Қазақ хандығының қалыптасуы туралы


КІРІСПЕ
1 XV.XVІ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
1.1 XV.XVІ ғғ. Қазақ хандығының қалыптасу тарихындағы алғы шарттары
1.2 Қазақ хандығының алғашқы билеушілері Керей мен Жәнібек
хандарға тарихи шолу
2 ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ НЫҒАЮЫ ЖӘНЕ ТАРИХИ КЕЗЕҢДЕГІ ЕЛ БИЛЕУШІЛЕРІ
2.1 Қазақ хандығының Бұрындық пен Қасым хан тұсындағы күшею кезеңі
2.2 Қазақ хандығы «уақытша әлсіреу» кезеңінде 1521.1538 жылдар
2.3 Қазақ хандығының нығаюы мен реформа жасаған билеушілер
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ

Қазақстан тәуелсіз ел болғалы бері ғана оның өткен тарихына сын көзбен
қайта қарау мүмкіндігіне ие болдық. Бұл еліміздегі тарих ғылымының жаңа тыныс алуына жол ашты. Қазақ хандығы — қазақтардың XV және XIX ғасырлар аралығында қанат жайған, тәуелсіз ұлттық мемлекеті. Қазақ хандығы қазақ халқының ғасырлар бойы сақтап, қорғап келген мемлекеттігінің нышаны. Ол ұлан – байтақ өңірді мекендеген қазақ тайпаларының басын қосып шоғырландыруда, қазақтың этникалық территориясын біріктіруде, қазақтың байырғы заманнан басталған өз алдына жеке ел болып қалыптасуын біржолата аяқтауда аса маңызды және түбегейлі шешуші роль атқарды.
Қазақ хандығының пайда болуы Қазақстан жерінде XIV - XV ғғ. болған әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси процестерден туған заңды құбылыс. Өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының артуы, феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылуы, осы негізде Әбілқайыр хандығы мен Моғолстан арасындағы тартыстың өршуі, әлеуметтік қайшылықтардың үдеуі XV ғ. 2 жартысында бұл мемлекеттердің құлдырап ыдырауына апарып соқтырды. Сөйтіп, XV ғ. 50-70 жж, яғни 1459 ж. Әбілқайыр хандығынан Жетісудың батысына Есенбұға хан иелігіне Шу мен Талас өзендерінің жазықтығына көшіп келді. Олардың қоныс аударуының бір себебі, оларды Шыңғыс әулетінен шыққан Керей хан мен Жәнібек ханның жаңа қалыптасып келе жатқан қазақ халқының дербес мемлекетін құру, оның тәуелсіз саяси және экономикалық дамуын қамтамасыз ету жолындағы қадамы мен қызметі өз ықпалын тигізді. Жетісу рулар мен тайпалар мемлекет бірлестігінің орталығына айналды.
Қазақ хандығының құрылу тарихындағы ең көп талас тудырып отырған мәселелердің біріне – хандықтың құрылған жылына қатысты мәселе жатады. Сонымен Қазақ хандығы қашан құрылды деген сұраққа ең алғаш рет мәлімдеген 1499 ж. Дүниеге келіп, 1551 ж. дүниеден қайтқан Мұхаммед Хайдар Дулати болған. « Тарих-и Рашаиди » атты енбектің авторы « қазақ сұлтандары мемлекетінің басы сегізжүз жетпісінші жылдан басталады » деп көрсетеді. Мұны қазіргі жыл санауына аударсақ, 1465-1466 жылдар, бұл жылдар тарихи фактілерге қайшы келмейді. XIX ғасырдың ортасынан XX ғасырдың 70-80-ші жылдарына дейін осы мәселе жөнінде пікір білдірген зерттеушілер 1456 жылдан XV ғ. 90-шы жылдары аралығындағы бір жылды көрсетеді. Тіпті 1428 жылды, 1445 жылды, XVI ғ. 40-шы жылдарын көрсеткен авторлар бар.
Белгілі тарихшы, осы дәуірдің ірі маманы Т.И.Сұлтанов хандықтың құрылуы бір жылда емес, 1459 -1470/71 жылдар аралығында жүзеге асқан деген пікірін өзінің бірнеше зерттеулерінде дәлелдеп береді. Ғалымның бұл пікірін ешбір зерттеуші мамандар соңғы 15-20 жылда теріске шығарған жоқ. Соған қарап қазіргі таңда Қазақ хандығының құрылуы бір жылда, бір оқиға нәтижесінде емес, бір тарихи кезеңдегі бірнеше оқиғалар барысында жүзеге асқан деген пікірдің үстем болып тұрғанын байқаймыз. Дегенменде анда-санда мерзімді басылым беттерінде әуесқой тарихшылар мен тарихты жақсы көретін қаламгерлердің хандықтың құрылған жылына қатысты өзгеше пікірлер немесе бұрынғы пікірлердің бірін қайта жаңғыртуға арналған жарияланымдары шығып тұрады. Осы мақала авторы Т.И.Сұлтановтың жалпы пікірімен қосыла отыра, оның Керей мен Жәнібек хандардың Әбілқайыр ханнан бөлініп, Моғолстанға келген жылы - 1459/1460 жылы болған деп көрсетуінде сәл дәлсіздік бар деген ойды айтқан болатын.
Белгілі түрколог С.Г. Кляшторный, Қазақ хандығының тарихын оны басқарған, мемлекет болуына ұйытқы болған билік тобын танымай, оның құрамын, құрылымын зерттемей білу мүмкін емес. Қазақ хандығы Шыңғысхан құрған империяның бір бөлігі, бір сынығы іспетті оның бір жалғасы болды. Қазақ хандығының саяси элитасы Шыңғыс ханның тұқымы өз мүдделері мен мақсаттарын іске асыру мақсатында жергілікті тайпаларды біріктіруші күшке айналып, Орталық Азияның көпғасырлық этникалық және саяси тағдырын шешті деп санайды. Қазақ халқының элитасының тарихынсыз қазақ халқының, қазақ мемлекетінің құрылуы мен қалыптасуын дамуын тану мүмкін емес.
Қазақ билеушілері туралы қазақтың жалайыр руынан шыққан Қадырғали Жалайыридің жазбалары аса құнды тарихи дерек болып табылады [15].Қазақ хандары туралы ғылыми білімнің негізін XIX ғасырдың атақты ғалымдары А.И.Левшин мен В.В.Вельяминов-Зерновтың қалағанын ғалымдар жақсы біледі.Ал ағылшын шығыстанушысы Г.Ховорстың 1880 жылы Лондонда басылған «History of the Mongols» атты көп томдық зерттеуіндегі VIII бөлімін қазақ хандарына арнағаны зиялы қауымға беймәлімдеу болып келеді. Г.Ховорс жеке-жеке 24 қазақ билеушісіне қысқаша мәлімет берген.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. XV-XVI ғасырлардағы Қазақ хандығының саяси тарихын шартты түрде бірнеше кезеңге бөлуге болады. Ол кезеңдерге: 1458-1470-ші жылдар – хандықтың құрылуы, 1470-ші жылдар мен 1521 жыл аралығы – хандықтың күшеюі мен нығаюы, 1521-1538 жылдар – хандықтың «уақытша әлсіреуі», 1540-1598 жылдар – хандықтың қайта көтерілуі немесе этникалық территорияның қалыптасуының аяқталу дәуірлері жатады. Әрбір кезеңнің басты белгілерін хандықтың сол тұстардағы ішкі және сыртқы саяси жағдайының қандай болғандығы, жекелеген хандардың жүргізген саясаты, сондай-ақ билік басындағы хандардың жеке тұлғалық қасиеттері арқылы анықтауға болады. Керей мен Жәнібек, Бұрындық пен Қасым, Хақназар, Шығай, Тәуекел хандардың билік құрған кезіндегі Қазақ хандығының жағдайы осыған дәлел. Бізде әлі күнге дейін тарихнамамызда XV-XVI ғасырдағы Қазақ хандарының жеке тарихи тұлғасы толық түрде арнайы зерттелген емес. Кейбір хандардың есімдері хандықтың әр дәуірдегі тарихына қатысты мәселелерде аталып, тарихи тұлға ретіндегі зерттелінуі тарихшылар назарынан тыс қалып келеді. Тіпті кейбір хандардың тарихтағы орны зерттелінбек түгіл, есімдерінің өзі кейбір еңбектерде аталынбайды да. Олар: Мамаш, Тақыр, Бұйдаш, Қожа Ахмет, Тоғым хандар болатын. Аталған бұл бес хан – 1521-1538 жылдары, яғни жоғарыда айтып өткеніміздей, Қазақ хандығының «уақытша әлсіреу» кезеңінде билік етті. «Уақытша әлсіреу» кезеңінде билік құрған хандарға қатысты зерттеу жұмыстарының болмауы тікелей жазба деректердің тапшылығына байланысты болып отыр. Ал жазба деректердің сирек болуының бір себебіне XVI ғасырдың 20-30-шы Қазақ хандығының көрші елдермен саяси қарым-қатынасында белсенді жылдары Қазақ хандығының көрші рөл атқара алмауы жатса керек. Өйткені сыртқы саясатта жетекші рөлге ие болмау – тікелей хандықтың ішкі саяси жағдайымен байланысты. Ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, нығайту көп жағдайда биліктегі ханның жеке басындағы бірқатар саясатына байланысты. Бұған Қасым, Хақназар, Тәуке, Абылай және басқа да хандардың тұсындағы Қазақ хандығының саяси жағдайының қандай дәрежеде болғандығы дәлел. XVI ғ. 20-30 жылдарындағы Қазақ хандығының «уақытша әлсіреуі»– елдегі тұрақсыздықтың тікелей нәтижесі. Өз елінде толыққанды билік құралмаған немесе саяси бытыраңқылықты жеңе алмаған билеуші сыртқы саясатта билігін керсете алмай, көрші елдердің жазба деректеріне ілінбегендіктен, бұл ойларымыз «уақытша әлсіреу» кезеңіндегі бес ханға байланысты туған еді.
Зерттеу объектісі. Жалпы алғанда, Қазақстан тарихында XV-XVІ ғасырлар маңызды кезеңдердің бірі болып табылады. Осы кезеңдегі Қазақстан тарихын жазба деректердің негізінде жан-жақты тарихи талдау жасау, оның негізгі саясатын, экономикалық, тарихи маңызын көрсету біздің дипломның негізгі зерттеу объектісі болып табылады.
Зерттеу пәні. XV-XVІ ғасырлардағы Қазақ хандығының қалыптасуы мен билеушілерін жан-жақты зерттеп, обьективті тарихын айқындау.
Тақырыптың тарихнамасы. Бізде әлі күнге дейін тарихнамамызда XV-XVI ғасырдағы Қазақ хандарының жеке тарихи тұлғасы толық түрде арнайы зерттелген емес. Кейбір хандардың есімдері хандықтың әр дәуірдегі тарихына қатысты мәселелерде аталып, тарихи тұлға ретіндегі зерттелінуі тарихшылар назарынан тыс қалып келеді. Тіпті кейбір хандардың тарихтағы орны зерттелінбек түгіл, есімдерінің өзі кейбір еңбектерде аталынбайды.
XV ғ 20 шы жылдарында Өзбек ұлысында соғыстар көптеп болып жатты. 1428 ж соғыс кезінде көшпенді өзбек ұлысының ханы , Өзбек ханның немересі Барақ оғлан каза тапты. 1428 ж соңында Шығыс Дешті Қыпшақ жерінде Әбілқайыр хан билікті өз қолына алды. Әбілқайырдың 40 жылдық билігі кезінде көптеген үлкен кішілі жұмыстар атқарылды. Солардың бірі біршама дешті тайпалардың Өзбек ұлысынан көшіп кетуі. Әбілқайыр хан көшіп кеткен сұлтандардың өзі бұл оқиғаның болашақта елдің тағдырындағы маңызды бір бөлігі болатынын білмеді. Айта келе қазіргі Қазақстанның тағдыры осы көшуден бастау алады.
Хижра күнтізбесінің 864 жылында (1459-1460жж) Шығыс Дешті Қыпшақ билеушісі Әбілқайыр ханның үлкен ұлы Шах-Бұдақ сұлтан кайтыс болады. Қаза тапқан сұлтанның екі ұлы 8 жасар Мұхаммед (болашак Мұхаммед Шайбани-хан) 5 жасар Махмұтты күтуші ұйғыр Бай-Шайхқа асырауға беріледі. Бай-Шайхтың қолында атқа мінуді садақ атуды әскери іс қимылдарды үйренеді. XV-XVI ғғ Темір әулетін құлатушы және Орталық Азиядағы Шайбани мемлекетінің қалаушылары болады. Сұлтан Шах-Бұдақ қаза тапқан соң Әбілқайыр кегін қайтару үшін Жошы әулетінің біршама сұлтандарын қырып салады. Кек алуының себебі баласының таққа талас кезінде қайтыс болғаны кейбір деректерде кездеседі.
Саяси билікке талас-тартыста Орыс ханның ұрпақтары Керей мен Жәнібек сұлтандарда Әбілқайырдың жауына айналды. Керей мен Жәнібек Әбілқайыр ханның елінен кетуге бет бұрады. Керей мен Жәнібекті мойындайтын біршама тайпаларды ертіп, көрші елден баспана сұрап Моғолстан еліне жол тартты. Хижра күнтізбесінің 864 жылында ( 1459-1460жж ) Керей мен Жәнібек озінің қол астындағылары мен Жетісу жеріне келеді, бұл жер сол кезде Шағатайлықтардың қолында болды және Моғолстанның маңызды жерлерінің бірі саналды. XVғ Талас пен Шу, солтүстік шығыс Ертістен Едилге, Балқаш көлінен оңтүстіктегі Қашқарияға дейінгі жерді алып жатты. Бұл жылдары моғол елінің басшысы Есен-Бұға хан еді. Ол Керей мен Жәнібекті және де басқада сұлтандарды құрмет пен салтанатты түрде қарсы алып оларға Моғолстанның батыс бөлігін Шу мен Балқаш бөлігін тапсырды. Сұлтандар мен дешті тайпалардың қоныс аударуы ұзаққа созылып 1462 жылы Есен-Бұға хан каза тауып орнына інісі Жүніс (1462–1487 жж.биледі ). Керей мен Жәнібек және қоластындағылары көшпелі өзбек ұлысында мекендегендіктен оларды өзбек-қазақ немесе қазақтар деп атаған. Моғолстан жерінде мекендеп қалған, мыңдаған өзбек-қазақтың басында болған сұлтандар Әбілқайырдың қорқынышын тудыртты. Сондықтан Әбілқайыр хан Моғолстанға қарсы қарқынды түрде шабуыл жасауға әзірленді, бұл мәлімет Махмұд ибн Уәли дің «Бахр әл-асрар» шығармасында кездеседі. 1469 жылы Әбілқайыр хан Волга өзенінің жағалауынан шабуылға аттанды, біраз уақыт өткен соң Жеті-Құдықта уақытша қоныс тебеді. Кейін қатты дауыл басталып, жаңбыр жауып, артынан кар жауып, күн күрт суып кетіп, Әбілқайыр хан ауырып жағдайы күрт нашарлап 57 жасында кайтыс болады [13].
Деректерге шолу. Бұл дипломды жазу барысында XV-XVІ ғасырлардағы Қазақстан тарихына қатысты жазба деректердің әулеттік деректер тобына жататын Шайбанилық, Шағатайлық әулет дерекетері мен орыс тіліндегі деректер мен еуропалық, иран, түрік тілдес авторлардың мәліметтерін пайдаландық.
Қазақ хандығының тарихы туралы тек иран тілдес және түркі тілдес жазушылардың шығармаларында ғана кездестіреміз. XV–XVIII ғ Қазақ хандығы бойынша материалдар [10,15].жинақталған. Қазақ хандарының өз есімдерімен тиын жасатуы кейбір хандардың жерленген жері кездескені мен нумизматикалық эпиграфиялық деректер мүлдем кездеспейді. Қазақ хандығының нақты құрылған уақытын қарастыратын болсақ ең алдымен Мырза Хайдар Дулатидың (годы жизни: 1500–1501)« Тарих-и-Рашиди » , бұл орта ғасырдағы жалғыз мұсылмандық тарихтануда Қазақ хандығының тарихы туралы жазылған кітап. Қазақ хандығының бірінші тарихшысы былай деп жазуда. Тарихи кітаптарда Қазақ хандығының кұрылуы 870/ 1465-66 жылдар жазылып қалыптасқан. Себебі бұл уақыт қазіргі қазақ өзбек халқының тарихында шешуші рөл атқарған. Мырза Хайдар Дулати Қазақ хандығының құрылған уақытын нақты жазбайды, қазақ сұлтандарының билікке келуін Хижраның 870 жылына көп тоқталады, бірақ қазіргі таңда бұл уақытты қате деп тануда. Мырза Хайдар Дулати Қазақ хандығы Әбілқайыр хан қаза болған соң кұрылғанын айтады және бұл мәлімет басқа да деректерде кездеседі. Мырза Хайдар « Тарих-и-Рашиди » де Әбілқайыр хан хижраның 870 жылға дейін немесе осы жылы қайтыс болғанын жазуда. Бірақ Әбілқайыр хан 870/ 1465-66 жылдар емес біраз уақыттан кейін 1468-69 ж күзінде, (874 хижра жылы бойынша ), қайтыс болғаны жазылады. ) [Бартольд, т. 2, ч. 2, с. 490; МИКХ, с. 361; Кляшторный, Султанов, с. 236–237]. Осыған сүйене Қазақ хандығы 1469 ж бұрын калыптаспағанын түсінеміз. Сондықтан қазіргі тарихшылар XVI ғ 40 жылдарында Кашмирде Мирза Хайдар жазған [Тарих-и Рашиди] ге жаңа мәліметтер мен нақты хранологиялық мерзімді толықтыруына мүмкіндіктері бар. Мұсылман күнтізбесі мен 12 жылдық күнтізбе бірдей екені белгілі , себебі төмендегі мерзімдер еуропалық күнтізбенің екі жылымен берілген .
Воцарение Абулхана — 1428–29 гг. [Тарих-и АбулХархани, л. 220а; Бартольд, т. 2, ч. 2, с. 489; Ахмедов, 1965, с. 46]. Отложение Гирея и Джанибека с частью племен и родов от главы кочевых Дешт-и Кипчака АбулХайр-хана и их перекочевка в западные пределы Моголистана — 1459–60 гг. [Султанов, 1982, с. 113–11]. Смерть Есен-Буга-хана — 1461–62 гг. [Бартольд, т. 2, ч. 1, с. 88; Акимушкин, 1984, с. 159]. Смерть АбулХайрхана — 1468–69 гг. [Бахр ал-асрар, т. 6, ч. 3, л. 1606; Бартольд, т. 2, ч. 2, с. 490; Кляшторный. Султанов, с. 237] Усиление Гирея и Джанибека за счет новых беглецов из Дешт-и Кипчака и возвращение их казачьей вольницы из Моголистана в Узбекский улус — 1469–70 гг. [Кляшторный, Султанов, с. 237–239]. Қазақ хандығының құрылуы— 1470–71 гг. [Султанов, 1971, с. 54–57; Кляшторный, Султанов, с. 239–240].
Зерттеу жұмысының методологиялық негіздері. Зерттеу жұмысын талдау барысында біз соңғы жылдары Отандық тарих, деректану, ғылымдарында болып жатқан өзгерістерді негізге алдық. Біз өз зерттеуімізде жаңа бағыттағы ғылыми ой-пікірлер мен тұжырымдарды, сыннан өткен, жаңа көзқарастар тұрғысынан жазылған отандық және шет елдік зерттеулерді басшылыққа алдық, ғалымдардың тарих саласындағы жаңа әдіс-тәсілдері қолданылды. Зерттеуде осындай әдіс-тәсілдерді қолдану Қазақ хандығының тарихын объективті түрде сипаттауға қол жеткізеді.
Ғылыми жұмыстың мақсаты. Біз жұмысты зерттеу барысында, жазба және ауыз әдебиетінің деректері мен тарихнамалық жетістіктерге сүйене отырып, XV-XVІ ғасырлардағы Қазақ хандығының қалыптасуы мен нығаюы, Қазақ хандығы үшін маңызын жан-жақты тарихи талдау жасап, қорытындыларын анықтауды мақсат етіп қойдық. Алдымызға қойған мақсатты орындау үшін бірнеше міндеттерді айқындадық.
Жұмыстың міндеттері: Қазіргі тәуелсіз Қазақстан Республикасы тарих ғылымының негізгі міндеті – отандық тарихты объективті тұрғыдан қайта қарап, «ақтаңдақ» беттерін қайта қарау, ашылмай келген тұстарын тереңірек зерттеу мәселесі болып табылады. XV-XVІ ғасырлардағы Қазақ хандығының қалыптасу тарихын жан-жақты талдап,ауызша,жазбаша деректердің негізінде кешенді тарихнамалық талдау жүргізу;
- тарихи деректер мен зерттеу еңбектерінің негізінде XV-XVІ ғғ хандықтардың жалпы сипаттамасын, олардың қалыптасуы мен дамуын анықтау;
- Қазақ хандығының тарихи кезендеріне байланысты, ел билеушілерін анықтау болды;
Хронологиялық шеңбері. Жұмыстың хронологиясы XV-XVІ ғасырды қамтиды.Қазақ хандығы мен билеушілеріне тоқталсақ ертеректе жазылған жазба деректерді, археологиялық мәліметтерді де жан-жақты қарастырдық.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығына ауызша және жазба дерек мәліметтерін терең талдай отырып, жаңаша концептуалдық тұрғыдан XV-XVІ ғасырлардағы Қазақ хандығының қалыптасуы мен нығайуына байланысты жасалған жаңаша қорытынды жатады.
Практикалық маңызы. Жұмыстың негізгі тұжырымдары мен қорытындылары ортағасырлардағы Қазақстан тарихын, Қазақ хандығының тарихын байытуға көмектеседі. Әсіресе, XV-XVІ ғасырдағы Қазақ хандығының тарихын баяндайтын көмекші құрал бола алады.
Ғылыми жұмыстың құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, негізгі екі тарау мен бес тараушадан және қорытындыдан тұрады. Соңында қысқартулар, пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілген.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Абусеитова, 1981, — Абусеитова М. Х. Из истории казахско-среднеазиатских отношений: события 1598–1599 годов. — Казахстан в эпоху феодализма. (Проблемы этнополитической истории). Алма-Ата, 1981.
2. Абусеитова, 1983, — Абусеитова М. Х. Из истории внешнеполитических связей Казахского ханства с соседними государствами во второй половине XVI в. — Казахстан, Средняя и Центральная Азия в XVI–XVII вв. Алма-Ата, 1983.
3. Абусеитова, 1985, — Абусеитова М. Х. Казахское ханство во второй половине XVI века. Алма-Ата, 1985.
4. Бахр ал-асрар, — Махмуд ибн Вали. Бахр ал-асрар фи манакиб ал-ахийар, т. 6, ч. 2–3. Фотокопия рукописи Джурабека (СПб. филиал Института востоковедения РАН, ФВ 82); т. 6, ч. 4, ксерокопия рукописи библиотеки „Индия Оффис“, № 1496, Англия.
5. Вельяминов-Зернов, 1859, — Вельяминов-Зернов В. В. Монеты бухарские и хивинские. СПб., 1859.
6. Вельяминов-Зернов, 1864, — Вельяминов-Зернов В. В. Исследование о Касимовских царях и царевичах. Часть 1–2. СПб., 1963–1964.
7. Султанов, 1971, — Султанов Т. И. Некоторые замечания о начале казахской государственности. Известия АН КазССР, серия общественная, № 1, 1971.
8. Султанов, 1980. — Султанов Т. И. „Семь установлений“ — памятник права казахов XVII в. — Страны и народы Востока. Вып. 22. Средняя и Центральная Азия. География, этнография, история. Книга 2. М., 1980.
9. Султанов, 1981, — Султанов Т. И. Сословие султанов в Казахском ханстве XV–XVII веков. — Казахстан в эпоху феодализма (Проблемы этнополитической истории). Алма-Ата, 1981.
10. Султанов, 1982, — Султанов Т. И. Кочевые племена Приаралья в XV–XVII вв. М., 1982.
11. Султанов, 1986, — Султанов Т. И. О невольниках в казахском ханстве в XV–XVII вв. — Рабство в странах Востока в средние века. М., 1986.
12. Султанов, 1986 г. — Султанов Т. И. Позднесредневековая мусульманская историография. — Народы Азии и Африки, № 3, 1986.
13. Султанов, 1989, — Султанов Т. И. Известия „Шейбани-наме“ Мухаммада Салиха о моголах (XVI в.). — Страны и народы Востока, Вып. 26. М., 1989.
14. Султанов, 1994, — Султанов Т. И. „Муизз ал-ансаб“ и Чингизиды „Киже“. — Восток, № 1, 1994.
15. Сыздыкова Р. Г. Язык „Жамиат-тауарих“ Жалаири. Алма-Ата, 1989.

16. Тамерлан. Эпоха. Личность деяния. М., 1992.

17. Тарих-и бихан, анонимного автора. Рукопись Санкт-Петербургского филиала Института востоковедения РАН, С 458.
18. Тарих-и джахан-ара муаллиф Кази Ахмад Гаффари Казвини. Тегеран, 1342/1963.
19. Тарих-и Рашиди, — Мирза (Мухаммад) Хайдар Дуглат. Тарих-и Рашиди. Рукопись Санкт-Петербургского филиала Института востоковедения РАН, В 648, С 394, С 395, В 71.
20. Тарих-и Рашиди, перев., — The Tarikh-i-Rashidi of Mirza Muhammad Haidar, Dughlat. The translation by E. Denison Ross. London, 1895.

21. Махмуд ибн Вали (см. Бахр ал-асрар).

22. Машрапов Т. Т. Сведения о кыргызах в „Силсалат ас-салатин“ Мир Мухаммад Салима. — Тезисы докладов и сообщений межреспубликанской научной конференции, посвященной памяти В. А. Ромодина. Бишкек, 1991.

23. МИКК, — Материалы по истории киргизов и Киргизии. Вып. I. М., 1973

24. МИКХ, — Материалы по истории казахских ханств XV–XVIII веков. (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). Алма-Ата, 1969.

25. Михман-наме , изд… — Mehman-name-ye Bokhara by Fazlollah ibn Ruzbehan Khonji. Ed. by Manoochehr Sotoodeh. Tehran, 1962.
26. Михман-наме , перев., — Фазлаллах ибн Рузбихан Исфахани. Михман-наме-йи Бухара. (Записки бухарского гостя). Перевод, предисловие и примечания Р. П. Джалиловой. Под редакцией А. К. Арендса. М., 1976.
27. Кадырали-бек. — Сборник летописей. Татарский текст с русским предисловием. — Библиотека восточных историков, издаваемая И. Березиным. Том 2, часть 1. Казань, 1854.
28. Кадырбаев А. Ш. Очерки истории средневековых уйгуров, джалаиров, найманов и киреитов, Алматы, 1993.
29. Казахско-русские отношения в XVI–XVIII веках. Сборник документов и материалов. Алма-Ата, 1961.
30. Кляшторный, Султанов, 1992, — Кляшторный С. Г., Султанов Т. И. Казахстан. Летопись трех тысячелетий. Алма-Ата, 1992.
31. МИСиЦА, — Материалы по истории Средней и Центральной Азии X–XIX вв. Ташкент, 1988.
32. Кочекаев Б. — А. Б. Ногайско-русские отношения в XV–XVIII вв. Алма-Ата, 1988.
33. Рашид ад-Дин, — Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Том 1–3. М.-Л., 1946–1960.
34. Левшин А. Описание киргиз-кайсакских, или киргиз-казачьих орд и степей. Часть 1–3. СПб., 1832.
35. Кәрібаев Б.Б. Түркістан және Қазақ хандығы. – Алматы: Қазақ университеті, 1999.;
36. Кәрібаев Б.Б. XVІ ғ. басындағы Қазақ хандығы мен Шайбанилер әулеті арасындағы қарым-қатынастар // Гуманитарлық Ғылымдар Академиясының Хабаршысы. - Ғылыми журнал. - 1–99. №1. – 52-69 б.б.;
37. Кәрібаев Б.Б. Қазақ хандығының Сыр өңірі үшін күресі тарихынан // Қаз МҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. 1999. №1. – 73-80 б.б.
38. [Известия о песошном золоте, с. 117; Левшин, 1832, с. 2, с. 66–67; Басин, 1971. с. 104–119: История Казахской ССР, 1979, т. 2, с. 296–297].
39. Қазақ хандығы «Қазығұрт» Алматы 2015. 1 т.,230 б
40. Қазақ хандығы «Қазығұрт» Алматы 2015. 2 т.,224 б
41. Атығыев, 2012 – Атығаев Н.А. Казахские ханы XV – середины XVI вв. Хранология правление // «Отан тарихы» 2012.- №3. –С.24-31.
42. Атығыев, 2007 – Атығаев Н.А. Хранология правление казахских ханов (XV – XVI вв), Тюркологически сборник 2006-Москва, 2007. С 50-62.
43. Т. И. Султанов. Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей
44. Михман-наме , изд… — Mehman-name-ye Bokhara by Fazlollah ibn Ruzbehan Khonji. Ed. by Manoochehr Sotoodeh. Tehran, 1962.
45. Михман-наме , перев., — Фазлаллах ибн Рузбихан Исфахани. Михман-наме-йи Бухара. (Записки бухарского гостя). Перевод, предисловие и примечания Р. П. Джалиловой. Под редакцией А. К. Арендса. М., 1976.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге
Таңдаулыға:   




КІРІСПЕ

Қазақстан тәуелсіз ел болғалы бері ғана оның өткен тарихына сын көзбен

қайта қарау мүмкіндігіне ие болдық. Бұл еліміздегі тарих ғылымының жаңа
тыныс алуына жол ашты. Қазақ хандығы — қазақтардың XV және XIX ғасырлар
аралығында қанат жайған, тәуелсіз ұлттық мемлекеті. Қазақ хандығы қазақ
халқының ғасырлар бойы сақтап, қорғап келген мемлекеттігінің нышаны. Ол
ұлан – байтақ өңірді мекендеген қазақ тайпаларының басын қосып
шоғырландыруда, қазақтың этникалық территориясын біріктіруде, қазақтың
байырғы заманнан басталған өз алдына жеке ел болып қалыптасуын біржолата
аяқтауда аса маңызды және түбегейлі шешуші роль атқарды.
Қазақ хандығының пайда болуы Қазақстан жерінде XIV - XV ғғ. болған
әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси процестерден туған заңды
құбылыс. Өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектердің экономикалық
қуатының артуы, феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылуы, осы негізде 
Әбілқайыр хандығы мен Моғолстан арасындағы тартыстың өршуі, әлеуметтік
қайшылықтардың үдеуі XV ғ. 2 жартысында бұл мемлекеттердің құлдырап
ыдырауына апарып соқтырды. Сөйтіп, XV ғ. 50-70 жж, яғни 1459 ж. Әбілқайыр
хандығынан Жетісудың батысына Есенбұға хан иелігіне Шу мен Талас
өзендерінің жазықтығына көшіп келді. Олардың қоныс аударуының бір себебі,
оларды Шыңғыс әулетінен шыққан Керей хан мен Жәнібек ханның жаңа қалыптасып
келе жатқан қазақ халқының дербес мемлекетін құру, оның тәуелсіз саяси және
экономикалық дамуын қамтамасыз ету жолындағы қадамы мен қызметі өз ықпалын
тигізді. Жетісу рулар мен тайпалар мемлекет бірлестігінің орталығына
айналды.
Қазақ хандығының құрылу тарихындағы ең көп талас тудырып отырған
мәселелердің біріне – хандықтың құрылған жылына қатысты мәселе жатады.
Сонымен Қазақ хандығы қашан құрылды деген сұраққа ең алғаш рет мәлімдеген
1499 ж. Дүниеге келіп, 1551 ж. дүниеден қайтқан Мұхаммед Хайдар Дулати
болған. Тарих-и Рашаиди атты енбектің авторы қазақ сұлтандары
мемлекетінің басы сегізжүз жетпісінші жылдан басталады деп көрсетеді.
Мұны қазіргі жыл санауына аударсақ, 1465-1466 жылдар, бұл жылдар тарихи
фактілерге қайшы келмейді. XIX ғасырдың ортасынан XX ғасырдың 70-80-ші
жылдарына дейін осы мәселе жөнінде пікір білдірген зерттеушілер 1456 жылдан
XV ғ. 90-шы жылдары  аралығындағы  бір  жылды көрсетеді. Тіпті 1428 жылды,
1445 жылды, XVI ғ. 40-шы жылдарын көрсеткен авторлар бар.
Белгілі тарихшы, осы дәуірдің ірі маманы Т.И.Сұлтанов хандықтың
құрылуы  бір жылда емес, 1459 -147071 жылдар  аралығында  жүзеге асқан
деген пікірін өзінің  бірнеше зерттеулерінде дәлелдеп береді. Ғалымның бұл
пікірін ешбір зерттеуші мамандар соңғы 15-20 жылда теріске шығарған жоқ.
Соған қарап қазіргі таңда Қазақ хандығының құрылуы  бір жылда, бір оқиға
нәтижесінде емес, бір тарихи кезеңдегі  бірнеше оқиғалар барысында жүзеге
асқан деген пікірдің үстем болып тұрғанын байқаймыз. Дегенменде анда-санда 
мерзімді басылым беттерінде әуесқой тарихшылар мен тарихты жақсы көретін
қаламгерлердің хандықтың құрылған жылына қатысты өзгеше пікірлер немесе
бұрынғы пікірлердің бірін қайта жаңғыртуға арналған жарияланымдары шығып
тұрады. Осы мақала авторы Т.И.Сұлтановтың жалпы пікірімен қосыла отыра,
оның Керей мен Жәнібек хандардың  Әбілқайыр ханнан бөлініп, Моғолстанға
келген жылы - 14591460 жылы болған деп көрсетуінде сәл дәлсіздік бар деген
ойды айтқан болатын.
Белгілі түрколог С.Г. Кляшторный, Қазақ хандығының тарихын оны
басқарған, мемлекет болуына ұйытқы болған билік тобын танымай, оның
құрамын, құрылымын зерттемей білу мүмкін емес. Қазақ хандығы Шыңғысхан
құрған империяның бір бөлігі, бір сынығы іспетті оның бір жалғасы болды.
Қазақ хандығының саяси элитасы Шыңғыс ханның тұқымы өз мүдделері мен
мақсаттарын іске асыру мақсатында жергілікті тайпаларды біріктіруші күшке
айналып, Орталық Азияның көпғасырлық этникалық және саяси тағдырын шешті
деп санайды. Қазақ халқының элитасының тарихынсыз қазақ халқының, қазақ
мемлекетінің құрылуы мен қалыптасуын дамуын тану мүмкін емес.
Қазақ билеушілері туралы қазақтың жалайыр руынан шыққан Қадырғали
Жалайыридің жазбалары аса құнды тарихи дерек болып табылады [15].Қазақ
хандары туралы ғылыми білімнің негізін XIX ғасырдың атақты ғалымдары
А.И.Левшин мен В.В.Вельяминов-Зерновтың қалағанын ғалымдар жақсы біледі.Ал
ағылшын шығыстанушысы Г.Ховорстың 1880 жылы Лондонда басылған History of
the Mongols атты көп томдық зерттеуіндегі VIII бөлімін қазақ хандарына
арнағаны зиялы қауымға беймәлімдеу болып келеді. Г.Ховорс жеке-жеке 24
қазақ билеушісіне қысқаша мәлімет берген.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. XV-XVI ғасырлардағы Қазақ хандығының
саяси тарихын шартты түрде бірнеше кезеңге бөлуге болады. Ол кезеңдерге:
1458-1470-ші жылдар – хандықтың құрылуы, 1470-ші жылдар мен 1521 жыл
аралығы – хандықтың күшеюі мен нығаюы, 1521-1538 жылдар – хандықтың
уақытша әлсіреуі, 1540-1598 жылдар – хандықтың қайта көтерілуі немесе
этникалық территорияның қалыптасуының аяқталу дәуірлері жатады. Әрбір
кезеңнің басты белгілерін хандықтың сол тұстардағы ішкі және сыртқы саяси
жағдайының қандай болғандығы, жекелеген хандардың жүргізген саясаты, сондай-
ақ билік басындағы хандардың жеке тұлғалық қасиеттері арқылы анықтауға
болады. Керей мен Жәнібек, Бұрындық пен Қасым, Хақназар, Шығай, Тәуекел
хандардың билік құрған кезіндегі Қазақ хандығының жағдайы осыған дәлел.
Бізде әлі күнге дейін тарихнамамызда XV-XVI ғасырдағы Қазақ хандарының жеке
тарихи тұлғасы толық түрде арнайы зерттелген емес. Кейбір хандардың
есімдері хандықтың әр дәуірдегі тарихына қатысты мәселелерде аталып, тарихи
тұлға ретіндегі зерттелінуі тарихшылар назарынан тыс қалып келеді. Тіпті
кейбір хандардың тарихтағы орны зерттелінбек түгіл, есімдерінің өзі кейбір
еңбектерде аталынбайды да. Олар: Мамаш, Тақыр, Бұйдаш, Қожа Ахмет, Тоғым
хандар болатын. Аталған бұл бес хан – 1521-1538 жылдары, яғни жоғарыда
айтып өткеніміздей, Қазақ хандығының уақытша әлсіреу кезеңінде билік
етті. Уақытша әлсіреу кезеңінде билік құрған хандарға қатысты зерттеу
жұмыстарының болмауы тікелей жазба деректердің тапшылығына байланысты болып
отыр. Ал жазба деректердің сирек болуының бір себебіне XVI ғасырдың 20-30-
шы Қазақ хандығының көрші елдермен саяси қарым-қатынасында белсенді жылдары
Қазақ хандығының көрші рөл атқара алмауы жатса керек. Өйткені сыртқы
саясатта жетекші рөлге ие болмау – тікелей хандықтың ішкі саяси жағдайымен
байланысты. Ішкі саяси тұрақтылықты сақтау, нығайту көп жағдайда биліктегі
ханның жеке басындағы бірқатар саясатына байланысты. Бұған Қасым, Хақназар,
Тәуке, Абылай және басқа да хандардың тұсындағы Қазақ хандығының саяси
жағдайының қандай дәрежеде болғандығы дәлел. XVI ғ. 20-30 жылдарындағы
Қазақ хандығының уақытша әлсіреуі– елдегі тұрақсыздықтың тікелей
нәтижесі. Өз елінде толыққанды билік құралмаған немесе саяси бытыраңқылықты
жеңе алмаған билеуші сыртқы саясатта билігін керсете алмай, көрші елдердің
жазба деректеріне ілінбегендіктен, бұл ойларымыз уақытша әлсіреу
кезеңіндегі бес ханға байланысты туған еді.
Зерттеу объектісі. Жалпы алғанда, Қазақстан тарихында XV-XVІ
ғасырлар маңызды кезеңдердің бірі болып табылады. Осы кезеңдегі Қазақстан
тарихын жазба деректердің негізінде жан-жақты тарихи талдау жасау, оның
негізгі саясатын, экономикалық, тарихи маңызын көрсету біздің дипломның
негізгі зерттеу объектісі болып табылады.
Зерттеу пәні. XV-XVІ ғасырлардағы Қазақ хандығының қалыптасуы мен
билеушілерін жан-жақты зерттеп, обьективті тарихын айқындау.
Тақырыптың тарихнамасы. Бізде әлі күнге дейін тарихнамамызда XV-
XVI ғасырдағы Қазақ хандарының жеке тарихи тұлғасы толық түрде арнайы
зерттелген емес. Кейбір хандардың есімдері хандықтың әр дәуірдегі тарихына
қатысты мәселелерде аталып, тарихи тұлға ретіндегі зерттелінуі тарихшылар
назарынан тыс қалып келеді. Тіпті кейбір хандардың тарихтағы орны
зерттелінбек түгіл, есімдерінің өзі кейбір еңбектерде аталынбайды.
XV ғ 20 шы жылдарында Өзбек ұлысында соғыстар көптеп болып жатты.
1428 ж соғыс кезінде көшпенді өзбек ұлысының ханы , Өзбек ханның немересі
Барақ оғлан каза тапты. 1428 ж соңында Шығыс Дешті Қыпшақ жерінде
Әбілқайыр хан билікті өз қолына алды. Әбілқайырдың 40 жылдық билігі
кезінде көптеген үлкен кішілі жұмыстар атқарылды. Солардың бірі біршама
дешті тайпалардың Өзбек ұлысынан көшіп кетуі. Әбілқайыр хан көшіп кеткен
сұлтандардың өзі бұл оқиғаның болашақта елдің тағдырындағы маңызды бір
бөлігі болатынын білмеді. Айта келе қазіргі Қазақстанның тағдыры осы
көшуден бастау алады.
Хижра күнтізбесінің 864 жылында (1459-1460жж) Шығыс Дешті Қыпшақ
билеушісі Әбілқайыр ханның үлкен ұлы Шах-Бұдақ сұлтан кайтыс болады. Қаза
тапқан сұлтанның екі ұлы 8 жасар Мұхаммед (болашак Мұхаммед Шайбани-хан) 5
жасар Махмұтты күтуші ұйғыр Бай-Шайхқа асырауға беріледі. Бай-Шайхтың
қолында атқа мінуді садақ атуды әскери іс қимылдарды үйренеді. XV-XVI ғғ
Темір әулетін құлатушы және Орталық Азиядағы Шайбани мемлекетінің
қалаушылары болады. Сұлтан Шах-Бұдақ қаза тапқан соң Әбілқайыр кегін
қайтару үшін Жошы әулетінің біршама сұлтандарын қырып салады. Кек алуының
себебі баласының таққа талас кезінде қайтыс болғаны кейбір деректерде
кездеседі.
Саяси билікке талас-тартыста Орыс ханның ұрпақтары Керей мен Жәнібек
сұлтандарда Әбілқайырдың жауына айналды. Керей мен Жәнібек Әбілқайыр
ханның елінен кетуге бет бұрады. Керей мен Жәнібекті мойындайтын біршама
тайпаларды ертіп, көрші елден баспана сұрап Моғолстан еліне жол тартты.
Хижра күнтізбесінің 864 жылында ( 1459-1460жж ) Керей мен Жәнібек озінің
қол астындағылары мен Жетісу жеріне келеді, бұл жер сол кезде
Шағатайлықтардың қолында болды және Моғолстанның маңызды жерлерінің бірі
саналды. XVғ Талас пен Шу, солтүстік шығыс Ертістен Едилге, Балқаш көлінен
оңтүстіктегі Қашқарияға дейінгі жерді алып жатты. Бұл жылдары моғол елінің
басшысы Есен-Бұға хан еді. Ол Керей мен Жәнібекті және де басқада
сұлтандарды құрмет пен салтанатты түрде қарсы алып оларға Моғолстанның
батыс бөлігін Шу мен Балқаш бөлігін тапсырды. Сұлтандар мен дешті
тайпалардың қоныс аударуы ұзаққа созылып 1462 жылы Есен-Бұға хан каза тауып
орнына інісі Жүніс (1462–1487 жж.биледі ). Керей мен Жәнібек және
қоластындағылары көшпелі өзбек ұлысында мекендегендіктен оларды өзбек-қазақ
немесе қазақтар деп атаған. Моғолстан жерінде мекендеп қалған, мыңдаған
өзбек-қазақтың басында болған сұлтандар Әбілқайырдың қорқынышын тудыртты.
Сондықтан Әбілқайыр хан Моғолстанға қарсы қарқынды түрде шабуыл жасауға
әзірленді, бұл мәлімет Махмұд ибн Уәли дің Бахр әл-асрар шығармасында
кездеседі. 1469 жылы Әбілқайыр хан Волга өзенінің жағалауынан шабуылға
аттанды, біраз уақыт өткен соң Жеті-Құдықта уақытша қоныс тебеді. Кейін
қатты дауыл басталып, жаңбыр жауып, артынан кар жауып, күн күрт суып кетіп,
Әбілқайыр хан ауырып жағдайы күрт нашарлап 57 жасында кайтыс болады [13].
Деректерге шолу. Бұл дипломды жазу барысында XV-XVІ ғасырлардағы
Қазақстан тарихына қатысты жазба деректердің әулеттік деректер тобына
жататын Шайбанилық, Шағатайлық әулет дерекетері мен орыс тіліндегі деректер
мен еуропалық, иран, түрік тілдес авторлардың мәліметтерін пайдаландық.
Қазақ хандығының тарихы туралы тек иран тілдес және түркі тілдес
жазушылардың шығармаларында ғана кездестіреміз. XV–XVIII ғ Қазақ хандығы
бойынша материалдар [10,15].жинақталған. Қазақ хандарының өз есімдерімен
тиын жасатуы кейбір хандардың жерленген жері кездескені мен нумизматикалық
эпиграфиялық деректер мүлдем кездеспейді. Қазақ хандығының нақты құрылған
уақытын қарастыратын болсақ ең алдымен Мырза Хайдар Дулатидың (годы жизни:
1500–1501) Тарих-и-Рашиди , бұл орта ғасырдағы жалғыз мұсылмандық
тарихтануда Қазақ хандығының тарихы туралы жазылған кітап. Қазақ хандығының
бірінші тарихшысы былай деп жазуда. Тарихи кітаптарда Қазақ хандығының
кұрылуы 870 1465-66 жылдар жазылып қалыптасқан. Себебі бұл уақыт қазіргі
қазақ өзбек халқының тарихында шешуші рөл атқарған. Мырза Хайдар Дулати
Қазақ хандығының құрылған уақытын нақты жазбайды, қазақ сұлтандарының
билікке келуін Хижраның 870 жылына көп тоқталады, бірақ қазіргі таңда бұл
уақытты қате деп тануда. Мырза Хайдар Дулати Қазақ хандығы Әбілқайыр хан
қаза болған соң кұрылғанын айтады және бұл мәлімет басқа да деректерде
кездеседі. Мырза Хайдар Тарих-и-Рашиди де Әбілқайыр хан хижраның 870
жылға дейін немесе осы жылы қайтыс болғанын жазуда. Бірақ Әбілқайыр хан
870 1465-66 жылдар емес біраз уақыттан кейін 1468-69 ж күзінде, (874 хижра
жылы бойынша ), қайтыс болғаны жазылады. ) [Бартольд, т. 2, ч. 2, с. 490;
МИКХ, с. 361; Кляшторный, Султанов, с. 236–237]. Осыған сүйене Қазақ
хандығы 1469 ж бұрын калыптаспағанын түсінеміз. Сондықтан қазіргі
тарихшылар XVI ғ 40 жылдарында Кашмирде Мирза Хайдар жазған [Тарих-и
Рашиди] ге жаңа мәліметтер мен нақты хранологиялық мерзімді толықтыруына
мүмкіндіктері бар. Мұсылман күнтізбесі мен 12 жылдық күнтізбе бірдей екені
белгілі , себебі төмендегі мерзімдер еуропалық күнтізбенің екі жылымен
берілген .
Воцарение Абулхана — 1428–29 гг. [Тарих-и АбулХархани, л. 220а;
Бартольд, т. 2, ч. 2, с. 489; Ахмедов, 1965, с. 46]. Отложение Гирея и
Джанибека с частью племен и родов от главы кочевых Дешт-и Кипчака АбулХайр-
хана и их перекочевка в западные пределы Моголистана — 1459–60 гг.
[Султанов, 1982, с. 113–11]. Смерть Есен-Буга-хана — 1461–62 гг. [Бартольд,
т. 2, ч. 1, с. 88; Акимушкин, 1984, с. 159]. Смерть АбулХайрхана —
1468–69 гг. [Бахр ал-асрар, т. 6, ч. 3, л. 1606; Бартольд, т. 2, ч. 2, с.
490; Кляшторный. Султанов, с. 237] Усиление Гирея и Джанибека за счет новых
беглецов из Дешт-и Кипчака и возвращение их казачьей вольницы из
Моголистана в Узбекский улус — 1469–70 гг. [Кляшторный, Султанов, с.
237–239]. Қазақ хандығының құрылуы— 1470–71 гг. [Султанов, 1971, с. 54–57;
Кляшторный, Султанов, с. 239–240].
Зерттеу жұмысының методологиялық негіздері. Зерттеу жұмысын талдау
барысында біз соңғы жылдары Отандық тарих, деректану, ғылымдарында болып
жатқан өзгерістерді негізге алдық. Біз өз зерттеуімізде жаңа бағыттағы
ғылыми ой-пікірлер мен тұжырымдарды, сыннан өткен, жаңа көзқарастар
тұрғысынан жазылған отандық және шет елдік зерттеулерді басшылыққа алдық,
ғалымдардың тарих саласындағы жаңа әдіс-тәсілдері қолданылды. Зерттеуде
осындай әдіс-тәсілдерді қолдану Қазақ хандығының тарихын объективті түрде
сипаттауға қол жеткізеді.
Ғылыми жұмыстың мақсаты. Біз жұмысты зерттеу барысында, жазба және
ауыз әдебиетінің деректері мен тарихнамалық жетістіктерге сүйене отырып, XV-
XVІ ғасырлардағы Қазақ хандығының қалыптасуы мен нығаюы, Қазақ хандығы үшін
маңызын жан-жақты тарихи талдау жасап, қорытындыларын анықтауды мақсат
етіп қойдық. Алдымызға қойған мақсатты орындау үшін бірнеше міндеттерді
айқындадық.
Жұмыстың міндеттері: Қазіргі тәуелсіз Қазақстан Республикасы тарих
ғылымының негізгі міндеті – отандық тарихты объективті тұрғыдан қайта
қарап, ақтаңдақ беттерін қайта қарау, ашылмай келген тұстарын тереңірек
зерттеу мәселесі болып табылады. XV-XVІ ғасырлардағы Қазақ хандығының
қалыптасу тарихын жан-жақты талдап,ауызша,жазбаша деректердің негізінде
кешенді тарихнамалық талдау жүргізу;
- тарихи деректер мен зерттеу еңбектерінің негізінде XV-XVІ ғғ
хандықтардың жалпы сипаттамасын, олардың қалыптасуы мен дамуын анықтау;
- Қазақ хандығының тарихи кезендеріне байланысты, ел билеушілерін
анықтау болды;
Хронологиялық шеңбері. Жұмыстың хронологиясы XV-XVІ ғасырды
қамтиды.Қазақ хандығы мен билеушілеріне тоқталсақ ертеректе жазылған жазба
деректерді, археологиялық мәліметтерді де жан-жақты қарастырдық.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығына ауызша және жазба дерек
мәліметтерін терең талдай отырып, жаңаша концептуалдық тұрғыдан XV-XVІ
ғасырлардағы Қазақ хандығының қалыптасуы мен нығайуына байланысты жасалған
жаңаша қорытынды жатады.
Практикалық маңызы. Жұмыстың негізгі тұжырымдары мен қорытындылары
ортағасырлардағы Қазақстан тарихын, Қазақ хандығының тарихын байытуға
көмектеседі. Әсіресе, XV-XVІ ғасырдағы Қазақ хандығының тарихын баяндайтын
көмекші құрал бола алады.
Ғылыми жұмыстың құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, негізгі екі тарау
мен бес тараушадан және қорытындыдан тұрады. Соңында қысқартулар,
пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілген.

1 XV-XVІ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ
ҚАЛЫПТАСУЫ

1.1 XV-XVІ ғғ. Қазақ хандығының қалыптасу тарихындағы алғы шарттары

Бүкіл Ұлы Дала Днестр мен солтүстік кара теңізден, Ертіс өзеніне
дейін. Балқаш, Сырдарияның ортаңғы ағысымен Хорезм арасын, 11 ғ бастап
Дешті Қыпшақ деп аталды. Шығыста Қыпшақ деген атпен, Киев Русінде
половцевтер, Орталық европада куман деп аталды. Дешті Қыпшақ негізинде 2 ге
бөлінді: Батыс Дешті Қыпшақ және Шығыс Дешті Қыпшақ, Батыс Қыпшақ шығыс тан
батысқа карай, Жайық өзенінен Днестрге, Қара теңізден Каспий теңізіне дейін
алып жатыр. Шығыс Қыпшақтар шығыста Ертіс өзені, батыста Жайық өзені нен
солтүстіктегі Тобол өзенінен оңтүстіктегі Балқаш пен Сырдарияның төменгі
ағысын алып жатты.
Қазақ хандығының құрылуы белгілі бір дәрежеде тарихи процестердің
заңды қорытындысы болғандықтан оның тарихи алғы шарттары болады. Тарихи
алғышарттардың өзін іштей жіктейтін болсақ,ол мынадай факторлардан тұрады:
• Қазақ хандығының құрылуының этникалық алғы шарттары
• Қазақ хандығының құрылуының діни-рухани алғы шарттары.
• Қазақ хандығының құрылуындағы моңғолдық фактор немесе мемлекеттіліктің
дамуының әсері.
Бұл көрсетілген факторларды ғылыми тұрғыдан терең зерттеу бізге қазақ
хандығы құрылуының алғышарттарын түсінуге мүмкіндіктер береді. Енді қысқаша
түрде осы факторларға назар аударсақ.
• Алдымен қазақ хандығы құрылуының этникалық алғышарттары туралы.
Кез-келген мемлекет белгілі бір этностың әлеуметтік территориялық ұйымы
және қоғамның ішкі және сыртқы қатынастарын реттейтін басқару жүйесі
болғандықтан  этнос-мемлекет бір-біріне етене тығыз ұғым болып саналады.
Қарапайым тілмен айтсақ мемлекетті этностар туғызады. Ал мемлекеттер
этностың дамуына өркендеуіне жағдайлар жасайды. Осы қағиданы қазақ халқы
мен қазақ хандығына қолданып көрсек онда қазақ хандығын дүниеге әкелген
қазақ этносы болып шығады. Ал тарихи деректерде қазақ этносы қазақ хандығы
құрылғаннан кейін жүзеге асқан деп баяндалады. Әрине деректің авторлары
орта ғасырдың адамдары болғандықтан олар тарихи процестің алғышарттарына
терең бойламай тек тарихи болмысты немесе обьектіні баяндайды. Этнос-
мемлекет принципіне сүйеніп біз қазақ хандығын дүниеге келтірген этникалық
процестің дамуы деп түсіндіреміз. Яғни бұл жерде Дешті Қыпшақтағы тайпалар
өз дамуының белгілі бір сатысында жаңа мемлекеттік жүйені қажет еткен. Ол
қазақ хандығы болған. Міне, қазақ хандығы құрылуының этникалық алғышарты
деп аталатын бұл мәселе тағы да қайталап айтамыз терең зерттеуді қажет
етеді. Біз тек бұл жерде проблеманың өзін ғана атап көрсетіп отырмыз.
Қазақ хандығы құрылуының келесі бір алғышартына діни-рухани
алғышарттар жатады. Кез-келген этнос немесе этносты құраған ру-тайпалар
жиынтығы өздерін нақты бір этностың мүшесіміз және басқа этностардан
ерекшелендіріп көрсететін нәрсеге олардың ру-тайпалық санадан жоғары тұрған
халықтың санасы жатады.
• Ал халықтық сананың пайда болуына діни фактор мен рухани факторлар
жетекші роль атқарады. ХІІІ-XV ғасырлардағы Қазақстан аумағында болған діни-
рухани дамуларда ислам дінінің Алтын Орда мен Ақ Орда мемлекетінде ресми
дінге айналуы шешуші роль атқарды. Бүкіл Дешті Қыпшақтағы тайпалардың
толығымен және түпкілікті түрде мұсылманданып, ортақ бір дінге сенуі
Аллаһты ортақ құдай   деп тануы, Мұхаммедті ортақ Пайғамбар деуі құранда
исламның отақ қасиетті кітабы деп білуі, сондай-ақ  шариғат жолының бүкіл
тайпаға айтылады, бірдей болуы ру тайпаларды ортақ діни кеңестікпен қатар
ортақ рухани кеңестікке енгізеді. Осылардың нәтежесінде ру-тайпаларда  ру-
тайпалық санадан жоғары  тұрған сана қалыптасады. Міне, осы сала этникалық
процесті жаңа деңгейге көтеріп, соған сай мемлекетті қалыптастырады. Яғни,
бұл мәселеде қазақ хандығының  құрылуының алғы шартын болашақта терең
зерттеуді қажет етеді. Бұл факторды толық зерттемей қазақ хандығының
құылуын нақты меңгердік деп айта алмаймыз.
• Қазақ хандығының құрылуындағы келесі алғышарттарға моңғолдық
фактор немесе моғолдар енгізген мемлекеттік жүйенің тікелей әсері жатады.
ХІІІ ғасырдың басында монғол жаулаушылығы нәтижесінде Дешті Қыпшақта саяси
және әкімшілік жағдайлармен қатар мемлекеттік жүйесі де өзгереді. Бұрынғы
монғолдарға дейінгі Дешті Қыпшақтағы қыпшақ мемлекеттігі ерте ортағасырлық
феодалдық қатынастарға негіделмегендіктен, ондағы билік түрлері, олардың
бір-біріне қарым-қатынасы тәуелді болды. Ал Шыңғыс хан енгізген мемлекеттік
жүйеде бұл жағдайлар басқаша көрініс тапты. Мұндағы билік түрлері ішінде
хандық билік биліктің басқа түрлерінен жоғары тұрды. Биліктің басқа
түрлерін өзіне тәуелді етті немесе атқарушы билік биліктің басқа түрлерін
функцияларын өз қолына алды. Сөйтіп нәтижесінде ХІІІ-XV ғасырларда
мемлекеттіліктің нығайтылған түрі өмір сүрді. Мұндай мемлекеттік жүйе
халықтық санаға жете бастаған ру-тайпаларды басқаруда тиімділік көрсетті.
Яғни халықтық деңгейге көтеріле бастаған этникалық процеске сай болуы үшін
осындай нығайтылған мемлекеттік жүйе қажет болатын. Мұндай жүйенің
қалыптасуын монғолдық мемлекеттік жүйе қамтамасыз етті. Мұндай мәселе қазақ
хандығының құрылу тарихында алғаш рет автордың жұмысымен көтеріліп отыр.
Бұл мәселені де ғылыми тұрғыдан терең зерттеу қазақ хандығы құрылуының
алғышарттарын толық білуге мүмкідіктер береді. Жоғарыда біз қарастырған үш
мәселе қазақ хандығы құрылуының алғышарттары мәселесіне жатады. Жалпы осы
алғышарттарды зерттемей, оларды толық меңгермей қазақ хандығының құрылуы
туралы ой-пікірлерді айту мәселені шешуде толық нәтиже бермейді. Сондықтан
да қазақ хандығының құрылу процесі мәселесі қандай маңызды болса, оның
алғышарттары да сондай маңызды деп есептейміз.
ХІІІ ғ бүкіл Ұлы Дала Монғол империясындағы Жошы ұлысының кұрамына
кірді. Зерттеулер бойынша Алтын Орда атымен белгілі. Алтын Орданың
этникалық жағдайы көп ұлтты болды, олардың құрамында көбінесе түркі және
моңғол көшпенді халықтар болды, қалғаны моңғол елінің жаулап алған
отырықшы халықтар құрады. ХІІІ ғ бірінші жартысы мен ХІV ғ аралығында Жошы
ұлысындағы жергілікті халықты монғол татар қыпшақ түркілер деп аталды. ХІV
ғ ортасында бұл елдің көшпенді халқы өзбек деген атпен белгілі болды.
Өзбек атауының шығу себебі толық белілі емес. Кейінгі ирантілдес
,түркітілдес тарихшылар Өзбек ханның атын таратты. Өзбек хан 1313-1341
аралығында билік құрды, ханның тұсында Алтын Орда елінде ислам діні
кабылданып, басқа да мұсылман елдермен достық, мәдени карым қатынас жасады.
XV ғасырда Алтын Орданың ыдырауына байланысты өзбек атауы батыс бөлігінде
ақырындап жойылды,шығыс бөлігінде көшпенді түркі халықтар мен түркіленген
тайпаларда сақталып қалды. Жергілікті жерді анықтау барысында мұсылман
жазушылары Өзбек ұлысы деген сөзді қолдана бастады. [17].
XV ғ 20 шы жылдарында Өзбек ұлысында соғыстар көптеп болып жатты.
1428 ж соғыс кезінде көшпенді өзбек ұлысының ханы, Өзбек ханның немересі
Барақ оғлан каза тапты. 1428 ж соңында Шығыс Дешті Қыпшақ жерінде
Әбілқайыр хан билікті өз қолына алды. Әбілқайырдың 40 жылдық билігі
кезінде көптеген үлкен кішілі жұмыстар атқарылды. Солардың бірі біршама
дешті тайпалардың Өзбек ұлысынан көшіп кетуі. Әбілқайыр хан көшіп кеткен
сұлтандардың өзі бұл оқиғаның болашақта елдің тағдырындағы маңызды бір
бөлігі болатынын білмеді. Айта келе қазіргі Қазақстанның тағдыры осы
көшуден бастау алады.
Хижра күнтізбесінің 864 жылында ( 1459-1460жж ) Шығыс Дешті Қыпшақ
билеушісі Әбілқайыр ханның үлкен ұлы Шах-Бұдақ сұлтан кайтыс болады. Қаза
тапқан сұлтанның екі ұлы 8 жасар Мұхаммед (болашак Мұхаммед Шайбани-хан) 5
жасар Махмұтты күтуші ұйғыр Бай-Шайхқа асырауға беріледі. Бай-Шайхтың
қолында атқа мінуді садақ атуды әскери іс кимылдарды үйренеді. XV-XVI ғғ
Темір әулетін құлатушы және Орталық Азиядағы Шайбани мемлекетінің
қалаушылары болады. Сұлтан Шах-Бұдақ қаза тапқан соң Әбілқайыр кегін
қайтару үшін Жошы әулетінің біршама сұлтандарын қырып салады. Кек алуының
себебі баласының таққа талас кезінде қайтыс болғаны кейбір деректерде
кездеседі.
Саяси билікке талас-тартыста Орыс ханның ұрпақтары Керей мен Жәнібек
сұлтандарда Әбілқайырдың жауына айналды. Керей мен Жәнібек Әбілқайыр
ханның елінен кетуге бет бұрады. Керей мен Жәнібекті мойындайтын біршама
тайпаларды ертіп, көрши елден баспана сұрап Моғолстан еліне жол тартты.
Хижра күнтізбесінің 864 жылында (1459-1460жж) Керей мен Жәнібек озінің қол
астындағылары мен Жетісу жеріне келеді бұл жер сол кезде Шағатайлықтардың
қолында болды және Моғолстанның маңызды жерлерінің бірі болды. XVғ Талас
пен Шу солтүстік шығыстағы Ертістен-Еділге дейін Балқаш көлінен
оңтүстіктегі Қашқарияға дейінгі жерді алып жатты. Бұл жылдары моғол елінің
басшысы Есен-Бұға хан еді. Ол Керей мен Жәнібекті және де басқада
сұлтандарды құрмет пен салтанатты түрде қарсы алып оларға Моғолстанның
батыс бөлігін Шу мен Балқаш бөлігін тапсырды. Сұлтандар мен дешті
тайпалардың қоныс аударуы созылып 1462 жылы Есен-Бұға хан каза тауып орнына
інісі Жүніс (1462–1487 жж. биледі). Керей мен Жәнібек және қоластындағылары
көшпелі өзбек ұлысында мекендегендіктен оларды өзбек-қазақ немесе қазақтар
деп атаған. Моғолстан жерінде мекендеп қалған, мыңдаған өзбек-қазақтың
басында болған сұлтандар Әбілқайырдың қорқынышын тудыртты. Сондықтан
Әбілқайыр хан Моғолстанға қарсы қарқынды түрде шабуыл жасауға дайындалды,
бұл мәлімет Махмұд ибн Уәли дің Бахр әл-асраркездеседі. 1469 жылы
Әбілқайыр хан Волга өзенінің жағалауынан шабуылға аттанды біраз уақыт
өткен соң Жеті-Құдықта уақытша қоныс тебеді. Кейін қатты дауыл басталып
жаңбыр жауып артынан кар жауып күн күрт суып кетіп, Әбілқайыр хан ауырып
жағдайы күрт нашарлап 57 жасында кайтыс болады [39]. Әбілқайыр хан
қаза тапқан соң Өзбек ұлысының саяси жағдайы әлсіреп, билік арасында
алауыздық басталды, - деп XVI в. Ибн Рузбихан жазады. Ел билеушісі болып
Шайх-Хайдар хан болады, оның билік құруы қысқа уақытқа созылады. Керей мен
Жәнібек және қоластындағылары мен Өзбек ұлысына оралып билікке талас тартыс
жүргізеді. Бұл тартыста Шайх-Хайдар хан әлсіздеу болды. Ол толық жеңіліс
тауып жақын адамдары қырылып , тірі қалған жақындары Астраханға қашып
кетті. Өзбек ұлысында билікке тек Керей мен Жәнібек қана қол жеткізді. Бұл
оқиға 875 хижра 1470–71 жж орын алды .
40 жылдан аса уақыт өткен соң Шығыс Дешті Қыпшақ жерін билеу Орыс
ханның ұрпағына қайта келді. Орыс хан, Барақ хан Дешті Қыпшақтағы көшпенді
өзбек ұлысы ретінде билік етсе, Оның ұрпақтары XV ғ екінші жартысынан өзбек-
қазақ , немесе Шығыс Дешті Қыпшақ қазақтары деп аталды. Керей мен Жәнібек
сұлтандар жоғарғы билікті басып алып Қазақ хандығын құрды. Қазақ сөзі Қазақ
хандығы құрылғанша тек әлеуметтік түрде қарастырылса, құрылған сәттен
бастап саяси терминге айналды- жеке хандық, және өзіндік этнонимге айналды.
Қазақ хандығының құрылуы қарапайым түрде орын алды, себебі орта ғасырда
мемлекет құрылып, құлап орнына басқа да тағы бір мемлекеттер құрылып, құлап
жатты.
Қазақ хандығының құрылу тарихындағы ең көп талас тудырып отырған
мәселелердің біріне – хандықтың құрылған жылына қатысты мәселе жатады. XIX
ғасырдың ортасынан XX ғасырдың 70-80-ші жылдарына дейін осы мәселе жөнінде
пікір білдірген зерттеушілер 1456 жылдан XV ғ. 90-шы жылдары  аралығындағы 
бір  жылды көрсетеді. Тіпті 1428 жылды, 1445 жылды, XVI ғ. 40-шы жылдарын
көрсеткен авторлар бар. Белгілі тарихшы, осы дәуірдің ірі маманы
Т.И.Сұлтанов хандықтың құрылуы  бір жылда емес, 1459 -  147071 жылдар
 аралығында  жүзеге асқан деген пікірін өзінің  бірнеше зерттеулерінде
дәлелдеп береді [4]. Ғалымның бұл пікірін ешбір зерттеуші мамандар соңғы 15-
20 жылда теріске шығарған жоқ. Соған қарап қазіргі таңда Қазақ хандығының
құрылуы  бір жылда, бір оқиға нәтижесінде емес, керісінше, бір тарихи
кезеңдегі  бірнеше оқиғалар барысында жүзеге асқан деген пікірдің үстем
болып тұрғанын байқаймыз. Дегенменде анда-санда  мерзімді басылым
беттерінде әуесқой тарихшылар мен тарихты жақсы көретін қаламгерлердің
хандықтың құрылған жылына қатысты өзгеше пікірлер немесе бұрынғы
пікірлердің бірін қайта жаңғыртуға арналған жарияланымдары шығып тұрады.
Осы мақала авторы Т.И.Сұлтановтың жалпы пікірімен қосыла отыра, оның  Керей
мен Жәнібек хандардың  Әбілқайыр ханнан бөлініп, Моғолстанға келген жылы -
14591460 жылы болған деп көрсетуінде сәл дәлсіздік бар деген ойды айтқан
болатын [6,].  Біздің мұндай пікірге келуімізге Әбдіразақ Самарқанди
еңбегіндегі мәліметтер негіз болды. Төменде осы ойымызды тереңірек талдап
көрсетелік.
Жалпы алғанда, Керей мен Жәнібек хандардың Моғолстанға келген уақытын
ешбір жазба дерек мәліметі айтпайды. Бірақ оны жанама мәліметтер арқылы
анықтауға болады. Сол жанама дерек міндетін дәл осы жерде Самарқанди
мәліметтері атқарады. Керей мен Жәнібек хандардың Жетісудың батыс жағына
келіп қоныстануы моғол ханы Есенбұғаның туған ағасы, әрі тақ үшін
қарсыласы  - Жүніс ханның Әбу Сайд мырзаның тапсырмасымен Моғолстанның
Мауереннахр мен  шекаралас өңіріне  келіп орнығуымен  қатар келеді. Бұл
жөнінде Махмуд бен Уәли дерегі нақтылайды.  Керей мен Жәнібек секілді
хандар Әбілқайыр ханға бағынбай, туған жерлерін тастап кетуге мәжбүр болды.
Олар ата-бабадан мирас боп келе жатқан жұрттан бас тартып, басқа елге қадам
басты. Сыйлауға лайықты адамдармен бірге олар Моғолстанға бет алды - дей
келе, одан әрі осы кезде Моғолстанда Есенбұғаның билікте отырғандығын,  Әбу
Сайд мырзаның Ирак жақтан Есенбұғаның ағасы Жүністі алдыртып, оған көмек
бергенін, құрмет көрсетіп інісіне қарсы жібергенін, соған байланысты
Есенбұға ханның билігінде сызат пайда болғанын және де дәл осы тұста Керей
мен Жәнібек хандардың Моғолстанға келуін Есенбұға хан ізгілік пен
қайырымдылықтың көзі деп санағанын, оларды қуана қарсы алып, Моғолстанның
батыс жағындағы Шу мен Қозыбасы жағынан жер бергенін, ол жердің Жүніс хан
мен Есенбұға хандардың иелігі аралығындағы жер екендігін  баяндайды [7,].
Міне, осы дерек мәліметтері жоғарыда айтылған тезистің, яғни Керей мен
Жәнібек хандардың Моғолстанға келуі Жүніс ханның моғол жеріне шекаралас
өңірге орнығуымен қатар болды деген тезистің  дұрыстығын көрсетеді.
Самарқанди дерегі  осыған қатысты оқиғалардың уақытын нақты
көрсететіндіктен, Жүніс ханның Моғолстанға келген кезін анықтай аламыз.
Және де ол уақыт Керей мен Жәнібек хандардың да Моғолстанға келген кезі
болып саналады.
Т.И.Сұлтановтың  Керей мен Жәнібектің Әбілқайыр ханнан бөлінуі мен
олардың Моғолстанға келуінің мерзімін 1459-1460 жылдар деп көрсетуінің
негізіне – темірлік Әбу Сайд мырзаның 863 (145859) жылы Хорасанды иеленуі
мен Жүніс ханды Шираздан алдыртуы, сондай-ақ Жүніс пен Есенбұға арасында
1,5-2 жылға созылған күрес алынып отыр. 1470-71 жылдан бастап XIX ғ дейін
Орыс ханның ұрпақтары бірінен соң бірі билік етіп келді, саяси билік
Шыңғысхан ұрпақтарынан басқа ешкімге берілмеді. Қазақтар мен көптеген
көшпенді түркі халықтары мұсылман дінінде болды және орталық азияда
суфийстік шейхтер ретінде қарастырды.Қазақ хандығының тарихы туралы тек
иран тілдес және түркі тілдес жазушылардың шығармаларында ғана
кездестіреміз. XV–XVIII ғ Қазақ хандығы бойынша материалдар [2,15,10].
жинақталған. Қазақ хандарының өз есімдерімен тиын жасатуы кейбір хандардың
жерленген жері кездескені мен нумизматикалық эпиграфиялық деректер мүлдем
кездеспейді. Осыған орай Қазақ хандығының тарихында көп нәрсе анық емес,
хандардың нақты билеген жылдары , генеалогиялық жағдайы анық емес. Отандық
және шетелдік тарихи деректерде Қазақ хандығының хронологиялық және
генеологиясына байланысты арнайы зерттеулер жоқ. Осы тақырыптарға
байланысты В. В. Вельяминова-Зернова и В. В. Бартольдтың еңбектерін бағалау
қажет. Соңғы он жылдық жұмыстың ішінде В. П. Юдина, О. Ф. Акимушкина және
М. Х. Абусеитовтардың еңбектерін бағалау қажет, еңбектерінде хандар мен
сұлтандар туралы жаңа мәліметтер мен деректер кездеседі. 1982 жылы
„Материалы к хронологии и генеалогии казахских ханов XV–XVII вв атты жұмыс
басылымға шықты [6].Бұл жұмыста Қазақ хандарының генеологиясын біріктіріп,
алғашқы Қазақ хандығын билеген хандарды нақтылау болды.
XVI ғасырда қазақ хандығы солтүстікте құрылған Сібір хандығымен
(орталығы Түмен) шектесті. 1563 жылы Шайбани әулеті мен Тайбұғы руы
арасындағы ұзақ жылдар бойы жүргізілген күрестен кейін Сібір хандығы
Шайбани әулеті Көшім ханның қолына көшті. Сібір хандығының халқы түркі
тілдес қырық рудан құрылған және угар тайпаларының жиынтығынан тұрды.
Хандықтың негізгі халқы түркі тілдес Сібір татарлары деген атпен белгілі
болды. Сібір хандығы Қазақ хандығы мен саяси және сауда байланысын жасап
тұрды.1552 ж. Ресей Қазан қаласын жаулап алғаннан кейін, ол Сібір
хандығымен көрші болып шықты. 1581 ж. Ермактың сібірге жорығы басталды.
Көшім хан жеңілгенмен, Ермак жеңісті баянды ете алмады, ол 1584 ж. қаза
тапты. Бірақ Сібір хандығы да көтерілмеді. Сөйтіп ол 1598 жылы Ресей
құрамына енді [9]. XVII ғ. 2 ж. Қазақ хандығының жағдайы нашар болды. Өзара
қырқысты пайдаланған жоңғарлар Жетісудың бір бөлігін басып алып осы аймақта
көшіп жүрген қазақтар мен қырғыздарды бағындырды. Бұқара әскерлері
Ташкентті алып, қазақтарды ығыстыра бастапан кезде, қазақ хандарының бірі
Жәңгір Бұқар әміршісін жоңғарларға қарсы күресу үшін әскери одақ жасауға
көндірді. Жәңгір жоңғарларға қарсы жорықта 1652 ж. қаза тапты. XVII ғ. 90-ж-
да жоңғарлардың қазақ жеріне шабуылы бәсеңдеді. Бұл кезде қазақ хандығының
нығаюы, қырғыздар мен қазақтар арасындағы одақ және оған қарақалпақтардың
қосылуы күшті жүрді.
Қазақ хандығының саяси әлеуметтік шағында Феодалдық қанау көптеген
салық түрін енгізді. Малшыдан зекет, егіншіден ұшыр жиналды. Ең жоғары
басқарушы хандар болды. Олар тек Шыңғыс тұқымынан шықты. Феодалдық шартты
жер иеленушілік, жерге меншіктің тұрақты түрлері, әсіресе Қазақстанның
оңтүстік аудандарында, Сыр бойындағы қалалар аймағында қалыптасты. Олардың
сойырғал, иқта, милк, вакуф сияқты түрлері болды. Ханнан тархандық құқық
алып, сыйлық жерді иеленушілер онда тұратын егіншілерден, қолөнершілерден
өз пайдасына салық жинады. Қазақ қоғамын әлеуметтік-таптық топтарға бөлу
негізіне әл-ауқаттылық жағдайынан гөрі, әлеуметтік шығу тегі негізге
алынды. Жоғары аристократтық топ ақсүйектерге Шыңғыс әулеттері хандар,
сұлтандар, оғландар төрелер, қожалар жатты. Ал басқа халық әл-ауқатына
қарамастан қара сүйекке жатқызылды [8].
Қазақ хандығының мәдениетіне келсек Қазақ поэзиясының аса ірі
тұлғалары Шалкиіз (XV ғ.), Доспамбет (XVI ғ.), Жиембет (XVII ғ.). Қазақтың
батырлар жыры тарихи оқиғаларға құрылған. Мысалы: Қобыланды, Ер Тарғын,
Алпамыс, Ер Сайын, Қамбар батыр дастандары. Ислам діні толық тарады. Араб
әліпбиі қолданылды. XVIII ғасырда қазақтар үш жүзге бөлініп өмір сүріп
жатты. Әр жүздің өз ханы болды. Кіші жүзді Әбілқайыр, Орта жүзде Сәмеке
(Шахмұхамед), Ұлы Жүзде -Жолбарыс, Түркістан қаласын астана еткен Үлкен
Орданың ханы Тәуке еді. Қазақ жерінде орталықтанған мемлекет болмауын
көршілері өз пайдасына шешуді ойлады. Оңтүстік-батыстан Жайық казактарының
қолдауымен Еділ бойындағы башқұрттар, қалмақтар Кіші жүзге тынымсыз шабуыл
жасады. Солтүстіктен Сібір казактары тыным бермеді. Орта Азиядағы Бұқара
мен хиуа хандықтары да қазақ жерінен дәмелі болды. Олардың бәрінен асып
түскен жоңғарлар еді.
Қазақ халқының ойраттарға қарсы күресі XVI ғасырдың соңында
ойраттар(қалмақтар) төрт тайпалық бірлестіктен тұрды. Олар Тарбағатайдан
Шығысқа қарайғы өңірді алып жатқан торғауыттар, Ертістің жоғары ағысында
қоныстанған дербеттер, қазіргі Дихуа қаласының маңындағы хошауыттар, Іле
өзенінің жоғары жағындағы шоростар еді.
Қазақтар мен ойраттар арасындағы жайылым жер үшін күрес XV ғасырда
басталды. XVI ғ. соңында ойраттардың шағын бөлігі қазақ ханы Тәуекелге
бағынды. 1635 ж. Хонтайшы Батурдың бастауымен Жоңғар хандығы құрылды. Қазақ-
жоңғар қатынастары Батур хонтайшы (1634-1654) билік құрған кезде шиеленісе
түсті. Онан кейінгі жоңғар хандары (Сенге, халдан) Оңтүстік қазақстанды,
маңызды сауда жолдары өтетін қалаларды өздеріне қаратуға тырысты.

Алғашқы Қазақ хандығының билеушілері XV-XVІІ ғғ аралығы

Аты жөні Билік құрған уақыты (бірінші Хижра жылы)
1. Керей мен ЖәнібекНе раньше 875 (1470–71)не раньше 878 (1473–74)
2. Бұрындык Не раньше 878 (1473–74)917 (1511)
3. Қасым 917 (1511) 924 (1518)
4. Мамаш 924 (1518) 928 (1521–22)
5. Тахир Не позднее 930 не раньше 938 (1531–32)
(1523–24)
6. Бұйдаш Не раньше 938 (1531–32)967 (1559–60)
7. ХақНазар После 955 (1548–49) 988 (1580)
8. Шығай 988 (1580) 990 (1582)
9. Тәуекел После 991 (1583) 1007 (1598)
10.Есім 1007 (1598) 1022 (1613–14)
11. Тұрсұн Около 1022 (1613–14) 1037 (1627)
12. Есім (вторично) 1037 (1627) 1038 (1628)
13. Жәңгір После 1039 (1629–30) 1062 (1652)
14. Тәуке После 1062 (1652) 1130 (1717–18)

1.2 Қазақ хандығының алғашқы билеушілері Керей мен Жәнібек
хандарға тарихи шолу

Қазақ хандығын Керей сұлтан мен Жәнібек сұлтан құрды. Бұл факт бізді
таңқалдырмауы керек. Шайбани нама және кейбір басқада Шығыс
авторларында, Қазақ хандығының ұлдары және негізін қалаушы екі сұлтанда
Барақ ханның ұрпақтары болып табылады. В. В. Вельяминов-Зернов, және одан
басқа да кейбір зерттеушілер олардың бір-біріне алыс ағайын болған деп
санайды, оларды байланыстыратын тек арғы аталары - Орыс хан
болған[24,38].Керейдің шыққан тегі: Орыс хан, Тоқтақия, Әнеке-Болад, Керей;
Жәнібектің шыққан тегі: Орыс хан,Құйыршық, Барақ, Жәнібек. Олардың ортақ
ата-бабалары Орыс хан туралы көптеген мұсылман авторлар жазған. Араб
көздерінің айтуынша, Орыс – ол хандық есімі ал оның жеке мұсылмандық атауы
- Мұхаммед . Иран тілдес және ортағасырлық түрік тілдес авторлары Орыс хан
өзбектері, немесе жай ғана Орыс хан деп атады. Орыс сөзі - этнонимі орыс
бұл фонетикалық нұсқасы. Бұл нысан оңай түсіндіріледі.Қазақ хандығының
негізін қалаушылардың тектік терең ой кезінде Орыс есiмі 12 ғ көптеген
түркі бектер мен Шыңғысхан ұрпақтарында кездеседі.
Керей хан. Керей – әдемі есім. Көбіне көшпенді және Шыңғысхан
ұрпақтарында кездеседі. Атап айтқанда, Тұқай Темір ұрпақтарының біріне
Қажы Керей деп аталатын ; ол біздің Керей ханның замандасы және Қырым
хандығының негізін қалаушысы болған (XV ғ.) .Бұл Қырымда Керей атауы Қажы
Керей ұрпақтарының әрбір хандарының есіміне қосылды Tұқай - Темірдің ұлы,
Жошы ұрпағы. Керей есімінің шығу тегіне толық мәлімет жоқ. В. В. Бартольд
тың келтіруінше, сонау 1908 жылы түрік авторы Ахмад-Вефик-паша өзінің
сөздігінде Лахджа-йи Усманийа дерек көзін келтірмей Керей-моңғол сөзі және
моңғолша Карай (лайықты, құқығы бар, еңбегі сінген ) дегенді білдіреді.
Қазақ хандығын Керей сұлтан мен Жәнібек сұлтан құрды. Қазақ
хандығының алғашқы ханы және атасы Керей хан болды. Бұл мәлімет Тарих-и
Рашиди“ шығармасында және Мухаммед Шейбани(ум. в 1510 г.) ханның тұсындағы
тарихи шығармаларда жазылған: Нусрат-наме, Фатх-наме, Шейбани-наме,
Михман-наме-йи Бухара т.б.
Керей ханның билеген кезі туралы толық мәлімет жоқ. Соңғы рет оның
есімі ( Нусрат - наме, Шайбани -наме Bиaй ) 878 1473-74 жылдардағы
екіжылдық кезеңде кездеседі. Осыған орай ол сол жылдары қайтыс болуы
мүмкін. Керейдің әкесі Әнеке-Болат сұлтан туралы белгілі мәліметтер жоқ -
оның әкесі ( Нусрат-намада жай Болат ) деп белгілі. Бірақ оның атасы
Тоқтaқияның есімі - көптеген Шығыс авторларда аталған. Тоқтaқия - Орыс
ханның үлкен ұлы болды және оның өлімінен кейін 1377 жылы мұра етіп алды.
Шаджарад әл-атрак авторы Тоқтақияның табиғи бейімділігіне сәйкес,
нәзік және сыпайы ханзада болған. Бірақ Керейдің өмірсүйгіш атасы өзін
толық көрсете алмады, ол тек үш ай билік етті және Әмір Темір мен соғыс
кезінде қаза тапты (1370-1405 ж.ж. Орталық Азияда билік етті.). Нұсрат
-нама бойынша Керей, Болат сұлтанның жалғыз ұлы болды. Керей ханның
көптеген ұлдары болды ,бұл жайлы Мирза Хайдар жазған, бірақ ол олардың
есімдерін атамайды. Нұсрат-нама орналастырылған Жошы генеалогиясы
бойынша, Керей ханның үш ұлы болған:Бірінші ұлы - Бұрындық. Әкесі қайтыс
болғаннан кейін, ол таққа келді.Екінші ұлы - Қожа Мұхаммед. Оның туралы
белгілі көздері жоқ ақпарат.Үшінші ұлы - Сұлтан Әли. Ол балалары бар немесе
жоқ, сондай-ақ белгілі емес.
  Жәнібек хан. Mуииз әл-ансаб-та оның жеке есімі Абу Сайд деп
көрсетілген; ал Нусрат-нама және Абу әл- Ғази де есімі Абу Сайд деп
белгіленген және ханзада Жәнібек ретінде белгілі болды, деп атап өтті. Әбу
Сайд сөзбе-сөз Сайдтың әкесі дегенді білдіреді. Осыған байланысты , бұл
жерде мынадай қызықты факт келтіруге болады Мұхаммед пайғамбар (б.з. 632ж
қ.б.) оның бірінші әйелі Хадишадан Қасым атты ұлы болған және Мұхаммед
пайғамбарды Абу-л-Касым деп атаған. Қасым сәби кезінде қайтыс болған,
осыған орай Жәнібекті Әбу Сайд деп атауына Сайд есімді ұлы болуы мүмкін.
Жәнібек (Муииз әл-ансаб бойынша - аға, Нусрат -нама бойынша - үшінші)
Барақ ханның үшінші ұлы, Құйыршық ханның немересі. (Орыс ханның төртінші
ұлы),Жәнібектің атасы Құйыршық хан туралы аз белгілі. Зафар -наме Шараф
әл -Дин Али жазды (XV ғ.) Темір мен Тоқтамыс арасындағы соғыста көрсеткен
көмегі үшін Жошы Ұлысының ханы етіп қалдырды Махмұд ибн Уәлидің айтуынша,
Құйыршық ханның билігі қысқа мерзімді болды: көп ұзамай Алтын мемлекеттің
аумағынан Әмір Темір кеткеннен кейін, Құйыршық хан қаза тапты [31].
Енді Жәнібектің әкесі Барақ ханның өмірінің мән-жайлары туралы
қысқаша мәлімет. Мұсылман тарихшылар Барақ ханбатылдығы мен өте жігерлі
билеушісі ретінде сипаттайды. Батылдық, табандылық: Ал шын мәнінде, ол
жоғары дәрежелі іс-қимылды адамның жақсы қасиеті болды. XV ғасырдың
басында 20- шы жылдары Жошы ұлысының билігіндегі Сырдария түбінде Барақ хан
Алтын Орданың тағына үміткерлеріне қарсы Еділ маңайына соғысқа аттанды.
Соғыста Худайдада ханның және Ұлықбек Мұхаммед әскерінің тас-талқанын
шығарады, Алтын Орданың астанасы Сарайды жеңіп алды. Содан кейін ол
Сырдария жеріне оралып және Темірдің немересі, Ұлықбек пен шайқасты(правил
в Мавераннахре в 1409–1449 гг.).
Барақ хан 1428 жылы қайтыс болған; осыған орай Жәнібек 1429 ж дейін
дүниеге келген. Жәнібек хан туралы сілтемелер көптеген Шығыс кітаптарында
табылған. Алайда, біз Жәнібектің мінезі мен оның қызметтік сипатына түсінік
алуға ешқандай дәлел жоқ. Мұсылман тарихшылар өзбек-казактың басшысы, батыл
жауынгер, Қазақ хандығының негізін қалаушылардың бірі ретінде
қарастырады.Оның есімі әрқашан немесе әрдайым Керей хан есімінің жанында
айтылады. Жәнібек ханның өлімінің уақытын нақты белгісіз және жеке хан
ретінде қарастырмауына байланысты тек жанама деректер болды:
1 мәлімет. Қыдырәлі Бектің шығармасында Барақ ханның ұлын Кіші
Жәнібек хан деп атаған, (б э Р Г Сыздықов, бөлім мәтін, б. 229 ).Бұл
назар аударуға лайық хабарландыру. Факт бір және сол уақыт ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ хандығының құрылуы және Қазақ халқының қалыптасуы
Қазақ хандығының құрылуы туралы
Қазақ халқының қалыптасуы мен Қазақ хандығының құрылуы
Қазақ хандығының құрылуы туралы ақпарат
Қазақ хандығының пайда болуы
Қазақ хандығының құрылуы
Қазақ халқының қалыптасуы туралы
Түркістан - қазақ хандығының астанасы
Қазақ хандығының заңдары
ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ ҚҰРЫЛУ ТАРИХЫ
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.



WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь