921 ... ... ... ... ... болып табылады. Одақ құрамына
қабылдану үшін оның өзінің белгілі бір шарттары болды. ... ... үшін ... скі ... ... ... ... Жергілікті
әкімшілік орындары қазақ халқын жермен қамтамасыз етуді үш кезекке бөлді.
Ондағы бірінші ... жер ... ... жергілікті қазақтар
тұрды. Олармен бірге қазақ даласына 1918 жылға дейінгі келген орыс, украин,
өзбек, тараншылар және тағы басқалары. ... ... ... даласына 1922
жылдың 31 тамызына дейін ... ... ... кезекте, Қазақстанға 1922
жылдың 31 тамызынан 1924 жылдың 7 тамызына дейінгі ... өз ... ... ... етілетін болды. Сол кездегі жермен
айналысатын Қазакстанның ... үш ... ... ... ... ... және онтүстік облыстары болып табылады.
«Қосшы» одағының басты міндеті көпшенді ... ... ... ... ... ... бұл одақтың шаруашылықтағы міндеті ... еді. Ол ... ... ұсақ мал ... ... оған ... негізгі капиталы үшін несие алуларына кемектесуі керек болды.
Кедей көшпенділерінің отырықшы өмірге көшуінде ... жер алып ... ... ... ... ... көшпенділер арасындағы
өнеркәсіптік ... ... ... ... ... ... айналымына тарту). Қазақстандағы мал шаруашылығын дамыту
немесе оны қалпына келтіру бүкіл Кеңестік Одақтас ... ... ... Мал ... ... күнделікті өнеркәсіптегі сұранысы,
тұрмыстық өмірдегі сұранысы арта түсті. Енді мал шаруашылығын дамыту және
оны калпына келтіру ... ... ... ... Оның ішінде әсіресе,
жергілікті халық пен жылқы малын ... ... ... ... ... ... ... мынадай маңызды мақсаттар қойды:
1. Қысқа мерзімде толық жерді өңдеу мен ... ... іске ... азық-түлік және шаруашылық органдарын бағдарламаға
сәйкес жүзеге асыру;
3.Енбек артельдерін құру және ... ... ... ... деңгейін көтеру және одақ мүшелерінің саяси
сана-сезімін жетілдіру;
5.Басшылардың және одақ ... әр ... ... және ... мекемелердегі қызығушылығын қорғау;
1921 жылы 2-10 ... ... ... ... одағының
1-ші Түркістандық сьезі болды. Сьезде « Қосшы » одағының ... ... ... ... ... қалпына келтіру болып табылады.
1922 жылы 21 ... ... ... ... ... ... ал 1921 жылы 17 ... ... ... Атқару
Комитеті «Қосшы» одағының негізгі атқаратын нақты бағдарламаларын бекітті.
Онда «Қосшы» одағының негізгі ... мен ... ... ... ... ... одағының Жетісу және Сырдария облыстарындағы біріккен алғашқы
ұйымдарының жұмыстары жүзсге аса ... Осы ... ... Жетісу
облысындағы «Қосшы» одағы ұйымында белсенді жұмыс істегендердін бірі: ... Ж. ... А. ... және т.б. 1921 жылы көктемде Жетісу
облысында «Қосшы» одағының 100-ге жуық кішігірім бөлімдері жұмыс ... оның ... - 18 мың ... ал ... облысында адамдардың саны
- 15 мыңға жетті. Жалпы Түркістан Республикасында 1921 жылдың жазына дейін
құрамында - 90 мың ... бар, ал ... 6 мың ... ... ... болатын (19).
XX ғасырдың 20-30 жылдардағы Қазақстанда жаппай шаруалар одағының
құрылуы, ... ... ... ауыл ... ... ... және ... деңгейін көтеру үшін сол кезде заман
талабына сай құрылған «Қосшы» одағының маңызы зор ... ... ... ... ... ... ... ондағы
кедейлер мен батырақтардан жаппай шашыраңқы ұйымдар құрыла ... ... ... ... и батраков», Сырдарияда «Союз ... ... ... и черикеров». Кейбір жерлерде «Союз беднейших декхей»
және тағы ... Осы ұсақ ... ... атта ... құрылса да
жалпы мақсаттары бір болды және олар сол кезде бір орталыктан қадағалауға
алынбады. 1921 жылдың соңында ... ... ... и ... ... ... ... ол Жетісу обкомының ... А. Лепа ... ... ... ... ... Бұл ереже жері
жоқ декхан, батырақтарды «Қосшы» одағынын саяси және кәсіпкерлік ... ... ... бұл одақ ... ... ... шығып, олармен
күрес жүргізді. 1923 жылы сәуірде Турцик және Совнарком қаулы қабылдады.
Онда «Қосшы» ... ... ... ... орындарында басшылық етуге
шақырады. Бұл қаулы ережеде ... ... ... ... тек оған жалпы қоғамдық сипат алуына жол сілтейді. 1923 жылдың
18 желтоқсанда Турцик пен ... ... ... көмек қаратады.
Осымен Совнарком және Турцик «Қосшы» одағын өз алдына жеке одақ ... 1921 жылы Жаңа ... ... өту ... Орта Азияда
«Қосшы», Қазақстанда «Жарлы», Якутияда «Хамначиттер» кедейлер одағы болды
(20). Бұл одақтарға партия ... ... ... әсіресе, ондағы әр
ауыл, болыстық, аудандардағы кедей-шаруаларының ... ... ... ... ... жақсарту керек болды. Олар мәдени
жағынан өсу үшін ... және ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы мал шаруашылығын дамыту немесе
қалпына келтіру бүкіл Кеңес ... ... өте ... ... ... өніміне әсіресе өнеркәсіптегі және ... ... арта ... Қазақстанның мал шаруашылығын дамыту және оны қалпына
келтіру ... ... ғана ... сандық жағынан да өсіру керек болды.
Оның ішінде әсіресе жергілікті халық пен өнеркәсіпте қой мен ... ... ... болды.
1925-1926 жылдары губернияларда жүргізілген жұмыстарда қазақтар
арасында ... ... атты одақ ... ... ... ... кезде «Қазақ ауыл әйелдерінің арасында» деген ұжым ... ... Ол ең ... 1926 жылы 1 қаңтарда құрылғанында оның ... ... ... ... Ал 1926 ... ... айында олардың саны 43-ке жетті
және оның барлығы партия мүшесі ... ... ... ... ... жыл бойы ... жұмысын жалғастырды. Олар көшпенді мал
шаруашылығымен айналысатын ... ... және ... арналған
жайылымдық жерлерін тұрақты баспаналармен қамтамасыз ету жолында да жұмыс
жасады. Бұндай ұжымдар ауылдағы экономикалык ... ... ... ... ... аял» ... ... істеді. Оның мақсаты кедей-шаруалардың
әлеуметтік жағдайын көтеру болды. Байлармен күрес жүргізген кеңес ... ... ... ауыл ... ... ... жағдайға
келтіру. Жергілікті жерлерде «Жалшы аял» қоғамын ... ... ауыл әйел ... ... ... ... Өйткені «Жалшы
аял» қоғамының экономикалық жағдайы өте нашар болды. Олардың тапқан бір
айлық ... ... да ... еді (21). ... ... Жетісу
губерниясы әйелдері арасында да болған. Батрақ ... ... ... қолдары босаған кезге белгіленді, яғни күздің соңы мен ... ... ... ... ... ... жасампаздық бағытта болғандығы,
әсіресе 1921-1922 жылдары ... іске ... ... ... ... ... ... түзеуге үлкен ... ... ... ... ... ... жаңа заман талабына сай
бейімдеу, жаңа мазмұндағы оқу-ағарту жүйесін қалыптастыру, сол ... ... жаңа жас ... ... ... кең ... мәселелерді
шешуде анық көрінді.
2.2 Ораз Жандосов және тоталитарлық жүйе.
Алаш көсемдері өзінін тарихи міндетін орындап, заман қысымымен ... ... ... ысырылғанда, олардың идясы мен ісін алға апаратын
екінші қуатты толқын қалыптасты. С. Сәдуакасов, С. ... ... ... Н. ... 0. ... ... ... шықты және олар
ұлттық көсем А Байтұрсыновтың: "Ақ па, қызыл ма, бәрібір, қазақ үшін қызмет
ет", - ... ... ... ... ... 1919 жылғы көкек айындағы
"Алашорда"үкіметі мен кеңес ... ... ... шарт ... ... Сталинмен оңаша кездескеннен кейін: "Сауатсыз, өзі
білмейтін, білгеннің тілін алмайтынның" нағыз өзі екен. Қазақты былай ... соры енді ... ... - деп ... ... дәл ... Алаш идеясын ұстанған екінші толқынның маңдайына сол мизаямен
(паранойкпен) тіл табысу таукыметі ... Ұлы ... ... және ішкі ... қаныпезерлердің (нигилистердің) талқысында
жүріп, ұлттық мүддені қорғауы, алдындағы ардагерлерінің атылып жатқанын
көре тұрып, Алаш идеясынан бас ... ... сол ... ... ... ... өзі (Ж. ... С. Сәдуакасов. С. Қожанов, Н.
Нұрмаков. 1925) асқан қайсарлық еді.
Екінші толқынның мойнына Қазақ мемлекеттігін нығайту міндеті ... ... ... ... кеңес өкіметі емес, "Алашорда" үкіметі
болатын. Біз Республика күнін қазан айында атап өтіп, Алаш ... ... ... ... ... қиянат жасап жүрміз. Себебі: "Алашорда"
кеңесі мен ... ... ... ... ... ... ырқы Петроградтан аспаған ... 1919 жылы ... ... оны ... ... ... мойындады.
1919 жылы көкек айында "Алашорда'' үкіметінің көсемі А. Байтұрсынов пен
кеңес ... ... В. И. ... ... ... ... жасасты.
А.Байтұрсынов Қазақ Өлкелік ... ... ... болып
бекітіліп, билік басында калды. Ол ... ... ... ... ... жоқ болатын. Жер бөліс, территория мәселесі ... ... жылы ... А. ... өкілдік еткен Алаш автономиясы — ... ... ... ... ... комитеті қайта құрылды. Осы кезде
ғана барып қазақ еліне ... ... ... ... ... ... алған күніміз — 1917 жылдың желтоқсан айы. Яғни, ... ... ... ... ... үкіметі қалады. Бұл
туралы 0. Жандосовтың 1919 жылғы "Көмектегі" мақаласы мен ... ... ... ... ... үш ... міндетін орындады: 1.Қазақ
мемлекетін құрды. 2. Жер- қазақ мемлекетінің жері деген статусты алды және
Түркістан, ... ... ... ... ... ... бір
мемлекеттің құрамына енгізді. 3. Қазақ ... ... тіл ... (1921, ақпан, төрағасы А. Байтұрсынов) жариялап, ... ... ... қалады. 1921-1922 жылдарғы саяси тазалау мен
жазалаудан кейін барып, Алаш ... ... ... ... ... ... сол Алаш идеясын нысана еткен С. ... С. ... ... Ж. Мыңбаев, Сұлтанбеков, К. Тоқтабаев сияқты қайраткерлер бұл
істі одан әрі ... 1921 ... ... 4 күні ... II ... қазақ қайраткерлері екіге ... ... ... нысана мен I мемлекеттік мүддені көздеген С. Сәдуақасов, М.
Әуезов (ол ... ... ... ... ... хатшысы), С. Қожанов, Т.
Рысқұлов, Ә. Асылбеков, Жолдыбаев, Қаратілеуов, ... ... ... ... толқынның қайраткерлері большевиктер партиясы мен
кеңес ... ... ... 8 ... ... ... және қашан атылып
кеткенше сол саясатты ұстанды. Ораз ... ... ... аралығындағы
қазақтың ұлттық зиялыларының ар-намысы, ожданы және жеке басы ... Адал ... ... ... ... ... бірі болып қалды. Бұл
жылдары тікелей Сталиннің: "Голощекин жолдас! Мен мына ... ... ... ... ... дұрыс саясат деп
ойлаймын", — деген жазалау саясатын ... ... үшін ... ... өз ... ... шүғыл асыруға жанталаса кіріскен) Қужаққа
қарсы "азаматтық келісім саясатын" ұстанған С. ... ... О. ... саяси мінбедегі айтысты емес, нақты істі ... ... ... ... ... ... болады. Ал сол кесапат
өзіңнің ішіңнен шықса, онда одан ... ... - ... ... ... Бірақ Ораз Қиқымұлы Алаш идеясының ісіне адал болды және ... ... ... де жүзеге асуына атсалысты. Оған Алаш ... ... ... ... ... берген жауабындағы: "Қазақ
коммунистерінің арасында екі топтың барлығы ... ... ... біреуіне
— Сәдуақасов Смағұл, бұрынғы жер жөніндегі комиссар Сұлтанбеков, Мыңбаев
және Жандосов, тағы басқалар басшылық ... ... ... жетекшілері:
Халық Комиссарлар Кеңесінің Терағасы Нұрмақов, Тоқтыбаев ... ... ... топ — ... ... ... ... пәлендей айырмасы жоқ.(15) Өйткені қазақ халқының мүддесін
қорғау кезінде, мысалы, ... ... ... ... ... екі топ та бірігіп кетті", - деген пікір куә. Бұл - жала емес,
шындықтың нағыз өзі еді. ... ... ... бағдарламасына енген
жоғарыдағы 8 мәселеге қатысты Жандосовтың ұстанған саясаты мен ... ... олар ... ... мен ұлттық езгінің
қалдығын жою және саяси-әлеуметтік, ұлттық теңдік, ұлттық мемлекетік саясат
мәселесі. О. Жандосов 1916 ... ... ... ... ... ... ұранға айналдырып мақала жазды. Қытайға босып кеткен
халықты А.Байтұрсынов Тынышбаевтың ... елге ... ... Сондай-
ақ жылы қызылдардың қырғынға ұшырағалы тұрған "Алашорданың атты әскерін
М. Тынышбаев екеуі арашалап алып ... ... ... ... ... ... үшін Жетісу өлкесін түркістаннан бөліп, Қазақстанға
қаратуға атсалысқан тікелей ... 1927 жылы ... ... ... ... ... ту тігуі –оған толық
дәлел.
Қазақтан тартып алынған жерді өзіне қайтып беру, жер ... ... орай ашу, ... ... О. ... ... 1922-1927 жылдар аралығындағы жер туралы пікір айтысына
Жетісу өңірінің үлгі ретінде алынғандығы куә. Бұл ... ... ... ... да, қайратын да, қатал шара қолдануды да жұмсады.(23)
«Коммунист- ... бірі ... ... бойынша тұйықталған
өңдірістен құтқару үшін жіберілуге тиісті 360 мың ... ... ... ... тосқауыл қою. Бұл мәселе жөнінде О.
Жандосов, С. Сәдуақасовтың пікірін ... ... ... ... ... ... ... іспен жауап берді. Тіл және жергілікті басқару
құрылымына қазақ оқығандарын ату жөніндегі жайға ... ... ... Жаңа ақ-қарпіне көшу комитетінің төрағасының орынбасары
ретінде 1927 жылғы 19 ... ... ... ... оған ... ... ... С. Сәдуәқасовтың мәліметі бойынша Шымкентте 200 қазақ
зиялылар жұмыссыздар биржасында кезекте ... ал ... ... ... деп ... ... іс кағаздарын орысша жүргізген. Ал
0.Жандосов болса, орыс ... ... ... тілін көтерудің
мәсслссін көтеріп, қабылдауға ықпал жасады. Қазақстанды шикізаттың емес,
өндірістің ... ... ... күрес ең алдынғы мәселеге
айналды. Бұл жүйе ол С. ... ... ... ... ... ... шеттетіп әкетуінің басты себебі де
олардың ... ... ... Қазақ ғылымы мен мәдениетін
дамытуға және ұлттык руханият ... ... 0. ... тікелей
атсалысты. Ораз Қиқымұлы үгіт-насихат бөлімін басқарып тұрған кезд, Ә.
Бөкейхановтың, А. ... Ж. ... М. ... ... X. ... Т. ... Ж. Досмұхамедовтың, Е.
Омаровтың, М. ... ... ... ... ... ... ... іске тартты. М. Тынышбаев тергеушіге
берген жауабында: '"ҚазМУ-дің ректоры ... пен оның ... ... ... араласып түрды және бізге сенді, сондықтан да олар
біздің ұлтшылдық пиғылымызды анғарған жоқ". - деп ... ... өзі ... ... байқатады. М. Әуезов түрмеден шыкқаннан кейін оны ... да- О. ... ... ... ... ... ... болсақ, 0. Жандосов 1929 жылға дейін С. ... ... ... қорғады және тікелей ықпалды еңбек ... ... ... мен ... коллективтендіру төңірегінде С. Сәдуақасов -
"оңшыл", 0. Жандосов — "солшыл" ... ... ... О. ... ... ... жақтаған, бірақ орташалар мен ... ... және ... коллективтенліруге қарсы шыққан. Мұнда әлеуметтік
теңдік идеясын қолдаған.(24)
Қазақ Автономиялы Республикасы өзінің ұлттық мәселелері мен ... ... өзі ... шешу ... ... аса түйінді мәселе
Голощекин келген сон аяққа тапталды. Ол қашан ... ... ... ... боп қалды. "Ұлтшылдық" деген сөз үкім ретінде қолданылды.
С. ... ... ... ... жүн ... десе -
интернационалист, ал "сол ... жіп етіп ... ... десе - "ұлтшыл"
болып шыға келді.
Міне, тарихи деректердің өзі растап отырғанындай, О. Жандосов ... ... ... Алаш ... ... ... Иа, ол ... коммунист болғанда да, ... ... ... ... П. Я. ... самодержавиеге қарсы күйініп кеткен тұсында: "Мен ... ... , ... ... да ... оны ... де
дайынмын, тіпті қорлауғада дайынмын, тек оны алдай көрмесем екен", — депті.
Заманына ... ... ... ... арасынан: "Халықаралық
пролетариаттың мүддесі үшін ... ... да ... ... — деп ... әңгіртаяқ ойнатқандар да IV. Құлымбетов), "Асыра ... ... ... ... — деп түңілдіргендер де (Е. Ерназаров). "Қазақтың
түйелері" ... бет ... бет алып қана ... жоқ, ... ... Ол өзінің жалпақ табанымен жолына кесе келденең ... ... ... О. ... та бар - Т. Ж.) таптап тастайды'". -деп
қорлағандар да, "Бірінші басшының ... еді; ... ...... де (О. ... болды. Ал Ораз Жандосов туған елінің басына
әңгіртаяқта ойнатқан жок, қорлаған да жоқ, елін ... да жоқ. ... ... ... ... атын ... айналдырған адамдардың көрсетуімен
және арандатуымен, азаматтық арын сақтай отырып, құрбан болды.(25)
Бәрімізге белгілі, ұзақ ... ... ... ... Ресми саяси
идеологияға көлеңке түсірмеу үшін көптеген деректер зерттеушілер үшін жабық
болды. Осы жағдай 20-30 ... ... ... де ... ... сөз жүзінде айтылатын ... мен ... ... орын ... ... осы ... көп ... бөліп, тарихтың ащы
шындықтарымен оқырман қауымды таныстыруға тиіс.
Биік мұраттарды өмірлік шындыққа айкалдыратын — нақты қайраткер адамдар,
солардың ... ... ... ... ... ... көрінсе, бірде
көрінбейтін мыңдаған түрлі қиындықтарға мұқалмаған қайсар рухы. ... ... бір ... ... немесе деуірлерде халықтың асыл
арманын тілек-мұратын білдіруші де — сол қайраткерлік ... ... ... ... ... халық олардың тарихи тұлғасына
қайырылып, олардың іс-әрекетімен, мақсат-мүддесінен, ... ... ... ... ... ... ... жауап, іс-қимылына негіз
боларлық сүйеніш іздейді.
Зиялылар тарихына — адамзат ойы мен мәдениеті тарихына тоқталмай тарихи
дамуды толығынан ... ... ... ... ... бұл ... жетпіс
жылдан аса коммунистік партияның тарихымен тығыз байланысты болды. Сол
себептен де партия мен ... ... ... ... ... ұлттық зиялыларының төңкеріс кезіндегі рөлі мен ... ... ... оның ... ... мәнін түсінуімізге болады.
20-30 жылдардағы ұлттық зиялылар мәселесі — өте аз ... ... тек жеке ... ... ... ... жеке
тұлғаларды, олардың идеяларын, позицияларын беруі қажет еді.
Ұлы ... ... ... қазақ зиялылары арасына жік салып,
әркімнің саяси келбетін, бағытын анықтап берді. Қазақ зиялылары тағы да екі
жікке жарылды. ... бір тобы ... ... құрып (Ә. Бөкейханов, А.
Байтұрсынов және т.б.). қазақ ұлтының, қазақ халқының ... ел ... ... Ал ... топ ... ... ... шыққандар (Т. Рысқулов,
С. Қожанов, С. Сәдуақасов және т.б.) ... ... ... бұл ... ... екіметі кезінде нәубетке ұшырамағаны жоқтың қасы. Еліміз тәуелсіздік
алып, егеменді ел болғалы халыққа оның ... ... ... ... ... ... ... келте ғұмыр кешкен ардақты
ұлдарының есімдері қайтарылуда.
Ораз Қиқымұлы Жандосов ... ... екі ... да ... ... ... ... қазанында қайнаған, оның өзі туғызған, өзі
тәрбиелеп, шыңдап жетілдірген, мемлекет қайраткері дәрәжесіне ... ... ... төл ... бірі — Ораз ... Біз осы ... үшінші топ зиялыларын да, олардың ... ... ... де ... ... ... ... дейін жабық
болып келген жаңа деректер, ұмытылған ... ... ... қайта
қосылғанда, зерттеушілер алдынан жаңа міндеттер бой кетерді. Соның бірі —
ұлт зиялыларының саяси жікке белінуі жеке жеке ... ... ... ... кері ... ... ... енді 20-30 жылдар
толығымен тарихы қайта қарастырылып, тек демократиялық ... ... ғана ... коммунистік қозғалыс қайраткерлерінің еңбектері де
өзінің жаңа бағасын алуы қажет.(26)
О. Қ. Жандосонтың қызметін сипаттау біз үшін өте ... ... де, ... ауыр да ... 20-30 ... тарихи дерегі екендігі сөзсіз.
О. Қ, Жандосов шығармаларымен таныса отырып, олардан сол кезеңнің уақыт
тынысын, ... ... ... ... ... қарай үшке бөлуімізге
болады:
1. 1919-1923 ... ... ... 1924-1928 жылдарда жазылған еңбектер;
3. 1929-1937 жылдарда жазылған еңбектер.
Басқаша айтсақ, мұны еңбек жолының қалыптасу, өрлеу, құлдырау кезеңдері
деп саралауға да болар ... О. Қ. ... ... ... ... шектемей,
оларда көтерілген мәселелер тұрғысынан талдауға да болар еді. О. ... өз ... ... ... ... ... кейінгі
өзекті мәселелерге тоқталып отырғаны белгілі. Олар: қазақ ауылына әлеуметтк-
экономикалық өзгерістер енгізу, жер мәселесін шешу, ... ... және т.б. ... ... ... ... комитетінің 1926
жылы қараша айында өткен ІІІ пленумында көп дау туғызған ... ... ... жүргізудің жолдары болды. О.
Қ. Жандосов бұл ... ... ең ... ... ұлт ... ... шешуге аудару қажеттігін айтып, қазақ ауылында байлармен
күресті тек бейбіт экономикалық ... ... ... ... ... ... әдістері арқылы да жүргізуді ұсынды.
Оның түсінігі бойынша бұл шара қазақ қоғамын байлардың зорлығынан ғана
емес, сондай-ақ феодалдық, рулық, қатынастардың ... да ... ... еді. Ораз ауыл ... мен орташа шаруаларды кеңес өкіметі жағына
толығымен шығару үшін мынадай шараларды ұсынды: 1 ... және ... ... — теңестіріп қайта бөлуді соңына дейін жеткізу және ... деп ат ... 2. ... ... тапты еңбек құралдарынан айыру; 3.
Байлардың саяси сахнадағы ...... ... ... ... . О. ... бұл ... О. Исаев, А. Мусин сияқты қайраткерлер
де қолдады.(27)
Шындығына келсек, О. Жандосовтың бұл ... Ф. И. ... ... ... ... тек 1925 ... ... Қазақстанда
1917 жылғы Қазан төңкерісінен 1925 жылдың қыркүйегіне дейінгі ... ... ... жоқ, ... ... Қазан төңкерісінің лебін әлі
сезінген жоқ» (Голощекин Ф. И., ... ... в ... ... и ... М. А. 1930, с.72), — деген ойының логикалық ... Бұл өзі ... ... ... жоғарыда аталған, 1926 жылы
қараша айында еткен III пленумында қазақ ... ... ... іске ... ... ауылды қалай кеңестендіру керек
деген мәселенің төңірегінде туған пікір еді. Ал бұған қарама-қарсы ... сол ... ... Н. ... Халық ағарту комиссары ... ... ... жауапты редакторы С. Сәдуақасов, ... Ж. ... ... ... ... екі ... пікірлер
төмендегідей мазмұнда болды: бірінші пікір — қазақ ... ... ... ... ... болады (С. Сәдуақасов, Н. Нұрмақов,
Ә. Әлімбеков және басқалар); екінші пікір — ... ... ... ... өзгертуге саяси зорлау әдістерін де қолдануымыз
керек (О. Жандосов, О. Исаев, А. Мусин, Ф. И. ... ... ... ... екі ... ... ... хатшы Ф. И. Голощекиннің тарапынан
қорытынды баға ... Ол О. ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық және саяси ерекшеліктерді есепке алмайтын «солшыл» ауытқушылық
десе, ал екінші бағытты ең ... де, ... ... ... ... Одан ары ... бағыттағы коммунистерді ауылдағы төңкерістік
өзгерістерге ... ... ... ... Ф. ... «біз Жандосов
пен басқалардың өз пікірін айтып, нағыз партия ... ... ... тиістіміз. Менің Жандосовқа қарсы сөйлегенім «солшылдықтың»
қауіптілігін көрсетпейді, ... ... ... ең ... ... айта ... ... (Аталған архив, 141-қ, 1-т, 485-іс, 127, 131-
132-пп.) — деген еді. Голощекин осы III ... ... ... ... ... түр байқатса да оның сөзі мен ... шын ... ... екендігін байқау қиын емес еді.
Сонымен, Қазақ өлкелік партия комитетінің 1926 жылы қараша ... ... ... Ф. И. ... ... ... қазақ партия ұйымында «оңшыл»
және «солшыл» ауытқушылар дейтіндер пайда болды. ... де біз ... ... III ... сөйлеген С. Сәдуақасовтың пікіріне
толығымен қосыламыз. Ол ... ... және ... ауытқушылар жасау
кунделікті жұмысқа, творчестволық ізденіске үлкен кедергі жасайтынын, ... ... ... ... ... тура түсінетіндігін,
жалпы алғанда сол бағытта жұмыс істеп отырғандығын, ал ... ... жете ... ... ... ... бағалайтын партия
мүшелерінің болуы толық табиғи құбылыс» екендігін ескертіп, О. ... ... ... айтып, оның екі есебін керсетті: оның
«бірі — орталықтың жергілікті жағдайды нақты ... ... ... тез іске асыруды талап етуі, екіншісі — жергілікті басшылардың
қазақ ауылын тым қораш көрсетуі, болып жатқан ... өз ... ... ... ... анау жоқ, ... жоқ, түк ... жатыр,
қазақ ауылы тағы дегендей бояуы қою пікірлер қазақ ... ... сол ... ... ... ... да ... кеткен жағдайымызды
қиындата түсуі мүмкін» (Көрсетілген архив, 141-қ, 1-т, 485-іс, ... О. ... ІІІ ... ... ауылында саяси куштеу әдістерін
қолдану ұсынысының ... ... қате ... ... оның ... ... ... С. Сәдуақасовтың пікірін келтіру арқылы ... ... сол ... өзінде Қазақстандағы тығырықтан шығудың басқа
жолдары, балама әдістері ұсынылғанын және орын алғанын көрсеттік. Өкінішке
орай, бұл ... ... ... Тең емес ... жүргізілген күресте
жауапты хатшы мен оның төңірегіндегілер өз мүмкіншіліктерін, яғни ... ... ... өз ... ... ... сайысы
арқылы Қазақстанның экономикалық, және әлеуметтк өзекті мәселелеріне жауап
іздеу үшін өмес, керісінше қарсы топтағылардан қаралау үшін, олар ... ... ... ... ... ... ... таптың мүддесін
жақтайтын шешім ретінде көрсету мақсатында пайдаланды. Ал ... ... ... қандай қасіретке душар еткеніне тарих куә. Біздің ойымызша, О.
Жандосовтын «қазақ ауылында әлеуметтік-экономикалық өзгеріс жолдарын тек
бейбіт ... ... ... ... ... ... ... да жүзеге асыруға
болады» деген ұсынысы, оның, біріншіден, ... ... сол ... ... баға бере ... ... байларға бірдей қарауынан,
екіншіден, оның сол ... ... ... ... ... саясатын
жүзеге асыруды міндеттегендіктен туындады.(28)
О. Жандосов ... ... бір ... ... бірі ... ... және ... аппаратты жергіліктендіру
мәселесі еді. О. Жандосов «жергіліктендіруде функционалдық әдіс өте ... ... ... ... ... отырғандарды да қазак, тілінде
сөйлеуге мәжбүр етеді» — деді .(29) Яғни, оның ... ...... ... тілінде қызмет етумен, қазақ қызметкерлерінің
санын көбейтумен ғана шектелуі тиіс еді. Шындығына ... бұл ... ... тұрғысынан қарау қажет еді. Ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... ... ауадай қажет болатын.
Ал енді сол кездегі аса даулы жер ... ... ... ... ... О. Қ. ... «жерге орналастыру саласында ең
алдымен байырғы халықты, ... ... ... ... ету жөнінде міндет қойылатын болсын-, — деп Қазақ өлкелік партия
комитетінің 1925 жылы қыркүйек айында өткен бюро ... өте ... . Ол ... ... — қазақтарды, екінші кезекте — 1918 жылға ... ... ... украин, өзбек, дунған халқын, үшіншіден — 1922 жылдың
31 тамызынан 1924 ... ... ... өз ... ... аударып
келгендерді жермен қамтамасыз етуді ұсьінды О. Қ. Жандосов Жетісу өңірінде
1921-1922 жылдары жүргізілген жер-су реформасын ... ... ... жер ... қазақ халқы үшін тоғыз жолдың торабындай
мәселе екенін түсінді. Қазақстанда жер ... ауыл ... ... ... ... керек, ол ұлт мәселесімен де, ... ... де ... деп ойлады ол. Сондықтан да Ораз отырықшылыққа
ойысып ... ... ... ... әр ... табиғи
жағдайын, ерекшелігін есепке алу қажеттігін дұрыс көрсетті. О. Жандосовтың
жерге бірінші кезекте қазақтарды ... ... ... көзқарасы 1925
жылғы қазақ коммунистерінің де, сондай-ақ, партияда жоқ ... ... ... ... еді. ... өзі 1925 ... желтоқсанында өткен Қазақ
өлкелік партия комитетінің 5-ші конференциясында мынадай сипат алды: қазақ
шаруаларын ... ... ету өте ... және баяу ... ендігі
кезеңде жерге бірінші кезекте соларды орналастыумыз қажет.
Қазақстанға 1925 жылдың ... ... Ф. И. ... ... ... ... 5 конференциясында жоғарыда көрсетілген қарарды
қабылдауға кедергі келтіре алған жоқ. Мұның себебі: 1). ... ... ... ... көп ... еді; 2). Ол әлі ... жете ... ... әрі оған жаңа ортамен танысып, үйренісу үшін
уақыт та керек болды. Бірақ Ф. И. Голощекин өз ... көп ... Оның жана ... қабылдауына 1926 жылы 26 ақпандағы БОАК ... ... көп ... ... жоғарыдағы конференцияда
бекітілген жерге орналастыру шараларын жоққа ... ... ... ... Көрсетілген нақты тұжырым «жаппай жерге орналастырылатын аудандарда
жерге орналастыруда қазақ халқының (батырақтардың, кедейлердің және әлсіз
орталардың) ... құқы ... ... екі ұшты ... ... ... ... сьездерінің, комференцияларының және
пленумдарының қарары.
Бұл іс жүзінде қазақ еңбекшілеріне Қазан төңкерісінің ... ... ... ... болатын. Енді жер мәселесі жергілікті халықтың
еркі бойынша, ұлттық принцип негізінде емес, ... ... ... ... ... ... іске аса ... »Таптық« принципті Қазақстанда
жүзеге асыруда Ф. И. Голощекин алдына жан салған жоқ. Әрине, одан кейбір
қазақ ... де ... ... ... жай — О. ... 1926 жылға дейін өзі ұстанған жер
мәселесі ... ... ... тез тайқып шығуы. Ол бұл туралы
1937 жылдың 10 ... ... ... ... деген: «Басқа
партияларда болған ... ... ... ... ... ... жүргізуге ат салыстым, бірақ соған қарамастан 1924-1926 жылдарда өзім
де жергілікті партинға ... бір ... ... ... ... Қожанов
тобына. Менің бұл топқа енуіме Қожанов пен менің жерге орналастырудағы
кезектілік туралы мәселе төңірегіндегі ... ... ... ... Мен
сол жылдары бірінші кезекте қазақтарды жерге ... ... ... ... ... Мен ... ауытқушылыққа ұлы-державалық
шовинизммен күресу ... ... ... көндім. Өзімнің
жергілікті ұлтшылдыққа ауытқуымды қазақ өлкелік партия комитетінің ІІІ
пленумында және 6-шы ... ... ... мен мойындап,
айыптадым. "Содан ... ... ... ұлт ... ... ... ... қателіктерімді қайталаған жоқпын.(30)
О. Жандосовтың жергіліктендіру, қазак, ауылына әлеуметтік-экономикалық
өзгерістерді енгізу ... ... ... ... ... оның қате ... ... негіз болды. Ол
өзінің кім екенін 1926 жылы 18 ... ... ... ... ... ... есеп ... төралқасының және Кеңестік Халық
Комиссариаты фракциясының, Қазақ ... ... ... ... ... басшылығымен өткен националдар мәжілісінде сөйлеген сөзінде
керсетті. Ол ... және ... ... ... ұлттық
теңсіздікті тудырып отырғанын, ал бұл патша өкіметінің отарлау саясатының
салдары ... осы ... ... тек ... ... ... шығуға болатынын дұрыс түсіне отырып, сонымен қатар
ұлттық республикалардың я ... ... ... ... ... ... республикада индустриялауды белсенді жүргізу қажет емес, ұлттық
мүддені негізгі емес, қосымша деп қарауымыз керек деп ... Бұл ... ... ... ... әзер ... ... жаңа
коммунистік Орталықтың бодандығына беру бағыты еді. Коммунистік ... ... ... ... орталықтың шикізат базасына айналды және
бұл саясаттың зардабын қазақ халқы күні бүгінге дейін сезініп келеді.
Дегенмен де осындай ... ... О. ... сол кезеңнің
өзінде «кеңестік аппарат жұмысындағы: 1). Ауылдан, 2). ... ... ... 3). ... ... ... ... құтылу үшін,
бірінші кезекте аппаратта отырған бюрократтармен ... ... ... ... ... ... ... өмір беруші, төрешілдік
көзқараспен қарап, ал өз ...... ... ... екі ... де ... — деді (Бұл да ... Ұлттық республика жағдайында
күрес ұлттык, мәселемен де ... ... еді. ... ... жоғары биікте жүрген қайраткерлердің арасында дер кезінде және
өз дәрежесінде батыл ... осы ... ... ... іске асыруды
талап етушілердің ... О. ... ... С. ... ... да тұрды. Өкінішке орай, осынау партиялық-кеңестік аппараттағы
дерттің тамырына балта шабылмады. Бұл ауру осылайша күннен-күнге, ... ... ... ... өз ... алды. Партия ішіндегі
қайшылықтарды шешудегі пікірталаста түрлі айла және ... ... ... ... ... тырысты, бірақ жоғарыдағылардан өзгеше, ерекше ... ... ... ... ... ... Бұл ... сол кезеңге
тән, ортақ, құбылыс еді.
Партиялык, қызметте жүрген Ораз Жандосов 1927 жылы кенеттен ... ... ... ... Кезінде бұл қызметті А.
Байтұрсынов, А. Кенжин, С. Сәдуақасов атқарған еді. С. ... ... жж.) ... ағарту комиссары қызметін атқарып жүргенде, ... ... Ф.И. ... ... деген жаласына қалған.
Ф. И. Голощекиннің, оның пікірлестерінің көмегімен С. Сәдуақасов ... ... ... Тәшкендегі педагогикалық жоғарғы оқу орнына ректор
болып тағайындалды. Ал енді оның орнын басып, осы қызметке Ораз ... екі ... ... ... мүмкін: біріншіден, партия оқу-ағарту
ісіне ұйымдық-кадрлық тұрғыдан терең, әрі белсенді араласу үшін өз ... ... ... екіншіден, Ораз Жандосовтың кейбір өзекті мәселелер
бойынша ауытқушылық ... ... да оны ... шеттетті ме деп ойлауға
негіз бар.
Біз тағы бір ... ... ... жөн ... Көп ... ... та бұл ... оқытушылық қызметке бұйрық бойынша ауыстырылды.
Біздіңше, бұл жауапты хатшы Ф. И. Голощекиннің өз ... ... ... ... ... Қалай десек те Ораз Жандосов пен ... ... ... осы ... ... ... Жаңа қызметте Ораз
Жандосов «жауапты хатшының» үмітін ақтамай, көп кешікпей-ақ республика
көлемінде ... ... ... ... ... ... ... бүл «жауапты хатшының» жоспарына жатпайтын нәрсе еді. Сол ... Ораз ... көп ... ... ... ... секілді,
оқытушылық қызметке өз «күнәсін» жууға аттандырылды. Айта кеткен жөн,
партиялық ... ... ... ауыстыру — партияның ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... өкіметінің отарлау саясатының салдарын әлеуметтік-экономикалық
тарихи теңсіздіктерді ... ... ... Ораз Жандосовқа қызбалық та тән
болды. Ораз Жандосов ... ... ... баға ... ... жағдайын, яғни олар өмір сүріп, қызмет істеген уақытты есепке
алуымыз қажет. Бұл жаңа ... ... ... енді-енді қалыптасып
келе жатқан
кезең болғанын да ұмытпағанымыз жөн. Әрине, бұл ... ұлт ... ... ... де, ... ... аздығы
да өз рөлін атқарды. Осыған қарамастан ұлттық қарым-қатынас мәселесі баса
көңіл ... ... ... ... етті О. ... ... шешуде ұлттық
мүдде тұрғысынан қарамай, таптық мүдде тұрғысынан келуі оның ... ... деп ... Социализм идеялары теория жүзінде
адам баласының ертеден келе ... асыл ... ... ... оның кеңестік үлгісін іске асыруда ... ... ... ... Бұл ... құруды жергілікті ұлт өміріндегі ерекшелктермен
санаспай, негізсіз, асығыс жүргізуден көрініс тапты.
Бүгінгі күні ... ... ... ... ... ... ... жөн. Оның үстіне кезінде коммунизм құру ... ... ... енді бұзу ... де, ері ... те емес ... ... партиясы, басқаны былай қойғанда, өзі жасаған және
тәрбиелеген ... ... ... күрес жүргізді.
Сондықтан да ұлт зиялыларының қызметі мен шығармашылық мұраларына ... ... ... ең ... ... болу ете ... өзі О. ... тәрізді қайшылығы мол саяси тұлғаларды тарихтағы өз
орнына қою үшін де керек.
Қорытынды.
Бәрімізге ... ұзақ ... ... бұрмаланып келді. Ресми саяси
идеологияға көлеңке түсірмеу үшін көптеген деректер ... үшін ... Осы ... 1920-30 ... ... мәселелеріне де қатысты. Бұл
жылдары сөз ... ... ... мен ... ... орын ... Зерттеушілер осы кезеңге көп көңіл бөліп, тарихтың ащы
шындықтарымен оқырман қауымды таныстыруға тиіс.
Биік мұраттарды өмірлік шындыққа ...... ... ... ... ... ... жігері көзге бірде көрінсе, ... ... ... ... ... қайсар рухы. Басқаша
айтқанда, белгілі бір тарихи кезеңдерде ... ... ... ... ... білдіруші де — сол қайраткерлік дережеге көтерілген
адамдар. Өтпелі күрделі ... ... ... ... ... олардың іс-әрекетімен, мақсат-мүддесінен, тіптен мінез-құлқынан
бүгінгі өзінің алдында тұрған ... ... ... ... ... ... ... тарихына — адамзат ойы мен мәдениеті тарихына тоқталмай тарихи
дамуды толығынан көрсету мүмкін емес. ... ... бұл ... ... аса ... ... тарихымен тығыз байланысты ... ... де ... мен ... ... қарым-қатынас мәселесін зерттеу
арқылы ұлттық ... ... ... рөлі мен ... ... ... оның ... мәселелерінің мәнін түсінуімізге болады.
Егер кез келген халықтың, ұлттың тағдыры мен болашағы, ... оның ... биік ... перзенттерінің саны мен сапасына тәуелді
десек, онда XX ғасырдың алғашқы ширегінде қазақ ... ... ... ... ... еді. Бұл қысқа тарихи мезгілде халқымыздың бақытты тағдырына
орай ондаған, жүздеген талантты ... ... ... ... ... ... белсене араласып, өз елінің ... ... даяр ... ... таныта білді. Бірақ, өкінішке орай, осы
жұмбақ ұрпақты өмірге ... ... ... орта ... ... ... ... тарихи міндетті толык, аяғына шейін орындап кетуге
мүмкіндік бермеді.
Ораз ... ... ... ... ... ... жок, ... да
жоқ, елін алдаған да жоқ. Керісінше, өзі ... ... ... ... ... ... көрсетуімен және арандатуымен, азаматтық арын
сақтай отырып, құрбан болды.
Қазір өткенді жаппай қаралау мен жаппай даралау ... ... — ең ... саяси қозғалыс. Біз коммунистік партияның ... да ... ... онын бар шындығын ашып, ... ... ... ... ғана ... жаңа үшінші мыңжылдыққа рухани
тұрғыдан ... ... Ал О. ... - ... жан досы болған,
келешекке Тұғыр тұтардай Таза ... ... адал ұлы Ораз ... аты ... мектепке берілді.
Өзі туған ауыл, қазір Жандосовтың атымен аталады.Оңтүстік Астананың ... ... ... ... № 105 ... ... атына қойылған. Қазақ
халқының аса көрнекті қайраткері Ораз Жандосовтың өмірін тағы бір ... оны жас ... үлгі етіп ... оның есімін паш етсек артық
болмайды.
Cілтемелер тізімі.
1. C.Б.Дауылбаева «Қосшы»одағы және ондағы Ораз ... ... ... ... ... Х., Әлпейісов Ә. Қазақ интеллигенциясы мен мәдениеті
туралы. Алматы: 1992ж.-125б.
3. Ордалы Қоңыратбаев Жетісу ... және Ораз ... ... ... 1999ж.
4. Қойшыбаев Б. Жазықсыз жапа шекендер. Алматы: «Қазақстан», 1990ж.-
167б.
5. Ұлтшылдықпен күрес ... ... ... ... Ораз ... тағдыры.Саясат №3 27б 2007ж.
7. Әбеуов Қ. Қазақстан тарихының ақтаңдақ ... ... ... Данагүл Махат. Қазақ зиялыларының қасіреті. Алматы.79б. 2001ж.
9. История Казахстана с древнейших времен до наших дней. Алматы: ... ... ... № 12 ... ... Т. ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері.
Алматы: ҚАЗақпарат, 2001ж.-404б.
12. Назарбаев Н.Тарих толқынында.Алматы,Атамұра.- 1999.296.-Б.226-227-Б
13. К.Нарибаев Ораз ... №1 ... Н. ... ... 7 71б ... ... Жас Алаш.№3 5б 2004.
16. Дауылбаева С.Ораз Жандосов ... ... ... ... ... ... Махат Д.Біздің қателеріміз .Қазақстанның ірі ... ... ... өмір ... -№1 ... Е. Ораз ... және кеңес өкіметі.Қазақ тарихы 2001 №3 31б
19.Есілбаев А. Қазақ қасіреті.Зерде 1999 №3
20.ИманбаевА.О.Жандосов-қаламгер.ЖасАлаш1999ж.№12
21.ТілесоваА.ОЖандосов халық қамқоршысыСаясат№19 3б
22.Мұқай Б.Сағындым туған елімді. Парасат.2003№9
23.Қариева ... ... ... ... жүйе және Ораз ... Қазақстан.№19
25.О.Қоңыратбаев.Қайраткердің жарияланбаған ... 1999ж ... ... туған елімді. Парасат.№112005ж
27.Мырзахметова Ғ.Қазақ ұлт зиялыларының тарихы.Қазақ тарихы.№3 2000ж. 37б.
28.ТәжібаевМ Ұжымдастыру науқаны хақында.Қазақ тарихы. 2002ж №1
29.Талдыбаев Ж. ... ... ... ... ... ... №6.
30.Сейітбатталов Б.Үміт көкжиегі.Парасат 2001 №1 16б.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР.
1. Қазақстанның ... ... ... Өмірбаяндық анықтамалық.
Алматы.2004ж.
2. Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді? Алматы: «Ана тілі», 1993ж. ... Ураз ... ... и ... ... Омарбеков Т. Зобалаң. Алматы: «Санат», 1994ж.-272б.
5. Омарбеков Т. Оңшыл ағымға қарсы күрес: мәні және ... 1995ж. ... К ... ... ... ... посвященной 100 летию со
дня рождения У.К. Жандосова.Қазақ Университеті.1999. с.5-7.
7. Омарбеков Т. 20-30 жылдардағы Қазақстан ... ... ... ... Ж. Тұрар және зиялылар.//Қазақ тарихы. 1997ж. №2
9. Отыншиев А. ... ... ... ... жұмыстары (ХХ
ғасырдың 20 жылдары).//Қазақ тарихы. 1996ж. №
10. Әбеуов Қ. ... ... ... ... ... ... ... Ғ. Құпия кеңестер. Алматы: Санат, 1999ж.-366б.
12. Политические репрессии в Казахстане в 1937-1938г.г. Алматы: ... ... Е. ... ... ... ... ... «Санат», 1999ж.-
104б.
14. Жамбылов Д. Тәуелсіздік және саяси сана. Алматы: ... ... ... А.М. Национальная интеллигенция Казахстаня в первые ... ... ... ... дис. ... ист. наук.
Бишкек, 1993г.
16. Кумнаев В.А. 30-ое годы в судьбах отечественной ... ... ... Қожанов С. Советтік Түркістан автономиясының он жылдығы. Алматы:
1994ж.-20б.
18. ... К. Ұлт ... ... ... ... 1929ж. ... ... Ауанасова А.М. Национальная интелегенция Туркестана в первой
четверти ХХ века.-Алматы:Қазақ ... ... Ә.Б. ... ... ... және ұлттық интелегенция
қалыптасуының алғышарттары мен ... ... ... ... жартысы – ХХ ғасыр бас ... ... ... ... ... ... Х., Әлпейісов Ә. Қазақ ... мен ... ... ... ... И.М. ... ... уроки истории. Алма-Ата:
«Рауан», 1990г.-135с.
23. Қойшыбаев Б. Жазықсыз жапа шекендер. ... ... ... ... ... науқаны.//Социалистік Қазақстан. 1992ж.-5,7.8,9
мамыр
25. Әлмашұлы Ж. Ғибратты ғұмыр. Шымкент: 2005
26. Әбеуов Қ. ... ... ... ... ... ... ... Махат. Қазақ зиялыларының қасіреті. Алматы. 2001ж.
28. История Казахстана с древнейших времен до наших дней. Алматы: «Үш-
Қиян», ... ... Ж. ... ... ... ... ... Омарбеков Т. ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері.
Алматы: ҚАЗақпарат, 2001ж.-404б.
31. Назарбаев Н.Тарих толқынында.Алматы,Атамұра.- 1999.296.-Б.226-227-Б
34. ... Г., ... Г.Из ... ... ... в ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ораз Жандосов30 бет
Ораз Жандосовтың қоғамдық-саяси қызметі73 бет
70-80 жж. реформалар және тоталитарлық жүйе11 бет
Жазушы Оразанбай Егеубаевтiң «Көкбөрi немесе тағдыр тәлкегi» атты роман-эссесi хақында53 бет
Нұрлан Оразалин поэзиясының тілі, стилі, поэтикасы17 бет
Нұрғожа Ораздың шығармашылығы19 бет
Ораза айт4 бет
Ораза ғибадаты14 бет
публицист жазушы Нұрмахан Оразбеков 73 бет
Тоталитарлық саяси режимдер15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь