Британдық Индия


1 Британдық Индия
2 Қала, қолөнер және сауда
3 Үнді.будда мәдениеті
4 Үнділер
17 ғасырдың бас кезінде Үндістанда ағылшындық Ост-Индия мен голландтық Біріккен Ост-Индия компаниясы (1600, 1602 жылы құрылған) түрінде еур. сауда капиталы пайда болды. Олар португалдардан Үндістанмен теңіз саудасын жүргізу монополиясын тартып алып, елде факториялар сала бастады (Үндістандағы бірінші ағылшын факториясы 1613 жылы Суратта пайда болды). 17 ғасырдың 2-жартысында француздық Ост-Индия компаниясының (1664 жылы құрылған) сауда факториялары ашылды. Үнді көпестерінің көмегімен ағылшындар, голландықтар мен француздар үнді өндірісінің тауарларын сатып алып, оларды Еуропаға ғана емес, Иран, Индонезия, Жапония, Қытай, т.б. елдерге жеткізді. Ұлы Моғолдар империясы билеушілерінің арасындағы өзара үздіксіз жүргізілген тақ таласы ағылшын және француз Ост-Индия компанияларының Үндістанға сауда экспансиясымен қатар әскери экспансияға да көшуіне қолайлы жағдайлар туғызды. Ұлыбритания мен Франция Үндістан рыногы үшін өзара күрес жүргізді. 1746 — 1763 жылдары үздіксіз жүргізілген соғыстың нәтижесінде Оңтүстік Үндістанда ағылшындар өз қарсыластарын толық талқандап, Бенгалияны жаулап алды, Карнатик пен Аудты тәуелділікке түсірді. 1767 — 1799 жылдары Оңтүстік Үндістанның елеулі бөлігі ағылшындық Ост-Индия компаниясының иеліктеріне қосылды. Майсур, Хайдарабад шекараларына ығыстырылған ұсақ князьдіктер ағылшын бодандығын мойындады. Делиден айрылған (1803) Ұлы Моғолдар империясы ағылшындық Ост-Индия компаниясына бағынышты болды. 1775 — 1818 жылдары ағылшын отаршылдары Пешва мемлекетін жойды, 1814 — 1826 жылдары Гималай тауларының оңтүстік баурайы мен Ассам, 1843 жылы Синд, 1845 — 1849 жылдары Пенджаб қосылып алынды. Ағылшындардың отаршылдығы Үндістанның экономикалық және әлеуметтік дамуына кері әсер етті. Үнді қолөнері бұйымдарын төмен бағалармен сатып алу мен оларды Еуропа рыноктарында сату — отарлық қанаудың қайнар көздерінің бірі болды. Ұлыбритания билеуші топтарының арасында Үндістанды отарлық езгіге түсіруге ұмтылушылық жолындағы күрес Ост-Индия компаниясын ағылшын парламентінің бақылауына алатын заң қабылдаумен аяқталды (1773). 1774 жылы Үндістанда ағылшын генерал-губернаторы тағайындалды. 1813 жылы Ост-Индия компаниясы Үндістанмен сауда жүргізу монополиясынан айрылып, 1833 жылы сауда ұйымы ретінде жойылды. Үндістанға ағылшын өнеркәсіптік бұйымдары әкелініп, жергілікті ауыл шаруашылық шикізатын метрополияға тасу басталды.
Үндістан біртіндеп Ұлыбританияның аграрлы-шикізаттық отарына айналды. Отарлық езгі Үндістан халқының қарсылығын туғызды. 18 ғасырдың 70-жылдарынан бастап елдің әр түрлі аймақтарында ұлт-азаттық көтерілістері басталды. Отаршылдыққа қарсы жаппай қозғалыс діни формаларға да ие болды (саньяси, уаххабшылар). Алғашқы үнді саяси ұйымдары пайда болды. Ағылшын капиталы экспорт пен импортты, ішкі сауданың бір бөлігін сауда үйлері мен банкілер жүйесі арқылы бақылап отырды. Темір жолдар және суландыру жүйелері салынып, шай плантацияларының негізі қаланды. 19 ғасырдың ортасынан бастап Үндістан ұлттық қозғалысы күшейді. Отарлық езгіге қарсы, әсіресе, Джамна-Ганг өзен аралығы мен Бенгалияның халқы қатты қарсылық көрсетті (1857 — 1859). Ол елдің орталығын да қамтыды. Көтерілістен кейін 1858 жылы Үндістан британ тағының тікелей бақылауына көшті . 1855 жылы Бомбейде үнді ұлттық идеяларының ортылығы ретінде Үндістан ұлттық конгресі құрылды. 1909 жылы үнділіктер заң шығару кеңесі мүшелерін сайлау құқығына ие болды. Бірақ жергілікті халық үнділер және мұсылмандар болып екіге бөлінді.
1920 — 1922 жылдары Мохандас Карамчанд Ганди Үнді ұлттық конгресіне басшылық жасап, азаматтық бағынбау науқанын басқарды. Бұл науқанның негізгі мақсаты — өзін-өзі толық басқару құқықтарын талап ету еді. 1935 жылы “Үнді актісі” бойынша үнділіктерге федералдық заң шығарушы органдарды басқару құқығы берілді, бірақ қорғаныс пен халықар. қатынастар мәселесі вице-король әкімшілігінің қарауында қалдырылды. 1940 жылы Мұсылман лигасы Үндістанды әр түрлі діндердің өкілдері көп орналасқан аумақтардың шекаралары бойынша бөлшектеуді талап етті.

Пән: География
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 19 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Британдық Индия
17 ғасырдың бас кезінде Үндістанда ағылшындық Ост-Индия мен голландтық
Біріккен Ост-Индия компаниясы (1600, 1602 жылы құрылған) түрінде еур. сауда
капиталы пайда болды. Олар португалдардан Үндістанмен теңіз саудасын
жүргізу монополиясын тартып алып, елде факториялар сала бастады
(Үндістандағы бірінші ағылшын факториясы 1613 жылы Суратта пайда болды). 17
ғасырдың 2-жартысында француздық Ост-Индия компаниясының (1664 жылы
құрылған) сауда факториялары ашылды. Үнді көпестерінің көмегімен
ағылшындар, голландықтар мен француздар үнді өндірісінің тауарларын сатып
алып, оларды Еуропаға ғана емес, Иран, Индонезия, Жапония, Қытай, т.б.
елдерге жеткізді. Ұлы Моғолдар империясы билеушілерінің арасындағы өзара
үздіксіз жүргізілген тақ таласы ағылшын және француз Ост-Индия
компанияларының Үндістанға сауда экспансиясымен қатар әскери экспансияға да
көшуіне қолайлы жағдайлар туғызды. Ұлыбритания мен Франция Үндістан рыногы
үшін өзара күрес жүргізді. 1746 — 1763 жылдары үздіксіз жүргізілген
соғыстың нәтижесінде Оңтүстік Үндістанда ағылшындар өз қарсыластарын толық
талқандап, Бенгалияны жаулап алды, Карнатик пен Аудты тәуелділікке түсірді.
1767 — 1799 жылдары Оңтүстік Үндістанның елеулі бөлігі ағылшындық Ост-Индия
компаниясының иеліктеріне қосылды. Майсур, Хайдарабад шекараларына
ығыстырылған ұсақ князьдіктер ағылшын бодандығын мойындады. Делиден
айрылған (1803) Ұлы Моғолдар империясы ағылшындық Ост-Индия компаниясына
бағынышты болды. 1775 — 1818 жылдары ағылшын отаршылдары Пешва мемлекетін
жойды, 1814 — 1826 жылдары Гималай тауларының оңтүстік баурайы мен Ассам,
1843 жылы Синд, 1845 — 1849 жылдары Пенджаб қосылып алынды. Ағылшындардың
отаршылдығы Үндістанның экономикалық және әлеуметтік дамуына кері әсер
етті. Үнді қолөнері бұйымдарын төмен бағалармен сатып алу мен оларды Еуропа
рыноктарында сату — отарлық қанаудың қайнар көздерінің бірі болды.
Ұлыбритания билеуші топтарының арасында Үндістанды отарлық езгіге түсіруге
ұмтылушылық жолындағы күрес Ост-Индия компаниясын ағылшын парламентінің
бақылауына алатын заң қабылдаумен аяқталды (1773). 1774 жылы Үндістанда
ағылшын генерал-губернаторы тағайындалды. 1813 жылы Ост-Индия компаниясы
Үндістанмен сауда жүргізу монополиясынан айрылып, 1833 жылы сауда ұйымы
ретінде жойылды. Үндістанға ағылшын өнеркәсіптік бұйымдары әкелініп,
жергілікті ауыл шаруашылық шикізатын метрополияға тасу басталды.
Үндістан біртіндеп Ұлыбританияның аграрлы-шикізаттық отарына айналды.
Отарлық езгі Үндістан халқының қарсылығын туғызды. 18 ғасырдың 70-
жылдарынан бастап елдің әр түрлі аймақтарында ұлт-азаттық көтерілістері
басталды. Отаршылдыққа қарсы жаппай қозғалыс діни формаларға да ие болды
(саньяси, уаххабшылар). Алғашқы үнді саяси ұйымдары пайда болды. Ағылшын
капиталы экспорт пен импортты, ішкі сауданың бір бөлігін сауда үйлері мен
банкілер жүйесі арқылы бақылап отырды. Темір жолдар және суландыру жүйелері
салынып, шай плантацияларының негізі қаланды. 19 ғасырдың ортасынан бастап
Үндістан ұлттық қозғалысы күшейді. Отарлық езгіге қарсы, әсіресе, Джамна-
Ганг өзен аралығы мен Бенгалияның халқы қатты қарсылық көрсетті (1857 —
1859). Ол елдің орталығын да қамтыды. Көтерілістен кейін 1858 жылы Үндістан
британ тағының тікелей бақылауына көшті . 1855 жылы Бомбейде үнді ұлттық
идеяларының ортылығы ретінде Үндістан ұлттық конгресі құрылды. 1909 жылы
үнділіктер заң шығару кеңесі мүшелерін сайлау құқығына ие болды. Бірақ
жергілікті халық үнділер және мұсылмандар болып екіге бөлінді.
1920 — 1922 жылдары Мохандас Карамчанд Ганди Үнді ұлттық конгресіне
басшылық жасап, азаматтық бағынбау науқанын басқарды. Бұл науқанның негізгі
мақсаты — өзін-өзі толық басқару құқықтарын талап ету еді. 1935 жылы “Үнді
актісі” бойынша үнділіктерге федералдық заң шығарушы органдарды басқару
құқығы берілді, бірақ қорғаныс пен халықар. қатынастар мәселесі вице-король
әкімшілігінің қарауында қалдырылды. 1940 жылы Мұсылман лигасы Үндістанды әр
түрлі діндердің өкілдері көп орналасқан аумақтардың шекаралары бойынша
бөлшектеуді талап етті.

Пайдаланған әдебиеттер

1. ↑ Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін
мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу
құралы. Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: "Мектеп"
баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5
Бұл — география бойынша мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы
толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.
Бұл ескертуді дәлдеп ауыстыру қажет.

Қала, қолөнер және сауда

Үндістанда қолөнер мен сауда жақсы дамыған қалалар көп болған. Олар -
Варангал, Танджур, Пайтхан, Дели, Сурат т.б. Қолөнердің көптеген салалары
болды. Малабар жаға- лауында кокос пальмасынан май өндіріп, арқан есті.
Майсур жерінде қолөнершілер піл сүйегінен қымбат бұйымдар жасады. Бұдан
басқа зергерлік, әшекей бұйымдар жасау кең өріс алды. Сондай-ақ қару-жарақ,
ыдыс-аяқ та көптеп жасалды. Қалаларда тас қалаушылар әсем құрылыстар салды,
тері илеушілер ат әбзелдерін жасады. Үндістанда керуен саудасы дамыды.
Солтүстік Үнді жері арқылы Кабулға, одан әрі Әмудария өзенін бойлап Орта
Азияға жәнө Қазақстан арқылы Еуропаға баратын керуен жолдары болды. Екінші
жол Болан асуы арқылы Кандагар, Иранға шықты. Үндістан саудагерлері әр
түрлі зергерлік заттар, піл сүйегінен, ағаш пен темірден жасалған
тауарларын сатуға шығарды. VII-XVI ғасырлар арасында араб саудагерлерімен
бірге теңізшілер, Еуропа саудагерлері теңіз, мұхит арқылы Үндістанмен сауда
жасап, көп пайда тапты. [1]

Пайдаланған әдебиет

1. ↑ Орта ғасырлардағы дүние жүзі тарихы. - Алматы: Атамұра,2007.ISBN
9965-34-625-9

Үнді-будда мәдениеті
Үнді — будда мәдениеті. Жер шарындағы қасиетті де, құдіретті мәдениеттердің
бірі — Үнді мемлекетінде қалыптасып өркендеген үнді-будда мәдениеті. Үнді
елінің ғасырлар бойғы мәдени дәстүрлері оның талантты халқының діни сана-
сезімінің қалыптасып, дамуымен тығыз байланысты болды.

"Будда"
Үнді жеріне келген арийлер өздерімен бірге б.з.б. 2000 жылы шыға бастаған
көне мәдени мұралардың бірі — Ведаларды ала келіп, оны жергілікті халықтың
арасына кеңінен тарата бастады. Ведалар дегеніміз — діни сарындағы
дұғалардың, құрандардың, құрбандық шалу кезінде айтылатын суреттемелердің,
табиғаттың поэтикалық бейнесінен хабардар ететін өлеңдердің жиынтығы.
Үндінің атақты жазушысы Рабиндранат Тагор ведалық гимндерді Халықтың
қуанышшаттығы мен оның өмірге деген сүйіспеншілігі мен қорқынышының
поэтикалық куәгері деп өте жоғары бағалаған болатын. Жаратушы әні
гимнінде бізді қоршаған дүние былай деп сипатталады: Ең алғашқы кезеңде
дүние хаос жағдайында болды. Бірақ, уақыт өткен сайын адамзат баласының
тіршілік етуге деген құлшынысы байқалды, соның нәтижесінде жарық, одан
кейін аспан мен су патшалығы пайда болды. Міне, дәл осы кезден бастап жер
бетінде тіршілік қалыптасты, ал құдайлар дүние жаратылғаннан кейін барып
пайда болды. Шамамен, б.з.б. 800 жылында қалыптасқан упанишадтар үнді-
арийлердің діни көзқарастарының дамуындағы басты қадам болып саналады.
Өйткені, упанишадтар адамның ішкі жан дүниесі, оның өмірінің мән-мағынасы,
адамды ақиқат пен шындыққа апарар жолдар мен олардың бұл өмірдегі маңызы,
өлім мен мәңгілік ғұмыр жайындағы діни-философиялық толғауларға толы болып
келеді. Ең бастысы — упанишадтарда Брахман мен Атман идеялары кеңінен
көрініс тапқан. Брахман — абсолютті шындық, абсолютті руханилылық, бұл
дүниеде одан тысқары еш нәрсе де жоқ, олай болса бізді қоршаған ортаның
мәні де осы Брахманда. Ол Атман болса осы жағдайларды ескере отырып — жеке
тұлғаны мойындау. Упанишадтар діни философиялық ой-сананың дамуына түрткі
болды, сөйтіп көп ұзамай-ақ оның алты мектебі қалыптасты.

Үнді-будда мөдениетіне тән қасиет дін мен философияның өзара тығыз
байланыста болып, ұштаса білуінде. Бұл туралы Гегель былай деп жазды: Үнді
мәдениеті — жоғары дамыған сан-салалы құдіретті мәдениет, бірақ олардың
философиясы дінмен сабақтас, өзара тығыз байланыста болып келеді. Философия
ғылымы айналысатын мәселелерді діннен де көптеп кездестіруге болады.
Сондықтан да болар, ведалар — діннің ғана негізі емес, сонымен қатар
философияның да негізі болып саналады
Бір-бірімен өзара тығыз байланыста, ірі табиғи бірлікте болуына қарамастан
үнді философиясының алты классикалық мектебі де адамның әлемге
дүниетанымдық қарым-қатынастарының сан саласын қамтып, танып-білудің түрлі
әдістерін қарастырады. Мысалы, миманса — діни салт-жораларды түсіндірумен
айналысады және діни құрбандықтар шалуды жақтайды. Құрбандық шалу— адамның
құдай алдындағы өз парызын (дхарма) өтеуі болып саналады, онсыз карманың
құрсауынан адам еш уақытта да шыға алмайды. Карма бүкіл үнді мәдениетінде
айрықша орынға ие болған. Кең мағынада алғанда, карма дегеніміз — әрбір
адамның тіршілікте жасаған іс-әрекеттері мен оның салдарларының жиынтығы,
осы арқылы оның болашақтағы тағдыры анықталады, ал тар мағынасындағы кара
адамның тіршіліктегі жасаған іс-әрекеттерінің қазіргі өмірі мен болашағына
әсері. Кей жағдайларда, жоғарыда атап көрсеткен мимансаны атеистік ілімге
де жатқызады, өйткені ол дүниенің атомдардан түратындығын мойындайды.
Сөйтіп дүниені материалистік түрғыдан сипаттаудың арқасында Құдайды
мойындаудың мәні жойылады.

Веданта брахманизмде ерекше орын алады, тіпті қаншама ғасыр өтсе де оның
бүгінгі таңда да көптеген жақтаушылары бар. XIX ғасырда Веданта
мәселелерімен үндінің атақты ғалымы Вивеканада, ал XX ғ. Р. Тагор, тіпті
мемлекет қайраткері Д. Нерудің өзі де айналысқан. Веданта дүниенің
жаратылуын Брахманмен байланыстырады. Бұл күйді Атман деп атайды, ол адамды
ажалдан құтқарады. Сөйтіп өліп бара жатқан тіршілік иесі қайтадан
жаңғырады.
Санкхья материалдық дүниені де, рухани дүниені де мойындайды. Бұл ағым
бойынша материя үнемі қозғалыста және тәуелсіздік жағдайында өмір сүреді,
бірақ еш нәрседен бейхабар күйде болады. Рухани дүниенің енжарлығы басым,
бірақ бұл жерде саналылық басымдылық танытады. Ендеше, материя мен рухты,
яғни соқыр мен ақсақтың бастарын біріктірсе олардың бойындағы
кемшіліктер мүлде жойылады, сөйтіп бүл дүниеде жаңа құбылыстар пайда
болады, адам бейнесі қалыптасады. Оның тәндік болмысына қайғы-қасіреттер
жазылған, ал одан арылу үшін руханилылық мате- риалдықтан бөлінуі шарт. Бүл
— өмірге келу мен өлімдер тізбегінің торынан шығып, нағыз бостандық пен
әділеттілікке жету жолы. Санкхья будда дінінің идеялық жағынан қалыптасуына
да үлкен ықпал жасады. Осы бір орайда, иогтардың ерекше рухани жағдайға
жетудің көптеген әдістерін жасағандығын айта кеткен жөн. Оған өзін-өзі
шектеу (аскетизм) және қалыпты жағдайдан мүлде басқаша көңіл күйде болу
және т.б. жатады, Үнді поэзиясының тамаша туындысы Махабхараттада санкхья
ілімі мен йог тәжірибелерін өзара байланыстырып, біріктіру қажеттігі атап
көрсетіледі. Иогта психикалық белсенділікті шектеп, басу тәсілдері мен кез
келген ақыл-ой қызметін тоқ- тату әдістерін қолдануға ерекше назар
аударылады. Демек, иогтардың шынайы дарындылық қасиеттері мен құдіреттен
басым түсу қабілеттерінің сыры осы бір жағдайларға да байланысты болып
келеді.

Ньяя логика зандарына сүйенеді, оны үғынып-білу — адамның жан дүниесін
тазартуға себепкер болатын ой-пікірлердің қалыптасуына көмектеседі. Ньяя
негізінен брахманизмнің соң- ғы жүйесі — вайшешикаға жақын болып келеді.
Вайшешика адам өміріне пайдалы шындықтың алты түрін көрсетеді
(субстанция, сапалылық, іс-қимыл (карма), жалпылық, ерекшелік мәнділік).
Вайшешика бойынша, физикалық дүние атомдардан түрады жөне ол мәңгілік болып
саналады. Бірақ физикалық дүние атомдардан түрғанымен, оның басты қозғаушы
күші карма заңдарына сәйкес әрекет ететін құдай болып саналады.

Брахманизмде о дүниемен салыстырғанда адам өмірінің өткінші екендігі және
оның мәнсіздігі туралы идеялар басты орын алған. Адамның о дүниедегі
тағдыры оның бүл дүниелік ғұмырындағы адамгершілік іс-әрекеттеріне
байланысты. Ендеше, бүл дүниеде күнәкар болғандар, атап айтқанда: адам
өлтірушілер — жыртқыш аңдарға, ет үрлаушылар — қаршыға- ға, астық
үрлаушылар — сабауқұйрыққа, брахманды өлтірушілер — ит пен есекке, ал
маскүнемдікке салынған немесе үрлық жасаған брахманның өзі де сарыбас
жыланға айналады. Брах- мандарды сыйлап-құрметтеу, күншіл болмау, адамның
өзін-өзі үстай білуі, мейірімді бола білу және т.б. қасиеттер қоғамның
әрбір мүшесінің өз орнын табуына мүмкіндік беретін басты шарттар болып
саналады.

Б.з.б. VI ғасырда үнді елінде, кейіннен дүниежүзілік дінге айналған, будда
діні қалыптаса бастады. Оның негізін қалаушы ханзада, кшатрийлер варнасына
жататын Будда болды. Оның шын аты — Сиддахартха, ал оның анасы әйел патша
Майя еді. Ұлы ханым Майяның шапағаты жер жүзіне тарады, оның жүрегінің
тазалығы, өз-өзіне сенімділігі, парасаттылығы мен салмақтылығы, бүл
қасиетті ананың қадір-қасиетін арттыра түсті.

Буддизммен қатар джайнизм ағымы да дами бастады. Оның негізін қалаушы —
Махавира (Вардамана) болады. Бұл сектаның жолына түсушілер кармадан азат
болудың басты құралы ретінде — аскетизмді насихаттады. Нағыз джайнистердің
фанатизмінде шек болмады. Олар бүл өмірдің барлық рахатынан саналы түрде
бас тартты, басқаны былай қойғанда, олар өмірлерінің соңғы сәттерінде
тамақтанудан да бас тартты. Джайнизм брахманизммен ымыраға келудің
арқасында осы уақытқа дейін Үнді мемлекетінің қоғамдық-саяси өмірінде өз
ықпалын сақтап отыр. Махавираның жолына түскендер негізінен саудагерлер
болды.

Будда өзінің діни уағыздарында брахманизмді де, джайнизмді де сынға алады.
Брахманизмдегі байлық пен сән-салтанатты өмірге бойүрушылық, ал
джайнизмдегі аскетизм Будданы қана- ғаттандырмады, сондықтан да ол орталық
межені қалап алады. Ол өзінің негізгі діни көзқарастарын Бенерес
уағыздары атты еңбегінде жүйелі түрде баяндап берді. Онда былай делінген:
Рухани тіршілігі таза адам бүл өмірде екі нәрседен арасын аулақ салу
керек. Оның біріншісі — сауық-сайран мен думанды қызыққа толы өмір, бүл
адамның рухына қарама-қайшы келетін бейшаралық, өткінші өмір, ал екіншісі —
ерікті түрде қалап алынған азапты, қатыгез өмір, бүл өмір де мөнсіз,
мағынасыз. Рухани дүниесі бай адамдар өмірдің аталған екі жағынан да
өздерін алшақ үстағандары жөн. Ең бастысы, адамдар танымға, білімге
бастайтын, олардың ақыл-ой өрісін кеңітетін дүрыс жолға түсулері кажет .
Бұл жол тармақтары көп сегіз салалы жол. Олар: адал сенім, әділ шешім,
шындық сөз, шындық өмір, шыншыл ұмтылыс, шындықпен еске алу және адамның өз
бойындағы қасиеттерін үнемі байыту болып табылады.

Буддизм бойынша, өмірдің азаптары жайындағы қасиетті шындық мынандай:
өмірге келу — азап, қартаю — азап, жүрегің қаламайтын адаммен қосылу —
азап, жақсы көрген адамыңнан айрылысу — азап, көздеген мақсатыңа жете алмау
— азап. Ал аталған осы азаптардан құтылудың басты жолы — сегіз салалы
қасиетті өмір жолын тандап алу.

Будда ілімі адам бойындағы ізгілік, адамгершілік қасиеттерді одан әрі
дамытуды насихаттайды. Онда былай делінген: Бұл дүниеде өшпенділікті
өшпенділікпен жеңуге болмайды, адам ашу-ызасын ақылға жеңдіріп, зұлымдықты
қайырымдылықпен ауыздықтауы қажет. Ұрыста мың адамды жеңіп шығуға болады,
ал нағыз жеңіс адамның өзін-өзі жеңіп шығуы болып табылады.

"Будда ескерткіші"
Будда дін жолына шын берілген адамдарды төрт қағиданы мүлтіксіз орындауға
шақырды. Олар: зұлымдықтың алдын алу, зұлымдық пен қатыгездікке жол бермеу,
ізгілік пен қайырымдылыққа даңғыл жол ашу, адамгершілік қасиеттерді батыл
қолдау. Будда ілімі үнді халқының сүйіспеншілігіне бөленіп, кең қолдау
тапты. Будда өз шәкірттеріне арнаған сөзінде былай деді: Сендер бүл ілімді
дүние жүзінің барлық елдеріне таратыңдар. Оларға кедейлер мен бұл өмірден
жәбір көрушілердің, байлар мен тектілердің бірдей екендігін, күндердің
күнінде үнді қоғамындағы барлық касталардың осы діннің туы астына
бірігетіндігін халыққа түсіндіріңдер. Шындығында да, будда дінін әлемнің
көптеген халықтары мен қоғамның түрлі топтары шын ықыластарымен қабылдады.
Адамзат дүниесіне, адамға және оның жасампаздық іс-әрекеттеріне құрметпен
қарап, зорлық-зомбылық пен қатыгездіктерден бас тартуға шақырып,
адамгершілік пен ізгілік принциптерін алға тартқан бұл дін Үндістан мен
Қытайда, Тибет пен Жапонияда, Непал мен Тайландта, Цейлон мен Вьетнамда,
Монғолия мен Комбоджада кеңінен тарап, миллиондаған халықтың құрметіне
бөленеді.

Будда дінінің кеңінен таралуы жағдайында оның екі тармағы өмірге келді.
Оның біріншісі — махаяна, Бирма мен Тайландта, ал екінші тармағы — хинаяна
Цейлонда қалыптасты. Махаянаның қалыптасып, дамуына ерекше еңбек сіңірген
Нагарджуна болды. Будда дінінің бүл саласында Будда құдай дәрежесіне
жеткізіліп, оған құдайдай табыну уағыздалды. Ендігі жерде адамдардың барлық
саналы іс-әрекеттері Буддамен байланыстырылды. Мұндай жағдай, бір жағынан,
брахманизмге білдірілген үлкен құрмет болатын, сөйтіп буддизм үнді халқының
бұрыннан қалыптасқан дәстүрлі діндерімен одан әрі жақындаса түсті.

Қытайда будда дінінің идеялары б.з.б. I ғасырда тарай бастады. Будда
дінімен бірге Қытайда үнді өнерінің де ықпалы күшейе бастады. Ол Қытайға
ғана емес Кореяға, одан әрі Жапонияға да қанатын кең жайды. Тибетте буддизм
ламаизм түрінде қалыптасты. Ламаизм бойынша жоғарғы шіркеу қызметкерлері
құдайдың сүйікті құлдары болып саналады, ал монахтар (ламдар) діндар
адамдарға ұстаздық етумен айналысады.
Қытайда буддизм конфуцийлік-даосистік дінмен қатар өмір сүрді. Буддизм мен
даосизмнің өзара ұштасуының нәтижесінде дзэн-буддизм ағымы пайда болды.
Сыртқы дүниені менсінбеушілік, жеке бастың мәселелеріне баса назар аудару,
интуитвизм бұл ағымның басты белгілері болып табылады. Дзэн-буддизм
кейіннен Жапонияға да тарай бастады. Жауынгер-самурайлардың ықпалымен бүл
ілімде әскери өнерге айрықша мән беріліп, ол адамның жан-жақты жетілуінің
тез жүзеге асырылатын төте жолы деп тұжырымдалды. XX ғасырдың ортасына
қарай дзэн-буддизм Батыс Еуропа елдеріне де тарап, өзінің өміршеңдігін
байқата бастады.

Жоғарыда атап көрсеткеніміздей, махаяна үнді халқының дәстүрлі діни наным-
сенімдеріне өте жақын болып шықты. Әрине, будцизмнің пессимистік сарыны
үнді халқына ұнаған жоқ, шындығында, халыққа брахманизмнің жарқын идеялары
одан гөрі жақындау болатын. Бірақ, бүл жағдайға қарамастан үнді қоғамы
буддизмнен де мүлде бас тартқан жоқ. Сөйтіп буддизм мен брахманизмнің біраз
қағидаларының өзара сабақтас- тығының нәтижесінде жаңа индуизм ағымы пайда
болды.

"Будда паркі"
Өкімет тарапынан барынша қолдау тауып, қаншама шіркеулер тұрғызып, үнді
қоғамында айрықша беделге ие болған будда дінінің өз позициясын (беделін)
ешбір қарсылықсыз индуизмге бере салуын қалай түсіндіруге болады екен? Бұл
сұраққа мәнді жауап беру үшін будда дінінің рухани дәстүрлерінің әлеуметтік
негіздерімен толығырақ танысуымыз қажет. Үнді еліне келген арийлер
варналарға бөлудің (брахмандар, кшатрийлер, вайшьилер және шудралар)
негізін қалады, ал құлдар мен шетелдіктер варналарға кірмеді. Варналарға
бөлу — үнді қоғамының негізі болып табылатын село қауымының беделін
бүрынғыдан да көтере түсті. Оларды ақсақалдар бас- қарды, қауымдар өз
іштерінде туындаған мәселелерді өздері шешті және өкіметке белгілі бір
мөлшерде салық төлеп түрды. Өкімет тарапынан болатын озбырлықтардан оларды
қатаң діни наным- сенімдер, салт-дәстүрлер және т.б. қорғап қалып отырды.
Мұндай қауымдар шаруашылығы — натурадцы шаруашылық болды, онда жалдамалы
еңбек кеңінен қолданылды. Қауымдар өмірінің тұйықтық сипатта болуы, олардың
саяси қактығыстар мен толқулардан тысқары қалуларына себепкер болып отырды.
Қауым басшылары өзгеріп отырғанмен, қауым тіршілігінің қаймағы бүзылмады.
Бүл жайында Д. Неру былай деп жазды: Үндістанның саяси құрылымының негізі
— өзін-өзі басқаратын село қауымы болды. Қоғамдағы өзгерістер бүл құрылымға
ішінара өзгерістер енгізгенімен, оның тамырына балта шаба алмады. Ел билеу-
шілерінің бірде-біреуі село қауымының құқығын бүза алмады және оларға
берілген жеңілдіктерді орындауға мәжбүр болды.Мемлекеттің басшылық
орындарында кшатрийлер отырды, бірақ олардың билігін селолық қауымдар дер
кезінде тежеп отырды. Әрі діндар, әрі білімді брахмандар кшатрийлерден
жоғары түрды жөне қоғамда үлкен роль атқарды. Демек, брахмандар да,
кшатрийлер де өз варналарында қалды, брахманның отбасында өмірге келген жас
сәби брахман болып қала берді, өйткені ол еш уақытта да кшатрийге айнала
алмады. Касталық құрылыс жүйесінің келесі өкілдері вайшьилер (диханшылар,
қолөнершілер мен саудагерлер) және шудралар (жалдамалы жүмыскерлер,
жалшылар) болды. Осы аталған төрт варна Үндістанның касталық құрылысының
негізін қалады. Ал Үндістанға қоныс аударып келген түрлі халықтардың
өкілдері бүрынғы касталарды толықтырып отырды немесе өздерінің дербес
касталарын құрды. Мысалы, кәсіптеріне сәйкес тас қалау- шылардың,
үсталардың, тері илеушілердің касталары құрыла бастады.Касталық құрылыс
жағдайында қалыптасқан ережелерді мүлтіксіз орындау талап етілді. Мысалы,
касталар арасында үйленуге қатаң тыйым салынды, тіпті түрлі касталар
өкілдері дастархан басында бірге отырып тамақ та іше алмайтын болды.
Буддизм осы касталардың ішінде кшатрийлердің дүниета- нымы ретінде
қалыптасты, сондықтан да болар, брахмандардың озбырлықтарынан зардап шеккен
қарапайым халықтың басым көпшілігі кшатрийлерді батыл қолдап отырды. Осы
орайда село қауымдарының буддизмнің әлсіреуіне себепкер болғандығын атап
өтпеске болмайтын сияқты. Буддизм мен джайнизмнің күштемеу принциптеріне
ерекше көңіл бөлінуінің арқасында диханшылыққа деген көзқарас өзгере
бастады. Бір кездерде үнділер мен арийлердің мақтанышына айналған егін
шаруашылығының қоғамдағы рөлі төмендеді, соның салдарынан шаруашылықтың бүл
саласымен айналысушы диханшылар қоғамдық өмірде төменгі сатыдан орын алды.
Сөйтіп, селолық қауымдар ешбір діни соғыстарсыз, айтарлықтай қарсылықсыз
буддизмнен индуизмге бет бұра бастады. Бірақ, олар будда дінінің көптеген
діни-адамгершілік қағидаларын өз бойларында сақтап қалды.

"Шиваға табыну"

Индуизм — бір-бірінен тәуелсіз бірнеше діни наным-сенімдерден тұратын діни-
мәдени ағым. Оның негізінде — Брахманға, Вишнуға, Шиваға табыну мен
тантризм жатыр. Осы- лардың ішінде Вишну мен Шиваның мерейі үстем болды.
Вишну — адамдардың адал қамқоршысы, көмекшісі. Ол адам- дарды зұлымдық пен
қатыгездіктен қорғайды, оларды қауіп- қатерден сақтайды және адамдарға
шындықты жариялап оты- рады. Ал оны жүзеге асырушы Будда. Сөйтіп Будданың
беделі көтеріліп, құдай дәрежесіне жеткізілді.
Шива — қатал да, қорқынышты құдай. Оның үш көзі бар, денесіне жыландар
жабысқан, мойнында — бас сүйектер. Шива — өнер мен ғылымның, салтанатты
өмір мен махаббат сайранының құдайы. Үнді халқының санасындағы құдайлардың
басқа діндердегі (христиан, ислам) құдайлардан басты айырмашылығы — олардың
Жер бетіндегі тіршіліктің қайнаған ортасында болуы және оған белсене
араласуы болып саналады. Вишнудің әйелі Лакшми әсемдік пен бақыт құдайы, ал
Шиваның әйелі Кали қырып- жою мен өлім құдайы.Үнді-будда дініндегі бүл
дүниеге көзқарастар қарама-қайшылықтарға толы болып келеді. Будда дінінде
ғана емес, тіпті сансаралардың өзінде де өмірдің қайғы-қасіретке, жамандық
пен жауыздыққа және тағы да басқа келеңсіз көріністерге толы екендігі жан-
жақты сипатталады. Үнді-будда дініндегі адамдар төрт этикалық нормаларды
негізге алуы қажет. Олар: дхарма, артха, кама және мокша.
Дхарма — будда дініндегі моральдық заңның басты бөлігі болып есептеледі.
Үнділердің қасиетті кітаптарында (смрити) дхарманың тізімі, яғни түрлі
касталардың міндеттері мен функ- циялары атап көрсетілген. Касталық жүйеде
бүл парыз- міндеттерден ауытқуға жол берілмейді.
Артха — адамның күнделікті түрмыс-тіршілігіндегі іс- әрекеттердің нормалары
болып табылады.
Кама — адамның көңіл-күйінің талаптарын қанағаттандыру құндылықтарын
анықтайды, солардың жолдарын белгілейді.
Мокша — торығып-түңілуден, жалғыздықтан қалай құтылу жайындағы ілім.
Дхарманың құндылығы — шындық пен ахимасқа шын берілгендікке тығыз
байланысты. Ол зорлық-зомбылыққа мүлде қарсы. Сонымен бірге ашу мен жек
көрушілік сезімдерді ауыздықтау, өзін-өзі ұстай білу, пайдакүнемдік пен
зұлымдық мақсаттардың болмауы — дхарманың басты қағидалары. Адамдар- дың
бұл өмірдегі табиғи іс-әрекеттері қандай болу керек деген сұраққа дхарма
былай деп жауап берді: Жауыздыққа жауыздықпен жауап берме, әрқашанда
әділетті істердің жаршысы бол. Әлсіздер сенің өктемдігіңді ешқашан да
кешірмейді, сондықтан да мұндай әділетсіз қылықтарға жол берме. Адам өмірде
өз жолын таба білуі қажет.Бұл дүниедегі өмірдің рахаты мен қызығын, мән-
мағынасын түсіндіруде индуизм мен буддизмнің арасында пікір алшақтықтары
аңғарылады. Мысалы, Кама адам өмірінің мән-мағынасына, ондағы қызықтар мен
шат-шадыман өмірдің сан-саласына баса назар аударса, ал Будда діні
сабырлылық пен үстамдылық- ты, түрақты махаббат пен орташа өмір сүруді
уағыздайды. Үнді-будда мәдениетінің қалыптасып, одан әрі дамуына касталық
құрылыс үлкен ықпалын тигізді. Өйткені әрбір варна — өздеріне ғана тән салт-
дәстүрлері мен дүниетанымы қалыптасқан жәй ғана түйық әлеуметтік топ қана
емес, олар белгілі бір мөдени құңдылықтардың ортасы болып саналады. Брахман
болу, брахманға қызмет ету, брахманнан оқып-тоқу үнді қоғамындағы басты
құндылық болып саналады, өйткені брахмандар — даналықтың, өулиеліктің,
киелілік пен ізгіліктің жаршысы.Үнді елінде әлеуметтік құндылықтарды
бағалауда адамдардың қоғамдағы іс-әрекеттеріне айрықша назар аударылды. Ел
басшылары мен әскери адамдар брахмандардан төмен түрғанына қарамастан,
қоғамда пайдалы қызметтер атқарғандықтан үлкен құрметке ие болды. Мысалы,
көне заманда өз елін сыртқы жаулардан қорғауда батырлығымен даңқы шыққан
Викрамды үнді халқы осы уақытқа дейін мадақтап, қастерлейді. Бір
таңқаларлық жағдай, Үндістанда оның дана басшылығы мен көзсіз батырлығы
ғана емес, сонымен қатар оны үнді күнтізбегін жасаушы ғалым ретінде ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ежелгі үндістан мемлекеті
Ежелгі үндістан мемлекеті мен құқығы
1857-1859 Үндістан ұлт-азаттық көтерілісі
Англияның үндістандағы отарлық саясаты
Үндістан Республикасы
Жолбарыстың биологиялық ерекшеліктері
Үндістанның Ұлы моғолдар империясынан тәуелсіздік алғанға дейінгі тарихы
1905-1908 жылдардағы Индиядағы революциялыщ өрлеу
Үндістан киімі - оның ерекше мәдениеті
Үндістан Республикасы туралы
Пәндер