Түркістан АКСР-дегі білім, ғылым мәселелері: (1918-1924 жж.)

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І Тарау. Түркістан АКСР.гі білім мәселелері
1.1 Мектептік білім беру ісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.2 Орта арнаулы білім беру жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18

ІІ Тарау. Түркістан АКСР.гі Жоғарғы білім беру және ғылымның дамуы
2.1 Жоғарғы оқу орындары және олардың қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30
2.2 Ғылым және ғылыми қоғамдардың қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .50

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..65

Сілтемелер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .68

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 73
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .75
Кіріспе

Диплом жұмысының өзектілігі: Еліміз егемендік алып, ұмыт болған тарихымызбен қайта жүздесіп, шынайы тарихи беттер ашылып, ақиқатты баяндауға, өткенімізді қайта саралауға мүмкіндік туып отыр. Тірлікке жаңа ұрпақ жетіліп келіп жатқан тұста, бар ұрпақтың өзі тағдыр мен тарихтың талай таразысынан қайта өтіп жатқан қазіргідей кезеңде тарихы көп бұрмалаушылыққа ұшыраған, зерттелуі тым мардымсыз тақырыптардың бірі - Түркістан АКСР тарихы.
Қазіргі кезде тәуелсіз мемлекетке айналған Қазақ елі тарихын тереңнен танып білуге, көмескі тұстарын қайта ашуға үлкен мүмкіндік туғызып отыр.
1917 жылдың 7 сәуірінде уақытша үкіметтің Түркістан комитеті құрылды. 1918 жылы сәуір айында РКФСР құрамындағы Түркістан автономиялы кеңестік социалистік республикасы құрылды.
Аласапыраны мол асау ағыстарға толы ХХ ғасырдың алғашқы шиергіндегі тілі мен діні бір бауырлас түркі халықтарының ортақ мемлекет Түркістан АКСР болды.
Мұнда қазақ халқының елім деп еңіреген талай боздақтары, бүкіл саналы ғұмырын Түркістан тарихын түлетуге жұмсады. Олар Түркістан өлкесінде орын алған дүрбелең тұста халыққа пана елге ұйытқы бола білді. Өлкедегі әр түрлі экономикалық әлеуметтік (білім, ғылым) мәдениет саласындағы еңсе езер қым – қуыт қиындықтар мен ауыртпашылықтардан арылудың төте жолы оқу – білімде, халықты сауаттандыруда екенін сезінді, Дүниенің кілті білім, ғылымда жалпақ жаһанның өзге елдермен иек теңестірер күш – қуаты білім, ғылымда екенін ұқты.
Көк байрақты тәуелсіз Қазақ елімізде жылдан – жылға білімге деген сұраныстың артуы рухани дүниенің дамуы жедел қарқын алуда.
Осыған орай 1918-1924 жылдар аралығында өмір сүрген Түркістан АКСР – дегі білім, ғылымның дамуын зерттеп аша түсетін мүмкіндік туып отыр.
ХХ ғасырдың басында Түркістан өлкесінде білім, ғылым саласы барынша кеңейіп оқу – ағарту саласын дамыту жергілікті халықтар арасындағы әлеуметтік рухани бауырластықты сақтап ары қарай нығайтатын бірден – бір күшті құралға айналды.
Қазақстан тарихы нақты тарихи оқиғаларға құнды зерттеулерге, тарихи фактілерге толы болса, Түркістан АКСР білім, ғылым, оқу – ағарту істері бойынша, зерттеу тым жұтаң, ауыз толтырып айтарлықтай әдебиеттер аз.
Осыған орай Түркістан АКСР – дегі білім, ғылым мәселелерін зерттеу оның көкейкестілігі мен көлеңкелі тұстарын ашу бүгінгі күні өзекті болып табылады. Қазақстан тарихының құрамдас бөлігі болып саналатын Түркістан АКСР тарихы зерттеп зерделеуді қажет етеді.
Қазақ АКСР-де жоғарғы оқу орындарын ашу 1926 жылдан кейін жүзеге аса бастаса Түркістан АКСР – де 1918 жылы жоғарғы оқу орындары ашылған.
Аталған мәселелер біздің дипломдық жұмысымызға арқау болды және зерттеудің тарихи рухани саяси маңызы зор.
Дипломдық жұмысының тарихнамасы және зерттелу деңгейі: Түркістан АКСР білім, ғылым мәселелері кеңес авторлары еңбектерінде кеңестік көзқарас тұрғысынан баяндалды.
Сол кеңестік тұста жазылған «Түркістан коммунистік партиясы» еңбегінде коммунистік идея тұрғысында жазылды. Егемендік алған соң Түркістан АКСР тарихы хақында О.Қоңыратбаевтың «Т.Рысқұловтың қоғамдық саяси және мемлекеттік қызметі» еңбегінде Т.Рысқұловтың Түркістан АКСР-ің сауатсыздықты жою,білім беру,ғылым саласында жасалған жұмыстары. Х.Әбжановтың «Қазақстан: Тарих. Тіл. Ұлт» атты еңбегінде тұңғыш Қазақ ағарту институты және онда білім берген қазақ зиялылары хақында айтылады. Сондай-а 1973 жылы Өзбекстан республикасынан шыққан «Культурное строительство в Туркестанской АССР»сборник документов» атты архив құжаттарының топтамасында Түркістан АКСР-гі білім берудегі тарихи құжаттар берілді.
Кейінгі кезде түрлі зерттеу мақалалары мен ғылыми монографиялар Түркістан АКСР-ің тарихын тереңнен тануға теңізге құйған тамшыдай болса да өз үлесін қосуда. Түркістан АКСР-дегі оқу білім саласын қазақтың біртуар азаматтары Т.Рысқұлов, М.Тынышбаев, Н.Төреқұлов, Х.Досмухамедов, С.Қожанов,С.Асфендияров сынды тұлғалар барынша дамыта түсті.Осы тұлғаларымыздын еңбегінде Түркістан АКСР білім мәселесіне қатысты деректер кездеседі
Ата дәстүр, ислам құндылықтарын, әлем әдебиеті мен мәдениетін бойына сіңірген елім деп еңіреген ел тұлғалары білім мен ғылымды дамытуда әлемнің озық үлгісі һәм жүйесімен дамытуды қалады.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері: Аласапыран оқиғаларға толы, қарама – қайшылықтар, болашаққа деген мол тынысты құлшыныстар мен асау ағыстар жиынтығына айналған ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде түркі халықтарының ортақ мемлекеті Түркістан АКСР-ғы маңызды этносты құрайтын қазақ халқының сауаттылығын, білім, ғылым жолындағы жасалған жұмыстарды зерделеу. Сонымен қатар білім, ғылым жолындағы жасалған жұмыстарының халықтардың әлеуметтік, әлеуметтік – саяси өміріндегі алатын орны мен даму жолын (тетігін) ғылыми айналымға түспеген құжаттар мен деректер негізінде көрсете отырып, оны жаңа тарихи көзқарас тұрғысынан бағалау диплом жұмысының басты мақсаты болып табылады. Осыған орай дипломдық жұмыстың алдына мынадай міндеттер қойылып отыр.
- Мектептік білім беру жүйесінің дамуына ғылыми баға беру.
- Орта арнаулы оқу орындарының қоғамға тигізген прогрессивті ықпалын көрсету.
- Жоғарғы оқу орындарының ерекшеліктері мен кадр даярлау қызметін баяндау.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. Әбжанов Х.М. Қазақстан: Тарих. Тіл. Ұлт. Астана – 2007.
2. Қоңыратбаев О.Ә. Тұрар Рысқұловтың қоғамдық – саяси және мемлекеттік қызметі. Алматы 1994.
3. Тілеуқұлов С. «Зиялылардың шығыстағы ордасы» шымкент келбеті. 2001. №30.
4. Досмұхамедов Х. «Қазақ – Қырғыз ғылым комиссиясы жайында қысқаша баяндама» Шолпан журналы. № 2 1922.
5. Әбжанов Х.М., Гуревич Л.Я.. Интеллигенция Казахстана: История, Теория, современность. Алматы, 1992.
6. Культурное строительство в Туркестанской АССР» (1917-1924) Сборник документов том І. Ташкент, 1973.
7. Нүрпейсов К. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995.
8. Пірманов Ә., Қапаева А. Қазақ интеллигенциясы. Алматы, 1997.
9. Гуревич Л.Я. Тоталитаризм против интеллигенций. Алматы, 1992.
10. Тілеуқұлов Г.С. Жазықсыз жазаланған тұлғалар. Ташкент, 2000.
11. Турсунов Ж. Национальная политика коммунистической партий в Туркестане. Ташкент, 1971.
12. Қазақ Совет энциклопедиясы. 11 том. Алматы, 1977.
13. Глинин Г. «Деятельность Отдела Профессионально – технического образования при Турнаркомпросе». «Наука и Просвещение»Ташкент 1922 № 2. октябрь-декабрь.
14. Черняевский Е. «Деятельность Государственного ученого совета» «Наука и Просвещение» Ташкент, 1922 № 2. октябрь-декабрь.
15. Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих тағлымы не дейді? Алматы, 1993.
16. Тілеуқұлов Г.С., Қосанбаева С.Қ. Алғашқы бастама жемістері.Ташкент, 2001.
17. Нүрпейісов К. Халел Досмұхамедұлы және оның өмірі мен шығармашылығы. Алматы, 1996.
18. Байтасов Ғ. «Ташкенттегі Қазақ-Қырғыз институты туралы» Шолпан журналы 1923 №2.
19. Бюллетень и постановление ХІ Все Туркестанского съезда совет от 2 по 6 декабря 1922 г. 1922 Бюллетень № 4.
20. Аманжолов К. «Түркі халықтарының тарихы» Алматы, 1999.
21. Қамзабекұлы Д. «Руханият» Алматы, 1997.
22. Малдыбекова М.А. Түркістан Республикасының межеленуі және Қазақ АКСР – нің территориясының тұтастығы мәселесі Автореферат. Түркістан, 2002
23. Қожекиев Т. Көк сенгірлер. Алматы, 1992.
24. Жүгенбаева Г.С. М.Тынышбаевтың өмірі мен қызметі (1879 – 1938) Автореферат. Алматы, 1999.
25. Зарубин И.И. Список народности Туркестанского края. Ленинград, 1925.
26. Қазыбек Н., Маймақов Ғ. Құпия кеңестер. Алматы, 1999.
27. Шілдебай С. Түркішілдік және Қазақстандағы Ұлт - азаттық қозғалыс. Алматы 2002.
28. Әлмашұлы Ж., Сұлтанбек Қожанов. Алматы, 2000
29. Баймырза Хайт Түркістан Ресей мен Қытай аралығында // Ақиқат №6 1999.
30. Қожакиев Т. Жыл құстары. Алматы, 1991.
31. Бексайын Қ. Арыстардың ақ жолы //Ақиқат №7 2000
32. Қойгелдиев М. Қазақ ұлт – азаттық қозғалыс 4 том. Астана 2007
33. Шоқай М. Таңдамалы 2 том. Алматы, 1999
34. Кәнкен А. Саяси қуғын – сүргін: Советтердің жазалауы қалай жүзеге асырылды? Түркістан, 1997
35. Қойшыбаев Б. Жіктеу //Жұлдыз №2 2008
        
        Түркістан АКСР-дегі білім, ғылым мәселелері:
(1918-1924 жж.)
Жоспар
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
І Тарау. Түркістан АКСР-гі білім мәселелері
1.1 ... ... ... Орта ... ... ... ... Түркістан АКСР-гі Жоғарғы білім беру және ғылымның дамуы
2.1 Жоғарғы оқу ... және ... ... және ... ... ... ... ... күш - білім
М.Әуезов
Кіріспе
Диплом жұмысының өзектілігі: Еліміз егемендік алып, ұмыт болған
тарихымызбен қайта ... ... ... ... ... ... ... қайта саралауға мүмкіндік туып отыр. Тірлікке жаңа
ұрпақ жетіліп келіп жатқан тұста, бар ... өзі ... мен ... ... ... өтіп жатқан қазіргідей ... ... ... ұшыраған, зерттелуі тым мардымсыз ... бірі ... АКСР ... ... ... ... ... Қазақ елі тарихын тереңнен
танып білуге, көмескі тұстарын қайта ашуға үлкен мүмкіндік туғызып отыр.
1917 жылдың 7 сәуірінде уақытша ... ... ... ... жылы ... айында РКФСР құрамындағы Түркістан ... ... ... ... мол асау ... толы ХХ ғасырдың алғашқы шиергіндегі
тілі мен діні бір ... ... ... ... ... Түркістан АКСР
болды.
Мұнда қазақ халқының елім деп еңіреген талай боздақтары, бүкіл саналы
ғұмырын Түркістан тарихын түлетуге ... Олар ... ... ... дүрбелең тұста халыққа пана елге ұйытқы бола білді. ... әр ... ... ... ... ... ... еңсе езер қым –
қуыт қиындықтар мен ауыртпашылықтардан арылудың төте жолы оқу – білімде,
халықты ... ... ... ... ... білім, ғылымда
жалпақ жаһанның өзге елдермен иек теңестірер күш – ... ... ... ... ... ... Қазақ елімізде жылдан – жылға ... ... ... ... дүниенің дамуы жедел қарқын алуда.
Осыған орай 1918-1924 жылдар аралығында өмір сүрген Түркістан АКСР –
дегі білім, ғылымның дамуын ... аша ... ... туып ... ... басында Түркістан өлкесінде білім, ғылым саласы барынша
кеңейіп оқу – ... ... ... ... ... ... рухани бауырластықты сақтап ары қарай нығайтатын бірден – бір
күшті құралға айналды.
Қазақстан тарихы нақты тарихи оқиғаларға ... ... ... толы ... ... АКСР білім, ғылым, оқу – ағарту істері
бойынша, зерттеу тым жұтаң, ауыз толтырып айтарлықтай ... ... орай ... АКСР – дегі ... ... мәселелерін зерттеу
оның көкейкестілігі мен көлеңкелі ... ашу ... күні ... ... ... ... құрамдас бөлігі болып саналатын Түркістан
АКСР тарихы зерттеп зерделеуді қажет етеді.
Қазақ АКСР-де ... оқу ... ашу 1926 ... ... жүзеге аса
бастаса Түркістан АКСР – де 1918 жылы ... оқу ... ... ... ... ... жұмысымызға арқау болды және
зерттеудің тарихи рухани саяси маңызы зор.
Дипломдық жұмысының тарихнамасы және ... ... ... ... ... ... кеңес авторлары еңбектерінде кеңестік көзқарас
тұрғысынан баяндалды.
Сол кеңестік тұста жазылған ... ... ... ... идея ... жазылды. Егемендік алған соң
Түркістан АКСР тарихы ... ... ... қоғамдық
саяси және мемлекеттік қызметі» еңбегінде Т.Рысқұловтың Түркістан АКСР-ің
сауатсыздықты ... ... ... жасалған жұмыстары.
Х.Әбжановтың «Қазақстан: Тарих. Тіл. Ұлт» атты ... ... ... ... және онда білім берген қазақ зиялылары хақында айтылады.
Сондай-а 1973 жылы ... ... ... ... в Туркестанской АССР»сборник документов» атты архив
құжаттарының топтамасында ... ... ... ... ... ... кезде түрлі зерттеу мақалалары мен ғылыми монографиялар
Түркістан АКСР-ің тарихын тереңнен тануға теңізге құйған ... ... ... үлесін қосуда. Түркістан АКСР-дегі оқу білім саласын қазақтың біртуар
азаматтары Т.Рысқұлов, ... ... ... ... тұлғалар барынша ... ... ... ... АКСР ... мәселесіне қатысты деректер
кездеседі
Ата дәстүр, ислам құндылықтарын, әлем әдебиеті мен мәдениетін бойына
сіңірген елім деп ... ел ... ... мен ... ... әлемнің
озық үлгісі һәм жүйесімен дамытуды қалады.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері: Аласапыран оқиғаларға толы,
қарама – қайшылықтар, ... ... мол ... құлшыныстар мен асау
ағыстар жиынтығына ... ХХ ... ... ... ... ... ... Түркістан АКСР-ғы маңызды этносты құрайтын
қазақ халқының сауаттылығын, білім, ғылым ... ... ... ... ... ... ғылым жолындағы жасалған жұмыстарының
халықтардың әлеуметтік, әлеуметтік – саяси өміріндегі ... орны мен ... ... ғылыми айналымға түспеген құжаттар мен деректер негізінде
көрсете отырып, оны жаңа ... ... ... ... ... басты мақсаты болып табылады. Осыған орай дипломдық жұмыстың
алдына мынадай міндеттер ... ... ... ... беру ... дамуына ғылыми баға беру.
- Орта арнаулы оқу орындарының қоғамға тигізген прогрессивті ... ... оқу ... ... мен кадр ... қызметін
баяндау.
- Ғылым мен ғылыми қоғамдардың қызметін саралау, талдау жасау.
Диплом жұмысының хронологиялық ... ... ... 1918 жылы
құрылуы мен 1924 жылы таратылуына дейінгі аралықты қамтиды.
Диплом жұмысының деректік ... ... ... жазу ... ... ... мемлекеттік мұрағатының 1169 қор ... ... ... ... Қазақстан облысы тарихы туралы»
коллекциясынан алынған іс ... ... ... ғылыми айналымға
тартылмай келген баспасөз материалдары, осы тақырыпқа ... ... ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы: ... ... ... АКСР білім, ғылым мәселелеріне қатысты материалдар негізінде
заман талабына сай тарихи ... пен ... ... жан ... ... Диплом жұмысында мынандай жаңалықтар бар.
- Деректердің ғылыми айналымға ... ... ... АКСР
білім, ғылым мәселелері дәйекті түрде баяндалады.
- Түркістан АКСР-гі қазақ халқының ұлттық оқу ... ... ... ... ... беру ... орта ... оқу
орныдары, Жоғарғы оқу орындары жүйесін жасау жолындағы әрекеттері
айтылады.
- Ғылыми орталықтардың құрылуы,дамуы, ... ... ... мен ... ... ... ... мен жемістері
хақында баяндалады.
Диплом ... ... ... Диплом жұмысының
методологиясы,объективтілік,тарихилық жүйелілік және сабақтастық сияқты
ғылыми танымға ... ... ... АКСР ... ... ... ... тұрғыда түсіндіруге бағытталған әрі
жаңа тарихи көзқарас тұрғысынан жазылған еңбектер ... ... ... ... маңызы: Түркістан АКСР-ғы білім, ғылым
мәселелері Түркістан АКСР оқу – ағартушылық тарихына байланысты зерттелген
еңбектердің ... ... ... ... ... ... оқу ... оқылатын курстар мен семинар сабақтарында
пайдалануға болады.
Диплом ... ... ... ... жұмысы Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ
ШИ Тарих факультетінің «Қазақстан ... ... ... студенттердің ғылыми конференциясында баяндалды.
Диплом жұмысының құрылымы: Диплом жұмысы ... екі ... ... ... ... ... ... тізімінен тұрады.
І Тарау. Түркістан АКСР білім мәселелері
1.1 Мектептік білім беру жүйесі.
Кеңестердің бүкіл Ресейлік ... ... ... (1918 ... ... және қаналушы халық құқықтарының декларациясында
«Советтік Россия» республикасы ... ... ... ... ... ұлт республикаларының федерациясы ретінде құралады» делінді.
Кеңестік тұрпаттағы тұңғыш көп ... ...... ... ... Кеңестік
республикалардың дүниеге келуіне жағдай жасады.
1918 жылдың 30 сәуірінде кеңестер съезі РКФСР –дің құрамына кіретін
Түркістан Кеңестік Автономиялық ... құру ... ... ... ... құрамына Өзбек,Түркімен,Қырғыз республиксы және
Қазақстан ... ... ... ... ... мен ... қоспағанда құрамына бұрынғы ... ... ... ... ... АКСР ... ережені бекітті
[2].
Түркістан АКСР-ің халқының саны 7 668 мың ... ... ... 35,77% ... 44,76% ... мен ... 6,73 % ... % түркімендер, 3,75 қарақалпақтар, 2,15 % т.б. ... ... АКСР ... соң ... ... ... ... көтеріліп РКФСР халық ағарту комиссары Лунчарскийдің № 55
бұйрығымен және ... АКСР ХКК ... ... ... ... 23 ... №5 бұйрықпен Түркістан өлкесінде өлкелік халыққа білім
беру кеңесін құру туралы шешімі шығады ... ... ... ... ... ... ... ісі
қоғамдық өмір отаршылдық саясаттың шекпенінен шыға алмады..
Түркістан АКСР құрылғаннан соң бұрынғы мектептерді ... ... ... беру жүйесін қалыптастыру жүзеге аса ... ... ... ... ... беру бағдарламасы жасалынады.
Осыған орай Түркістан АКСР өлкелік білім беру кеңесі 1918 жылдың
маусым айында ... АКСР оқу – ... ... болып құрылады.
1918 жылдың 29 маусымында «Түркістан АКСР-гі барлық деңгейдегі
мектептерде 1918-1919 оқу ... ... ... ... ... ету ... 11 ... АКСР халық оқу – ағарту комиссары ... ... ... ... ... мектептердегі оқу бағдарламсына өзгеріс енгізіліп
осы өзгеріске сәйкес мектептік білім беру оқыту ... ... ... ... ... ... ... мен мектептер ашу бірқатар қиындықтар
туғызды. Түркістан өлкесінде мектеп ашу ... беру ісі ... ... ... ... ... ... жүргізілді.
Жаппай білім беру негіздемесіне сәйкес мектептерде оқыту ... ... 3 ... бөлінді:
1. Мектептерде білім беру 1 қыркүйектен маусым айының 1 ... ... 1 ... ... ... 1 жұлдызына дейінгі аралық ашық аспан
астында саяхат жүргізе отырып, табиғатты танып білуге арналған
сабақтар ... ... шығу ... ... ... 1 шілдеден қыркүйек
айының 1 жұлдызына дейінгі аралықта болса.
Қысқа ... 23 ... мен 7 ... ... ... ... ... 1-14 жұлдызы аралығын қамтитын болып бекітілді.
Мектепте 6 күн сабақ берсе 7-ші күні оқу – ... ... ... ... мектептерде алғашқы үш жыл оқу ... ... ... 4 ... аспауы тиіс болса, қалған екі жылда 5-6 сағатқа
дейін оқыту жүйесі іске асырылды.
Мектептерде қандайда бір жаза ... тиым ... ... ... жас ... орай ... отырды.
Барлық мектептерде міндетті түрде бір мезгіл ыстық ... ... ... ... ұстау
Мектепке қабылдағанда оқушыларды дәрігерлік тексеруден өткізу сияқты
міндеттемелер жүктелді.
Түркістан АКСР халық ... ... ... бойынша және
«Түркістан мектептерінің құрылымдық жағдайы» бағдарламасына сәйкес бұрынғы
шіркеулік, орыс – еврей ... ... оның ... 1 ... ... бұрынғы училище, гимназиялар орнына 2 сатылы мектептер ашылды.
Мектептерде еңбектік тәрбие беруге назар аударылды.
1918 жылдың 25 қазан айынан бастап АКСР ... ... ... ... ... құрал жабдықтары мен мемлекет ... ... ... ... ... қаржылық қиындықтарға қармастан мектептердің
күнделікті қажеттері кітап ... ... ... ... ... оқу ... ... ету басты назар аударылды.
1920 жылы Түркістан АКСР – де 1-ші сатылы 2290 мектеп болса оның 1078-
і ... ... 1212 –і ... ... болды. Ұлттық мектептерде 198 800
оқушы оқыса аралас мектептерде 221 000 мың оқушы білім алды. 2- ші сатылы
мектеп саны 98 ... ... ... ... оқытатын ұлттық мектеп
саны 8 болды( 5(. Осындай көлемде жұмыстардың ... ... ... ... жол ... қажетті құралдармен жабдықтау оқушыларға қажетті
күнделікті ... ... ... беру жұмыстары көптеген
көзбояушылықтарға салынып мектепке бөлінген қажетті заттарды жолдан ұстап
қалу, ... бас ... ... да ... ... ... оқу
– ағарту комиссариаттары қатаң бақылаулар орнатып мектептің керекті
жабдықтарымен ... ... ... ... ... ... мектептердің қажетті құрал – жабдықтары
орынды жеткізілуін отырды.
1921 жылы Түркістан АКСР – де ... ... ... ... ... сапасын арттыру жұмыстары жүргізілді.
1921 жылы жергілікті халықтардың тілінде оқытатын Ұлттық мектептер
мен аралас мектептер саны мынадай ... ... ... ... ... – 1078, мектеп
қызметкерлері 5 мың, оқушы саны ... ... ... – 1212, ... 4 мың, ... саны - ... сатылы мектептер: Жергілікті мектептер – 8, ... – 142, ... саны 1260. ... ... – 70, ... -1009, ... саны 9370.
Мектеп – интернаттар: Жергілікті интернаттар 67, ... саны ... ... саны 11 376. ... мектеп – интернаттар 102 – жетекшілер
саны 205, оқушылар саны 9576 [6].
1921 жылы Жетісу облысы бойынша ...... саны ... ... 10 мектеп – интернат, 1599 оқушы тәрбиеленушілер болса.
Аулие–ата қаласында мектеп–интернат саны 7, ...... 678. ... ... 2 ... ... 370 оқушы тәрбиеленушілер
болса.
Пржевальск қаласында мектеп – интернат саны 2,оқушы – ... 157 ... ...... облысы бойынша мектеп интернаттар саны Ташкент қаласы
бойына 22 ... ... ... тәрбиеленушілер саны 2144 оқушыны құрады.
Арыс бекетінде 1 интернат, 65 ... ... ... ... 2 ... ... Арал ... 3 мектеп – интернат, 179 оқушы Жаңа – ... 1 ... 120 ... Хилкова бекетінде 1 мектеп интернат ... ... ... жылы ... ... 222 мектептер жұмыс жасады, мектептердің
оқу ғимараттарының жетіспеуіне байланысты Нарын ... ... ... ... оқытылды.
Қапал уезіндегі мектептерге жіберілген оқу құралдары атап айтсақ,
А.Байтұрсыновтың «Ана ... ... ... ... ... сынды кітаптары жетпеген, Қапал уезіндегі № 3, № ... ... ... ... оқу ... ... болып
қолда бар кітаптар, мектептің түрлі әдістемелік оқу құралдары отқа оранып
жанып кеткен.
Көшпелі ... ... ... беру ісі өте баяу ... ... ... білім алуға құштарлы ... ... ... ... ... тоқтап қалған.
Жетісу облысындағы түрік мектептерінің саны 100-ге жуық болса ... алып ... ... ... саны 11 мың ... ... мектептерінің білім беру жағдайы мүлдем нашар, түрлі Жетісудағы
әскери қақтығыс салдарынан білім алушылар, білім ... ... ... ... берудің тағы бір солқылдақ тұсы мұғалімдердің өздерінің білім 2-
3 кластық қана. ... яғни ... әлі 112 ... ашу ... ... мұғалімдердің жетімсіздігі қолбайлау болып отырғандығы байқалады.
Түркістан АКСР оқу – ағарту комиссариаты жіберуге тиісті мұғалімдер
келмеген осыған орай ... АКСР оқу – ... ... ... ... болып осы олқылықтарды шешу үшін жиналыс өткізген.
Жетісу облысы Жаркент уезінде 1920 жылы 48 ... ... 36 ... ... қалада шоғырланған және 24 мұсылман ... ... ... ... мұғалімдердің жетіспеуіне байланысты ... ІІ ... № 1 ... ... ... ... Жалаңаш,
Смутов, Богословка ауылындағы І сатылы мектептер Қапал ... ... ... ... аман қалған Жаркент қаласындағы № 5
татар мектебінің жабылуы ... ... ... ... және
білікті мұғалімдердің Верный қаласына ауыстырылуы салдарынан болған.
Воздиженская, Бурхан, ... ... ... ... ... мектептер өз жемісін бере бастады мұнда
білім берумен қатар қолөнер, ... ... ... ... ... ... ... бұйымдарын жасауға машықтанды.
Жетісу облысындағы бастауыш жеті жылдық мектептер мен онжылдық ... әр ... ... ... ... ... ... жүргізілді.
«Бұл оқыту 1918 жылдың 12 қыркүйегіндегі Түркістан АКСР оқу – ... ... ... жеті ... және орта ... ... тереңдетіп оқыту туралы [8] және 1920 жылы Түркістан
АКСР оқу – ағарту ... ... ... мектептер мен орта
мектептерде жалпы ... ... ... бойынша тереңдетіп оқыту
туралы [9] шешіміне сәйкес бастауыш жеті жылдық мектептерде математика ... ... және ... элементарлы геометрия, тригонометрия
анлитикалық геометрия салаларын тереңнен оқытуға Химия пәні ... ... ... ... ... ... бен синтездеудің негізгі заңдарын
Жаратылыстану пәні бойынша неорганикалық және органикалық (өсімдіктер ... ... пәні ... ... және Жаңа ... ... тануға Тарих пәні бойынша ежелгі дүние тарихы, ... ... ... пәні ... ... ... ... геометрия,
дифференциалды және интегралды көбейту.
Физика пәні бойынша – математикалық физика. Химия пәні ... және ... ... ... ... ... пәні
бойынша – геология, метерология, ботаника және зоология.
Әдебиет және тіл пәні бойынша тілді ... ... ... орыс ... ... пәні ...... еуропа тарихы (ежелгі,
орта және жаңа заман) Орыс тарихы, Түркістан тарихы. Қоғамтану пәні бойынша
... ... және оның ... ... ... ... пәні ... – экономикалық география Ресей және Түркістан
географиясы.
Жаңа тілдер пәні бойынша – жергілікті ... ана ... орыс ... ... ... ... ағылшын тілі салалары басты мәні ... ... ... ... беру ... ... барынша айқын
жүргізілді. 1922 жылы Жаңа ... ... 64 ... ... бірінші
сатылы мектеп саны 57 екінші сатылы мектеп саны 7 болды І – ІІ ... ... ... саны 15 мың ... құрады, бірінші сатылы
мектептерде 12344 оқушы екінші сатылы ... 2656 ... ... ... ... 4 мектеп таза қазақ тілінде оқытатын мектеп еді [10].
Жалпы мектептердегі мұғалімдер саны 970 ... ... ... ... мектептерде түрлі үйірмелер жұмыс жасап бос
уақыттарын тиімді ... ... ... ... ... спектакльдер ұйымдастырп оқушылар өздерінің арасында ... ... ... ... ... ... ... мәдени
тәрбиелік шаралар жасап, өзін - өзі тәрбиелеу жолында игі нәтижелерге
жеткен.
Ескі ... ... 1919 жылы 46 ... ... және 13 ... ... ... Ескі қалада мектеп жасына жеткен 40 ... ... бар ... қарап отырып бұл мектептердің ... ... ... ... ... мектептерді қоса есептегенде 59 мектеп
болса 600-ге жуық ... ... ... ... ... таза ... ... білім беретін 3 мектеп болс, онда
600-ге жуық оқушылар білім алады ... ... 28 ... 1200 оқушы
Перовск қаласында 21 мектепте 1456 оқушы
Арал уезінде 8 мектеп 357 оқушы білім алды [11]. 1923 жылы ... ... ... ... өсуімен Сырдария облысына
қарайтын қала, уездерде жаңа мектептер ашу көзделді.
Арыс ... 3 ... ... 4 ... ... 8 ... ... қаласында 5 мектеп ашу көзделді.
Сырдария облысындағы мектеп жасындағы балалардың саны
Арыс қаласында 284 бала
Қазалы қаласында 1000 бала
Перовск қаласында 2846 бала
Арал ... 600 ... ... ... ... 32 мың бала ... жасына келген және
мектеп оқушыларды қабылдауға мүмкіншіліктер құрастырылып Сырдария оқу –
ағарту комиссариаты ... ... ... ... [12].
Түркістан уезінде 23 мектеп болса, оның ішінде 7 мектеп орыс тілінде
оқытты, уезд бойынша 16 жастан 50 ... ... ... ... саны ... ... ... [13]. Түркістан уездіне қарайтын ... ... ... ... ... бастауыш мектептер ашуға Ташкент қаласындағы
педагогикалық училищелерді бітірген мұғалімдерді шақыру көзделген.
1923 жылы 22 маусымда ... АКСР ... ... ... ... кәсіптік ауыл шаруашылығы мектептерінің жағдайын
талқылап ондағы білім берудің ... ... ... АКСР-де 6
кәсіптік ауылшаруашылығы мектепбі болса, оның 3-і ... ... ... ... ... Самарқант, Түркімен облыстарына қарады. Оларда
61 мұғалім сабақ беріп, 497 бала ... ... ... бөлігі
еуропалық халықтардың өкілі болды, яғни 350 еуропалық болса, 88-і қазақтар
болатын. Талқылау барысында ... ... ... ауыл ... туралы мәселе біз үшін өте маңызды, егер біз оқу – ... ... ... онда ... оның ішінде ауылшарушылық
біліміне ерекше көңіл бөлуіміз қажет.
Мен Жетісу облысындағы ауыл ... ... ... жақсы
білемін, олардың қарамағындағы жеткілікті қөлемде мал, ірі жер ... ... және т.б. бар. ... ... ... ... мектептерді
қамтамасыз етуге жұмсалады, кейбір мектептерді ... өзін - ... ... ... қажет, сонда ғана мектептер мұқтаждықтан құтылып
өздерін-өзі қаржылық жағдаймен нығайта алады [14].
1923-24 жылдары республикада түрліше ұлттық 1032 ... ... ... 85.912 оқушы оқыды, республикадағы мектеп оқушыларының ... мен ... ... ... ... ... ауыл мектептерін
дамытуға аударылды.
1923 жылы 23 қарашада Халық комиссарлары Кеңесінің шешімімен ... ... ... ... ... оған ... Т.Рысқұлов басшылық
етті.
Түркістан өлкесінде 1918 жылдан 1924 жылы ... ... ... беру ... үлкен жемісін берді. Республика халқының 63,7%
сауаттылығы осының айғағы еді [15]. Мектептердегі ... ... ... жыл ... ... көрсеткіштері мынадай болды.
1918 жылы республикада 3873 оқушы білім алса
1920 жылы бұл ... 98,656 ... ... жылы ... ... саны ... жылы ... орта білім беретін мектептердегі оқушылар 165-122
адамды қамтыды [16].
Осы мәліметтерге ... ... ... АКСР мектептік білім беру
ісінде орасан зор тарихи істердің жасалғандығы айқын көзге ұрып тұр. ... ... ... АКСР -гі ... түркі халықтарының
білімге деген құштарлығын көрсетеді.
Көріп отырғанымыздай Түркістан ... ... ... ұлкен жұмыстардың арқасында жүзеге асырылды.Түркістан АКСР-де
метептік жүйені ... ... беру ... ... ... ... қарамайақ,республикада оқу-ағарту саласының жағдайы
аса ауыр халде қала ... ... ... ... жағдайы тым мұшкіл еді.Оқу құралдары,киім-кешек,жатын
орндарының жетіспеуі мен бір ... ... ... қамтамасыз ету мәселесі
де шешімін таппас күрделі ахуалға айналды.Кейбір аймақтарда мектеп ашу ... ... ... ... ... қиын ... №2мектеп-интернатындағы жетім қазақ балаларының игілігіне берілген
киім-кешектерді өз ... ... ... Ершин сияқты интернат
меңгерушілері сол ... ... бет ... көрсетеді.Осындай
қиындықтарға қарамастан Т.Рысқұлов бастаған Халық комиссарлары кеңесі оқу
ағарту ісін халық игілігі үшін ерекше күш ... ... Орта ... ... беру жүйесі
Түркістан АКСР -гі мектептердің саны өсуіне байланысты мұнда білім
беретін мұғалімдерге ... ... ... ... ... АКСР оқу-
ағарту комиссариаты 1918 жылдың 10 шілдесінде «Қысқартылған, жедел оқытатын
тегін педагогикалық курстар» құру туралы шешімі ... ... АКСР ... ... ... курстарды құру
жөнінде комиссия құрылып ол ... ... ... ... ... ... мүше ... комиссия
төрағасы оқу – ағарту комиссары Успенский болып бекітілді.
Комиссия курстардың жалпы ережесін бекітті
1. ... ... ... ... 15 ... ... 6 ... білім беруді қамтамасыз ету.
3. Курстағы сабақты 2 күн жіберіп алғандарды курстан шығару.
Курстардағы сабақ өту мына ... ... ... ... – тәжірибиелік сабақтар
1. Экспериментальды педагогика
2. Орыс тілі
3. Химия және физика
4. Жаратылыстану
5. География
6. Эксперименталды психология және логика
7. ... Шет ... ... ... өнер және ән ... ... баулу
11. Мектепке дейінгі тәрбие беру
12. Тәрбиесі нашар балалармен жұмыс жүргізу
13. Ойлау/ Балалардың ойлау, адамгершілік, ерік ... ... ... ... ... және ... ... қысқаша курсы
3. Мәденет тарихы
4. Бүкіл әлем тарихы
5. Социолизм тарихы
6. Саяси ... Орыс ... ... ... ... ... оқытудың жаңа әдістері
10. Әдеп
11. Гигиенаның қысқаша курсы
Қосымша ... ... ... ... ... Достоевскийдің, Л.Толстойдың дүниетанымы
3. Кеңес үкіметінің идеялары
4. Эволюциялық теория
5. Жалпы ... ... ... заңы
7. Түркістан экономикасы(18(
Аталмыш білім беретін пәндер ... ... ... ... ... ... болды.
Түркістан АКСР көлемінде ұйымдастырылған педагогикалық курстар 1920
жылы өзіндік ... ... ... ... ... қосты.
1920 жылы Ташкенттегі қазақ педагогикалық курсын 93 адам, өзбек
курсындада 144 адам, Әндіжандағы ... ... 42 ... ... 100 ... ... ... курстарында 45, орыс курстарында 39
адам, Шымкенттегі педагогикалық курстарда 122 адам ... ... ... ... ... ... оқыған 223 адамның ішінде 24 оқушы
ең үздік деп танылып Сырдария, Жетісу облыстарында ... ... ... ... ... ... ... жауап бере алмады және ІІ сатылы ... ... ... ... сезіліп тұрды.
1920 19 ақпанында ІІ – сатылы мектептерге мұғалімдер даярлау үшін
«курстарда 6 айдан – 12 айға ... ... ... ... АКСР оқу-
ағарту комиссарының міндетін атқарушы Биликтің шешімі шықты [19].
Осыған орай ... ... ... ... ... ашу ... курстар жергілікті түркі халықтарының сұраныстарын қанағаттандыру
мақсатында Жаздық педагогикалық курстар жергілікті түркі халықтарының ... ... ... ... жылы 4 ... ... АКСР-де тұңғыш педагогикалық училище
ашылады. Училище жеті ... және орта ... ... ... құрылып, 3 жыл білім бере отырып, 16 жасқа толған қыз, ер
балаларды ... жылы қыз ... ... ... ... ... АКСР оқу-ағарту комиссары С.Ш.Абдісаттаровтың «Түрік қыздар
педагогикалық училищесін құру ... ... ... ... ... ... ... 13 жастан асқан қыз ... ... ... орта арнаулы оқу орны ... ең ... оқу орны ... танылды және Түркістан өлкесіндегі
қыз ... ... ... ... ... ... ... үлес қосуға бағытталды. ... ... ... ... әйелдерінің арасында білім беруге жіберіліп отырды және
Түркістан қыздар педагогикалық училищені бітірген ... 3 жыл бойы оқу ... ... ... ... ... болып баруға тиісті болды.
1919 жылдың 24 сәуірде Самарқанд қаласында жергілікті мұсылман әйел
мұғалімдерді даярлау ... ... [21]. ... ... біліктілігін арттыру мақсатында дайындық курстары ашылып,
түркі ... ... ... ... ... 1 ... ... бұл курста мынандай пәндер оқытылды.
1. Педагогика және физиологиялық даму ерекшеліктері.
2. Жас ерекшелік ... ... ... сабағын оқытудың әдістері
4. Мәдениет тарихы
5. Мектеп гигенасы
6. Мектеп ережелері
7. Азаматтарды сауаттандыру
8. Түркістан экономикасы
9. Түркістан географиясы
10. Түркістан тарихы
Курста мерекелік ... ... ... ... ... 6 ... ... яғни 6 айда 900 сағат білім бере отырып, жедел әрі ... ... ... Осы ... ... бірі болып бітірген
Ш.Белгібаев кейін Сырдария ... оқу ... ... білікті маманы
болып қызмет атқарды [22].
Курстың алдына қойған басты талабы ең ... ... ... ... ... ... ... АКСР-ің басым көпшілігін құрайтын халықтар
ретінде білімділік аса маңызды болғаны белгілі.
1918 жылы 13 ... ... АКСР ... комиссары
қарарымен бұрынғы әскери гимназия ... ... орыс ... ... ... ... ... ұйымдастырылды, бұл курста
оқытушылар дайындау мақсатымен 1918 ... ... 1919 ... ... ... ... ... педагогика курсының оқу
жоспарын бағдарламасын түзетуде және Жалпы ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... облысындағы қызметін
тастап Ташкентке келген Нәзір Төреқұлов болды. Оның басшылығымен ... ... ... ... ... қылған және орыс тілінен сабақ берген Иса
Тоқтыбаев еді. Алғашқы ... ... ана ... ... ... ... Болғанбаев география және биологиядан, Фазыл
Култаев математикадан, ... ... дене ... Райхан Лапина
бейнелеуден, Джагфар Лапин тәрбиеші, Ш.Сарыбаев ана ... ... ... ... көп ... ... ... ие болған, жастарға
білім мен өнегелі тәрбие ... келе ... ... еді. Бұл ... педагогика ұясына Түркістанның барлық жерінен оқуға ... ... ... ... ... ... ... болыстарынан, әсіресе ең
үлкен Ташкент уезінің 45 болысынан Қазығұрт, Шарапхана, Ақжар, Манкент т.б.
көптеген ... ... ең ... ... білім алуға деген ұмтылысының нәтижесі еді.
Алғашқы кезде оқу ... ... ... ... ... ... курсында болашақ оқытушылардың ғылыми негізде білім алуына
жағдай жасалды. Нәтижеде бес айлық курстың алғашқы ... шыға ... ... ... Омар ... ... ... Шыныбай Беркінбаевтарға
куәлік қағаздары беріліп, оларды қазақ бастауыш ... ... ... ... ... ... Ташкент қаласының өзінде
қазақтың екі мектебін қамқор ... мен ... ... ... ... педагогика курсы негізінде 1919 жылдың 1 шілде айында Қазақ
педагогикалық ... ... ... Оның түп ... ... ... бастауыш оқуды енгізу қажеттігін іске асыру еді. 1919
жылы қыркүйекте ... ... ... ... ... ... ана тілінен сабақ беретін Шамгелді Сарыбаев, көрнекті дәрігер ғалым
Х.Досмұхамедов сияқты ұстаздармен толықтырылды. ... ... ... ... ... қаласынан Ыбырай Қасымов, Омар
Жангелдиев, Әбдірахман Мұнатбаев, ... ... ... ... ... Айша Оразбаева, Шымкенттен Фатима Үмбетовалар келді.
Жалпы оқытушылар саны 53 жетті. Оқу орнының меңгерушісі Иса ... ... ... ... ... бірі 27 ... біртуар азаматы Сұлтанбек Қожанов оқу істерін күшейту мақсатында
әйелі ... мен 1919 15 ... ... ... ... 1919 ... ... айында Түркістан АКСР Орталық Атқару комитетінің шешіміне сәйкес
Қазақ педагогикалық ... сол ... ... АКСР егіншілік
комиссариаты тұратын А.Пушкин мен Хиуа көшесінің қиылысындағы үйді ... ... дәл ... ... оқу орнының абыройы биіктей түсті.
Заман ... сай ... ... ... бір ... ... өсіп ... кезінде бұл істің маңызы аса зор еді. Сондықтан
сабақтың өз дәрежесінде ... үшін ... ... қолданылды.
Ана тілінен сабақ берген Шамгелді Сарыбаевтың сабақтары ... ... ... ... ... оқитын жастардың болашақ
мұғалім ретінде ... ана ... ... ... Ш.Сарыбаевтың
әдістеріне сала отырып сусындатуға жол ашылды. Бір Ш.Сарыбаевтың ғана емес
көптеген мұғалімдер жаңа мектептерде жаңа методологиялық ... ... ... ... ... ... оқытты.
1920 жылдың бас кезінде училищенің оқу тәрбие жұмыстарының жақсаруына
арифметикадан сабақ беруші және тәрбиеші ... ... ... ... ... ... ... А.Асфендиярованың
қызметтері елеулі болды, училищеде түрлі үйірмелер жұмыс істеді, оларға
оқушылар ... ... өз ... ... ... ... ... жалынды жас Ғани Мұратбаев көп еңбек сіңірді, ол әрдайым
жастар арасында табылып, ... ... ... шешіп,
саналы тәрбие беруге белсене кірісті.
Ақмола уезі, Шу болысының 1 ауылынан училищеге оқытушы ... ... ... ... ... еңбегі ерекше болды. Ол ... жеті ... ... ... ... латын,неміс тілдерін
толық меңгерген білімді тәжірибесі мол ұстаз үйірмелер ... ... ... 5 ... 5 ... ... үш айлық педагогикалық курсты
бітірген 58 кісіге оқытушылық куәлік ... Бұл ... ... ... ... Ибрагимов, Қожақмет Есқараев, Шыныбай
Беркінбаев, Палымбек Зембаев т.б.бар еді. 1920 жылдың 1 қазан ... ... ... ... ... ... айналады.
1920 жылдың 24 желтоқсан айында Түркістан өлкесіндегі ... ... ауыл ... техникалық мамандарды даярлау үшін
«Түркістан АКСР Халық комиссарлары кеңесінің төрағасының ... ... ... білім беретін оқу орындарын ашу ... ... ... ... беру ... құру ... шешім
шығарды [23].
Түркістан кәсіптік техникалық білім беру ... ...... оқу ... ашу, ... ... ... түрлі
кәсіптік техникалық орта арнаулы училище, техникумдарға ... беру ... ... оқу ... ... ... ... қажетті
техникалық мамандар даярлау ісіне жауап бере отырып, техникалық-кәсіптік
оқулықтарға ұсыныс, сұраныс беруге тиісті болды.
Кәсіптік-техникалық ... ... үшін ... ... ... келе ... ... оқу орындарын ашу жұмыстарын
бастады.
Ташкент қаласындағы кәсіптік мектепті ұлғайтып политехникалық курсқа
айналдырды, ... ... ... – техникалық білім беретін
мамандардың жоқтығы көзге ұрып тұрды.
Басты назар ауылшаруашылық мамандарын даярлау ... ... 1921 ... ... ... Ауылшаруашылық техникумы ашылды, бірақ 1922 жылы
Кәсіптік техникалық білім беру комитетінің шешімімен жабылып 1922 ... ... ... ... болып қайта құрылды. Ауылшарушылық
мамандарын жергілікті ... ... ... ... ... қажет
етті. 1922/23 оқу жылында 145 жергілікті ... ... ... ... Түркістан АКСР –гі ауылшаруашылығы және ... ... мен ... облысы бойынша:
1. Никольск ауыл шарушылығы техникумы, студент саны 39
2. Экономикалық өндірістік техникумы, оқушылар саны ... ... ... ... ... саны 122.
4. Инженерлік құрылыс техникумы, оқушылар саны 488.
5. Орман шаруашылығы ... ... саны ... ... ... ... училищесі оқушылар
саны 206.
7. Теміржол агенттерін дайындау училищесі, оқушылар саны ... ... ата ... ... ... саны ... ... бойынша ауылшаруашылық және кәсіптік техникалық
училищелер мен техникумдар саны мен ... ... саны ... ... Алматы ауыл шаруашылығы техникумы 166 оқушы,
оқытушы саны 20.
2. Пишпек қаласындағы ауыл шаруашылық техникумы ... саны ... ... Кәсіптік техникалық училище оқушы саны 48, оқытушы 5.
4. Ново-Алексеевск ауылындағы ... ... ... техникумы
оқушы саны 69, оқытушы 4.
Көріп отырғанымыздай орта арнаулы оқу ... ... ... ұрып ... ... ... облыстарында шоғырланған техникумдар
мен училищелердің білім сапасы, Ферғана, Самарқанд, Түркімен ...... ... мен техникумдарға қарағанда анағұрлым
алға озып шықты.
Жалпы Жетісу, ... ... ... ... ... ... дамуы мен талантты жастардың шығуына сол кездегі Түркістан АКСР
Халық комиссарлары кеңесінің ... ... көп ... ... ... ... қарамай-ақ бұл оқу орындарындағы ұстаздар,
мұғалімдер қолда бар оқу ... ... ... ... ... ... ... шығарды. Бұл арнаулы оқу орындардың түлектері
кейін жоғары техникалық оқу ... ... ... ... ... ... ... көптеген өнеркәсіп басшгылары, техника
саласына сүбелі ... ... ... ... ... ... техникалық кәсіп
иелері, яғни мамандары үлкен сұраныс пен қажеттілік тудырғаны мәлім.
1920 басында мұғалімдерді ... ... мен ... ... ... бастады. Бұл мектептердің санының өсуімен педагог кадрларға
деген сұраныстың артуы еді.
Түркістанда орта арнаулы ... ... ... ісі 3 ... ... бұл оқу ... 4 ... білім беру курсын бере отырып
жетіжылдық бастауыш мектептерге педагог кадрлар даярлау, мектепке ... ... жою ... үгітші мұғалімдерді дайындаумен
айналысты.
Педагогикалық училищелер техникумның мақсаттарымен айырмашылығы жоқ
болса да мұнда 5 жыл оқу ... өту ... 1920 жылы ... ... 7 ... ... ... жасады: Қазақ педагогикалық ... ... 1920 ... ... ... ... 1920 ... ерлер педагогикалық училищесі Алматы қаласы.
Қазақ қыздар педагогикалық училищесі Алматы қаласы.
Екеуі де 1920 жылы ашылған.
Түркімен училещесі 1920 жылы ... ... Ескі ... ... 1920 жылы 15 қаңтарда ашылған.
Өзбек педагогикалық училищесі Самарқанд ... 1920 жылы ... ... 1920 жылы ...... ... бұрынғы педагогикалық
курстардың негізінде қайта жасақталып өмірге келген арнаулы оқу ... ... ... ... ... 100 жуық ... ... берген
және бұрынғы мұғалімдердің негізінде училище оқытушылыққа қабылданып ары
қарай жұмыс жасаған тәжірибелі ұстаздар болатын.
Түркістан АКСР – ... ... ... және ... ... ... мен училищелер және оқушылар мен
оқытушылардың ... ... ... Алматы қаласындағы Педагогикалық техникум. олардағы оқушылар саны 121,
оқытушы саны ... ... ... Қазақ педагогикалық училищесі, оқушылар саны 120,
оқытушы саны ... ... ... Қазақ ерлер педагогикалық училищесі,оқушылар саны
100, оқытушы саны 9
4. ... ... ... ... ... ... оқушылар саны
100, оқытушы саны 20
Сырдария облысы бойынша:
1. Шымкент қаласындағы Қазақ педагогикалық училищесі оқушылар саны ... саны ... Ескі ... қаласындағы Өзбек педагогикалық училищесі оқушылар саны
65. оқытушы саны 9.
Аталған ... ... ... беру ... ... мұғалім
кадрларды даярлай отырып жүзеге асырды.
Басқа да мамандандырылған ... орта ... беру ... ... ... Алматы қаласындағы Көркемсурет техникумы
2. Алматы қаласындағы Музыка училищесі
3. Қапал уездіндегі Тігін тігу техникумы
Сырдария облысы бойынша:
1. Ташкент ... ... ... оқушылар саны 108
оқытушылар саны 16
2. ...... ... даярлау техникумы оқушылар саны 30 оқушы,
оқытушылар саны 8
Түркістан АКСР –гі орта арнаулы оқу орындар ... ... ... ... ... ... ... негізінде құрылған училище,
техникумдар қоғамдық кадр сұранысына жауап ... ... ... ... ... ... жандануына Нәзір Төреқұлов,
Х.Досмухамедов, С.Қожанов, Ғани Мұратбаев, Иса Тоқтыбаев сынды ... үлес ... ... Сырдария облыстарындағы Жалпы Түркістан АКСР-гі
кәсіптік-техникалық арнаулы оқу орындарының ... ... және ... ... ... жасаған Түркістан АКСР Халық комиссарлар
Кеңесінің төрағасы Тұрар Рысқұлов еді. 1924 жылы ... ... ... және 11 ... ... ... 7 ... 11
ауылшаруашылық училищелердің 1523 студенттің құрамы мынандай болды: ... 334 ... 252 ... ... ... 106 ... ... т.б. болды. Ауылшаруашылық кәсіптік ... ... ... ... ... ... өкілдерін көптеп
оқытты, республикадағы 32 техникалық училище техникумдар бар ... оқу ... ... ұлт ... ... ... даярлау
мақсатымен түрлі мектептерден оқушыларды көптеп ... ... жол ... даярлауға көңіл бөлді. Орта арнаулы оқу орындарының
ашылуы кәсіптік ... ... ... ... ... ... еді.
ІІ тарау. Түркістан АКСР жоғарғы білім беру және ғылымының дамуы.
2.1.Жоғарғы оқу орындары және ... ... ... ... ... ... соң ... АКСР-де
жоғарғы оқу орындарын құруға, халық шаруашылығының білім және мәдениет
мамандарын даярлауға ... ... ... 1918 жылы ... АКСР
құрылғанға дейін Түркістан өлкесінде Жоғарғы оқу орындары болмады.
Түркістан АКСР Халық комиссарлары Кеңесінің шешімімен 1918 жылы ... ... ... құру ... ... шығады [24].
Іле шала 1918 жылдың бірінші шілдесінде тағы бір жоғарғы оқу орны
Мұсылман мұғалімдер институты ... ... жылы ... ... ... комиссарлары кеңесінің №4 бұйрығы
негізіне Түркістан шығыстану институты ашылды ... ... ... ... оқу ... ашуға үлкен
бетбұрыс болды. Түркістан республикасында Халық комиссарлары кеңесінің
1920 жылы 2 ... ... ... ... ... ... институттарын
ашу туралы № 3 бұйрығы бойынша 4 институт ашылды
Олар: республика көлеміндегі барлық ұлт өкілдері үшін орыс ... ... ... ... ... ... ... тек қазақ
тілінде сабақ жүргізілетін Қазақ халық ағарту институты; тек өзбек тілінде
сабақ жүргізілетін өзбек халық ... ... тек ... тілінде сабақ
жүргізілетін Түрік – татар халық ағарту институты.
Сондай-ақ сол жылы Түркімен облысы Мерв ... ... ... ерлер ағарту институты және Ташкент қалсында ашылған жергілікті ... мен ... ... ... ... ... ... оқу
орындарының санын көбейтті [27].
Жоғарғы оқу орнын құру ... ... ... ... патша
үкіметі тұсында көтерілгенімен, Патша үкіметінің билігі ашуды керек ... және ... ... жылы ... ... тырысты.
1918 жылы жергілікті ұлт зиялылары мен ... ... ... ... қаласында «Жоғарғы оқу орынын құру жұмысшы қоғамы құрылды
[28].
Бұл қоғамның мүшелері университет құру ... ... ... ... күш ... кезекте ерекше комиссия құрылып мұғалімдерді іріктеуге, оқу
бағдарламасын ... ... ... ... ішкі ... атсалысып аздаған уақыт ішінде жасап шықты.
1918 жылы 9 наурыз айында Түркістан АКСР ... ... ... ... комиссариатына Халық университетін құруды ұйымдастыру туралы
нұсқау беріп 2 млн рубль қаржы бөлді.
Халық университетін құруға ... ... ... ... ... ... ... Орта Азия және Шығыс Сібірдегі өкілі
П.А.Кобзев және де атақты орыс оқымыстылары ... ... ... А.С.Уклонский, И.А.Райкова, А.А.Семенов,
Р.Р.Шредр, С.А.Коган сынды азамттар ерекше үлес қосты [29].
1918 жылдың 5 ... ... құру тобы мен ... ... ... университеттің тұңғыш ректоры етіп А.В.Поповты сайлады.
1918 жылы сәуір айының ортасына ... ... ... құру
жұмыстары аяқталып, 1918 жылдың 21 ... ... ... ... ... ... өтті [30].
Салтанатты кештің алғы сөзін П.Г.Полторацкий ашып ... ... ... деп ... бұл ... ... ... алар қайнар
бұлағы», - деді [31].
Университетте сабақ 23 сәуірден басталды. Бұл ... ... ... ... саны 1200 ... құрылған соң Түркістан ... ... ... ... ... құру ... ... ашылуы Түркістан АКСР-гі мәдени –ағартушылықтың
үлкен қадамы болды. Түркістан Халық университетінің құрылуын бұқара халық
қуана қарсы ... ... ... ... ... ... ... жазған
телеграммасында «Жаңа өмірдің жаңа мәдени ағарту баспалдағы ... ... ... ... ... ... айналады деп сенеміз делінген [33].
Маман даярлау ісін жеделдету үшін ... ... ... мұсылман секциясын ашуды көзделген еді.
Бұл секция жергілікті халықтардың өз ана тілінде білім беруді алдына
мақсат етті. Жергілікті ... ... ... ... 1918 ... ... түрлі бастамашыл қоғамдардың басын ... ... ... ... халықтар тілінде оқытатын секция құру бастамасын көтеріп
комиссия құрылды. 15 демократиялық қоғам ұйымдарының өкілдері ... ... тобы ... Бұл ... ... асыруға мұсылман
секциясына мүше болған Ғани Абдірашидов, Рустамбек Юсупбековтер жүргізді.
Жұмысшы тобы ... ... ... үгіт ... ... университет мақсаттарын айтып оқуға, білім алуға шақырды.
Мұсылман секцияларын құру туралы бастама 1918 жылы ... ... ... ... ... ... ашылды. Салтанатқа Түркістан АКСР
Халық комиссарлары ... ... ... ... ұлт ... жөніндегі
комиссариатының өкілі Ю.Ибрагимов, Ташкент ... ... ... Түркістан Халық университетінің ректоры А.Попов және жергілікті
халық өкілдерінің ... ... ... Бақтияров сөз сөйледі [34].
1918 жылдың 14 мамыр айында Ескі Ташкент қаласында секцияда ... ... ... ... ... ие ... ... хабаршысы
«Халық университеті» газеті болды ол 1918 жылдың 20 сәуірден бастап ... ... ... ... ... секциясының газеті «Халқ дорил
фунуни» шыға бастады [35].
1918 жылдың аяғына ... ... ... ... ... жаңа ... ... Г.Н.Черданцев сайланды.
Университет құрамында экономикалық, тарих-филология, ... және ... ... ... қиын қыстау кезеңді де басынан өткізді. Ашылған кезде 1200
оқушы болса аталған ... соң 1919 ... 15 ... 640 ... қалды. Университеттің оқытушылары мен оқушылары 1919жылы қаңтар айында
болған Кеңестік жүйеге қарсы көтерліске қатысуына байланысты 1919 жылдың ... ... АКСР ... комиссариаты Халық университетін
уақытша жабу туралы шешім шығарады [36].
Аздаған уақыттан соң ... ... ... советтік көзқарасқа
қырын қарайтын оқытушылар мен оқушылар университеттен ... ... ... мен ... ... оқу - ... жұмыстарын жақсартуға
күш салынды. Түркістан өлкесіндегі қалаларда университетке ... үшін ... ... ... ... Осы ... ... қалалар мен өлкелерден оқуға қабылдау туралы телеграммалар келе
бастады. 1919 жылдың тамыз айында университетте ... саны 482 ... ... уақытта түрлі кабинеттер жасақталып лабораториялар құрылды.
Бірақта Түркістан Халық университеті толық ... оқу орны ... ... жәй ғана ... ... ... ... қалды.
Осы мақсатта Түркістан халық университетін базалы ғылыми жоғарғы оқу
орнына айналандыру үшін Түркістан АКСР ... ... ... басшылығы түрлі ғылыми ұйымдар ерекше комиссия құрып оның
жұмысшы тобына Г.А.Кобзев, А.Семенова, Н.Г. ... ... ... тобы ... ғылыми базалық университет жағдайымен танысып,
сондағы базалық құрылымдармен алмасуға ... ... жылы ... ... ... ... оқу ... танысып
пікір алмасты, атап айтсақ Мәскеу және Петроград қалаларында болды. Атақты
орыс ғалымдары Түркістан ... ... ... ... үлес ... ... ... ережесін» жасап шықты.
Коммунистік Партия Орталық Комитеті РКФСР халық комиссарлары кеңесі
В.И ... ... ... ... ... Орта ...... жұмыстарының алғы шарты екендігін айтты [38].
В.И.Ленин университеттің басты мақсаты Түркістан өлкесіндегі ... ... ... ... ... ... үлес қосатын маман даярлайтын базалық оқу ордасына айналуы
керектігін ... ... ... ... ... Ташкент қалсына керекті құралдар, оқулықтар
және профессор оқытушылардан тұратын 39 адам жіберілген еді. 1920 жылы ... ... ... ... қоры екінші құрал жабдықтар, оқулықтар қоры
тамыз айында үшінші эшелон толы қор қыркүйек айында жетті.
1920 жылдың 7 ... ... ... қаласында
«Түркістан Мемлекеттік университетін құру туралы декретке қол ... ... ... соң ... қажетті құралдар тиелген екі эшелон қазан
айының басында профессор Н.А.Димоның басшылығымен келіп жетті.
В.И.Ление Түрік ... ... ... ... ... ... берді. Түрік комиссия университетке ең таңдаулы ғимараттарды
оқу корпустарын алып берді.
Түркістан мемлекеттік ... 1920 ... күз ... ... ... 1921 ... 15 қаңтар айында Түркістан АКСР ... ... ... ... ... ... бекіту
туралы декретке қол қойды [41].
Түркістан мемлекеттік ... ... ... ... ... ... қайта жинақталып құрылды. 1921 жылдың 19 қаңтарда
Түркістан АКСР Халық комиссарлары ... ... ... ... ... жоғарғы оқу орны және ғылыми жаңалықтарды игеруге жоғарғы
дәрежелі білікті кадрлар ... және ... ... ... ... екендігі айтылған [42].
Жұмысшы факультетінде түрік немесе орыс тілінде сабақтар жүргізіліп,
факультет ... ... ... ... ... ... жаратылыстану пәндерінің түрлі салалары.
Университетке медицина факультетін ашу 1919 жылдың 27 қазан айында
өлкелік медицина ... ... ... ... ... ... ... шақыруы бойынша білікті медицина оқытушылары
Мәскеу қаласынан келді. 1919 ... 29 ... ... ... ... ... профессор Н.П.Ситковский тағайындалды.
Университетте әскери факультет ашу Мәскеу қаласында әскери маман
Э.С.Батенин. бас ... ... ... ... ... 1920 жылы 25 ... ... бастап студенттер қабылдады.
Университеттің техникалық және ауылшаруашылығы факультеттерінде
Түркістан өлкесіне өте ... ... ... ... еді.
Ауылшаруашылығы факультетінде 3 жыл, техникалық ... 3,5 жыл ... жылы 24 ... ... АКСР ... ... ... сәйкес жүзеге асты.
1920 жылы Түркістан мемлекеттік университетінде оқыған студенттер мен
мұғалімдер саны:
1. Ауылшаруашылығы факультеті 322 ... 26 ... ... факультет 318 студент, 14 оқытушы.
3. Тарих – филология факультеті 214 студент, 12 оқытушы.
4. Әлеуметтік – экономикалық факультеті 205 ... 14 ... ... факультеті 166 студент, 16 оқытушы.
6. Жұмысшы факультеті 153 студент, 35 оқытушы
7. Физика – ... ... 92 ... 11 ... жылы ... саны мен ... оқытушылар құрамы өсті 1921
жылдың көктемінде 2843 студент болса, профессор-оқытушылар 482 ... ... ... ... ... ... ... 148 оқытушы 600 студент.
Жұмысшы факультеті 41 оқытушы 500 студент
Техникалық факультеті 70 ... 402 ... ... 53 ... 820 ... ... ... 20 оқытушы 282 студент
Физика – математика факультеті 61 оқытушы 277 студент
Тарих – филология факультеті 29 оқытушы 276 ... ... 60 ... 188 ... ... ... ... қызметкерлер саны 1000 адамды
құрады [43].
1923 жылы Орта Азияның мемлекеттік университеті болып ... ... ... құруда оның базалық Жоғарғы оқу орнына
айналуына РКФСР Халық комиссарлары, ... АКСР ... ... ... ... ... ... өкілдері тағлымы терең түркі
халықтары орасан зор еңбек сіңірді.
Университет Түркістан өлкесіндегі халық шаруашылығын ... ... ... ... ... ... даярлауға өзінің оқу
материалдық бар күшін салып Орта Азия түркі халықтарының тұңғыш ... ... ... АКСР-гі білім мен ғылымның алтын ошағына айналды, сонау
Мәскеу, Петроград қалаларынан келген ... ... ... ... ... Г.Н.Броверман, Л.В.Ошанин, Ф.Менецкий-Войно бойындағы
бар білімін Түркістан топырағына білім тұқымын септі, ... ... ... тұқымнан елеулі жемістер берді.
Түркістан мемлекеттік университеті 1923 жылы Орта Азия мемлекеттік
университеті ... ... Орта ... ... ... ... ... ошағына айналды.
Шығыстың шоқ жұлдызды жоғарғы оқу орны 3000 мыңға жуық ... ... ... өмір ... ... ... ескере отырып, озық
технологиялық әдістерін шәкірттерге құлшына үйретіп ... жылы Орта Азия ... ... ... 214 ... ... қуантады. Түркістан өлкесіндегі жоғарғы оқу орындардың бірі мұсылман
мұғалімдер институты 1918 жылдың 1 ... ... ... ... ... ... ... Хакки, Фитрат Абдулрауф, Кемал Шамси,
Ибрагим Исмагилов, Бурган Хабиб, Мукаввар ... ... ... ... ... ... Анна Порайкова, Александр Сергеев жұмыс
жасады.
Институттың алдына училищелерге ... ... ... ... ... ... мұғалім даярлажы.
Институтта2 жылдық жедел мұғалімдер даярлау және 4 ... ... ... ... курстары жұмыс жасады.
Жедел даярлау 2 жылдық мұғалімдер курсы – 27 оқушы 4 жылдық ... ... ... 46 ... ... ... ... мен пәндерді
оқыту сағаттары.
Арифметика 214 ... 66 ... ... тілі 189 ... 84 ... 34 ... тілі 8 ... 41 ... 136 ... 17 ... ... және ... 36 ... жазу 37 сағат
Еңбекке ... 36 ... 21 ... 45 ... тілі 72 ... айту 25 ... ... ... ... 90% ... жоқ отбасылардың
балаларынан құралған және институттың оқу ғимараты ескірген оқуға ... ... ... орай ... АКСР оқу – ... ... ... қаласындағы бұрынғы мұғалімдер семинариясының ғимаратын беру
туралы шешім ... ... ... ашылған тағы бір жоғарғы оқу орындарының бірі Түркістан
Шығыс институты.
1918 ... 8 ... ... ... АКСР ... оқу ... ... Шығыс институтының» жобасын бекіту туралы шешімі
шығады [46].
Шығыстану институты жоғарғы оқу орны ... мына ... ... ... ... кадрлар даярлау.
2) Түркістан республикасының Шығыс елдерімен жұмыстарын ... орта ... ... кез – ... ... қабылданады, орта
мектеп бітірмеген талапкерлерге тыңдаушылар ретінде ... ... және ... ... ... жатқан жағдайда қабылдауға
мүмкіншілік қарастырылған.
Институтта оқу ... 4 ... ... оқып қана ... ... ... уақытында
тілдерді тереңдеп оқуға да болады.
Институттағы оқытушылар ... ... ... ... бір ... бірнеше шығыс тілдерінің курсы ашылады, тілдер
курсына жазылу студенттердің өз еркінде.
1918 жылдың 25 ... ... ... ... ... ... лекция оқулар басталды. Аталмыш институт Петроград университетінің
шығыс тілдері факультетінің оқу бағдарламасы ... ... ... ... шығыс тілдері теориялық оқытылып жазғы демалыста
практика жүзінде қайта оқытылатын ... ... 234 ... ... ... 148-і яғни ... курсқа жазылса, 86-ы яғни 37% аяқталмаған курсқа қабылданды [47].
Алыс қала ауылдардан ... ... ... ... ... ... 1919 жылы 12 ... айында Ташкент қаласындағы ескі
ғимаратты алып береді.
Институттің өзінің оқу ... ... Ариф ... үйі еді. ... ... ... сауда өнеркәсіп фирмасы болған еді.
Оқытылатын пәндер.
Түркі тілдері бойынша:
1. ... тілі 1-4 ... ... ... тілі 1-4 курсқа дейін
3. Түркімен тілі 2-4 курсқа дейін.
4. Татар, әзірбайжан, түрік тілі (жалпы ... 3-4 ... ... ... ... Парсы тілі, а) парсы тілі мен парсы әдебиетінің тарихы 1-4 курсқа
дейін.
2. Қазіргі парсы тілі 2-3 ... да ... ... Тәжік тілі 2 курста оқыту
2. Пуштун тілі (студенттің өз еркімен) 3-4 курстарда.
3. Араб тілі 2-4 курстарда
4. Урду тілі (студенттердің өз ... 3-4 ... ... тілі 1-4 ... ... ... тілі (студенттердің өз еркімен) 1-4 курсқа дейін
7. Француз тілі (студенттердің өз еркімен) 1-4 ... ... ... пәні ... ... ... 1 ... Орыс географиясы 1 курста
3. Қытай географиясы 1 курста
4. Хиуа және ... ... 1 ... ... ... 1 ... ... курс ретінде оқытылды.
Шығыс тарихы пәні бойынша:
1. Орта Азия тарихы 1-4 курсқа дейін
2. ... ... 1-4 ... ... ... археологиясы 34 курстарда.
Энография пәні бойынша:
1. Орта Азия халқы 1 курста
2. ... ... ... 2 курста
3. Парсы халықтары 3 курста
4. Тәжік халықтары 1 ... ... ... ... ... ... Мұсылман құқықтануы
4. Құқықтану энциклопедиясы
5. Халықаралық құқықтану
Түркістан Шығыс институтында жұмыс жасаған профессор оқытушылар құрамы
мықты мамандардан тұрды, маманданған білікті ұстаздардың ... ... ... ... қалалардың маңдай алды университеттерде оқып білімді
оқытушылардан тәдім алған тарландар еді.
1. ... Н.Г. ... ... ... оқытушысы 1895 ж.
Петроградтағы Тарих – филология институтын бітірген.
2. Андреев М.С. Үндістан және Ауған ... ... 1913 ... ... ... ... бітірген.
3. Машковцев А.Ф. Ағылшын тілі пәнінің оқытушысы. 1907 жылы Петроград
қаласындағы ... ... ... ... А.В. ... тілінің лекторы. 1899 жылы ... ... тілі ... ... бітірген.
5. Фингер Э.Э. Неміс ... ... 1986 жылы ... ... Джем Д. ... ... лекторы 1903 жылы Эдинбург қаласындағы
Эдинбург университетін бітірген.
7. Фаизи Х.Г. Шығыс каллеграфиясы пәнінің лекторы.
8. Семенов А.А. ... ... ... 1895 жылы ... Тарих – филология институтын бітірген.
9. Успенский Л.В. ... ... ... ... 1911 жылы Мәсеу
университетін бітірген.
10. ... А.А. ... ... ... оқытушысы.
11. Руднеев В.С. Араб тілінің ... 1894 жылы ... ... шығыстану факультетін бітірген.
12. Николаев А.К. Исламтану профессоры 1894 жылы Петроград қаласының
университетіндегі шығыстану ... ... ... Н.Г. ... ... пәнінің профессоры 1894 жылы
Петроград ... ... ... ... бітірген.
14. Буденов Г.С. Үнді – Еуропа тілдерінің ерекшеліктері ... ... ... оқытушысы. 1894 жылы Петроград қаласындағы
университеттің шығыстану факультетін бітірген.
15. Вундаль Н.Ф. ... тілі ... ... 1900 ... ... ... институтының түлегі.
16. Фадеев М. География пәнінің негіздерін оқытушы. 1906 жылы ... ... ... С.К. ... ... мен Түркістан тарихы пәнінің оқытушысы
1914 жылы Мәскеу ... ... ... А.С. Түркі халықтарының тарихы, Түркістан экономикалық
географиясы пәнінің оқытушысы 1906 жылы ... ... ... ... ... ... ... А.А. Шығыс Түркістан географиясы, Парсы географиясы,
Қытай географиясы пәнінің оқытушысы. 1913 жылы ... ... ... ... Д.И. Шығыс тарихы пәнінің оқытушысы. 1911 жылы Мәскеу
университетінің заң ... ... ... Н.Э. Ежелгі дүние тарихы және Парсы тарихы пәндерінің
оқытушысы. 1905 ... ... ... 1924 жылы ... Шығыс
институты Орта Азия ... ... ... ... Бұл ... 1924 жылы профессор А.Э.Шмидт басқарады.
Бұрынғы Шығыс институтының профессор оқытушылары ... ... ... ... ... Петроград қаласынан оқытушылар
шақырылып, профессор оқытушылыққа шақырылып факультеттің ғылыми дәрежесі
көтерілді. ... ... мүше ... ... ... жұмыс жасады.(48(
1920 жылы 1 қазан айында Ташкент қаласында К.А.Тимирязев ... ... ... ... ... ... оқу орны орыс ... білім
бере отырып, Түркістан халықының барлық ... ... ... ... ... ... оқу орны І және ІІ сатылы мектептерге педагог ... ... және ... атындағы халық ағарту институтының
базасында мектепке дейінгі бала тәрбиесі, яғни балабақша тәрбиесін даярлау
1920 жылы 28 ... ... ... ... ... балабақша тәрбиешілерін де
даярлап шығаруға оқу бағдарламасын ... ... ... ... ... ... Түркістан АКСР Халық ағарту комиссариатына қарап
институтқа ... оқу ... ... ... ... ... ... шешіп отырды.
Түркістан АКСР халық ағарту ... ... ... ... ... ағарту институты Түркістан мемлекеттік
университетінің дәрежесімен теңестірілді, мұғалім оқытушыларға да ... ... ... жалақы көрсеткіші негізінде еңбекақы
төленді.
Дәрежесі ... ... ... ... ... халық ағарту институты ... ... ... Түркістан өлкесінің жер – жерлерінен институтқа
студенттер қабылдана бастады.
1920 жылдың 1 қазан айында 412 студент ... ... ... ... ... ... бастады. Институтта 4 ... ... ... ... құрылған 6 оқу-ағарту институттары соның ішінде 1
әйелдер институты жұмыс істеді. Оларда 1500 аса адам білім алды [49]. ... ... оқу – ... ... ішінде ерекше атап өтетін 1920
жылдың 1 қазан айында шаңырақ көтерген.Қазақ ағарту институты.
1918 жылы құрылған ... АКСР –ің ... ... ... ... ... Н.Төреқұлов, Е.Табынбаев, И.Тоқтыбаев
т.б. секілді қазақ зиялылары шоғырланды. ... ... ... ... құрудың қиын екенін ескерген Т.Рысқұлов, ... ... ... ісіне ерекше мән беріп Қазақ институтын ашуға ... ... оның ... нұрлы екендігіне кәміл сенді. Әрине бұл ... ... ең ... ... ... ... ... курсын кейіннен
педагогикалық училищесін ұйымдастыру қажет деп тапты.
1920 жылдың 21тамыз айында Қазақ ағарту институтын ... ... ... Оның ... ... ... ... Х.Досмухамедов, Қ.Қожықов, В.Н.Көшербаевтар енді [50].
Арнайы құрылған комиссия оқу орталығының барлық ... ... ... ... ... ... жылы 1 ... айында Қазақ педагогикалық училищесі Қазақ Халық
ағарту институты болып өзгертілді [51].
Түркістан өлкесіндегі ... ... ... ... мамандарды
даярлау үшін Ташкент қаласында ашылған. Қазақ ... ... ... 1) ... ... 5 ... ... 2) 1 жылдық курстар;
3) мектепке дейінгі тәрбие курсы; 4) Мектептен тыс ... алу ... 7) ... ... еңбек мектебі; 8) балалар бақшасы алынып бекітілді .
Халық ағарту комиссариатының қолдауымен құрылған Қазақ халық ағарту
институтының алдына қойған ... мен ... ... ... ... ... мәдени ағартушылық өмірінің қажеттіліктерін қамтамасыз ету
мақсатында құрылы.
Сондай-ақ біріншіден мектепке дейінгі, ... ... ... тыс ... беру қызметкерлерін дайындау, екіншіден олардың жұмысын
институт шеңберінде біріктіріп, олардың кең қанат жаюына, ... ... ... жасау.
Ағарту саласында қызметкерлерді дайындау үшін институт мына төмендегі
курстарды ... ... ... 1) ... ... білім алудың бір
жылдық курсы; 2) ... ... ... ... ... ... 3) мектептен тыс білім алу курсы; 4) бірінші сатылы мектеп
мұғалімдерін дайындау үшін бес ... ... ... ... ... ... ережесіне сай институтта
педагогикалық, ... ... ...... ... ... тиіс еді. Алайда институтта қазақтар ... ... ... жетіспеуіне байланысты тек педагогикалық бөлімше ғана
ашылды.Қалған бөлімшелер ашылғанға дейін Қазақ институтында ана ... ... 4 ... курс негізінде педагогикалық бөлімше оқушылар
қабылдады.
Ғылымның әр ... ... ... ... ... Институт
бағдарламасы төмендегіше түзелді:
1. Ғылыми жоспар ... ... ... ... ... ... ... мектерінің түрлеріне ... ... ... ... ... ... Еуропалық ғалымдар негізінде қазақ тілін жетілдіру.
3. Ғылыми ... ... үшін ... ... ... Қазақтың халықтық және көркем әдебиеттуындыларын жинау.
5. Қазақ халқының тарихын меңгеру, құрастыру.
6. ... ... ... қалған ескерткіштерін өнерлерін жинау,
жүйелеу.
7. Қазақ ... ... және ... ... әдеп – ... салт ... көріністерін үйрену.
1920 жылы 1 қазан айында Институт директоры болып Емберген ... ... ... ... курстарға, мектептік істерді
қадағалауға В.Көшербаев, Қ.Қожықов, Дьяковқа бекітілді, ... ... ... ... ... ... ... Қожықов, Е.Табынбаев Түркістан АКСР-ің ең басты жоғарғы оқу ... ... ... келген еді. 1920 жылы С.Мангельдин 28
қыркүйекте институттың іс жүргізуші қызметіне қабылданды [54].
Бұрынғы училище мұғалімдері И.Тоқтыбаев, ... ... ... ... ... ... құрамына қабылданды.
Педагогикалық курс 1921 жылы шілдеде бірінші болып 15 мұғалім даярлап
шығарды. Маман ... ... ... ... ...... – орыс ... Абланов – жаратылыстанудан, Байғурин - тарихтан,
курс меңгерушісі Иманжанов қазақ ... ... ... берді [55].
Институт бағдарламсына сай енгізілген араб тілі ... ... ... ... ... Жоғары сыныптар үшін
Есболовтың жаратылыстанудан Кәрім Жәленовтың келуі білім беру мәселесінің
шешілуін тездетті.
1921 ... ... ... ... ... ... Бабай Есенов
тағайындалды іле шала шалғай аудандарға қызмет ... ... ... ... ... ... саны ... тәжірибесі бар, оқыту деңгейі жоғары
негізгі мектепте 3 оқытушы, бір ... ... 9 ... ал ... ... ... ... 1921 жылы институтта оқытушылар саны 64 жетті.
1923-1924 жылдары Қазақ халық ағарту ... ұзын саны 259 ... ... әр ... ... 1) ... ... мектебінің 1
сыныбында 21 оқушы, 2-ші сыныбында 21 оқушы, 3-сыныбында 49 ... ... ... ... ... 37, орта ... «А» ... – 39
«В» сыныбында 40 оқушы, ал негізгі төрт курс ... 1 ... 19, 2 ... 3 ... -6. 4 ... 4 оқушы оқыды. 259 оқушының 200-і ... ... 3-і ... ... 4 түркімен.
1923 жылы институттың ... ... ... ... ... ... болып келуі және институттың оқу бөлімін
басқарды, ... ... ана ... ... ... ... Мағжан Жұмабаевтың педагогика және ана ... ... ... мен ... ... беруінің маңызы зор болды.
Сол жылдары оқушыларға Жүсіпбек Аймауытовтың қазақ ... ... ... ... үйірмесіне жетекшілік етуі институттағы көрнекті
оқытушылар санын көбейтті, жалпы институт ұжымының сапасын арттырды.
Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... бірігіп оқулықтар шығару, газет – ... ... ... ... ... жас ... Ғани Мұратбаевтың келуі
оқушылардың белсенділігін арттыра түсті. Оқу орнының ... ... ... ... ... ... 1923 қыркүйекте институтқа
Түркістан еңбекшілерінің 241 ... ... оның ... 22,5% ... Жалпы Сырдария облыстан 193, Жетісу облысынан 19, ... ... 4, ... ... 5, ... республикасынан 5 оқушы:
олардың ішінде 195 қазақ, 41 қырғыз, 5-і өзбек балалары еді. 1924 жылы ... ... ... ... ... түлектерін білім ұясынан ұшырды
директор С.Айзунов, оқытушылар Х.Досмұхамедов, М.Тынышбаев, Ф.Ғалымжанов,
А.Байтасовтар студенттердің төрт жылдық ... ... ... ... ... ... түлектер 1920-1924 жылдар аралығында 4 жыл білім алып 25
пәннен емтихандар тапсырып Халық ... ... ... ие ... ... ... ... 12 жұлдызында директор ... қол ... ... өз кезегімен тағы да 6 оқушы бітіріп шықты 1923-1924 оқу жылында
оқу орнының жанынан ер ... үшін «Шаш ... ... ... үшін ... курсы ашылып онда ... ... ... ... ... ... ... тілек білдірген .
Институтқа түсуге ниет еткен талапкерлердің саны ... ... ... 1924-25 оқу ... ... ... саны арта ... жылы 1
қазанда құжат тапсырушылардың саны 314-ке жетті. Соның медициналық байқау
комиссиясына 240 ... ... ал ... ... тек қана 77-сі ... ... ... Мұхамеджан Тынышбаев төрағалық етті [57].
Оқуға қабылданған оқушылар оқу ... ... ... ... ... Сырдариядан 35, Жетісудан 22, Ферғанадан 14 Қазақ
АКСР-гі жергілікті ұйымдардың жіберуімен 6 оқушы оқуға қабылданды, 47 ... ... ... ... ... шаруалардың балалары [58].
Оқушыларды қабылдау жергіілкті қабылдау комиссиясының ережелеріне сай
жүргізілді 314 талапкердің 77-ғана өтуі институт оқу базасының ... ... ... талапкерлер үшін арифметикадан барлық сандар
бойынша 4 ... ... ... ана ... ... ... орнын бітіріп шыққан халық ... ... ... ... ету ... басқарған Халық комиссарлары кеңесінің
негізгі бағыт жүктемесі еді. Қазақ институтын ... 13 ... ... ... комиссариатының берген жолдамасымен төмендегі
қызметтерге тағайындады.
1. Алиев О - Әулие ата білім беру ... ... ... Ә. ... халықтық білім беру институтына.
3. Баймаханов С. Комсомол комитетіне
Тағы басқа кадр тапшылығын көрген ... ... жылы 20 ... ... білім беру комиссариатының жалпы
бағдарламасына сай бір ... ... ... берудің жергілікті
ерекшеліктеріне байланысты төмендегі өзгерістерді енгізді.
а) француз және неміс тілдерінің орнына барлық курс бойынша араб парсы
тілдерін ... ал ... ... ... қазақ тілдерімен бірге басқа
да түрік тілдері оқытылады.
б) Бес жылдық курс ... ... ... ... ... тілі бес жыл бойында 20 сағат, Орыс тілі 20 сағат, парсы тілі – ... тілі 13 ... ... 4 ... Математика 17 сағат, химия 6 сағат,
ән салу 10 ... ... 10 ... ... – 12 ... дене ...... қол еңбегі -15 сағат [59].
Жауапкершілігі күшті бір жылдық педагогикалық курс оқу ... ... ... ... ... 39 ... ... мынандай пәндерді оқып
шығады: ана тілі - 6 сағат (аптасына)
Орыс тілі 6 сағат, математика 6 ... ... -6 ... ... 6 сағат, тарих – 3 сағат, география 3 сағат, дене тәрбиесі – 3 сағат.
Оқу орны институт деп аталғанымен оның ... ... орта ... ... оқу ... 1 сатылы мектептерде ұстаз болу құқығын
беретін куәлік берілді. Әйтсе де Түркістан АКСР –гі ... оқу ... ... ... ... Дүниенің кілті оқу білімде екенін дәлелдеді.
Түркі халықтарының жаппай білім алуға мәдени ағартушылыққа бойы ұруы ... ... ... ... ... еді.
2.2.Ғылым және ғылыми қоғамдардың қызметі.
ХХ ғасырдың бас кезінде ірі ... ... ... ... бірі ... ... ойлаған зиялы арыстардың қалыптасуы мен сол жерде
шоғырлануы ерекше сезілді.
Көзі ашық ... ... ... ... ... ... сауатсыз
халқының көзін ашып білім, ғылым жолын салуға күш салды.
Ағарту ісін ... ... ... халық ағарту комиссариаты
жанынан Түрік Халық ағарту ғылыми секциясы ... ... ... үшін ... ... шығармалар, қазақ халқының көне
тарихын, этнографиясын ... ... өз ... ... ... ... жұмыстары осы секциямен байланысты болды.
1920 жылдардың басында 15 ке тарта адам жұмыс жасайтын Түрік ағарту
ғылыми секциясы ... ... ... ... бөлімдеріне бөлініп,
секцияның алдағы іс ... жаңа ... ... ... ... ... тап ... секция таратылып, оның орнына жаңа
бағдарлама мен Мемлекеттік ғылыми кеңес құрылды [61].
Түркістан халық ... ... ... ... ... ... ережесіне сай педагогика, өнер, ... ... ... ... ... ... білім беру, әсіресе жергілікті ұлт халықтық
білім беру, ... ... ұлт ... ... ... ... кеңес жұмысы «сегіз негізгі комиссия» бойынша өрбіді. Олар:
ғылыми педагогикалық ғылыми саяси, техникалық ... ... ... мұрағат, кітапхана ісі және қазақ, өзбек, түркімен халықтарының
ұлттық комиссарлары.
Ғылыми кеңес ... ... ... ... ... Орталығының
Түркістан АКСР-гі ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізетін жетекші ... ... ... ... ағарту комиссариатының ережелерін,
бағдарламаларын талқылайтын және ... ... ... алатын, ұлттық
комиссиялары арқылы жергілікті ұлт өкілдерінің өмір сүру ... ... бола ... ... қатар бұл ережеде тұңғыш рет
мемлекеттік баспахана мен ... ... ... шығармалар мен
оқулықтарды басып шығару ісі де ... бір рет ... ... ... ... пленумында өлкелік ғылыми
зерттеу ұйымдарының экспедициялардың ғылыми ... мен ... ... ... ... ... өнерді табиғатты қорғау және
орталық мұрағаттың, Шығыстану институты, ... ... ... ... ... да өлкелік шеңберде ғылыми зерттеу жұмысын
жүргізетін жетекші мекемелерден бір – бір адам ... ... ... бір ... ... ұлттық комиссиялар өз ұлтының
әдебиетін, ғылыми атауларын тексеру және ана тілінде ... ... ... бар ... салт – ... ... мерекелерін жаңғыртуға міндетті
болды .
Мемлекеттік ғылыми Кеңестің бір тармағы білімді ... ... ... ... ... ... ... жанынан 1918 жылдың басында
құрылғанымен, шын мәнінде 1921 ... ... өз ... отау ... оңды
жұмыстар атқара бастады.
1922 жылы Ташкентте жарық көрген «Шолпан» жорналында жарияланған
комиссия жетекшісі Х. ... ...... ... комиссиясы
жайынан қысқаша» атты мақаласында бұл комиссия жөнінде «Комиссия ... ... үшін оқу ... ... ... әдебиетін жинау,
білім әдебиетін кеңейту сол секілді мәдениет ... ... ... ... қызметіне тоқталды. Қазақ ұлты үшін қызмет еткен қазақ ... ... ... ... ... ... ... жылдары
жетекшілік етті [62].
Алғашқы жылдары әр түрлі себептермен комиссия өз ... ... ... Бұл ... ... өз ... «Түзілсімен
комиссия мектептер үшін оқу кітаптарын жазмыз деп уәде берген, ... ... ... ... жеңілдетуге түрлі шарттар қойып
қаулылар шығарған. Бұл қаулылар орындалмаған, жазамыз дегендердің ... ... ... уәдесі деәйексіз кеткен, жазылған кітап жарытып
болмаған» дейді [63]. Бұл ... ... ... ... ... жағдайдың жетіспеушілігінен туындаса керек.
Мемлекеттік ғылыми кеңестің ... ... ... ... ... қайта жасақталып ғылыми кеңестің ережелеріне сай комиссия
бағдарламалары да өзгерді. Комиссия қазақ ... қол ... ... ... оқу ... ... ... жиналған этнографиялық материалдарды
басып шығару ісін өз ... алды Оқу ... ... ... ... саясат, үндеу, библиография салалары бойынша бес ... ... ... ... түсті. Комиссия кеңесі, жұмысшылары
анықталды. Қазақ Халық ағарту ... ... ... 41 үй) бір
бөлмесіне жайғасқан ... ... ... ... ... ... оларға жалақы дайындалды.
1923 жылы қазақ ғылыми комиссиясымен бірлесе жұмыс жасаған ... ... ... ... ... 1924 жылы ... ... ағарту
институтының уақытша директоры қызметіндегі Әділов жұмыстан ... ... ... ... тағайындалды.
Осы тұста оқу – ағарту, ғылыми жұмыстары жандана түсті. ... ... ... мен ... ... ... ... етілді. Анық материалдарға жүгінсек, 1923 жылы
М.Жұмабаевтың өлеңдер жинағын, М.Әуезовтың «Бәйбіше тоқал» атты 4 ... ... ... ... ... үшін ана тілі бағдарламасын
«Қыз Жібек», «Кенесары-Наурызбай», «Ер Тарғын» ... ... ... С.Қожановтың «Арифметика» 1 бөлімін қазақ
ғылыми оқу комиссиясының басып шығаруы көп ... ... ... Досмухамедов жетекшілік еткен құрамында Мағжан Жұмабаев, Кәрім
Жәленов, Иса Тоқтыбаев, Мұхамеджан Тынышбаев, Мұхтар ... бар ... ... ... ... игі істер жасады [64].
«Шолпан» журналында жарияланған Халел ... ... ... жемісті жұмыстары айтылды, комиссия құрылғаннан
бастап төмендегі кітаптарды баспадан шығарғанын ... ... - Тіл ... – 1-ші, Тіл ... 2-ші ... ... Есеп құралы 1-ші, 2-ші бөлім, кеспе әліппесі: 1-ші бөлім
басылып ... ... ... ... ... 1-ші ... мектеп
оқулығы.
Ф.Балығарин: - Күн күркіреу мен найзағай не ... ... ... Досмұхамедов: Табиғаттану, Жануартану: 1-ші, 2-ші бөлім.
Ф.Ғалымжанов: 1922 жылдың қазақша календары.
Ә.Диваевтың: 1) Қарақыпшақ Қобыланды: 2) Нәрік Оғлы Шора: 3) ... 4) ... ... Шора ... 6) ... ... батыр: 7) Алпамыс
батыр. Батырлардың жеті кітабы да басылып шықты.
А.Құнанбаевтың таңдамалы өлеңдер ... да ... ... ... ... ... ... жетуге Х.
Досмухамедовтың мемлекеттік баспахананың Шығыс бөлімшесін басқарып ... ... ... ... үшін ... еңбегі себеп болса керек 1922 жылдың аяғы мен
1923 жылдың басында комиссия мына ... ... ... берді.
- С.Қожанов: Арифметиканың 1-ші бөлімі.
- К.Жәленов: Арифметиканың 2-ші бөлімі.
- ... ... ... ... әдістері.
- Х.Досмухамедов: Жануарлар жайынан, Адам анатомиясы мен физиологиясы.
- С.Оспановтың: Қазақ ... ... ... ... ... тілі мен ... теориясы.
Шығарып жатқан оқулықтар азда болса, қазақ оқу ордаларына таратылып ... жылы ... ... ... ... ... Шығыс
бөлімінен институт студенттеріне арналған оқулықтар мен ... ... ... Осы оқу ... ... айтылған оқу құралдарымен ... ... да ... ... ... ... 2-ші ... (2
дана)» «Зоология» 1,2 –ші бөлімі (10 дана), «Бастапқы ... (5 ... ... ... (2 ... ... туралы әңгіме» (2 дана), «VIII –ші съезд
қарарлары (5 дана), «Физикалық география (2 ... ... ... ... «Жер туралы (2 дана), «Әсемдік туралы әңгіме» (2 дана), «Геология»
(2 дана), «Тарту хрестоматиясы» (3 дана), ... ... (5 ... ... (5 ... ... пъесасы (10 дана), «Сана» жорналы (50
дана), «Оқушы гигиенасы» (300 дана) бас аяғы 200 ... ... 43 ... ... ... ... ... ағарту институтына берілді [66].
Қазақ халқының салт – дәстүрін, ... көне ... ... ... ... ... ... Әбубәкір Диваевтың жинаған
материалдары комиссияда тіркеліп, түстелді. ... ... көбі ... ... ... ... қатар, Жетісу
өмірінен жиналған материалдар да ... ... ... ... түсті.
Жиналған материалдардың өңделген бөліктері Халық ... ... ... көрген «Наука и просвещение» деген жорналдың бірінші
нөмірінде ... ... ... ... сауатсыздықты жою, мәдениетті ... ... ... жұмысын өркендету үшін, осы ... ... ... жасап
көмектесетін ұйымдар мен мекемелердің үйлесімді құрылымын жасау - ... ... ... ... ... Комиссарлары Кеңесінің Үлкен
Кеңесінде осындай ұйым құрудың қажеттігіне тоқтайды.
1922 жылдың желтоқсанында Т.Рысқұловтың арнайы бөлдірткен ... ... ... ... ... ... білімге шөліркеген қазақ
шәкірттеріне ұлттық негізі бар оқулық нұсқаларын ... ... ... ... Х.Досмұхамедовтың жетекшілігімен Түркістан автономиялы
республикасында «Талап» атты мәдениетті көркейтушілер қауымы ... ... ... Досмұхамедов, профессор Александр Эдуардович Шмидт,
этнограф Әбубәкір Диваев, ақын Мағжан Жұмабаев, білімпаздары әріп ... ... ... ... ... ... ... қабылданған
соң, 1922 жылы 4-ші желтоқсанда қауымның ... ... ... ... ... ... ... басқарма мүшелерін сайлайды.
Қауымның төрағасы болып басқарма мүшелерін сайлайды. ... ...... ... ... ... ... – А.Э.Шмидт,
И.Тоқтыбаев, М.Есболов, М.Тынышбаев, М.Әуезов, Қ.Тынысжанов ... да, ... ... құзырымен аталған орындарға бекітілді. «Талап»
қауымының тұрағы да: Ташкент қаласы, Карл Маркс көшесінің ... ... үйде ... ...... институтының 35-ші бөлмесі болатыны
осы жиналыста көпшілікке мәшһүр етіледі [69]. Қазақ ғылыми ... ... ... дүниеге келген «Талап» қоғамы да ... ... ... ... ... ... ... қауымының Жарғысының толығырақ
тоқталсақ: Жарғы 1923 жылы «Түркістан баспасөз тарату мекемесі» ... ... ...... халқының әдеби тілін ғылыми атауларын емілесі һәм
басқа мәселелерді тексеру.
ә) Ұлт ... ... ... – қырғыз халқының тарихын һәм салтын тексеріп, қарастыру.
в) Қазақ-қырғыз мектептеріндегі оқыту мәселесін реттеп ... ... ... мәслелерді жүзеге асыру үшін:
а) тақы, дәріс, баяндамалар жасауға
ә) білімге керекті мағлұматтар жию үшін, оқушылардың білімін ... ... ... ... көрмелер ашуға
в) уақытша һәм белгілі мезгілмен шығып тұратын баспасөздер бастыруға
г) кітаптар, қолжазбалар, ... ... ... ... білім, өнер жөнінде сіңген еңбектерді жарысқа, сынға ... ... ... ... қазақ-қырғыз халқын ағарту жолында керекті мамандар ... ... ... ... қазақта жауапты аудармашылар, харіп түзушілер, уақытша һәм ... ... ... ... жазушылар басқа да қызметкерлер
ұйымдарын ашуға
ж) қауымның көздеген мақсаттарын жүзеге шығару үшін өкімет мекемелерінен,
әлеумет ... ... ... қауым ерікті [70].
Қауым Жарғысының мұнан кейінгі 25-ші ... оның ... ... ... жиылыстары жөнінде сөз болады, Жарғы бойынша ... ... ... ... ... тиісті болды. Қауымға түсетін
қаржының төрт көзі ... ... ... 2) ... 3) ... пен ұйымдар тарапынан көмек, 4)
қауым ұйымдастырған баспасөз сату, дәріс оқу қойлымдардан түскен қаржы.
Ташкенттен шығып тұрған «Ақ жол» ... сол жылы 253 – ... ... ... атты ... ... деп қол қойған тілші былай ... ... ... ... жолы қазақ жұртының ... ... ... үшін оқу ... ... кірісу, әдебиетін жинау, газет
жорналға айқын көзбен ... ... ... ... елге желікті қылу,
қазақтың ескі өнерлерін тексеру т.б. «Ақ жол» ... сол жылы ... ... ... ... көздеген мақсаты турасында
таныстыру мақаласын жариялайды. Ташкенттегі «Талап» қауымы өзінің ... ... ... ... орны бар тақырыптарды ашудан бастайды. Айталық
1923 жылдың 29 наурызында «Ақ жол» ... ... ... ... ... ... ... төмендегі жаңалықты хабарлайды. «Талап
қауымына соңғы өткен екі ... екі ... ... ... Бұның бірі
Мырзағасының баяндамасы «Алтынсарин өмірі һәм істеген істерінің жайынан»
екінші лекция Мағжандікі - Абай ... ... ... екеуі де
алған мәселелерін жете тексеріп толық мағлұмат жинағандықтан, ... ескі ... ... екі ардақты адамы – Алтынсарин мен Абай жайынан
бірталай жаңа сөздерді айтып ... ... ... ... ... мазмұнына аз – кем кідіріп, ... ... ... ... ... ... толық білмейтінін ескеріп,
өмірі мен шығармаларын толық құлақтанды етеді. Ал Мағжан баяндамасы, ... ... бұл ... ... Абай жайанан сөйленіп жүрген
сөздердің ең толығы болды. Мағжан Абайдың ... ... ... ... ... ... уақытта қандайлын басқышқа жеткендігіне дана
ақынның ... ... ... тәнті еткен көрінеді [71].
Тарихи қазба мұралар мен жазу мұраларын қолжазбаларды жинау барысында
түрліше талқы, дәріс, ... ... ... арта ... ... ... ұлтшылдық деген айыппен жабылып қалды [72].
Ұлты үшін қызмет еткен көзі ашық ... ... ... ... ... ... ... ордасы Қазақ Халық
Ағарту институтының материалдық білім базасын күшейту мақсатында, қазақ
оқушыларының ... ... ... ... оқу –құралдарды
республикадағы Мемлекеттік Ғылыми Кеңес жанынан құрылған Қазақ ... ... ... ... ... ... Бұл әрекет
Х.Досмұхамедовтың мемлекеттік баспаханасың Шығыс бөлімін басқарып ... ... ... алды. Әрине алғашқы кезінде шығарылған дүиниелер саны
аз болса да, сол кезеңнің үлкен жетістігі ... ... ... жылы ... ... ... жұмыс жасаған өзбек ұлтының
ғалымдары 1920 жылдыңт басында Мемлекеттік ғылыми кеңесінің Өзбек ... ... ... ... бастады.
Өзбек ғылыми комиссиясы ел қолында жүрген құнды ... ... ... ... Бұқара қаласына арнаулы комиссия жіберіп Аляма
– Замахтар сөздігін, ... ...... Мухамед Чкубтың «Гульшанул
Мулк» өзбек хаық әндерінің қолжазбаларын зерттеуге алдыртты.
Өзбек ғылыми комиссиясы «Балалар ... ... ... журналын
шығарды. Кейіннен «Шығыс гүлі» деп аталған ғылыми журнал ... ... 3-і ... ... ... ... Этнографиялық
материалдар жинауға Ферғана облысына комиссияның ... ... ... 1921 жылы 14 ... ... ... ғылыми комиссиясы бар күш жігерін оқу ... ... ... ... оқу ... құралдарының жоқтығы комиссия
жұмысының ... ... ... шығаруға жұмсауға тура келді.
Жедел жұмыстардың арқасында ... ... ... ... ... шығарды. «Геометрия» (бастауыш ... ... ... сұрақтары) «Узбекчи Укуш» (3 том) «Педагогика» ... ... ... ... ... Географиясы (Орыс тілінен аударма)
«Алгебра оқулығы» «Физика және Химия (татар тілінен аударма) және де ... ... ... ... мына кітаптар жарық көрді.
- Чулпан ақынның жыр жинағы.
- «Ұйғаныш» «Ильбек’ а» ... ... ... тақпақтар жинағы.
- «Осломиат отаги» пъесасы
- «Ескі мектеп өмірі» ... ... ... Өзбек халық ағарту институты мен және ғылыми педагогикалық
комиссия қызметкерлерімен ... ... ... ... бүгінгі
жағдайында оқулықтар шығару жайында көптеген жиындар өткізіп, пікір ... жылы ... ... ... ... мәдени, ағартушылық саласының
қызметкерлерінің съезін шақырып онда ... ... ... әдеби оқулықтар жайының төңірегінде ... ... Бұл ... ... кеңес төрағасы И.Ходжаев, профессор А.Э.Шмидт,
профессор Е.Д.Поливанова, ... ... ... ... ... ... мәселелер бойынша съезге қтысушылар мынандай қарар
қабылдады.
1) Оқу және жазуды оңтайландыру ... ... ... ... ... тілін латын алфавитіне көшіруді қарастырғанға дейін араб
алфавитінде қалу.
3) Өзбек тіліне енген шет ел ... ... ... ... ... ... саласы қызметкерлерінің съезді Өзбек ... алға ... көп ... ... комиссия ғылыми танымдық оқулықтар шығаруды ары қарай кірісіп
этнографиялық ... ... ... ... ... 1922 жылы ... ... төраға болып машрых Юнус ... ... ... Ғази ... ... Юнусовтың басшылығымен 1923-1924 жылы көшпелі өзбек ұлтының
тұрмысын зерттеу үшін екі рет ... ... ... ... ... ... ғылыми зерттеуге жол ... ... ... ... ... ... үшін өте қиын ... руханият саласының кейбір жұмыстары мүлдем тоқтап ... ... ... Түрік секциясының негізінде құрылған Өзбек ғылыми комиссиясы
қоғамда ... ... алға ... ... ... танымның алға жылжуына
көп үлес қосты. Комиссияның ... ... ... ... ... ... ... ғылыми комиссиясы.
1918 жылы Түрік секциясының бөлімі ... ... ... ... ... 1922 жылдың мамыр айынан бастап Мемлекеттік ғылыми
кеңестің ғылыми ұлттық бөлімі ... ... ... ... ... ... ... өлкесінде мардымсыз болуы ғылыми комиссия
жұмысын қиындатты. Комиссия төрағалығына И.Бориев мүшелігіне, ... ... ... Е.Д.Поливанованың нұсқауымен Мемлекеттік
ғылыми Кеңес комиссия жұмысының жандануына көп ... ... ... ... ... ... оқу ... шыға бастады.
Н.Н.Иомудскийдің «Иомудтардың дүниетанымы мен табиғаты (түркімен
халқының тұрмысы жайлы)
- Педагогикадан жетекші құрал.
- Анатомия 4 том, ... ... ... (орыс тілінен
аударма) [74].
Түркімен халқының этнографиясын ғылыми айналымға ... ... ... ... ... ... ... халық ауыз
әдебиетін қағазға түсірді.
Түрлі экспедициялар мен зерттеу жұмыстары
Түркімен ... ... ... ... ... ... ... ғылыми комиссиясының өте баяу
әлсіз ... ... ... 1923-24 ... Түркістан мемлекеттік
университетінің оқытушыларымен бірлесіп жұмыс істеуіне жағдай ... ... ... ... ... ... ... қызметкерлер жетімсіздігіне
қарамастан 1921 жылы қойылған мақсатты ... ... ... ғылым жолын
игеруге септігін тигізіп ғылымның дамуына, ұлттық ... ... ... ... ... комиссияныңауыр жүгін арқалаған Түркімен ... ... ... ... ... сынды тұлғалар ұлт келешегінің жолын
ғылыммен ұштастыра білді.
Тәжік ғылыми комиссиясы.
Түркістан өлкесінің ең көне халықтары Тәжік ұлттары арасындағы мәдени
–ағарту ... тым ... ... ... ... ... ... комиссияда
тәжік ұлты жоқ комиссия жұмысын 1920-24 жылдары еуропалық ұлт өкілдері
жүргізген ... ... ... ... – педагогикалық комиссияның
қызметкерлері бірлесіп жұмыс жасау барысында тәжік халқының ... ... ... ... ... жақын иран оқымыстыларын шақыруға
мемлекеттік ғылыми ... 1922 жылы 18 ... ... ... қабылдады [75].
Ғылыми – педагогикалық комиссиямен бірлесе отырып бірнеше оқу
құралдары ... ... ... және хрестоматия
- Тәжік халқының тұрмысы
Этнографиялық – ғылыми комиссиямен бірлее отырып ... ... ... ... ... ... қалуы ғылымға деген ұмтылыстың жоқтығы Тәжік
халқының ғылымға ... ... ... ...... ... ... тұрмыс жағдайын, мәдениетін руханиятын ғылыми
танымға енгізуді ... ... ... ... ... ... Кун, ... этнограф Ә.Диваев профессор Фалев қатысып, жыл
сайын жұмыс зерттеу қортындысын Ғылым Академиясына ... ... ... ... ... Академиясының комиссияға барлық жағдай жасауы
жұмыстарды алға жылжытты. 1921 жылы ... мен ... ... ... ... ... Ә.Диваев жетекшілік етіп үш ... ... ... Қазақ халқының тұрмысын зерттеп тарихи – географиялық
атаулар ... ... ... ... ... ... ... танымға
негіздеді.
Самарқанд экпедициясына профессор М. Андреев жетекшліік етіп, Қаты ... ... ... зерттеді [76]. Алайда қаржы тапшылығынан экпедиция
жұмыстары тоқтап қалды.
1922 жылы Ташкент, Шымкент, Түркістан уездеріне ... ... ... жылы ... ата, ... ... уездерінде зерттеу жұмыстары
жүргізіліп, қазақ, өзбек халықтарының ... ... ... ... ... ежелгі дәстүр қалдықтары түркі халықтарының мәдени
ұқсастықтарының ерекшеліктері зерттелді [78].
Түркі халықтарының тұрмысын, салтын, әдеп-ғұрпын, ... ... ... ... ... өте бай ... ... жиынтығын
жасады. Түркі халықтарының өмір сүру ерекшеліктерін, түркі халықтарының
этнографиясын әлем халықтарының этнографиясына енуіне зор үлес ...... ... ... ... – комиссияның маңызды мақсаттарының бірі болды.
Оқу құралдарының жоқтығы ұлттық мектептерде ғана емес еуропалық мектептерде
де сезілді. 1921 жылы ... ... ... ... ... бірлесе
отырып оқу құралдарының ғылыми маңызын, білім ... ... ... бақылап отырды. Түркістан өлкесіндегі мектептерге арнап
шығарылатын оқу ... ... ... ... ... ... жоспарларды комиссия барлық ... ... ... ... ... ... жасап шығара отыры, білім сапасын
артуын да бақылап ... ... ... ... ... ... ... жаңа әдістемелермен оқыту тәсілдерін ... ... ... оқу – ... ... ... эксперименталды
психологиялық зерттеу жолымен шешіп мектептердегі білім сапасының артуы
үлкен ... ... ... жаңа ... ... ... отырды.
Музыка этнографиялық ғылыми комиссия.
Түркі халықтарының музыка мәдениетін ... ... ... 1921 жылдан қарқынды жұмыс істеді.
Комиссия жұмысының зерттеу бағыттарының негіздері:
- Халық әуендерінің сөзін, фольклорды ... ... ... ... ритмін еуропа музыкасының ритмімен
салыстыра зерттеу.
- Жыр дастандардың айтылуын зерттеу
- Түркі халықтарының ақын, жырау, әншілерінің өмірбаянын құру.
- ... ... ... Ұлттардың, халық әуендердің тарихын ғылыми зерттеу
- Ұлт аспаптарын жинау
- Шығыс әуендеріне қатысты ... ... ... биін зерттеу
1921-24 жылдары комиссия 29 қазақ әндерін 5 өзбек әндерін 2 башқұрт, 5
дәстүрлі әндерді 25 ... ... ... ... ... ... ғылыми зерттеп, Шығыс өнерінің әлем
өнеріндегі ең бір қайталанбас ерекшеліктерімен ойып орын ... ... ... ... негізгі міндетіне Түркістан өлкесіне сахна өнерін дамыту,
Ұлттық өнердің дамуына жол ашу және ... ... ... ... жылы ... ... Әулиеата уездінде әуесқой үйірмелер, сахна өнерінің
қыр-сырын меңгеретін үйірмелер ашып қазақ ғылыми комиссиясымен ... ... ... ... ... ... ... 1921-24 жылдары
Г.Зафаридің «Хич Ким Бильмосун» комедиясын «Чин ... ... және ... «Хон ... ... ... сияқты пъесаларды басып шығарды.
Мемлекеттік Ғылыми Кеңестің құрылуы Түркістан өлкесінде ғылымның дамуына
жол ашты.Ұлттық ғылыми ... ... ... ... ... ... ғылымның алғашқы темірқазығын шегендеп,ұрпақ болашағына
ғылымның сара жолын салып берді.Алайда ғылымның ... ... ... бой ... ... ... құралдарды жасау
барысында көшіріп басумен қатар өзге ғылыми қоғамдардың еңбегін пайдалану
да ... ... ... ... ... ... ... оқулықтарының жарық көруіне,Мемлекттік
Ғылыми Кеңес теңізге құйған ... ... өз ... қосып,Түркістан
өлкесінде ғылымның қалыптасып жұмыс істеуне ,жаңа ғылыми орталықтардың
ашлуына жол ашты.
Қорытынды
Міне, аласапыраны мол ... ... ...... ... айшықты құбылыстардан тұратын, кең арнасы қасіреттер мен
болашаққа деген мол ... ... ... асау ... жиынтығы ХХ
ғасырда өз мәресіне жетті.
Өзіндік ерекшеліктері көзге ұрып ... ХХ ... ... әлі ... ұрпағын толғандыра берері күмәнсіз. ... бұл ... қилы ... ... ... беру тарихы төл тарихымыздың бір саласы және тарих ғылымымен
тығыз байланысты. Кеңес үкіметі орнағаннан соң ... ... ... халқының сауаттылығы туралы мәселе тарихымызда әлі толық анықтала
қоймаған күрделі нәрсе. Мұның ... ... ... ... ... ... ... болуы дер едік.
Соңғы кезде Қазақстанның тәуелсіздік алуына байланысты ұлтымыздың
рухани құндылықтарын ұнамды түрде көрсетушілік орын ... ... ... ... ... те ұлттық сезім жетегіне ілесіп тарихи шындықты
бұрмалауға хақымыз жоқ.
Зерттелуі жұтаң, ... өте көп ... ... ... ... АКСР –де ... жалпылама білім беруді қалыптастыру және
дамыту барысында біршама оңды жұмыстар атқарылды. Түркі халықтарының арман
тілегінің ... ... ... республикасын қазақтың өресі биік
білімді азаматтары негізін ... ... ... ... алған
Т.Рысқұлов, С.Қожанов, Қ.Қожақов т.б ... ... ... ... ... ... саласына өзгеше көңіл бөлді. Білім, ғылым,
мәдениет, өнер барлық ... ... ... ... жан ... қарастырды.
Түркістан АКСР-і РКФСР құрамында ... ... ... ... қаржылар негізінде бірнеше әлеуметтік тәрбие
мекемелері мектеп, білім ордалары салынды. Зиялылардың басшылық ... ... 2290 ... 15-ке ... оқы ... 18-ге тарта орта
арнаулы оқу орындары, 8 ғылыми комиссия ... ... Бұл ... ... ... ... ... кіргенге дейінгі Түркістан республикасындағы
қазақ ұлтының, білім алуын ұйымдастыру рухани ... ... ... маңына
жиналған кемеңгерлердің ерен еңбегі арқылы жүзеге асты.
1918 жылы Түркістан халқының білімін, ... арты ... ... беру жүйесін қалыптастыруға Түркістан АКСР ... ... ... ... ... ... 1920 жылдан бастап жоғарғы оқу ... орта ... ... ... ... ... ... анбай тер төккен исі
түркі халқының мақтанышы, сол кездегі ... ... ... ... ... ... К.Досмұхамедов,
С.Асфендияров, Қ.Қожықов, С.Қожанов т.б. ... ... ... ... ... түсуге өз үлестерін қосып бақты. Осындай
білімпаз қаймақтардан білім алған ... ... ... ... ... ... ... салада жұмыс істеп, халыққа қызмет көрсете
бастады. Бұл ... ... аға буын ... ... ... ... жылы құрамында Қазақстанның Оңтүстік облыстары бар Түркістан
АКСР-нің құрылуы кешегі отар өлкенің мәдени- саяси өміріндегі ұлы ... Енді ... ... ... ... отырып ғасырға жуық тыс
мемлекетінсіз зар заманды бастан өткерген түркі халқы білім – ... ... ... ... ... ... ... олқылықтар, білікті маманның тапшылығы
түптеп ... ... ... оның ... мен руханиятын
орнықтыруға қолбайлау екенін ... сана ... ... ... және
жергілікті билік орындарына мектеп ашуды өтінген, тіпті талап еткен ұжымдық
шешімдер, делегаттар үздіксіз келіп жатты.
Халықтың өзі ... ... ... 1918 жылы ... мектептер ашу ісі
қолға алынды. Дей тұрғанмен экономикалық қиыншылықтар кәсіби білім ... ... ... ... ... кедергілерге қарамастан мектептік білім беру
жүйесі қалыптасып 1923-24 ... 1073 ... ... 1212 ... ... жылы 3873 оқушы білім алса, 1920 жылы 98656, 1921-1922 ... ... ... 1924 жылы ... ... сауттылығы 63,71%
құрады.
Орта арнаулы мамандар даярлау ісінде түрлі ... ... бой ... ... ... ... ашуға талпыныс 1918 жылдан басталып 1920 ... ... ... бой ... Орта Азия ... ... ... халық ағарту институттары мен мұсылман ... ... ... ... ... 8 бағытта жұмыс жасаған
Мемлекеттік ғылыми кеңес Түркістан өлкесінде ғылыми – интеллектуалды әлеует
қалыптастырып ... ... мен ... ... ... бесігіне
айналдырды.
Түркістан республикасындағы білім, ғылым мәселесі ... ... ... аз. ... ... ... үкіметі тұсында жазылғандықтан
шынайылығынан айрылған. Негізгі ... ... ... ... мұрағатының Өзбекстан республикасы орталық мемлекеттік
мұрағатынан алынған іс – ... ... ... ... ... ... ғылым мәселелерінің
жүйелі іске асуы Түркістан жұртының рухани өмірінде аса ... ... ... ... Әл – ... ... заңды ұрпақтары
сенімді нық қадаммен қиыншылыққа қарамастан ғылыми интеллектуалды әлеует
қалыптастырды.
Сілтемелер тізімі
1. ... К. ... ... ... 3 том А, 1999-239 ... ... К. ... халықтарының тарихы» 3 том А, 1999-240 б.
3. Культурное строительство в Туркестанской ... ... 1973 ... 54
б.
4. Бұл да сонда 55 б.
5. Бұл да сонда 8 б.
6.Оңтүстік ... ... ... ... ... Қазақстан
облысы тарихы туралы коллекциясы, 1169қор,2тізбе,2бет.Бұдан былай ОҚОММ.
Деп аталады.
7.ОҚОММ 1169-қор,7 тізбе,2 іс,1бет.
8. ОҚОММ 1169-қор,4тізбе,9іс,13бет.
9. ОҚОММ 1169-қор,2тізбе,1іс,2бет.
10. ОҚОММ ... ... ... ... ... ... ... Қоңыратбаев О. Т.Рысқұлов қоғамдық
саяси және мемлекеттік қызметі ... ... ... в ... ... ... 1973 ... Бұл да сонда.193бет.
17. Бұл да сонда 209бет.
18 Бұл да сонда 210-211беттер
19. Бұл да ... ... Бұл да ... . Бұл да ... ... ... строительство в Туркестанской АССР» Ташкент, 1973 ... Бұл да ... ... Бұл да ... ... ... за первые четыре года
своего существования.Наука и Просвещение.Ташкент 1922год,стр 112
27. Культурное строительство в ... ... ... 1973 І-
том,236 бет.
28.Г.Рашидов.Первый университет в ... ... ... ... ... в ... ... науки
Узбекистана.№4, 1963 год,стр52
30.Г.Рашидов.Первый университет в Средней Азий.Общественные ... 1963 ... ... в ... ... ... 1963 год,стр52
32.Г.Рашидов.Первый университет в Средней Азий.Общественные науки
Узбекистана.№4, 1963 ... ... ... в ... Азий.Общественные науки
Узбекистана.№4, 1963 год,стр53
34.Г.Н.Черданцев «К истории первых лет ... ... и ... ... 1922 № 2 ... ... ... «К истории первых лет Туркестанского университета»
«наука и ... ... 1922 № 2 ... 93 ... .Г.Рашидов.Первый университет в Средней Азий.Общественные науки
Узбекистана.№4, 1963 год,стр53
37. .Г.Рашидов.Первый университет в ... ... ... 1963 год,стр54
38. .Г.Рашидов.Первый университет в Средней Азий.Общественные ... 1963 ... ... ... в ... ... ... 1963 год,стр54
40. .Г.Рашидов.Первый университет в Средней Азий.Общественные науки
Узбекистана.№4, 1963 ... ... ... ... ... 8тізбе,4іс,4бет
43. Г.Н.Черданцев «К истории первых лет ... ... и ... ... 1922 № 2 октябрь-декабрь 94 б.
44. . Культурное строительство в Туркестанской АССР» Ташкент 1973 ... ... Бұл да ... ... ... ... ... Институт за первые четыре года
существования» Наука и Просвещение, ... 1922 № 2 ... ... ... ... ... за ... четыре года
существования» Наука и Просвещение, Ташкент 1922 № 2 ... ... ... ... ... О. ... ... және қоғамдық саяси қызметі» А,
1994 379 бет.
50 Тілеуқұлов С. «Зиялылардың шығыстағы ордасы». Шымкент келбеті 2001жыл
№ 30.
51. Тілеуқұлов С. ... ... ... ... ... ... ... Әбжанов Х. «Қазақстан: Тарих, Тіл, Ұлт» Астана, 2007 183 б.
53. С.Тілеуқұлов «Зиялылардың шығыстағы ордасы». Шымкент ... ... ... ... ... шығыстағы ордасы». Шымкент келбеті 2001жыл №
30.
55. С.Тілеуқұлов «Зиялылардың шығыстағы ... ... ... ... ... . ... 1169-қор,4тізбе,3іс,12бет
57. С.Тілеуқұлов «Зиялылардың шығыстағы ордасы». Шымкент келбеті 2001жыл
... ... ... ... ... ... келбеті 2001жыл
№ 30.
59. ОҚОММ 1169-қор,3тізбе,2іс,9бет
60. Е.А.Чернявский «История возникновение, структура и ... ... и ... ... 1922 № 2 ... ... ... возникновение, структура и деятельность
Г.У.С.а» «Наука и Просвещение» Ташкент 1922 № 2 стр ... ... Қ. ... және оның өмірі мен шығармашылығы» А,
1996 -43 б.
63. Х.Досмұхамедов «Қазақ – Қырғыз ... ... ... ... ... ... ... 1922
64. ОҚОММ 1169-қор,8тізбе,4іс,14бет
65. Х.Досмұхамедов «Қазақ – ... ... ... жайында қысқаша
баяндама» Шолпан журналы. Ташкент, ... ... ... ... структура и деятельность
Г.У.С.а» «Наука и Просвещение» Ташкент, 1922 № 2 стр ... ... ...... ... ... ... қысқаша
баяндама» Шолпан журналы. Ташкент 1922
68. Қоңыратбаев О. «Т.Рысқұлов мемлекетік және қоғамдық саяси қызметі» А,
1994 388 бет.
69. Қамзабекұлы Д. ... ... 1997, 39 ... ... Д. ... ... 1997, 43 б.
71. Қамзабекұлы Д. «Руханият» Алматы, 1997, 49 б.
72. Қоңыратбаев О. ... ... және ... ... ... ... 388 бет.
73. Е.А.Чернявский «История возникновение, структура и деятельность
Г.У.С.а» ... и ... ... 1922 № 2 стр 171-172
74. Е.А.Чернявский «История возникновение, структура и ... ... и ... ... 1922 № 2 стр ... ... «История возникновение, структура и деятельность
Г.У.С.а» «Наука и Просвещение» Ташкент, 1922 № 2 стр 181
76. ... ... ... ... и ... ... и ... Ташкент, 1922 № 2 стр 186-187
77. . Культурное строительство в Туркестанской АССР» Ташкент, 1973 ... ... ... ... ... ... и ... «Наука и Просвещение» Ташкент, 1922 № 2 стр 190
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. Әбжанов Х.М. Қазақстан: Тарих. Тіл. Ұлт. Астана – 2007.
2. ... О.Ә. ... ... ...... және мемлекеттік
қызметі. Алматы 1994.
3. Тілеуқұлов С. ... ... ... ... ... 2001.
№30.
4. Досмұхамедов Х. «Қазақ – Қырғыз ғылым комиссиясы ... ... ... ... № 2 ... ... Х.М., ... Л.Я.. Интеллигенция Казахстана: История, Теория,
современность. Алматы, 1992.
6. Культурное строительство в Туркестанской ... ... ... том І. ... ... Нүрпейсов К. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995.
8. Пірманов Ә., ... А. ... ... ... 1997.
9. Гуревич Л.Я. Тоталитаризм против интеллигенций. Алматы, 1992.
10. Тілеуқұлов Г.С. Жазықсыз жазаланған ... ... ... ... Ж. Национальная политика коммунистической ... ... ... ... ... Совет энциклопедиясы. 11 том. Алматы, 1977.
13. Глинин Г. «Деятельность Отдела Профессионально – ... при ... ... и ... 1922 ... октябрь-декабрь.
14. Черняевский Е. «Деятельность Государственного ученого совета» «Наука и
Просвещение» ... 1922 № 2. ... ... М., Омарбеков Т. Тарих тағлымы не дейді? Алматы, 1993.
16. Тілеуқұлов Г.С., Қосанбаева С.Қ. Алғашқы ... ... ... К. Халел Досмұхамедұлы және оның өмірі мен шығармашылығы.
Алматы, 1996.
18. Байтасов Ғ. «Ташкенттегі ... ... ... Шолпан журналы
1923 №2.
19. Бюллетень и постановление ХІ Все Туркестанского съезда совет от 2 по ... 1922 г. 1922 ...... ... К. «Түркі халықтарының тарихы» Алматы, 1999.
21. Қамзабекұлы Д. «Руханият» ... ... ... М.А. ... Республикасының межеленуі және Қазақ
АКСР – нің территориясының тұтастығы мәселесі ... ... ... Т. Көк ... ... 1992.
24. Жүгенбаева Г.С. М.Тынышбаевтың өмірі мен ... (1879 – ... ... ... ... И.И. ... народности Туркестанского края. Ленинград,
1925.
26. Қазыбек Н., Маймақов Ғ. Құпия ... ... ... ... С. ... және ... Ұлт - азаттық қозғалыс.
Алматы 2002.
28. Әлмашұлы Ж., ... ... ... ... ... Хайт ... Ресей мен Қытай аралығында // Ақиқат №6
1999.
30. Қожакиев Т. Жыл ... ... ... ... Қ. ... ақ жолы ... №7 2000
32. Қойгелдиев М. Қазақ ұлт – азаттық ... 4 том. ... ... ... М. ... 2 том. ... 1999
34. Кәнкен А. Саяси қуғын – ... ... ... ... ... Түркістан, 1997
35. Қойшыбаев Б. Жіктеу //Жұлдыз №2 2008

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасындағы білім мен ғылым интеграция үрдістері43 бет
Ташкент қаласындағы алғашқы мәдени-ғылыми ұйымдардың жұмысы37 бет
Web сайттар туралы жалпы ұғымдар3 бет
«Оңтүстік жарық" ЖШС-дегі іс-тәжірибе бағдарламасының жоспары:30 бет
Бидайдың әртүрлі генотиптеріндегі құрғақшылықтың әсерінен пайда болған физиологиялық – биохимиялық өзгерістер32 бет
Су факторларымен байланысты аурулардың алдын алу жөніңдегі шаралар6 бет
Химия сабағында қаныққан көмірсутектерді оқыту50 бет
Этилбензолды стиролға гетерогенді катализаторларда дегидрлеу35 бет
Қазақстанның сыртқы саясатындағы Жапония рөлі18 бет
Қаныққан көмірсутектер53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь