Қазақ халқының ақиық ақыны - Олжас Сүлейменовтың өмірі және қоғамдық - саяси қызметі

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..2

I.ТАРАУ. ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ АҚИЫҚ АҚЫНЫ . ОЛЖАС СҮЛЕЙМЕНОВТЫҢ ӨМІРІ ЖӘНЕ ҚОҒАМДЫҚ.САЯСИ ҚЫЗМЕТІ.
І.І.Тауқыметке толы ақынның қилы тағдыры және оның
дүниетанымдық көзқарастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2.Семей.Невада қозғалысында мораторийді халықпен бірге
жариялаған Олжас ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
1.3. Алаштың айдарлы ұлы . Олжас Сүлейменовтың қоғамдық.саяси қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23

II.ТАРАУ. ОЛЖАС ОМАРҰЛЫНЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ
МҰРАСЫ . ТАРИХИ ДЕРЕК КӨЗІ
2.1 .Шовинизм мұзды мұхитын бұзған . «АЗ и Я» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28
2.2. «Мәдениеттер қиылысатын кеңістіктер» . рухани салауаттылықты
нығайтатын қызмет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .47

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .55

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..57
КІРІСПЕ
Қазақ халқы ұлы уақыт бедерінде талай танымал тұлғаларды тудырған. Солардың бірі - Олжас Омарұлы Сүлейменов. Ол - бүкіл әлем таныған арқалы ақын, өз ұлтының шынайы патриоты, қоғам қайраткері. Сондықтан да ол туралы жылы лебіз білдіру - әркімнің азаматтық парызы.
Ол - ақын, түрік-славян тілдерін, мәдениеті мен тарихын зерттеуші-жазушы, ойшыл, көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, «Невада-Семей» халықаралық қозғалысының негізін салып, Семей, Невада, Жаңа жер, Моруроа аймағында мораторий жариялауға қол жеткізген батыл адам. Олжас Сүлейменов саясаттың адамы, ол «Қазақстанның халық конгресі» партиясын құрды.
Шетелдік әріптестерінің Олжас Сүлейменовты «ойлау қабілеті мен игі істері жөнінде XX ғасырдың аяғындағы «пайғамбар» деуінде үлкен мән бар. О.Сүлейменов шығармашылығының қырлары жоғары оқу орындарында оқытылуда, бұл жөнінде кандидаттық, докторлық диссертациялар жазылып жатыр.
КСРО кезінде 70-ші жылдары шыққан «Аз и Я» кітабы түрік және славян халықтарының тарихын, тілі мен мәдениетін терең зерттеген ғылыми еңбектің жарқын ұлгісі болды. Ежелгі орыс ескерткіші - «Игорь полкы туралы сөзге» жан-жақты объективті талдау жасалды. Кезінде тарих пен филологияға қосылған қомақты еңбекті әділ бағалап, авторына ғылыми атақ беру керек еді. Бұл кітаптың авторы қазақ патриотизмінің туын көтерді, славян халықтарының тарихы мен мәдениетіндегі түріктердің көрнекті ролін көрсетті.
Өкінішке орай, КОКП идеологиясындағы «сусловтық» кезең, ұлыдержавалық көңіл-күй Олжас Сүлейменовтың аяғынан шалып, «Қазақ ұлтшылы» деген жаман атты жапсырып жіберді. Әлемдік өркениетке ұмтылған ақын бұған мойымады, әділ көзқарасынан, адал жолынан таймады. Азамат-ақын, патриот қазақ халқының мұң-мүддесін көздеп, жан айқайына құлақ түріп отырды. Түрік мәдениеті мен тілінің жанашыры болды. Бұдан 25-30 жыл бұрын қазақ мектептері жаппай жабыла бастағанда Олжас Сүлейменов бұған қарсы көтерілді. Ол саясатта екіжүзділікке салынбайтын ер азамат.
Қазіргі уақытта еліміздің ақиық ақыны - Олжас Сүлейменов 70 жаста. Қашан да ақын тағдыры тауқыметке толы. Оның үстіне «мың өліп, мың тірілген» қасиетті халқының шерлі мүддесін арқалаған Олжастай - ойшыл ұлдардың өмір жүгі жеңіл болып көрген емес. Мыңмен жалғыз алысқан Абай «Ішім толған у мен өрт, сыртым дүрдей. Мен келмеске кетермін түк өндірмей» деп қоршаған ортасынан түңілген екен. «Заманына қарай адамы» дегендей, жүзден жүйрік шығып, жерінің мұңын айтып, халқының сөзін сөйлейтін әр кезеңнің өз дүлділі бар. Елі мен жері үшін, кешегісі мен бүгінгісі үшін басын бәйгеге тігіп, небір сын сағатта, көзсіз ерлік, ұлағатты азаматтық танытқан бүгінгі заманның бір қазағы Олжас.
Олжас Сүлейменовтың шығармалары - тарихи дерек көзі болып табылады. Жазушының тарихи және әдеби зертеу еңбектері: «Жетісудың көне жазбалары. (Алтын киімді адамның қабірінен табылған күміс ожаудың түбіндегі жазу туралы)»; «Мың бір сөз. (Әдебиет тарихы және лингвистика туралы)»; «Таңбалар тарихынан. (Әртүрлі мағыналы сөздерді таңбалармен белгілеу жайында)»; «Тюркологияның кейбір мәселелері немесе қате қағидалар»; «Жазу тілі» және т.б. бар.
Басқасын былай қойғанда, кешегі қылышынан қан тамған кеңес заманында «Аз и Я» -ны жазып, ел рухын көтеру, қансыраған жерінің жарасын жазу үшін жарқұлағы жастыққа тимей, ғасыр тажалы - Семей полигонын жабу үшін арпалысу, ақыры аждаһаның көмейіне құм құю, атын атауға тыйым салған асылдарымызды жарыққа шығару сияқты Олжас атқарған еңбектердің бір-біреуі бір азаматтың өміріне жүк болар зор істер екенін ешкім жоққа шығармас.
Әдебиетіміздің бүгінгі кейбір белді өкілдері Мағжан ақынның атын үлкен мінбеде алғаш Олжастың ауызынан естігінде, жағасын ұстап, шет қалғанына да кешегі күн күә.
Әрине, «жаңылмайтын жақ, сүрінбейтін тұяқ жоқ» - дегендей ет пен сүйектен жаралған адамның періште емес екендігі белгілі. Қанат қағар қыран болса, заңғар көктің айдыны тарлық етпес. Асыл текті ақиықтың өз қияны, суырыла тартар сұңқардың да өз самғауы бар. Қазіргі уақытта тұғыры тұтаса сомданған Олжас ақын өзінің заңғар биігінде самғауын жалғастыруда.
Диплом жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. О. «Таңба тілі»: бір томдық кіріспе; «Мың бір сөз»; үш томдық ғылыми еңбек. Сын: Төлеулиев Бектур. Теңдесі жоқ ғылыми еңбек: пікір. //Маңғыстау. - 2000. - 24 қараша. - 66.
2. Сүлейменов О. Біздің мұратымыз тағы да сол: тауларды аласартпай, даланы асқақтау: (Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының біраз мүшелерінің Ашық хатына жауап) //Халық кеңесі. - 1994. -17 ақпан.
3. Зікібаев Е. Ақын қайсарлығы: (Олжас Сүлейменов туралы толғаныс эссе). //Көкшетау. - 1996. - 21 мамыр - 23 мамыр.
4. Отарбаев Ж. Жан азығы - жақсы жыр. (Жазушы О.Сүлейменовтің творчествосы туралы) //Лениншіл жас. - 1986. 17 мамыр.
5. Құттықтаймыз! Қазақстан жазушылар одағы басқармасының секретариаты белгілі ақын О.Сүлейменовтың туғанына 50 жыл толуына байланысты құттықтауы //Қазақ әдебиеті. - 198-. – 16 мамыр. - 6-76.
6. Қалиұлы Ж. Олжас тұтатқан ойлар: (Ақын О.Сүлейменовтің 60 жылдық мерейтойынан кейінгі ойлар) //Қазақ әдебиеті.- 1997. 8 сәуір №14.-12-136б.
7. Кәрібаева Б. Сүйер ұлың болса...: Ақын Олжас Сүлейменов 60 жаста // Орталық Қазақстан. 1996. - 28 мамыр.
8. Сүлейменов О. Мораторийді халық жариялады. Семей полигонынан Невада үлгі ала ма? («Известия» газетінен. №274) .// Семей таңы. - 1990. -9қазан.
9. Сонда.
10.Сүлейменов О. Оқ дәрі қоймасының үстінде бостандық отын жақпайық... // Арқа ажары. - 1992. 20 тамыз.
11.Сонда.
12.Сонда.
ІЗ.Шойғара Ә. Олжас Сүлейменов қазақ халқына қарсы ма? // Арай. 1994.-№5-6.-4-56.
14.Н.Зікібаев Е. Ол жас па, Олжас па?: Олжас Сүлейменовтың 60 жасқа і; толуына орай толғаныс эссе // Ақиқат. - 1996. - №5. - 66-706.
15.Сүлейменов О. Сөз қадірін түсінген - оны босқа шашпайды: (Ақын, қоғам қайраткерлерімен сұхбат: әңг. Г.Дильдяев) // Азия. - 1993. - мамыр. - №18. - 6б.
16.Қоңыр Т. Сүйер ұлың болса... Ақын, қайраткер Олжас Сүлейменов 60 жаста // Сарыарқа самалы. - 1996. - 18 мамыр.
17.Садықов Ж. Қоғам қайраткері: (Қазақстанның халық жазушысы, ақын Олжас Сүлейменовтың 60 жылдығына .орай жазушының поэзиясы туралы) // Арқа ажары. - 1996. - 18 мамыр.
18.Сүлейменов О. «Менің жылдарым - менің халқымның байлығы болсын» // Алматы ақшамы. - 1996. - 20 маусым.
19.Жағыпарұлы Ж. Олжас! (Халықтың ақиық ақыны, қоғам қайраткері О.Сүлейменов 65 жаста) // Арқа ажары. - 2001. - 22мамыр. – 1б. 20.Төлепберген Б. Олжас қандай тағдыр іздеп жүр?: (Олжас Сүлейменов туралы) // Жас Алаш. - 2002. - 13 тамыз (№96). – 1б.
21.Сүлейменов О. Аз и Я Ізгі ниетті оқырман кітабы. (Ауд. С.Ақатаев). Алматы, Жазушы, 1992. - 299 б. /105/.
22.Сүлейменов О. Аз и Я Ізгі ниетті оқырман кітабы. (Ауд. С.Ақатаев). Алматы, Жазушы, 1992. - 299 6. /185/.
23.Сүлейменов О. Шовинизм мұзды мүхитын бұзған - «Аз и Я» / Әуезов Мұрат., Сүлейменов А., Момышұлы Б.., Симашко М., Мартынов Л., Толмачев Г., -Қодар Ә., Қосылбек Д. // Заман Қазақстан. - 1996. – 19 сәуір. (№14). -1-6 6.
24.Сонда.
25.Сонда.
26.Сүлейменов О. «Аз и Я»: (Кітапқа тағылған саяси және идеологиялық кіналарды теріс деген тұжырым жасалғандығы жөнінде автордың әңгімесі / Сұхбаттасқан Г.Дильдяев. Правда, 12 қазан, 1989. // Қазақ әдебиеті. - 1989. - 20 қазан. – 3б.
27.Сүлейменов О. Сүргін көрген кітапқа соңғы сөз: («Аз и Я» кітабы жайында) әңгімелескен А.Пелехацкий // Қазақ әдебиеті. - 1990. – 27 шілде. - 4-5б.
28.Аз и Я / Тәркімалаған: С.Ақатай // Жалын. - 1991. - №1. - 31-40б. 29.Молдабеков Ж. Мәдениеттер қиылысатын кеңістіктер: (О.Сүлейменовтың «Пересекающиеся параллели» атты жаңа кітабы туралы) // Қазақстан заман. - 2002. 19 шілде. (№29). – 4б.
30.Тұрсынов К. Өршіл өмір иесі: (Қазақстанның халық жазушысы О.Сүлейменовтың 60-жылдығына орай жазушының поэзиясы туралы) // Арқа ажары. - 1996. 18 мамыр.
31.Сүлейменов О. Енді не істеуіміз керек: (ҚХК партиясының 1999 жьтлдың 14 тамызында өткен съезінде сөйлеген сөзінен) // Дидар. - 1999. 14 қыркүйек. – 3б.
32.Сүлейменов О. «Мың бір сөз»: кітабынан тараулар // Жұлдыз. - 1997. №7.-3-186.
33.Сүлейменов О. Көшпелілер және мәдениет // Парасат. - 1996. №5. - 2-4б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.............................................2
I-ТАРАУ. ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ АҚИЫҚ АҚЫНЫ – ОЛЖАС СҮЛЕЙМЕНОВТЫҢ ӨМІРІ ЖӘНЕ
ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ ҚЫЗМЕТІ.
І.І.Тауқыметке толы ақынның қилы ... және ... ... ... ... бірге
жариялаған
Олжас.......................................................................
..........................16
1.3. Алаштың айдарлы ұлы - ... ... ... ... ОМАРҰЛЫНЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ
МҰРАСЫ - ТАРИХИ ДЕРЕК КӨЗІ
2.1 .Шовинизм мұзды ... ... - «АЗ ... ... ... ... - рухани салауаттылықты
нығайтатын
қызмет......................................................................
.......................47
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
..................................55
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ұлы ... ... ... ... тұлғаларды тудырған.
Солардың бірі - Олжас Омарұлы Сүлейменов. Ол - ... әлем ... ... өз ... ... ... ... қайраткері. Сондықтан да ол туралы
жылы лебіз білдіру - әркімнің азаматтық парызы.
Ол - ақын, түрік-славян ... ... мен ... ... ... ... мемлекет және қоғам қайраткері, «Невада-Семей»
халықаралық ... ... ... ... ... Жаңа жер, ... мораторий жариялауға қол жеткізген батыл адам. Олжас Сүлейменов
саясаттың ... ол ... ... ... ... ... ... Олжас Сүлейменовты «ойлау қабілеті мен ... ... XX ... аяғындағы «пайғамбар» деуінде үлкен мән бар.
О.Сүлейменов шығармашылығының қырлары жоғары оқу орындарында оқытылуда, бұл
жөнінде кандидаттық, докторлық диссертациялар ... ... ... 70-ші жылдары шыққан «Аз и Я» кітабы түрік және славян
халықтарының тарихын, тілі мен мәдениетін терең ... ... ... ... ... ... орыс ескерткіші - «Игорь полкы туралы сөзге»
жан-жақты объективті ... ... ... ... пен ... ... ... әділ бағалап, авторына ғылыми атақ беру керек еді. Бұл
кітаптың авторы қазақ ... туын ... ... ... мен мәдениетіндегі түріктердің көрнекті ролін көрсетті.
Өкінішке орай, КОКП ... ... ... ұлыдержавалық
көңіл-күй Олжас Сүлейменовтың аяғынан шалып, «Қазақ ұлтшылы» деген жаман
атты жапсырып жіберді. Әлемдік өркениетке ... ақын ... ... ... адал ... ... ... патриот қазақ
халқының мұң-мүддесін ... жан ... ... ... отырды. Түрік
мәдениеті мен тілінің жанашыры ... ... 25-30 жыл ... ... ... ... ... Олжас Сүлейменов бұған қарсы көтерілді.
Ол саясатта екіжүзділікке салынбайтын ер азамат.
Қазіргі ... ... ... ... - ... ... 70 жаста.
Қашан да ақын тағдыры тауқыметке толы. Оның ... «мың ... мың ... ... шерлі мүддесін арқалаған Олжастай - ойшыл ұлдардың өмір
жүгі жеңіл болып көрген емес. ... ... ... Абай ... ... у мен
өрт, сыртым дүрдей. Мен келмеске кетермін түк ... деп ... ... ... ... ... ... дегендей, жүзден жүйрік
шығып, жерінің мұңын айтып, халқының сөзін сөйлейтін әр кезеңнің өз ... Елі мен жері ... ... мен ... үшін басын бәйгеге тігіп,
небір сын сағатта, көзсіз ерлік, ... ... ... ... бір ... Олжас.
Олжас Сүлейменовтың шығармалары - тарихи дерек көзі ... ... ... және әдеби зертеу еңбектері: «Жетісудың көне жазбалары.
(Алтын киімді адамның қабірінен ... ... ... ... ... «Мың бір сөз. ... тарихы және лингвистика туралы)»;
«Таңбалар тарихынан. (Әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... немесе қате қағидалар»; «Жазу
тілі» және т.б. бар.
Басқасын былай қойғанда, кешегі қылышынан қан тамған ... ... и Я» -ны ... ел ... ... ... ... жарасын жазу үшін
жарқұлағы жастыққа тимей, ғасыр тажалы - ... ... жабу ... ... аждаһаның көмейіне құм құю, атын атауға тыйым ... ... ... ... ... атқарған еңбектердің бір-біреуі
бір азаматтың өміріне жүк болар зор істер екенін ешкім ... ... ... ... ... ... ... ақынның атын үлкен
мінбеде алғаш Олжастың ауызынан естігінде, жағасын ұстап, шет қалғанына да
кешегі күн күә.
Әрине, «жаңылмайтын жақ, ... тұяқ жоқ» - ... ет ... ... ... ... емес екендігі белгілі. Қанат қағар қыран
болса, заңғар көктің ... ... ... Асыл текті ақиықтың өз қияны,
суырыла ... ... да өз ... бар. ... уақытта тұғыры тұтаса
сомданған Олжас ақын өзінің заңғар биігінде самғауын ... ... ... екі ... ... мен пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
I-ТАРАУ. ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ АҚИЫҚ АҚЫНЫ – ОЛЖАС СҮЛЕЙМЕНОВТЫҢ ӨМІРІ ЖӘНЕ
ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ ҚЫЗМЕТІ
І.І.Тауқыметке толы ақынның қилы ... және оның ... ... ... 1936 жылы 18 ... ... қаласында әскери
қызметкер жанұясында дүниеге келді.
Ақынның балалық және жастық шағы таңғажайып ... ... ... ... ... Қазақстанның жас астанасының кең көшелері мен бұрыш-
бұрылыстары ылғи да жасыл ... ... ... ... ... ... тау ... жымдасып, Рерихтың бояуларындай астасып, алма мен өрік
ағаштарының күлгін шешектерінен бастап, көгілдір мұнарға орнаған ... ... ... ... ... ... ... Арық бойлай шынарлар
бой түзеген көшелерден естілетін әр тілді, әр үнді ... ... ... бөлеп, қуаныш сезіміне бөлер еді.
...Ғажайып сұлулығы аңызға айналған алма ағаштардың саясынан ... ... ... ... ... қыса ұстап, Ленинград
құрсауындағы ғажайып ерліктерді жырлау үшін үкімет үйінің табалдырығымен
жүз жасаған Жамбыл көтеріліп бара ... жаңа ғана ... ... ... ... Әуезовпен бірге жүргенін көретінсің. Солардың қатарында
С.Эйзенштейн, ағайынды Васильевтер, В.Пудовкин, ақын В.Луговский, аңызға
айналған Б.Момышұлы мен ... де ... ... ... ... ... ... әр ұлт өкілдері бірімен-бірі бауырласып кетті. Тіпті
олардың көпшілігі соғыстан кейін осы қаланың түпкілікті тұрғынына ... ... ... ... ... табиғат пен әйгілі ... ... ... ... ақындық қиялы ерте қанат қақты.
Ақынның балалық шағы мен соғыс жылдарындағы және одан соңғы сан қилы
оқиғалардың сәйкес келіп ... ... ... бар. Оның екі тілді қатар
игеруінің де қайнар көзі осыдан шығар.
Олжастың анасы Фатима апай айтқан сөздерін ... ... ... соң ба, әлде уақыт салмағын ерте ... ерте ... ... ... ... ... қамқор еді. Мектептен келсе-ақ сол
кішкентайларға үйіріліп, бір жағында - Шолпан, бір жағында - ... ... алып ... әзір ... ... ... қолынан кітабын
қалдырмайтыны және бар» /1/.
Астана ... аты ... ... тұрғандардың да тағдыр-талайы
өзіміздіңкіндей болған. Үйдегі «бала-бақшасының» бағбаны ... ... те ... ... сырттан су тасыпты. Отын жарып, отын
жағысыпты. Айырмасы - көкірегінде күй ... ... ... жүреді екен.
Орта мектепті бітіргеннен кейін Сүлейменов қазақтың ... ... ... ... ... түсті. Оқуының
соңғы жылдарын геологиялық-барлау топтарының жұмысымен ұштастырды. Далалық
барлау жұмыстарында ұзақ уақыт жүрген жас геолог тек ... кен ... ... ... ... ... жете ... адырлары мен Орталық Қазақстанның жон-жоталарын, Іле
Алатауының бөктерін, көгалды ... мен ... ... ... - осы әрі ... әрі жас аймақты мекендеген адамдардың өмірімен жан-
жақты танысуы, қоршаған ортамен етене араласуы болашақ ақынның ... ... Сол ... ... мерзімдік баспасөздердің
бетінде ақынның алғашқы жырлары ... көре ... жылы ... Сүлейменов М.Горький атындағы Әдебиет институтының
қазақ өлеңдерінен орыс тіліне аудармашы даярлайтын бөліміне түсті.
Олжас Сүлейменов ... ... ... ... ... ақын, аудармашы Л.А.Озеров болды.
1959 жылы 13 маусымдағы «Литературная газетада» белгілі кеңес ақыны
Л.Н.Мартыновтың алғы ... ... ... бір топ ... Бұл - жас ақынның алғашқы қадамы еді.
1961 жылдан бастап Олжас Сүлейменов республикалық «Казахстанская
правда» газетінің ... ... және өнер ... ... ... жылы ... ... баспасынан» «Арғымактар» атты алғашқы жинағы
және тұңғыш космонавт Ю.А.Гагаринге ... ... ... Жер ... /2/ жеке кітап болып басылып шықты. Бұл поэма замандастарымыздың
асқақ жан дүниесін, ... ... ... ... ең ... ... ... жаңа дәуірдің басталғанын, адамзат ақыл-ойының шырқау
биікке көтерілгенін, бейбітшіліктің мұрат-мақсатын жас ақын ... кең ... ... ... социалистік реализмнің
озық әдісі арқылы толысқан профессионалдық деңгейде жырлады.
Осы ... ... ... ... поэтикалық туындылары «Правда»,
«Известия», «Комсомольская правда», ... ... ... ... ... «Казахстанская правда», «Новый мир», «Дружба
народов», «Юность», «Огонек», ... ... ... және т.б. ... ... ... ... мен шетел баспасөздері
беттерінде жиі жариялана басталды.
Жастығына ... ... ... ... ... ... Сүлейменов
сол жылдары шығармашылық сапармен АҚШ пен Францияға барып ... ... ... ... ... ... Сол ... туған топтама өлеңдері
мен поэмалары «Нұрлы ... ... ... ... 1962 жылы КСРО ... ... ... өтті.
Одан кейінгі жылдарда ақынның «Түн - Париждің ... ... ... ... ... ... «Ақ өзендер аспанында», «Қалаулы
қайырма», «Әр күнің сенің - таң», «Атамекен», «Жұмыр жұлдыз», «Қыш ... ... «От ... т.б. өлең кітаптары республикалық және
одақтық баспалардан жарық көрді. Бірқатары КСРО ... және ... жеке ... ... ... шықты.
Ақынның күллі шығармалары республикалық, одақтық, шетелдік сыншылардың
жоғары бағасына ие болған.
Мысалы, 1963 жылы өткен жас жазушылардың бүкілодақтық ІҮ ... ... ... салушылардың бірі Николай Семенович Тихонов Олжас
Сүлейменовтің «Нұрлы түндер» жинағын айрықша атап, былай деді: «Тек ... ... ... қатысушылардың барлығы да поэтикалық ой мен екпіннің,
образдың қуаттылығына, сезімінің алғырлығына, ... ... ... болды... Міне, осындай ақындық жалыннан ғана замандастарымыздың,
қуатты ... бен атом ... ұлы ... ... ұстаушы
жаңа адамдардың тұлғасы жасалады» /3/.
Олжас Сүлейменов шығармашылығы хақында әр ... ... ... ... ... ... ... Б.Слуцкий,
Д.Самойлов, Қ.Кулиев, А.Вознесенский, Р.Рождественский, Е.Евтушенко,
М.Каноат сияқты сөз зергерлері мен көп ... ... ... ... ... жылы лебіз білдірді.
О.Сүлейменов жазушылар делегациялары құрамында АҚШ, Франция, Греция,
Испания, Жапония, Индия, Сирия, ... ... ... ... Кения,
Сенегал, Замбия, Эфиопия, Ангола, Луанда, Мозамбик, Түркия, ГДР, Болгария,
Венгрия, Польша, Чехословакия, Малайзия, ... ... ... ... ... ... Көп ұлтты кеңес поэзиясының көрнекті өкілі ретінде ол
шет елдерде болған сапарларында қалың жұртшылық жиналған поэзия кештерінде,
әр түрлі ... ... сөз ... ақын жалынды жырларымен шетелдік замандастар жүрегіне
адамгершілік пен ыңтымақтастықтың рухын дарытты өз сөздерінде ... ... ... ... қолы неге ... ... Қазақстанның қандай
биікке көтерілгенін, көп ұлтты ... ұлы ... ... ... шет ... шыққан кітаптары бойынша ... ... ... мен ... ... ... ... Парижде «Қыш
кітабы» басылып шыққаннан кейін, Францияның белгілі әдебиетшілер қауымы
пікір алысты. ... шет ... ... ... ... ... тарапынан жоғары бағалануда.
О.Сүлейменовтің шығармашылығы туралы Лили Дени, Жак ... ... ... ақын Леон Робель сияқты көрнекті сыншылар жазып
жүр.
«Олжас Сүлейменовтің «Мешін жылы» кітабынан, - деп жазды Лили Дени,
1968 жылы 19 ... ... ... ... - мен кеше мен бүгіннің
тамырластығын таныдым. Сөз тамыры... Мен сол тамырдың не ... оның ... ... алып шыққанын және қазақ мәдениетімен ұласып жатқан ұлы
көпірді таныдым. Сол көпір ... ауыз ... ... ... ... ... ұғындым» /4/.
1973 жылы Швейцарияда жарық көрген «Кәне, поэзия» ... ... ... ... ... «Бұл ... ... қазіргі кеңес ақындарының
ішіндегі ең табиғаты тосын, былайша айтқанда қолтаңбасы ... ... ... ... ... ... ... француз ақыны Андре Делю «Юманите»
газетінде: «Олжас Сүлейменовтың ... ... ... аса ... ақындық
даусына жатады», - деп жазды.
Олжас Сүлейменов Азия мен Африка ... ... ... ... комитет төрағасының орынбасары, Азия және ... ... ... ... Кеңестік комитеттің мүшесі, ЮНЕСКО-ның
Орталық Азия мәдениетін зерттеу ... ... ... кинодраматургия жанрында көптен бері белсенді жұмыс істеп
келеді. О.Сүлейменовтің сценарийі бойынша: «Атамекен», «Көгілдір маршрут»,
«Қыс - қолайсыз маусым», ... ... ... асу» ... фильмдері
және көптеген деректі фильмдер жасалды.
Бірнеше жыл О.Сүлейменов «Қазақфильм» киностудиясы ... ... Бас ... ... ... Осы ... жасалған
қазақ киностудиясының «Қыз Жібек», «Асуда атылған оқ», ... ... ... ... көркем фильмдері көрермендер мен сыншылар
тарапынан жоғары бағаланды.
О.Сүлейменовке 1966 жылы ... ... ... 1967 ... шақ» атты ... мен ... кітабы үшін Бүкілодақтық Ленин
комсомолы сыйлықтары берілді.
1969 жылы ... ... ... Одағы Коммунистік партиясының
қатарына қабылданды.
1971 жылы Олжас Сүлейменов ... ... ... ... ... ... Сол ... бастап ол Азия және ... ... ... ... ... ... төрағасы, 1973 жылдың
қыркүйек айында Алматыда өткен Азия және ... ... ... ... ... бірі болды.
1972 жылы «Сөз өрнектері», «Тал суретін саламын», ... ... ... үшін ... ... Абай ... мемлекеттік сыйлығы
берілді.
1980 жылы О.О.Сүлейменов ... ... ... ... хатшысы болып сайланды, ал 1981 жылы Қазақ ССР-інің
кинематография жөніндегі Мемлекеттік ... ... ... ... желтоқсанында О.О.Сүлейменов Қазақстан Жазушылар ... ... ... ... ... Ол ... ... КСРО
Жазушылар одағы басқармасының хатшысы.
О.О.Сүлейменов - Қазақстан Компартиясы ХІҮ, ХҮ, ХҮІ ... ... және ... ... ... ... Компартиясы Орталық
Комитетінің мүшесі, Х-шы сайланған Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің депутаты,
Қазақ ССР ... ... ... мүшесі, ХІ-ші сайланған КСРО Жоғарғы
Кеңесінің депутаты /5/.
О.О.Сүлейменов Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен және КСРО
медальдарымен наградталған.
Интернационалист ақын, жалынды ... ... ... ... мен дүние жүзі тілдерінің өзара байланысын талмай зерттеуші, белгілі
қоғам қайраткері О.О.Сүлейменов нағыз шабытты, шығармашылығы ... ... ... ... ... оның ... ... «Жазушы» баспасынан «Біз жасампаздық өмір үшін туғанбыз!»
деген атпен сын және публицистикалық мақалалары жинақ болып ... Ол ... сөз» атты ... ... дайындау үстінде. «Коммунист»
журналының 1985 жылғы оныншы санында «Игорь жасағы ... сөз» ... ... ... жаңа зерттеуі жарияланды.
Бүгінгі күнмен үндестік, табиғилық, интернационалдық сезім, ... ... ... ... ... ... алтын
өзегі. Бұл идеялар әсіресе «Қаңтардан сәуірге ... ... ... тамыр
жайған. Ақынның лирикалық қаһарманы - асқақ рухты, жарқын ... Ол ... ... драматизмге толы тарихын терең және
өзінше түйсіне білді.
Тың игерушілердің ерен еңбегінің дабылын, ерлік даусын ... ... ... ... Әр жолы ... де әсем өрілген және идеялық-
көркемдік мазмұны ... ... ... ... еліміздің көлемімен
шектелген емес. Оның өлеңдері поэзияның ғаламат ұшқырлығымен ... ... ... ... ... - достарын, шынайы жақтаушыларын
тауып отырады. Оның өлең өрнегінен Қазтуған мен Шалкиіздің жыраулық екпіні,
Жиренше мен ... ... ... ... ... ... шығармашылығы интернационалдық, рухани достықтың, ұлттық
пен интернационалдық қасиеттерді табиғи ұштастырудың, дәстүр ... ... ... үлгісіндей. Ел аузына кең тарап кеткен
«төмендетпей асқар тауды, асыр дала айдынын» атты ұшқыр сөзі де ... ... ... ... Фаиз ... ... палестиналық Мумин
Бсису, Махмуд Дервиш, индиялық Субхас ... ... ... ... Хота ... ... ... прогрессивті ақындарымен талай
жылдардан бері достық қарым-қатынас жасап келеді.
Ақын поэзиясының ұлттарды ұйытқан ұлы ... жеке ... ... қастерлеп, қадірлеуші кеңестік қаламдас достары ... ... ... ... ... Н.Годин,
белорусс Е.Лось, ингуш С.Чехкиев, чечен ... ... М ... тағы ... ... ... ... сөздерін арнады. Егер
О.Сүлейменовке арналған бірыңғай поэзиялық арнауларды жинайтын болса, үлкен
антология құралар еді. Осы бір ... ... ... ... ... ... ақын қызы ... Казакова былай тебіренеді /6/:
Өзіңді сүйемін мен, Олжас жолдас,
Жаныңды ешкім оңай ... ... ... рет ... лаулап тұрған кім шарпылмас?!
Табынып әуел бастан талантыңа,
Балағам әр сөзіңді саф ... - шың, ... ... шыға алмайды, Батылға жеңіс те бар, жоғалту
да.
Ақынсың өзгелерден жырың бөлек, Сүйемін, сені сүйе білу керек.
Сен тіпті қоңырлатып ән ... да, ... ел ... ... ... әділдіктен, бетін бұрмас, Өмірге сендей ақын қайта тумас.
Сүйесің көп нәрсені бұл дүниеде, Сүйемін сол үшін де ... ... ... ... Евгений Сидоров ақын шығармашылығына арналған бір
мақаласында Олжас ... ... ... ... ... ... ... талант екендігін айрықша атайды.
Бұл айтылған ойды ұсынылып ... ... ... те, ... аса ... ... кеңес ақыны Олжас Омарұлы
Сүлейменов шығармашылығы хақында айтылған бірнеше ... ... де ... түседі.
Академик Мұқаметжан Қаратаев: «Олжас Сүлейменов ұлы аталары Абай мен
Жамбыл дәстүрін жалғастырып, одан әрі дамытып келеді. Ұлттық шеңберде ... ... ... ... ақын ... ... ... тағдырын ол басқа халықтардың тағдырымен, ... ... ... ... Оның жан-жүрегі қай нәсіл, қай ұлт, қай
түсті болса да еңбекшіл, ... ары таза адам ... ... ... -деп ... Леонид Мартынов: «Қазақ ақыны Олжас Сүлейменов орыс ... ... ... ... ... ... атам ... бері үміт-
арманын орыс халқының үміт-арманымен ұштастырып келе ... ... ... ... ... ... Сүлейменов тұрмыстық, географиялық, этикалық,
эстетикалық тарихи байланыстардың жанды айғағы», - деп көрсетті.
Леон Робель: «Олжас Сүлейменов, сөз жоқ, ... ... ... ... ... ... ... «Қыш кітапты» тарихи терең тамырлы,
тамаша ақындық қиялмен шұғылалы сәулеге суарылған үлкен дастан дей ... ... ... - мысқыл-әжуа мен баяндаушылық күшінің, эротизм мен
өктемдіктің, нәзіктік пен әзіл-оспақтың бір-бірімен қайнап пісуінде.
Халықтар мәдениетінің туыстығымен өзара баю ... ... ... ұялаған сипат. Ол тарихты замандар керуені көшінің бүкіл
ауыс-түйісі, өзгерістері туралы үлкен кітап оқығандай танығысы келеді. Көне
жазбалардың, аңыздар мен деректердің сырын ашу, оның ... ... ... ... жәрдемдеспек, өйткені, күштеп бөліну мен бөлектену
бәрібір тағдыр ... ... ... ... Осынау құштарлық-іңкәрлік
сезімі кітаптың өн бойына түгел тарап жатыр. Кейбір өткір даулы пікірлердің
кездесетініне қарамастан, бұл ... ... ... Біздің бөлшек-бөлшек
әлеміміз талайдан бері мұндай зор дауысты естіген жоқ еді, біз Сүлейменовті
сондықтан да Гильгамеш, Гюго, Хлебников ... ... ... ... деп ... -деп ... ... сыншы: «Азаматтық әуен, Отан сүйгіштік сезім, әлемдегі
дүбірлі оқиғаларға дер кезінде үн қосу, ... ... ... туралы
философиялық түйін түю - Олжас поэзиясының ... ғана тән ... ... ... рухани кемелдігі ақынға ұлттық-эстетикалық мұраттың жалпы
адамзат мәдениетімен тоғысуын айқын көруіне жол ашады»/7/, - деп ... ... ... - ақын О. ... ... ... портретінің заңды айшықтары.
Олжас Сүлейменовтің шығармашылық және қоғамдық қызметіне тән қасиет -
азаматтық жауапкершілікті жоғары ... ... ... ... ... ілгері ұмтылу. Оның поэзиясы, драматургиясы, публицистикасы
және филологиялық зерттеулері республикалық көлемдегі мәдени, ... алғы ... ... ... екі он ... ... ... ірі жетістіктері әрқилы әдебиеттерімен байланыстарды ұштастыра
түскендей. Мұның бәрі Олжас Сүлейменовтің көп қырлы көркемдік, теориялық
және қоғамдық ... ... ... ... мораторийді халықпен бірге жариялаған Олжас.
Біздің қоғам шешпек болып жанталасып жатқан мәселелердің тақырыптық
шоғырында ... ... және ... ... күнгірттене бастады:
аса өткір әлеуметтік мұқтаждар әлемдік шиеленіс қаупін тұмшалап тастады,
бірақ ... ол ... азая ... жоқ, деп ... ... ағамыз
айтты.
Қаңтардың жетісінде Нью-Йоркте үш ортада ядролық қаруды сынауға тиым
салу туралы 1963 жылғы шартқа түзетулер ... ... ... ... ... ... Жер астындағы сынақтардың таралуына тиым
салу туралы мәселе де ... ... атом ... мен ... ... істеп тұрған кезде
тактикалық және стратегиялық құралдарды тіпті едәуір қысқарту да проблеманы
шешпейді, қайта күрделілендіре түседі, ... ... ... ... ... жетілдірілгені келеді. Қарусыздану әдеткі қайта қарулануға
айналады. 1986 жылы М.С.Горбачев ... өмір ... ... жар ... қарусыз XXI ғасыр идеясын жүзеге асыру полигондарды тоқтатудан
басталды.
Қазір дүние жүзінде бәрін ... ... ... ... ... ... Конференцияға біз немен келе жатырмыз?
Семей ядролық полигоны бір жылға тақау ... тұр. 1989 ... бері ... ... ... бір сынақ өткізбеді. Ел мен әлем халқы бұл
жөнінде білмейді. КСРО президенті мен үкіметінің ресми хабарламалары болған
жоқ. ... ... ... да тіс жармай отырды. Себебі не? Өйткені,
полигон «төменнен» жасалынған шешіммен тоқтатылған /8/.
Семей полигоны өзіндік ғана мәнге ие ... Ол - ... ... ... бір ... ... ... Ал фабрика барлық тораптары
іске қосылғанда ғана жұмыс істейді. Бір буынның ... ... ... егіздер
сияқты өзара тәуелді әскери өнеркәсіптік ... ... ... ... ... тиеді. Бір-бірімен күресе отырып, олар
өзара нығаяды.
Басқа ядролық державалар да атом ... ... ... деректерді құпия ұстауға тырысты. Бұл, өкінішке қарай өзгені былай
қойғанда денсаулық сақтау саласындағы ең актуалды ... ... ... ... ... ... жылы ... арнаулы мекеме - «бруцеллезден емдейтін ... ... ... ... ... ... ... шұғылданатыны бізге
беймәлім. Ал мына құрылған мекеме өте құпия түрде «әскери радиацияның» адам
организміне әсерін емдеуге емес, ... тиіс еді. 6 мың ... ... ... ... жүктелген небары төрт дәрігер болмашы қаржыға
ұсталды. ... бәрі ... ... ... жоқ, ... тас
қорғанның арғы жағындағы үйге енуге ... ... ... ... ... бір ... ... болды деген анықтамамен
қайтарылатын-ды.
Бәлкім, КСРО Денсаулық сақтау министрлігінің үшінші Бас басқармасының
(басқарма қорғаныс ... ... ... ... ... ... сақтаулы шығар, бірақ ... ... онда ... Бүгінде ғана диспансер құпиясын ... ... ... ... ол ... түрде радиологиялық деп аталады. Соның
өзінде архивтің едәуір бөлігі (он жеті ғылыми ... ... ... Әйтсе де қолда барының өзі диспансердің бас ... ... ... аудандар халқының денсаулығына өзіндік
зиян келеді /9/ деп мәлімдеуін негіздеуге толықтай жетеді.
1990 ... ... ... ... ... болған
Курчатов атындағы атом энергиясы институты комиссиясына берген ... ... ... ашылған архивтер дерегіне сүйеніп, кейбір
деректерді келтіреді. ... оның ... ... ... ... бірінші жарылысы (1949ж.) жоғарыда аталған елді мекендердің
(тексте Семей ... ... ... - О.С.) тұрғындары үшін нағыз апат
болды. Осы жарылыстың халыққа тигізген радиациялық зардабының Хиросима мен
Нагасакидің тұрғындары ұшыраған радиациялық зардаптан ... ... ... ... ... түскеннен кейінгі алғашқы сағаттарда өлшеу
жүргізілген жердегі (Долон ... ... ... ... 200 ... Халықтың сырттай гамма-сәулелерін алуы алғашқы тәуліктерде ... бір ... - 100, бір айда - 130, бір ... - 160 ... Одан ... 1951 жылдан 1963 жылға дейінгі уақыт ... ... ... ... ... ... территориясын ыдырау заттарымен
уландырса, халқын - әртүрлі мөлшер ... ... ... Ал О.Сүлейменовтың пікірінше радиация мөлшері 20
микрорентгеннен аспауы тиіс.
Мысалы, Юта ... ... ... ық ... ... Радиоактивті
тозаң ең алдымен сонда түседі. Осы штаттағы ядролық қаруға қарсы қозғалыс
осыған сәйкес «Даун виндер» («Жел ... деп ... ... ... ... әсем безендірілген картаны бүкіл елге таратты. Осы
батыстан шығысқа қарай доғаша ... ... ... алып ... ... сыпыртқыш романстарда жырланған гүлге ұқсамайды.
50-ші жылдары Бикини атоллының үстінде американдық сутегі бомбасы
сыналды. ... ... ... ... әлі қайта орала алмай отыр:
ластану деңгейі әлі де ... ... ... ... ... ... ... американдық бомбадан экологиялық
таза деп иландыруға тырысуда /10/, - деп Сүлейменов мәлімдеді.
Ал ... ... еді - ... полигоны дүние жүзіндегі барлық
полигондар ішіндегі ең тазасы» - деп КСРО халық ... ... ... ... ... ... мәлімдейді:
«Бізді полигонның зиянсыздығына иландыру - адам денсаулығы үшін сутегі
бомбасының пайдалы екендігін дәлелдеумен бірдей. ... ... ... ... мен үшін ... ... салмақтырақ: әр жанұяда ондаған
бала бар. Абай ауданында екі бесжылдық ішінде халық ... нөл. ... ... ... әрбір үшінші бала не өлі, не ... ... ... ... ... жиі қолданамыз, тиісті білімсіз ол нені
білдіреді? Демократиялық жүйе оның барлық буындары: сайлаушы - заң ... ... тең ... ... ғана ... ... ... Депутаттардың кейбір
сұраныстарынан генералдардың шашы тік тұрады: «ЦРУ» барлау үшін миллиондар
жұмсайды!» деседі. Артық ... ... ... Ал, ... ... туғызған сыртқы қатер жоғары немесе төмен екендігін білуі ... пен ... ... ... ... тең ... берді:
американдықтардың көпшілігі Кеңес Одағының ендігі уақытта олардың ... ... ... кеңес азаматтары да батыс тарапынан
болатын агрессия мүмкіндігі туралы осындай ... Олай ... ... кешен ядролық қарулануды не үшін дамытуға тырысады? Олар
қандай негізгі себептерді атайды?», - деп ... ... ... ... КСРО ... 1949 ... ... 1990
жылға дейн - 642 жарылыс болды. АҚШ мемлекетінде осы жылдары - 921 жарылыс
болды. «Осы тұйық шеңберді кім ... ... ... туындайды.
Түптеп келгенде ядролық қару өндірісін ... екі ... 1959 жылы ... үш ... мораторийді мерзімсіз етуге
Хрущевті иландыруға тырысты. Осы бір көрініс жөнінде академик өзінің ... 14 ... ... кино ... ... берген соңғы
сұхбатында айтқан еді. «Хрущев тек бір ғана саясатты, күш көрсету саясатын
мойындады. Ол ... ... ... тыңдаған болсам нағыз болбыр адамның
өзі болар едім», -деп мәлімдеді.
Кеңес академиясы ... рет ... ... 1963 жылы ашық сынақтарға
тиым салу туралы Москва шартына қол ... ... бұл ... ... 60 ... бомбаны ұстап отырып барды.
Хрущевтің алысты көре алмайтын саясаты, оның мінезінің шапшаңдығы мен
оқыстығы ... мен ... ... Сахаровтық нұсқада Москва
шартына қол қоюларына кедергі келтірді, ол жер астында сынауға ... ... ... ... ... ... демократияландыру процесіне шапшаңдық
берді. Дәйекті шегінушіліктің, мүмкін емес ... ... бес жыл ... ... Күш ... ... ... оралуды талап
еткен, оны ақтауға тырысқан қаншама ... ... ... ... ... ... өзінің дәрменсіздігімен барлық түр-түстегі даңғаза ұлы
державалық және рушылдық күштерді қарусыздандырып жүріп келеді. Тек ... ... ... тек ... ... ... жатқан өзгерістің ең басты
екенін, онсыз жобаларымыздың ... ... ... ... екен /11/, ... ... өз пікірін айтты.
Қазіргі уақытта «тәуелсіздік, патриотизм, ұлттық қорғаныс» деген
ұғымдарды жалпы адамзаттық мүдде ... ... ... ... ... ... келеді.
Бірінші бір жақты мораторий - Горбачевтың ... ... ... ... ... сене ... Алдын ала әзірленген аялдамалар
алдында қарсыластар неғүрлым көп жаруға тырысты. ... ... ... қарқынын абыр-сабыр жеделдету байқалмай отыр. Полигонның
тіпті жыл басынан үнсіз қалуы жағдайдың жоспарланбағанына сендіреді.
Егер біздің саясатшыларымыз сол ... ... ... сыңайындағы
үміттендірерлік сәтті аңғарған болса, бәлкім мораторийді мерзімсіз ұзартуға
негіз табылар еді.
Америка Одақтық ... ... шет ... ... ... ... ... қысқартты (АҚШ бірнеше жыл бойы жылына 17 реттен жарып келсе,
1986 жылы оны 14-ке түсірді). Осы ... үш жыл бойы ... ... - ... ... ... ... Семей полигоны тоқтап тұр. АҚШ бұл оқиғаны
назардан тыс қалдырмады: 1990 жылға бағдарлама жарияланды - ... ... ... жыл ... ... рет ... орынды санға шықтық.
Ашылған заңдылық оқиғаның даму барысын болжауға мүмкіндік береді: егер
КСРО халықтық мораторийді ресми таныса және оны ... ... онда ... ... ... шартына қол қойылмаса да) Невададағы сынақтар саны беске
дейін ... 1992 жылы ... ... ал 1993 ... - қол ... ядролық тепе-теңдік формуласы. 86 әскери база
жабылды. Қаңтар шартын жасауды талап еткен XX ғасырдағы ... ... ... ... ... ... қолдарын
жинады.
Егер планеталық қоғамдастыққа таяудағы жылдарда жобаны жүзеге асыру
сәті түссе, онда, ... ... және ... ... жүрген ақыр заманнан құтқарылады. Өзін-өзі құртуға қарсы күреске
біріккен адамдар өздерінің ақыл-ойлы Адам деген атын ... ... ... шынында да адамгершілікке көбейтілген ақыл болып табылады /12/, -
деп Олжас Сүлейменов ағамыз жазады.
1989 ... 19 ... ... ... ... ... ... Бұл күннің тарихқа елімізде ядролық қарудың соңғы ... ... енуі ... ... атом ... ішін кілт ... қазақ елі тәуелсіз
республика болған күн - Олжас ағамыздың өміріндегі жұлдызды сәт болды. ... ... ... ... атты ... /13/ ... дейді:
Делқұлы державалардың көрді екен
біздей кім алдын, Жетесіз дүние!,
Қазақтың жеріне келіп сыналдың!
Крестен басқа түк өспей, топырағым іштей тынады.
Сыналып дауыл жаңбырмен жаудың
алдында ... ... ... ... ... ... дүние түнеріп біз жаққа қарап түрады:
күшігін көкке жіберіп - Жердің серігін сынады...
Сынақтар бітсе гүлденер, сайрар-ау сонда сырлы әнмен. ... Дала - ... ... ... ... ... ... ұстап дұшпанның,
сыналған күллі Ұлыңды - ұлы де ... ... ... де ... ... - ... ... Келемін саған алаңдап, әр
жағым - зілдей ауыр үн, мұңаймаса егер ... ... Сен ... Күйіне келіп,
Сүйіне - кетер де баспай құмарды, осынау Ұлы Дүние, -Өзіңе келіп
сыналды! Шаршадың дем ал, Ұлы ... ... тына ... енді сынама,
бомбаны да енді сынама...
Қазақ халқының дарынды ұлдарының бірі - Олжас ... XX ... ... ... туын ... ... өз еліміздің тыныштығын
қорғаштап, адамзатты сұрапыл атом бомбасының жарылыстарынан ... ... ... ... айдарлы ұлы - Олжас Сүлейменовтың қазақ халқының өркениетті
болашағы үшін күресі
«...Абылай атамыз ... ... бұлт ... ... ... ... қартты қанаттандырған бір Азамат болды. Ол - ... Кім ... ... ол ... білмеймін, бірақ кешегі бірінші
хатшының намысын жыртысты ... ... ... ... ... ... ... ақын әділ сөзін айтты. Ол үстіндегі жібек
шапанын шешіп берді демеймін, ар ... ... ... айтты деп білем.
Бәлкім, бір кездері «Аз и Я» пышаққа түсіп, Олжас ... ... ... ... шапағатымның есесін қайтару емес, солай деп ойлаған
болса, ондай жымысқы ойдың жетегіне ілескен кейбір ағайынның ... ... и Я» -ның ... ... таң маңдайлы қазақтың бағына құдай берген
табиғи талантқа қорған болуға ... Ол үшін ... ... ... ... ... ... артық туған ақындары бар елден бақытты ел жоқ...»
/14/, - деп «Ақиқаттан ... ... атты ... ... ... ақыны туралы пікірін айтты. Бұл ұлы сөздер -ақиқат.
Олжас - ең ... ... Ақын ... ... ақын ... ... ... жік шыққандай «дүниені дүр сілкіндірген» сексен алтыдағы
желтоқсанның жаңғырығы ... да, ... да ... ... ... Демдерін іштен тартып, енді қалай болар екенсің, бәлемді
іштей қайталап, әліптің ... ... ... аз ... жоқ. Сол ... соңғы күні соңына нөкерлерін ертіп Мәскеудің өкілі - жарты патша Колбин
жазушылармен ... ... ... ... ақ ... атып ... ... орайлы пайдаланып қалуға асыққан ағаларымыздың мінбеге
тап-тап ұмтылған тұрпаттары да көз ... әлі. Тек ... ... ... қара ... сол ... мысын басып, меселін қайтарған Жұбан мен
Сафуан ағаларымыз ... ... ... шалқып кетер шарпуы талайды мерт
қылары кәдік еді. Міне, ақын ... оған қоса әкім ... ... өткере жүріп, шенге шектеліп шашыратып тұратын таңғажайып ғаламаты
таңдандырады бізді /15/.
Ақын боп өмір ... ... ... ... ... ... өзі Ұшыққан әрбір жараның...
Әр ақынға айтыла бермейтін теңеу. Талайдың тағдырына араласа жүріп, басын
бәйгеге тіккен ақынның азаматтығын ... ... ... ... жоқ.
Сексен алтыдағы желтоқсан дүрбелеңіне үш ай ... ... ... ... ... Пленумында күні кеше тәңіріндей
табынған Қонаевқа көбінің ... дәті ... ... ... ... ... қорғап мінбеге көтерілу Олжас ағамыздың Дон Кихотқа тән
қылық. «Аз и Я» -ның ... ... ... ... ... ... үшін
Димекең бас тіксе, бүгінгі Олжас қимылы дәл соның ... ... Бұл ... ... ... ол ... ... кепілі де осы. Ол Димекеңнің «Ақиқаттан аттауға
болмайды» ... 398-400 ... оқып та көз ... болардай ақиқат
іздері. /16/.
Қылышынан қан тамып тұрған кешегі Кеңес ... «үш ... ... ... жері - ... ... емес!» - деп дабыл
көтеріп ... айта алу дәл сол ... ... ... өзін ... ... ... қайраткерлеріміздің ойына келсе де, қайсының тіліне
орала алды екен?! Абай, Шәкәрім, Мұхтар сынды әулие ... жер ... ... жыл ... ұрпақтарын есеңгіреткен аждаһаның үнін өшірем деп
қол жинаған жүрек ... ... ... ... ұласады.
Тіршілігімізде күә болған жаңа тарих беттерін аша берсең, уақыт алыстаған
сайын айқындалып, ... еңсе ... ... әріптермен
әдіптелердей жырға бергісіз сырлар, сырға бергісіз жырлар жетіп артардай
екен. Себеп-салдары өздерінің ар-ұяттарына. ... ... ... емес, екі бірдей басшы қайраткері Камалиденов пен ... ... ... ағамыздың соңынан шам алып түсуі де ... ... ... ... өз ... қилы ... есіне түсіре отырып,
жазады /17/:
Тағдырын бөгеп,
Өте алмай сайдан, жырадан
Менен де бұрын ақындар талай жылаған
Ақын да өзін ... деп ... ... бір ... қыл деп ... талай сұраған,
Бәрі дос мынау дүниенің
Жауы жоқ бір де сірә оған.
Ақын да өзін бақытсыз жандай ... ... бір ... ... жазира дала - жан құты Қызықтыра алмас ... - ... Жер ... ... соры - соры ... ... ... ол да ... ... қуанышына қуанып, қайғы-қасіретіне жанын ауыртып, отқа-
суға көзсіз көбелектей қойып кететін ақын ... ... ... қазақ
жұртының қуанышы, қазақ жұртының бақыты! Көптеген жүректерге жол тауып,
әсіресе, жас ... ... ... ... қалың қауымды соңынан ерте
алды. ... ... ... ... тап ... ... ... себеп.
Келесі кезекте Халық Конгресі партиясын құрып, ... ... ... ... ... - ... жоқ». Партия өмірі
қыза түсіп, ... де шыға ... ... ... өте ... пікірге аса ықпалды ақынның үлкен саясаттағы және бір ... ... ... ... ... ... мұхит қажет.
Тегеуріні мықты ақын басқарған партия ақыры оппозициядан бір-ақ ... ... ... конструктивтік оппозицияға шығамыз» деп мәлімдеп
жіберді. Қазақстанда «орыс мәселесі» деп өзеуреп, ... ... ... атып ... жайт жоқ ... Оған мына бір ғана ... ақын мазасызданған кезеңде, нақтырақ айтқанда тоқсаныншы жылдардың
орта шенінде ... ... ... ... ... ... - 37,3
және 32,6 пайыз, орыстар - 28,4 және 35,2 ... ... - 5,2 және ... ... -1,8 және 1,9 пайыз /18/. Яғни орыстардан қалмай қазақтар
да кете бастаған кезең ... Мұны ... ... да, ... да ... ... орай орын алды деп ... Сондағы Олжекеңнің
қателесуі үміт артқан халқының көкейінде ғана қалдырды. Осыдан кейін ... ... ... ... саяси қадамы аңғарыла қоймады.
Өзінің сенім артқан қайбір серіктері қаржы жайына орай істі болды. ... ... ... ... үн парағы да, жалауы да жығылып кетті.
Сонымен қатар Олжас Сүлейменов Қазақстанның Италиядағы өкілетті елшісі
болып қызмет атқарды. Олжекең ... ... ... ... өкілі.
Бүгіндері алпыс екі тамырында түркілік қаны бар алты ... ... ... ... құшағында жүр. Қазақ Елінің Тәуелсіздігінің 10
жылдығына дайындық белең ... ару ... ... күнінде әлемді аузына
қаратқан айбарлы бабаларымыздан қалған ұлы мұра ұлан дала ... ... ... ... ... «Ешкім сызып тастай алмайтын,
ешкім жоққа шығара алмайтын», - деп ақиық ... ... ... ... ... асқақтатқан киелі Күлтегін ескерткіші түркі әлемінің
қасиетті даласының кіндігіндегі арайлы Астанаға ... ... бір ... ... ... орай Елордадағы Л.Н.Гумилев атындағы
Еуразия университетінде өткізілген ... ... ... ... атты ... ғылыми-теориялық конференцияның мінберінен
қасиетті бабалардың осыдан он үш ғасыр ... ... ... ... ... ... ... қазақтың ақиық ақыны Олжас Сүлейменовтың қуатты
үнімен /19/:
Әкеміз, ағамыз құраған халықтың Аты, даңқы өшпесін деп,
Түркі халқы үшін
Түн ұйықтамадым,
Күндіз ... ... ... ... ... ... ұлғайттым,-деп бүгінгі ... ... ет ... ... ... ... ... бабалар мұрасын елімізге әкелінуіне
Президентіміз ... ... ... ... Президент
тапсырмасын жүзеге асыруда премьер-министрі Иманғали ... ... ел ... ... ... шексіз ілтипатына ие болғаны
даусыз. Бабалар жәдігеріне жанашырлықтары үшін билік басындағы азаматтарға
ел алғысы шексіз.
Ал енді осы ... ... ... ... ... көне мұраның
Елордаға әкелінген күніннің халқымыздың біртуар ұлы Олжас Сүлейменовтың 65
жсақа толған туған күнімен тұспа-тұс келуінде де бір ... ... ... ... ... шегір менің маңдайыма қадалсын» дейтін
асқақ ақынымыз, елінің де, жерінің де ... ... анық та ... алатын біртуар тұлғалы айбарымыз –Олжас Омарұлы Сүлейменов.
ІІ ТАРАУ. ОЛЖАС ОМАРҰЛЫНЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ МҰРАСЫ - ТАРИХИ ДЕРЕК КӨЗІ
2.1.ІІІовинизм мұзды мұхитын ... - «АЗ и ... ... «Аз и Я» ... 1975 жылы ... келді. «Аз и Я»
кітабы ежелгі түріктер мен ... ... ... ... Ресей мен Қазақстан интеграциясының қажеттігін көрсететін
тарихи еңбек болып саналады.
Ол Москвадан ... ... ... көрсе де, астанада тез
тарады. Ақырында ол өте зиянды дүние болып, шықты. Кесепатты ... - ... ... ... ... ... он бес жыл ... Кенеттен үлкен жаңалық:
«Аз и Я» қайтадан жарық көрді. Бұл жолы да ... ... ... ала отырып, былай деді: - «Бұл -Әдебиет институтында, 60-жылы ... ... ... курс ... ... ... ... полкы туралы
жырдағы» түркизмдер» тақырыбын ұсынды /21/.
Профессор бір кездері Мұхтар ... ... ... ертегілері»
кітабының редакторы болған. Ол 50-ші жылдары Мемлекеттік әдеби ... ... ... ... де ... тарих. Осы кітап ... ... ... ... ... екеуі бұл жинаққа халыққа жат
ертегілерді әдейі таңдап енгізді деп кінәлап, ұлтшыл ретінде ... ... ... да ... ... ... еді, шынын айтқанда,
Москваға қашып кетуге мәжбүр болған. Сол ... ... ол ... ... Өз ... профессордың бізге, қазақ студенттеріне
«Абайдың» авторымен қарым-қатынас ... ... ... сыр ... сөйтіп мен «Жыр...» туралы мақалалар мен кітаптардың телегей теңізіне
күмп беріп, шыға алмай қалдым. ... ... курс ... бола ... ... ... жоқ ... бірақ мен бастаған іске бойлап кіре ... ... курс ... да ... жоқ, сынақ та тапсырмадым.
Дұрысы, «курс жұмысын» кітап жарық көргенше жаздым десе де ... ... деп ... ... еске ... и Я» ... ... келердегі тарихындағы жазушының
естеліктерінен үзінді келтірейік: «Бұл - таңғажайып мағлүматтардың ... ... ... ... ... ... жанның шаттығы,
базары еді. Мен орыс жылнамалары мен жауынгерлік шежірелерінің қойнауына
сүңгідім, және «Жырдан...» түркі сөздерін бар деп ... ... ... Сөз ... ... ... этникалық
байланыстардың осы ескерткіште көненің рухы, евразия ... ... анық ... мен. ... бір ғана тіл ... ... ... кеткен қырлары қос тілді меңгерген жазушы ретінде маған
айқындала түсті. Міне, ... тын ... ... ... орыс жылнамаларынан - түркі ... ... ... - ... мен ... ... бет ... отырды. Түркі жазуы
кең дүниеге таралған болатын.
Осы кітапта жазушы былай деп жазады: «Түркі халықтары ... ... көне ... ... ... Бұл ... жаңа,
мұсылман мәдениеті келді және ол пұтқа табынушылыққа қарсы күресте сына
жазбаларын түгелдей дерлік жойып жіберді. ... да ... ... діні жете ... ... - ... Сібірде, Монғолияда ғана
сақталған».
Монғолияда Білге мен Күлтегінге қойылған ескерткіштің жанында тұрып,
кеңес ... ... ... түрколог-полиограф Сергей Маловтың
атласы бойынша ... ... ... еді. Ол: ... Күлтегін қағанның
уәзірі жазған тексттің түпнұсқасын ... ... ... ... ... ... ... көне -ХІҮ, XII, IX ғасырлардағы орыс жазбаларының
түпнұсқалары сақталмаған ғой. Барлығы дерлік не ... ... не ... діни ... жазу үшін ... ... ... Кітабымда мен
шіркеудің ежелгі орыс әдебиетіне Батый салған өрттерден тіттей де кем емес
залал ... ... ... ... тым ... теңеу де болар, дегенмен
нақты шындық осындай. Сол бір кезеңнің тыныс-лебін сақтап, ... ... ... ... аямаған монахтардың алдында бас июміз
керек» /23/, - деді.
Монғол ескерткіштері жөнінде жазушы ... ... ... ... - үш метр. Бүкіл беті ҮІІІ ғасырда, дәлірек айтсам - ... өте ... ... ... ... ... сол ... рулық санадан жоғары, мемлекеттік ұғымға толы. Ол былай деп
басталады: «Түндерде көз ... жоқ, ... тізе ... қара ... қызыл қаным төгіліп, мен түркі халқының бірлігі үшін жұмыс
жасадым». Міне, уәзір ... ... ... он екі ғасыр лексика ... ... ... ... тілдес оқырман түсінетін тұрақты
тіркестер қазіргі тілдерде де қаз-қалпында сақталған. Бұл мен үшін сөздің
тіпті, өзі ... ... де әлде ... ... ... екендігіне
тағы бір дәлел болды.
Мәселе мынада, ескерткіштің өң бойында ұшып ... ... ... ... ... ... іздері екенін сұрастырдым. Сөйтсем, жақын маңға
біздің әскери бөліміміз ірге теуіпті. Несі бар, айнала мидай дала, нысана
жоқ, міне, ... ... оқ ... ... ... ... сол уақытта Монғол Мәдениет министрлігіне жүгіріп,
біздің елімізде дәл көшірмесін ... оны ... дәл осы ... ал түпнұсқаны монғол музейіне тығып қоюды ұсынды. Амал жоқ, ... ... Ол елге ... ... ... ескерткіштерді қорғау
қоғамымен байланыс жасаған-ды. «Қаржы да бар, ... ... ... да кесе-көлденең тұрды. Дәл осындай жәйт Қазақстан Ғылым академиясында
да қайталанды. Тек АҚШ-та өткен ... ... ғана ... ... ... ... ЮНЕСКО-ның қарауындағы бір топ ғалымдар
Монғолияға ... ... ... ... ... ... - деп
жазушы мәлімдеді.
Олжас Сүлейменов жазады: «Ежелгі орыс жазбаларын қызыға ... ... ... орыс ... ... ... ... өзім білмес
жайттар теңізінде дөңгеленген толқындарды ... ... ... ... ... кеңейтті. Өлеңдер туды. Өзге ... ... білу ... мен ... ... келе жаттым» /24/.
«Аз и Я» кітабы жарыққа ... соң ... ... хаттар ала бастаған
болатын. Алғашқы хаттар Симоновтан, Межелайтистен келген еді. Бұлар атақты
жазушыны шабыттандыратын ... еді. ... ... ... ... колдау көрсетуге уәде берген екен-ді.
Жазушы еске түсіре отырып, жазды: «Жалпы хаттар көп еді, ... ... ... ... ... ... келгені де бар, өйткені сол кездің
өзінде-ақ адамдардың бойында қаншама ұлттық жәбір-жапаның, жұмсалар көзін
таппаған қуаттың жинақталғанын ... ... Бір ... ... өзі
тудырған әңгіме сияқты менің кітабым да ... ... ... ... ... адам мұны басқаның бақшасына тас лақтыру деп
қарады...».
Алғаш рет кітапты ... ... 1975 ... желтоқсанында
«Молодая гвардия» журналында жарыққа шыққан. Олжас Сүлейменов бұл сәттер
жөнінде ... ... ... ... былайша айтқанда, менімен
«ибалы» әңгіме өткізді. Орталық Комитеттің қайраткері: «Мен ... ... ... ... ғой, ылғи да момын болған. Сен неге ондай емессің?»
- деді. «Халық» сөзін бір ғана ... ... ... ... ... ... ... Егер момын халық болса, онда момын емес те халық
болғаны, жақсы болса, ендеше ... ... та ... ғой. Құр ... ... ... Мен ... момын болуға келісемін, ал сезімі мен білімін
жеткізуде жазышуға тұйықталып қалуға болмайды деп ... - деп ... ... ... ... жалғасын тапты. СОКП Орталық Комитетінде талқыламақ болып
шешілді. Талқылауды Москвадағы Ғылым академиясының үйінде өткізу ... 1976 ... 13 ... түскі үзіліссіз таңғы 9-дан кешкі 6-ға дейін
созылды. Тізім бойынша 46 кісі сөз алған-ды: академиктер, ... ... ... алғашқы сөзді сөйледі: «Алматыда орыс халқына
ең қарсы қітап жарық ... ... ... жол ... ... ... ...».
Көп ұзамай, ақыры Қазақстан Компартиясының бюросы болып өтті. Ол лайықты
қаулы қабылдап, кітабымды ... ... ... алып ... ... ... ... басталды. Көптеген кітаптар
құртылды, мәселен, солардың арасында «Көшпелілер эстетикасы», біздің ... ... ... ... ... ... тағдыр ақын пешенесіне тарих тереңіне сүңгуді, ... да ... аман ... ... ... Сүлейменовтың «Аз и Я» кітабындағы үндеуі
мынадай еді: «Мүмкін ондаған жас оқырмандарымның арасынан: жаңа формацияның
адамдары, ... ... ... ... ... ... ... және нәсілдік философияның қағидаларынан ада, болашақ гуманитарлық,
бірақ дәл ғылымдарды жасаушылар табылып қалар. Сонда ғана сөз сәт ... ... ... ... ... де, ... да болмайды, ол тек -
Сөз, ең ... ... ғана ... ... ... ... мәдениеттанушы: «Мәңгіліктің ырғағына іліккен -Сөзбен»
автордан: Бұл ... 1976 жылы «Аз и Я» ... ... ... ... мазмұны мен интонациясы кітапты қорғау мақсатына бағынған. ... да, ... да ... ... ... ... ... жиырма жыл
өтіп кетсе де, мақаланың барлық сөзімен келісемін. (үзінді)
Олжас ... жаңа ... ... уақ төл ... жиі ... ... ... таңсық мәжбүр етеді. Алдымызда теңдесі жоқ
шығарма. О.Сүлйменов бізге ... ... ... ... және ... мәдениетінің құнарлығымен, өзгеден адамгершілік көзқарастарының оқ
бойы ... ... ... ... топастық аяқ
асты ету облысына» қарсы тұрған әділдікті ... мен ірі ... ... оның ... позициясын анықтайды. О.Сүлейменовтің
поэтикалық сөздің ырғағы мен жүрек соғысын ұстай ... бәрі ... ... ... ... ашылған.
Кітап жанры таптаурын дәстүрдің ешбіреуіне сыймайды. Логикалық дамытуы
мен ғылыми дәйектілігі көптеген академиялық еңбектерге үлгі боларлық, ... ... ... кәсіптік білгірлігі де бізге соны айтады.
«Неге екені белгісіз, осылай ... ... - ... ... ... ... ... /26/, - деп ой ... бір ... ... мен ... ... ... ... жарылғанын да ұмыттық. Екеуі бір-ақ сөзбен анықталған: Европада ... Орта ... - ... деп ... Омар ... көлемді математикалық
трактаттар жазды, содан шығар, қартайған шағында төрт жолды рубайлар оған
ауыр болған жоқ - ... және ... ... ... формулалар сияқты. Әл-
Фараби -поэзия, философия және математиканың тоғысқан арнасы. Олар ... - ... ма, ... ма? ... ол ... - ... ... оқып-танудағы жай ғана
чаляби емес, ғажап аспап. Оның ... оқу ... ... ... емес...
Кітапты оқи отырып, жер асты дүмпүін сезесің, аяғыңның астындағы топырақ
теңселеді, тектоникалық қозғалыстар, жаңа ... ... ... ... Сөз болды» ақиқатын Сүлейменов метафорлық әсерден
тазартады. Ол адам ... ... ... ... қозғалыстағы күшті
қайтарады, жердің осы тұзын, поэтикалық ... пен ... ... ... ағарудың арқасында.
Кітап мазмұнын түгел айтып беру - таудан құлаған өзенді аквариумға
сидыруға тырысқанымыз ... ... ... сегіз қырымен көрінеді және
оның барлық қасиеттерін жеке қарау бірнеше ұя болуын талап етер ... - ... ... шумеролог; екіншісінде - тарихшы,
лингвист, әдебиеттанушы, философ; үшіншісінде - ... ... ... ... - ... драматург, публицист, айрықша
графада -азамат, қоғам қайраткері т.с.с. Осы ... ... ... ... табу - ... пен ... ... кейіпкерлерін бір тұлғаның
бойынан көру, қайта өрлеудің тарихи ситуациялары әмбебап сана бейнесінің
есіне қайта орг лады.
... Факт ... ... ... ... тұтас түгел білу шарт екенін
Сүлейменов жиі еске салады. Өйткені, бұның «Олжас Сүлейменов» ... ... ... ... ... ... ие ... көрініп тұр. Ұрпақтар
жанында ежелгі ұлы әдеби шығармалар әлі талай ғасыр ... ... - ... ... көне ... қағанатының поэзиясы, «Игорь полкі туралы
жыр», мұның бәрін ... мен ... ... ... ... жан ... Әлі өздерін таныту үшін ұлттық мәдениеттер
күресетін болар, бірыңғай адамзат тарихының көлемінде әлем ... ... ... ... де ... ... ... бар
екендігін көрсететін сыңар езу тарих «ғылымының» баскесерлері жойылмайынша,
халықтар жүріп өткен жолды қарастырғанда оны ... мен ... ... ... «Аз и Я» ... атының өзінде әлем мәдениетінің
бірыңғайлығы көзге ұрып ... ... ... патриотизм мен жалған ғылымға
қарсы күресуге шақыратын майдан ... ... ... ... бола ... - деп ... ... мақтап та, босқа даттап та айта алмаймын», - дей ... ... өз ... білдірді: «Құрметке лайық адам қадірлі сөзді
күтеді. Түбі жоқ терең ... ... ... ... ... қалады.
Рухани биікке ұмтылған ғаламдық жаратылыспен иықтас болса да мәртебелі, әрі
пенделігінен бас тартпаған Олжас ... ... ... ... етеді.
Жас ақындар үшін қиын уақытта түстастары оның соңы леп пен таза ... ... бас ... ... ... ... ... жарық
сәулеге теңеді, адамгершілік идеяларын таратушы сәулеге теңеді. Әрбір ... ... ... ... ... ... ... бағдарламасын
тапқандай болды, ақынды Ұстазы ретінде таныды. Көбіміз оны ... ... деп ... содан ба, оның шақыруын күттік, ол
бізге рухани сораптың бағыты мен тазарудың тиімді жолдарын ... ... ... та ... ... ... Салқын тиіп, қапас түнге ұшырасқан
сәуле жолай сынып, рухани сораптың сыртына шығып кетті. ... ... ... ... да ... ... ... арқасымен
тіреліп, жарық оз қозғалысының ақиқатқа апарар сілтемесінен адасып қалды,
күнделікті тірліктің ... ... ... ... торында
тулады, бар күшімен ауынан сытылып шығып кеткісі келді, бірақ ... ... жоқ. ... улы ... ... ... сәуле
өлімсіреп қана жанды. Бәрі де ешқашан ... және ... ... Карма деп аталатын себепті - салдарлық заңға бағынды; ... ... ... ... жүргендер айрылудың ащы дәмін татты.
Жамағат кино істерінің министрі Олжас Сүлейменовті іздемеп еді. ... ... ... ... ... ... те керек емес еді,
тіпті осы есімді ... та, ... елші де; ... көш ... ... еді, ... қазынасына барып құйылатын ауқымы кең, мақсатын анықтар
ұлттық ілімнің авторы іздестірілген еді.
Олжас Қазақстанда ... ... ... алатын бірден-бір адам
еді. Тірліктегі пендешілік мұндай қуатты потенциалдық іске ... ... Ол ... ... ұстазы бола алатын еді, осындай миссияны
атқаруға оның барлық мүмкіндіктері бар еді. ... ол ... ұлы ... ... ұлтымыздың тарихи зияны оған ... ... ... ... ... ойы ... ... өлеңдерді жазған ақын ретінде
ұмытпайды, тіпті өзі қойған сұраққа өзі жауап қайтармаған шәйір ретінде де:
«Мен қалаларымның қалай ... ... ... ... неге ... ... соңынан ерткен қоғам қайраткерін де ешкімнің ... жоқ, ... ... ... тосқауыл қойылды.
Қарапайым адам үшін Олжас атқарған ... - орта ... ... ... ... «кімді рухани бай қылып жаратса, содан ... Егер мен ... ... ... та, ... ... да
ештеңе жоғалтпас еді. Бірақ Олжас Сүлейменов қаламының сөйлемеуі - бізді
шығынға ұшыратады: жоғалтқанымызды кім ... бере ... ... ... ... рухани энергиясының үндемеуінен ше?!
Этимологиядағы ... ... ... ... талпыныстар емес.
Лингвистер көп және толқыны үзілмес, ал бірақ екінші Олжас Сүлейменов қашан
туады - әңгіме сонда. Біз қазір ... бере ... ... ... ... топырақ рухани қазынасы мол басқа адамды туғызар, оның өзі ... одан да көп ... ... соң дүниеге келеді. Содан көз жазып
қалмасақ болды! Үмітімізді ол да үзіп ... игі ... ... ... мін ... ешкім де болмас еді. Өз ... ... ... ұлы ақынды сынаудан аулақпын; өз кармасына сай келер өмір
жолын қайдан салса да ... өзі ... ... алданған үмітім жайлы айтуға
тиіспін, оған құқым бар. ... ... да ... ... ... ... араласқаным, кездескенім үшін тағдырыма рахметімді айтпасам ... жоқ адам ... ... ... ... кездескен кештерім үшін, ғажап шаңырақтар
астында өткен қызғылықты, жадыдан өшірілмес ... үшін ... Біз ... бір ... шыға алмадық, бірақ екі ... ... ... ... жанарға түспейтін рухани туысқандық жалғап
жататын еді. Аға ретінде оған ... ... зор, адам ... ... ... ... ... және ұлы ақын ретінде бас иемін. ... оның ... ... ... олар мені ... ... ... үшін, қайғыда ортақтасу үшін, шашылып кетіп, құлап
қалмас үшін, өмірде арқа ... ... болу үшін ... екі ... ... ... аламыз, өзімізді жұбатамыз да: «Свершение надежд -конец
эпохи, начало новой. А ... ... сиди в ... ... дверь,
и голубиной груди плавный очерк тебе добавит резкой веры в Очень и ... в ... ... деп ... ... өзі сараптағандай. Тағы
былай деп қосады: «задыхаясь от бега, умевший ... ... ... ... ... не ... он». «Мен Даос патриархының өткен ғасырда
айтқан сөзінің жаңғырық ... ... ... ... ... жатқанның -
айтатыны жоқ. Білетін адам - үндемейді».
«Ақын мен туған топырақ» атты ... ... ... ... ... ... деп ... «Тақырыптағы байланыс жайлы ой Олжастың өлеңдерін
оқысам тіл ұшына оратылады. Сұңқар секілді көкте еркін қалықтаған ... да ... ... Тап сол кезде мен оған «жусан» деген повестімді
арнаған ... Оны ... ... болған да өзі, өзі онымен ауырып жүрді -
ауырған орыстың ұлкен жазушысы Сергей Николаевич ... еді. ... ... ... ... қасіретті бұлай атаған ортақ досымыз Шыңғыс
Айтматов еді. Жаратылыс сияқты көне, ... ... ... «Жат ... ... өз еліңде ұлтан бол». Ертедегі ұлы елді басқарған сұлтан Бейбарыс
мамлюктердің қатаң ... ... ... ... ... шеккен өз
отанына қайыршы болып оралады.
Осы тұста орысша жазатын ... бір топ ... ... ... ... ... солай болды, әрі олар әлем тарихында
жалғыз емес. Көптеген үнді жазушылары ... ... ... мен
тунистіктер французша қалам тербейді. Олардың қатарында - ұлы ... ... ... ақынды, суретшіні қай тілде деген сүйіспеншілігі. Бұл
міндетті түрде басқа ... ... ... ... ... ... Осындай өзгеден озық сезімі жат тілді байытып, өз халқының ішкі жан
дүниесін алақанға жайып береді. Нағыз ақын қай тілде жазса да - ... ... ... ... ана ... де ... Олжас құбылыс ретінде орыс
поэзиясына бай ... ... ... бола тұра ол көк бөрі ... ... ... Қазақша өлең өрнектеген жас ... ... көп. Бұл ... - Евразия идеясының іске асырылуы...»
Леонид Мартынов, ақынды әділ бағалап, жазушы туралы пікірін айтты:
«Олжас Сүлейменов - орысша ... ... ... ... ... болып қалады
да, үміті мен қасіретін орыстың үміті мен қасіретіне байланыстыра білген
тәкәппар ғажап халықтың ... ұлы. ... ... манағы байланыстарды
қазіргі уақ тамаша айғақтаған құбылыс: тіршіліктегі де, географиядағы да,
этикадағы да, эстетикадағы да».
Геннадий ... ... ... туралы хикаят» кітабынан үзінді
келтіріп, жазады: «Пыс?» тарауы. Бірде ... ... ... жиналыста
отырдық. Олжас сөйлеп жатты. Зал тым-тырыс, өйткені Олжасты бір құлақпен
тыңдамайды. ... ... ... ... Олжастыкіндей пыс жоқ.
* Пыс?
* Пыс дегеніміз ішкі қуат сияқты нәрсе, - деп түсіндіреді Мұхтар, - ... күш. ... ... - ғалымдар айтатындай қуатты биополе. Онысы
өзгені басып тастайды.
Мұхтар ... ... ... Мұны мен ... ... ... қазақ тілінде осындай күйді тап беретін сөз бар деп ойламаппын: пыс.
Жарайды, пыс болса- пыс болсын. Басымыздан ... ... еске ... ... ойнап жатып, ұтқысы келеді -бойындағы «пысты» іске қосады да
жеңіп шығады. Дастарқан басында, не ... ... - ... сөзі мен
даусының қүдіретіне бас иіп, үнсіз қатып қалады. Біреумен дауласа қалса -
әрине, ... ... ... ... та өз ... атқарады...
Әр адам араға уақыт салып бірдеңесін жайып салу үшін ... ... егер ... ... - оның шығармашылық топ ішіндегі ең
адалы, ең жолы болғыш жан және қадірлісі болғанын қалайды. Осындай магниті
бар, біз үшін көзі ... ... ... ... ... адам - Олжас
Омарұлы. Әрдайым көңілді, ... қолы ... ... ... ... «жоқ»
деп айтпаған - кімнің мұндай адаммен дастархандас болғысы келмейді дейсің?!
Ол сөзді бөлмей тыңдай алады, жақсы ой тастайды; егер ... ... ... алып ... ... ... ... «өмір сүруге үйретіп жатпайды,
керек қаражатты тауып береді».
Римма Казакова «Юность» ... ... ... ... ... ... Олжас, мен сені сүйемін». Бұл ақынға арналған
бірінші арнау емес. ... ... ... ... Сергей
Марков, Лев Ошанин, Мумин Каонат - есімде қалғаны осы, ал тағы - ... ... ... ше, ... ... ... - Олжас
Сүлейменовке... «Сен ұнамаған жандар үшін». ... олар ... ... - деп ... ... өлең ... оқимын. ...Молдавияға
ұштык, республика мейрамына. Әнсіз және қуанышсыз қандай мейрам болсын!..
Бір жолы мемлекеттік шекараға таяу ақындар митингі ұйымдастырды. ... ... ... ... ... ... ... таратып
жатыр, Дубрава мен Кодра үстінен асып, Румынияға ... ... Егор ... Васильева, Иван Драч, өзге ... одан ... ... ... сөз алды - Кеңес Одағының үш мәрте Батыры Иван Никитович
Кожедуб және «сахнаның пердесінің ар жағынан» - ... ... ... ... Үп ... жел ... ... тылмысында.
Алматы мұны білді жәие білмегенде шығар. Берлин мен ... ... ... ... бен ... ... мен ... бірақ қазақстандық
Олжас Сүлейменов куәлар алдында халықтар кеудесінде үміт отын жағады,
қомақты қылып ... ... ... паш ... ... жоқ, тіпті Батыс
та жоқ».
Молдавиядан соң менде бір фотосурет қалды: ... пен ... ... Иван ... ... ... іргесінде - бір түрлі сияқты
ма? Аппақ көгершіндер, жүзге ... құс ... ... ... әскери
киіміне фон жасап.
Олжас генералға қарайды да, ештеңеге таң қалмайды», - деді.
«Олжас... тілінің емес ... ... - дей ... ... «Жат ... жазудың қиындығын білетіндер аз. Бұл тұлғаның қақ
жарылуына әкеліп соғады, немесе әлдебір прострацияға ... жоқ ... ... ... жек ... ... Ұдайы қарсы тұрған логика ... ... ... осы ... ... ... кітаптарын дүниеге
әкеледі, бірақ өзін басқаның атынан сөйлетсе де өзі ... ... ... Мен ... ... ... ... да боламын...
Неге ол өзімен-өзі бола алмады? Өйткені ... ... ... емес,
белгілі бір мәдениеттің құбылысы ретінде өзін ... ... ... ... және ... ... тіларалық ерекшеліктерді
жойып, бір ататілдік жүйеге келтіруді көздеген жоқ.
Солай қарасақ ... ... - ... ... ... ... ... тілін, ғашықтық келісім негізінде ұрлаған ақын. Сөйтіп жат тілде
жазған ол осы ... дара болу үшін ... ... Міне, маргиналдық
кейде қандай көз сүйсінтер қылықтарға барады!...Мұның бәрі субстанциялардың
көбеюінің салдары және тым мол ... ... ... ... «Нан ... әрі ауа ... ... Сүлейменов поэзиясы суға
кетіп бара жатып қабақтағы талды қармау: компьютерлік ойлау жүйесіндегі
абориген, бірақ өзінің абориген ... ... ... ... ... тұғыры да ойға оңай қонатын нәрсе емес. Оны ... ... ... ... атастырып қойды, бірақ мұндай ... ол өзін түп ... ... ... ... ... ... алды.
Ғұмырым менің, сүйемін сені, Өйткені сен - революция!
Бірақ ешқандай революция ... жоқ. ... ... тайған
жүйеде шығармашылықпен айналысқан тегі таза интеллигент, ... ... бір ... ... ... болды.
Бұл - данышпан әке салған соқпақтағы дарыны асқан конформист, жүре
келе сораптың сыңар шулігін көреді, өйткені ... ... ... ... Ең ... - айтып отырған ақынымыздың өзін. Солай болса да «Қыш
кітабы» біздің замандастарымыз үшін ... ... ... ... ... Бұл ... ақын оқырмандар мен насихатшылардың ұйқыда ... ... ... ... де, ... де, жаңалықтармен де,
көне қағидалармен де ойнай бастады, ғажап ... ... ... ... Андрей Белый мен Даниил ... ... ... ... ... ... ... Егер «Вопросы литературы» беттерінде
Шахматтың қай ... ... ... ... ... онда
мистификацияның жүзеге асқаны.. Сондықтан Олжас Сүлейменовтің «тұлғалық
магиясына» өз еркімен ... ... ... ... ... - деп ... Олжас Сүлейменов жазушы ретінде оның шығармашылығы туралы:
«ІІІопенгауэр Олжас ... ... ... ... Гегель фэлсафасына
қарсы ұран қойған: дүниетанымның кілті - интуиция.
Гегель - объективтік идеализмнің жанашыры. Маркс ғаламды объективті
қабылдаудан ... алып ... - ... ... деген ойды
ұстатады. Бірақ өз ақылына сенімі мол Шопенгауэр келіспейді: ... ... ... соңында интуицияға тіреледі.
Шопенгауэр қателік жібермеген. «Аз и Я» кітабы - ... ғана ... ... ... ... әдемі жауап. Сондықтан «Игорь полкы
туралы сөз», түркі және ... ... ... өте келе жаңа білім
қағидаларына толығар, бірақ сондағы ... - ... ... ... ... ғасырдың ғалымдарын таң қалдыра берер /28/.
Оған дау айтады. Бәрін ... ... ... Камю ... ... ... өзін ... Виктор Гюгоға теңеп еді: ол он тоғызыншы
ғасырға қандай болса, жиырмасыншыға - мен ... ... ... - ... ... ұлт ... сақтап қалғаны
үшін адамзатқа сыйы. Егер батыс пен Шығыс бірігетін болса, оны - ... - ... ... ... ... ... жер бетін екі жарып еді:
Батыс пен Шығыс, Олжас ... қақ ... екі ... ... берді:
адамзат.
Қазақ сана-сезімінің дамуындағы үш адам: Абай, Мұхтар және Олжас ... ... үш арал ... - ... ... оқ бойы озып ... мәдениеті - физикадағы орталығы сыртқа ығысқан кеңістік есіме түседі,
кеңістік - қазақ жұратағы, тысқары орналасқан үш ... - ... ... ... Болашақта үш орталық ... ... ... ... ... алады. Олжасты сынауға болады. Бірақ қателігі үшін ... ... ... кетпес үшін.
Мұқағалиді тірісінде бесікке салмаған соң, қазір отау бөліп, ... ... ... ... Әлде адамның даму барысының логикасы
солай ма: Христосты алдымен қиюластырған қос тақтайға асып өлтірді, ... - ... ... ... ... ... де пенде аяғына ... ... ... шоқынатын қасиетті бейне дәрежесіне дейін өзгерді.
Көшпелі қазақтар дұрыс тұжырған: шеңбер ... жүру ... ... ... ... сөз болды, ауыздағы әңгіме «Аз и Я»
жайындағы сөз», - деп айтты.
Абайдан Олжасқа дейін: жүз ... ... - деп ... ... ... Қара сөз. ... дау туғызып жүрген үш нәрсе бар: жер, ... және тіл. Сәл ... ... ... ... ... ... және
Қазақ Тілі. Бұл үш компонент ұлт ... ... ... ... ... тарихи иеленген аты және даму барысында қалыптасқан тілі.
Жеріміздің Қазақия емес, Қазақстан, өзіміз ... ... - ... ... ... ... - ... ¥лт қайда деп
ойланамыз ба?
Халқымыздың екі алыбы Абай мен Олжас арасындағы мезгіл Алаш ... ... ... Саяси миграция үйімізге ат шалдырып, төрімізге қонып
жатты: орыстар, украиндар, немістер, кәрістер. Тізімді әрі ... ... ... ... Олар да өз ... келген жоқ: не саясат ықпал
етті, не қасірет душар қылды. Өз етек-жеңін жинай ... ... ... ... ... ... ... таулы жерінен қыстақ салып берді. Біреу
түсіндір десе мен ... ... Әр ... ... ... адам ... осы атырапқа деген сүйіспеншілік, болашаққа ұмтылған мақсат, содаң соң
қиын жылдар жайлы ауыр ... ... ұлт ... қазір қазақ жауапты. Ешкімді ренжітпеуге тырысу
қажет, жолдан шыққан қияңқылық - ертең бізге айтылатын арыз. ... ... ... көңіл-күйін бұзып кетеді, оның аяғы: бізге
деген реніш, алыс жақтарға көз тігіп, кіндік қаны тамған туған жерін тастап
кетуге деген құлшыныс.
Бірақ ... ... ... ... ... емес қой, олар ... ... кәріс секілді қатардағы ел болғысы келеді.
Екінші: Аз. Жер, ел, тіл - ... ... ... ... ... ғүмырын түсіндіру. Әдет-ғүрып, ... ең ... ... да ... ... келе ... дәстүр, қаншама
уақыт жиналған өнер қазынасы, тілдің сөздік қоры, уысымызда қалған жердің
өзі мен тарихи, тұрмысымыз - ... ... ... формалары немесе қазақ
мәдениеті. Соншама ғасыр сұрыпталған бұл үш категория, ... ... ... - оңай шеше ... ... ... Қазақ тілі тікелей түркі тілінен
дамыған, орыс тілінің ... ... ... ... Сонда 15 ғасырға
жуық ғұмырнамасы бар ... ... деп ... бола ма? ... Израиль
мемлекеті қолданып жүрген иврит тілінің қайдан шыққанын білесіздер ме?
Дүние жүзінен ... ... ... ... ... ... үлгерген,
соның бәрі ескеріле отырып және көне еврей тілін негізге ала ... ... тілі ... ... ... тілін сындырып, өзгерту қажеті
жоқ, Маханбат пен Абай ... тап осы ... бар, тек ... ... ... ... неміс сөздерімен байытты, орыс тілін байытқаны
тәрізді.
Социализм, коммунизм, капитализм орыс ... ... оны ... ... ... Сүлейменовтің «Аз и Я» кітабын ашайық («Жазушы», 1991 жыл, ... «Во ... ... за ... ... ... в
исторически обозримое время, коренным образом изменилась структура языков ... ... ... не изменились за это время, слово в них более
сохранно, чем в индоевропейских, по нескольким ... ... ... Осы ... ... ... оны аударып келесі бетті оқимыз: «1.
Тюркское слово ... т.е. ... и ... не сплавляются...
Корень - паровоз всегда впереди и не изменяется. Он влияет на суффиксы, ... ... в ... ... -правило, фузия ... ... ... ... ... де ... сөздің
бұзылуына себепкер болады.
«2. Место ударения, как правило, постоянно на последнем слоге.
3. Нет предлогов (префиксов). Они влияют на корень в ... ... в ... ... основы.»
Ел деп тілге тиек қылғаным - қазақ жұрты. Ішкі жан ... ... ... ... ... ... ұлттармен қатар тірлік кешуге
тура ... ... өз ... ... ... отырған жоқ, мына алты алашқа
олар сіңісіп кетті, міне, тап осындай жағдайда ... құра ... ... ұлты кейбір даңғаза данышпан сымақтар толғағандай ацтек мәдениетінің
дәрежесі емес, ... ... - ... ... ... ... ... салатын сатыдан биіктеп кеткен, біз мемлекеті бар болудың не екенін
түсінеміз: курттарды қара, саны 40 млн. жетеді ... ... не ... ... қалай он сегіз ғасырлық мәселесіне нүкте қойды.
Оның бәрі алдымен жерден ... Кез ... ұлт өз ... құруға
ұмтылады, мемлекет дегеніміз ... ... ... бекіту деген сөз.
Ортегаи Гассет «Омыртқасыз ... атты ... ... ... мен ... ... ... ортақ бағдарды орындауға
ұмтылу ғана әсер етеді».
Үшінші және Я. Қазір өкілі Қазақстанға қажет бай және ... ... өзге ... ... ... тең, ... мен ... өзге азаматтардың
мүмкіншілігіндей, Қазақстан оған Отан, сүйікті туған жер. Қазына: барлық
қазақстандықтар қазақ ... ... ... (бұл ... ... ... суын ... нанын жеген соң тілін де білген ... ... ... ... не ... ... ... білетін болса, қазақ оны өзі-ақ тамыр деп
туыс қылып алады) барлық ұлттардың ... ... ... ... ... ұлты ... ... қалады, ұлт ретінде қаншама
ғасырлық аласапыраынан соң өркендеуге оның тарихи толық құқығы бар; өзге
ұлттар өз тілі мен ... ... ... ... ... ... бүкіл халықтар алдында сұрайтын өтінішім бар: тағдырыңда қуаныштан
гөрі қасіреті көп ... ... ... сана-сезіміне
түсінушілікпен қараса екен деймін, олар ешкімді жат деп ... ... ... тартады, ұзақ-сонар бодандықтан кейін ... ... олар ... жоғалтып алмаймыз ба деп, қорқынышпен өмір
сүреді.
Олжас ... ... ... атты ... ... ... ... соң орнайтын заман табалдырығымызға таяды: көз
алдымызда оқырман адамзат - тыңдаушы және ... ... ... ... ... «Соғыс және бейбітшілік», «Дон Кихот», «Моби
Дикті» оқымады: олар осы бір топ ... ... ... ... ... ... ... Шолоховты, Марк Твенді, Гюгоны
экранға шығарып - ... ... ... ... ... ... Он ... КСРО кинематографистер съезінде кинорежиссерлерден ... ... ... сұрап едім. Неліктен қазіргі прозаның өзі ғана жетпейді:
ол ... ... тек қана ... ... ... Цивилизацияның бастапқы себебі. Электроника - жай
салдары ғана. Шекспирді ... ... ... туа ... ... ... ... оның мәні мен тарихын түсінбедік.
Гомо сапиенс түр ретіңде үш миллион жыл ғұмыр ... Тек ... ... ... ол ... ... - тілін, мәдениетін жасады».
2.2.«Мәдениеттер қиылысатын кеңістіктер» - рухани салауаттылықты нығайтатын
қызмет
Тәуелсіздігіміздің бір ... - тіл ... ... Ана ... ... ... ойлау және сөйлеу мәдениетін арттыру, тілдесу
дәстүріндегі ... мен ... ... ... тіл табысудағы
жаңалықты жетілдіру мәселелері төңірегінде өздерінің сауаттылығы ... ... Ана ... ... және ... сана-сезімді
қалыптастырудың бірден-бір тетігі, күнделікті тәжірибеде ... ... ... ... ... ... Тіпті, саясат пен мәдениеттің
мақсаткерлігін бағдарлай да, тұтастыра да түсетін құралына, ... ... ... ... ... әлеуметтік және мәдени тарихымызды
өзара ... ... ... ... ... қайнар көзіне айналуда.
Тілдің түрлі қызметі бірден қалыптаспағанына ешкім күмәнданбайды.
Бірақ тіл практикасының ... ... мен ... туралы не біліп
жатырмыз? Тілдің ұлттық ... мен ... ... ... ... мен ... да бар екенін мойындаймыз. Осы ерекшелікті ... ... ... ... білу ... екенін ескерудеміз. Мәдениеттілік
түпнұсқа мен елдік тұғырдан адастырмайды деп дұрыс ескеру қажет.
Олжас Сүлейменов былай деп жазады: «Мәдениет - ... өмір ... ... ... түссек, «Мәдениет - тіршілік ету жолындағы еңбек-
бейнеттен туған, табиғатпен, адами ... ... өмір сүре білу ... - ол ... тәжірибе айтып берген дағдылы машықтардың, рұқсат
етулер мен тыйым салулардың тұтас бір ... ... те тіл ... ... ... ашық ... /29/.
Тіл мен мәдениетті тарихи тұрғыдан қарасақ, екі жетістікті де жалпы
адамзаттық және ұлттық құндылықтың ... ... деп ... Ол
дегеніміз тіл мен мәдениет даму заңдылығы бойынша ... ... ... ал ... мен ... ... ... көрініс пен қарқын. Даму
заңдылығының жүйесі жеке ... ... ... салалық көріністен
тұрады, бірақ олардың біреуімен де ... ... арна ... ... ... Онда ... гөрі, өзара ықпалдылық айқын,
бірін-бірі байыту ... ... осы ашық ... тіл ... орын ... - ... сауалға ұйытқы болған Олжас Сүлейменовтың
«Пересекакущиеся параллели» - ... ... атты жаңа ... ... ... ... өрелі өркениеттің өрісінде
қиылыспайтын кеңістіктер жоқ. Әңгіме тек сол ... ... ... және оларға деген көзқарастардың қызметіне байланысты.
Осыған орай тілде не нәрсе, қалай, не үшін қиылысады деген сұрақтарға жауап
іздеу адам ... ... өмір ... ... көп ... тілтану ізденісінің ғылыми негізі іспетті. Олжас
Сүлейменов осы кітабында өзінің рухани шабыты мен түркі ... ... ... ... ... ... Тілдің түбірін тарихпен,
мәдениетпен, этностың өмір сүру ерекшеліктерімен қатар салыстыруы ... ... ... автор ойын кеңірек, дәлірек, толығырақ,
болжамы мол жүйелілікті алға ... ... ... ... ... ... ... түсіністік пен бірін-
бірі байыту философиясынан нәр алады және оның ... ... тіл ... пәні мен ... ... толығырақ ұғыну
қажеттігі; өзара түсінісудің проблемалық аясын анықтау; адам мен ... ... ... ... тіл табысудың шеңберін кеңейту; мәдени
сұхбатты қарқындату арқылы еуразиялық өркениеттің қайта өрлеуіне ... ... және көп ... ... Бұл мәселелер ұлттық тарихымыз бен
мәдениетіміздің ең жауапты және ... ... ... ... Оның ... осы бағыттағы түрлі көзқарастардың астарын
үйлестіріп жатса, мұндай шығармашылықты ... ... ... дейміз.
Автор өзінің ізденіс міндетіне білімдарлықпен, салыстырмалы тарихи
түсінікпен қарайды, ұлттық мәдениеттің ... ... ... және ... ... ... ... қатынастың мағынасына кең тоқталған. Мамандар ... үшін оның ... ... ... ... Тілдің даму
заңдылықтарын анықтау, оның лексикалық қорын туралап толықтыру, мәдениеттің
басқа ... ... ... ... және саяси-әлеуметтік
қызметін қарқындату - күн тәртібінен, қоғам қажетінен түспей келе жатқан
мәселелер. Бұл ... ... ... ... ... бен Қазақстан
Республикасының еуразиялық ... ... ... сонымен ана тілінің өрісін кеңейтуге демеушілік етері даусыз.
Кітаптың мазмұндық ерекшелігі сол, онда екі ұстаным -модернистік ... ... ... және ... ... ... ... Бұл автордың кәсіптік деңгейін айшықтайды. ... - ... ... мен ... ... үйлесімділік іздестіруге, ал
екіншісі - тіл мәдениетінің тұтастығы мен терең мазмұнын ашуға мүмкіндікті
арттырады.
Оған ... - ... ... коды ... және ... коды /түп тамыры, тегі, кілті/. Екі бірдей түбір - тіл ... ... ... ... /30/. ... ... ... халықтық тәжірибемен ұштасып, сіңісіп жатқан хаттамасына ... ... ... сипаттамасы деп те атайды. Тілдің түп тамыры арқылы
әр дәуірдегі әлеуметтік-мәдени кеңістіктің ... ... ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік ашылады. Сөз түп негізі
мен тіл түп тамырларының ... ... ... ... ... ... Тіл қатынасының осы қос өрімін салыстыру арқылы сөз бен
тілдің өзгермелі құрылымы ғана емес, ... ... ... ... ... мән-жайы ашылады. Кітапта осы екі ... ... ... ... қалайша адамзат тарихының практикасына,
халық мәдениетіне енген? - осындай сұрақ туындайды. Түпнұсқа - ... ... ... және адам ойының төлтумасы, адамдардың өмір-
салтының дәстүрлі түрі. Түпнұсқа -мәдениеттің ... ... ... Ол әлеуметтік-мәдени кеңістіктің түрлі деңгейінде қиылысқан, бір-
біріне әрқалай ... ... ... тіл ... ... ... ... кеңістікте тіл мен шаруашылық мәдениеті қалайша өзара ... ... ... ұстаным ұйытқы болды деген сауалдар алдымен ... ... ... ... ... ... мал мен ... қол өнердегі материалдық құндылықтың әлеуметтік
тәжірибенің алмасу нәтижесін және сол ... ... ... тарту керек.
Шаруашылықта тіл практикасы қалыптасты. Кеңістіктегі көшіп қону
тұрмыстың тұрақты және ... ... ... ... ... ... тапты. Көне түріктерде жер өңдеу мәдениеті жетік ... ... ... ... ... ... өзі көне түрік тайпаларының
өмір салты белсенді болғанын, тіл мәдениетінің жетік болғанын ... ... ... және ... үш ... ... сайын
түрік тілдес сөздің мазмұны ауқымдалынды, сөздіктің мән-мағынасына ... ... ... ... ... жаңа ... ... ортасына, тұрмыс-тіршілігіне, шаруашылық түріне орай дыбыс үйлесімі
ықшамдалынды, сөз түбірі түрленді. ... ... ... ... ... өріс алған және осы заңдылықтарды өз
бабымен ... ... ... Бұл ... де ұзақ процесс туралы
жалпы ... аз ... ... ғасырда ғана тіл ... ... ... ... ... Оның аяғы ... ... түпнұсқаға
деген тар түсінік тарылуда.
Тіл практикасына дүниені қабылдау және ойластыру ... ... Тіл ... тіл ... тіл ... - тіл ... мәдени
өрістері. Оның үстіне күрделі сөздер қалыптасты, оның тәсіліне, талаптарына
деген ережелер ойымызды иірді. Тілге түрткі болып отырған ... - ... ... пен сөз ... ... ... ... жетілдірді. Ол дегеніміз: а) сөздіктің функционалды қызметіне,
құрылымдық элементтеріне, семантикалық мағынасына, сөзді ... ... ... ... ... ... атаулы және заттық түбірін анықтау;
в) сөздегі етістіктің логикалық бір ... ... ... ... ... ... жасау қажетіт
арттырды.
Осыдан түркі тілдерінің қалыптасуы мен таралуын ... ... көне ... ... ... және тілдік өзгерістерінің бір-бірімен
үйлесіп, кейде үйлесе бермейтінін аңғаруға ... Көне ... ... ... ... көне мысыр, латын, грек сөздерімен тамырлас деген
О.Сүлейменовтың көзқарасы ақиқатқа жақын.
Мәселе осы ... ... ... мен тіл ... ретінде ашық,
бірде танырлық, бірде байқала қоймайтын түрде өзара астарласып, алмасып
жатқанында. ... ... ... ... ... ... бұзбаудың, тіпті оны қалыптастырудың қажеттігі
байқалады.
Әрбір термин мен диалектінің ... ... ... синкретикалық
табиғаты мен оның морфологиялық жүйесінің эволюциясын аша түсу ... ... ... ... ... ... ... жүгін түсініп
жұмсау үшін десек, онымыз сауаттыларға аян ... ... ... әрқайсысын қосымша мағыналық реңкі бар екенін жоққа шығара
алмасақ, онда тіл ... ... ... тұлғасын, дыбыс
гармониясын, ассонанс құбылыстарын қалай түсіндіруге болады?
Олжас Сүлейменов былай жазады: «Сөздегі атау мен ... ... ... алғаш калыптасты және басымдау болды немесе
қосарланған тілде түбір мен ... ... ... ... айқындау
керек. Тіл практикасының тарихында бұл бағытта әртүрлі сарындардың орын
алғаны айғақ. Бірақ сөз ... неге ... бір ... ... ... сұрақ мамандар үшін әлі де ашық мәселе» /31/.
Сүлейменовтың көзқарасының ерекшелігі - сөзге этимологиялық ... ... ... ... сөз астарын анықтаудағы шығармашылық
ереже мен тоқтам-түйінді саралап беруінде.
«Эффективность воссоздания пра-типа находятся в зависимости, ... от ... ... ... ... в живых и мертвых
языках мира и лишь потом - ... ... ... ... с ... ... ... знака», т.е. с
установлением ясной, родословной ... о ... ... ... ... систем (глагол + орудийный суффикс =
имя существительное). В местном ... ... ... ... ... тюркский корень и славянский суффикс. Это - особенность исторической
ситуации времени; Систему лексических ... ... ... ... ... ... без ... данных тюркских
словарей. Тюркское влияние на славянистику в фонетической зависимости слова
от приставки. Качество звуков второго слова ... ... ... знание механизмов закономерных изменений тюркского слова ... ... ... ... ... ... всем языкам планеты и лежит
в основе многих фонетических законов» /32/, - деп ... ... ... сөздің морфологиялық, ... ... мен ... ... ... ... мен
диалектінің семантикалық даму ережесі, етістіктің - ... ... ... ... қарым-қатынастардағы ұмыт қалған
бейнелік және белгілік деңгейін қабылдау дәстүрін жаңғыртады; дәстүрлік пен
кешендік, нақтылық пен дәйектілік ... ... ... арқылы,
сол тапапты басшылыққа алады. Ізденіс сөз эволюциясын игерудің, иемденудің,
иелік етудің өлшемдері мен өрісін ажарлайды.
Кітаптағы тіл ... ... тың ... аударманы төл жанрға
айналдыруға ой тастайды. Республикамызда білім мен мәдениеттің дамуын жалпы
адамзаттық деңгейге көтермелеу үшін ... ... ... ірі ... ана ... ... жол ашу үшін аударманың тигізер ықпалы
өте ... ... ... ... ... ... ... кең
таралған дәнекері /33/. Аударма - ұлттық тәуелсіздігіміз өрісінің, ұлттық
тіл мәдениеті сапасының ... ... ... әр ... ... дамуының басыбайлы бір көрсеткіші, ғылыми байлығымызды дамытудың ең
әсерлі жолдарының бірі. Аудармалық шығармашылықтың ұлттық ... ... ... ... ықпалы өз алдына. Қазақстандағы
көп тілде сөйлесу және білім беру тәжірибесі елімізде жаңа ұлтаралық қарым-
қатынастың ... оның ... ... және жас ұрпақты
тәрбиелеу жұмыстарын жандандыруға өтімді ықпал етері хақ.
Олжас Сүлейменов сияқты ана тілі ... ... ... ... қана ... өз ... ... Одан сөз эволюциясын
қабылдау, оны сөйлеу тәжірибесіне және ... беру ... ... ... рухани күш-қуатын толықтыру, ұрпақты тілдесу дәстүріне тәрбиелеу
мүмкіндігі артпақ.
Жоғарыда көрсетілген қазақтың бір туар ұлы ... ... - ... ... ... көзі ... ... Сүлейменов - Аллатағаланың Алашқа бере салған алтын ... ... жас ... жардай атан болған жер, жатып қалған бір ... мың қой ... жер, ... мен байы тең, жары мен сайы тең; ... ... ... ... шулаған (Қазтуған жырау) қайран ... пен ... ... ... ... ... үшін ... осы Олжасты
қарымтаға туа салған секілді!
XX ғасыр мен XXI ... өлі ... иісі ... еңбектеген
баласынан еңкейген қартына дейін ауызына қарап отырған тұлғасының бірі ... ... ... ... ... - ... дүниеге жыланша ысқырып, қол
астындағы ... елін ... ... қаһан Шыңғысхан, император Цезарь,
фюрер Гитлер, генералиссимус Сталин де ... ... ... ... ... ... ... Гете, орыс Пушкин, қазақ Абай сынды,
Қазтуған жырауша бейнелеп айтқанда: «Бұдырайған екі ... ... ... қары ... ... ... ... қойдың көсемі, сөйлесе -
қызыл тілдің шешені, билер отты би ... ... ... ... ... көл жайқаған жалғызы, бұлт болып, Айды ашқан, мұнар болып ... ... ... - аңызға айналған тұлға.
Олжас Сүлейменов те қалың қазақ аманатын орындады. Ұлы Абай ... ... ... күш ... ... ... ... АҚШ,
Франция, Англия, Жапонияға сапар шекті, жақтастарын тауып, Жаңа ... ... ... ... ... жариялау мақсатында іске
кірісті. Бұл істе ... ... ... ... ... ... ... жасаушылары белсенділік танытты. Бұл
қозғалысты түрлі ... ... ... халықтары қолдап кетті. Халық
мүддесі жолындағы О.Сүлейменовтың батыл ісін ұмытпауымыз керек.
Ол саяси бедел жинап, үлкен мансапқа қол созуға әуес ... 1994 ... ... ... ... төрағалығынан бас тартуы соның
кепілі. 1993 жылы «Қазақстанның халық конгресі» ... ... ... ... бағытына оппозицияға шықты. ... оның ... әділ де ... ... ... Ол ... «кім
жеңілсе де, Қазақстан жеңілмесін» деген ұранды басшылыққа алды.
«Невада-Семей» халықаралық қозғалысы арқылы халқының сеніміне кірді.
Үздіксіз күрес пен ... ... ... жабылды. Бұл ақ бас тарихтың
еншісінде алтын әріптермен жазылып қалар ірі жеңіс еді.
Олжас Сүлейменов басқарған ... ... ... ... ... ... ... үкіметі экономикалық реформада
пайдаланды. Бұл да көрегендіктің белгісі.
Әлемдік өркениеттің бесігіне айналған Италиядағы ... ... ... ... болып Олжас Сүлейменов тағайындалып, екі елдің шынайы
дәнекері болып жүрді. Дипломатиялық жұмыста табыссыз болмағанының көршісі
шығар, ... ... ... ... ... ... өкілі.
«Саясатпен шұғылданған адам періште жанымен сайтандық іске араласқан
кәсіпшіл тұлға. ... ... пен ... надандықтың арасы тым алшақ. Ал,
саяси мәдениеттілік пен саяси қажеттіліктің арасы шексіз», - ... өз ... ... ... айналыса отырып, ақын өзінің
шығармашылығынан қол үзген емес. Себебі Олжас Сүлейменовтың шығармалары -
тарихи дерек көзі ретінде қазақ ... ... ... ... үшін ең ... ... - шын ... шығарма жазу және
туған халқына қызмет ету.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... О. «Таңба тілі»: бір томдық кіріспе; «Мың бір сөз»; үш томдық
ғылыми еңбек. Сын: Төлеулиев Бектур. Теңдесі жоқ ... ... ... - 2000. - 24 ... - ... Сүлейменов О. Біздің мұратымыз тағы да сол: тауларды аласартпай, даланы
асқақтау: (Қазақстан Жазушылар ... ... ... ... ... ... ... кеңесі. - 1994. -17 ақпан.
3. Зікібаев Е. Ақын қайсарлығы: (Олжас Сүлейменов ... ... ... - 1996. - 21 ... - 23 мамыр.
4. Отарбаев Ж. Жан азығы - жақсы жыр. (Жазушы О.Сүлейменовтің творчествосы
туралы) //Лениншіл жас. - 1986. 17 ... ... ... жазушылар одағы басқармасының ... ақын ... ... 50 жыл ... ... ... әдебиеті. - 198-. – 16 мамыр. - ... ... Ж. ... ... ... ... О.Сүлейменовтің 60 жылдық
мерейтойынан кейінгі ойлар) //Қазақ әдебиеті.- 1997. 8 ... ... ... Б. ... ұлың ... Ақын ... Сүлейменов 60 жаста //
Орталық Қазақстан. 1996. - 28 мамыр.
8. Сүлейменов О. ... ... ... Семей полигонынан Невада үлгі
ала ма? («Известия» газетінен. №274) .// Семей таңы. - 1990. -9қазан.
Сонда.
10.Сүлейменов О. Оқ дәрі ... ... ... отын ... ... ажары. - 1992. 20 тамыз.
11.Сонда.
12.Сонда.
ІЗ.Шойғара Ә. Олжас Сүлейменов қазақ халқына қарсы ма? // ... ... Е. Ол жас па, ... па?: ... ... 60 ... і;
толуына орай толғаныс эссе // Ақиқат. - 1996. - №5. - 66-706.
15.Сүлейменов О. Сөз қадірін түсінген - оны ... ... ... ... сұхбат: әңг. Г.Дильдяев) // Азия. - 1993. - мамыр. - №18.
- 6б.
16.Қоңыр Т. Сүйер ұлың болса... Ақын, ... ... ... 60 жаста
// Сарыарқа самалы. - 1996. - 18 ... Ж. ... ... ... ... жазушысы, ақын Олжас
Сүлейменовтың 60 жылдығына .орай жазушының поэзиясы туралы) // Арқа ажары.
- 1996. - 18 ... О. ... ... - ... ... ... ... //
Алматы ақшамы. - 1996. - 20 маусым.
19.Жағыпарұлы Ж. Олжас! (Халықтың ақиық ... ... ... 65 ... // Арқа ажары. - 2001. - 22мамыр. – ... Б. ... ... ... ... жүр?: (Олжас Сүлейменов туралы)
// Жас Алаш. - 2002. - 13 ... (№96). – ... О. Аз и Я Ізгі ... ... ... (Ауд. ... Жазушы, 1992. - 299 б. /105/.
22.Сүлейменов О. Аз и Я Ізгі ниетті оқырман кітабы. (Ауд. ... ... 1992. - 299 6. ... О. ... ... ... бұзған - «Аз и Я» / Әуезов Мұрат.,
Сүлейменов А., ... Б.., ... М., ... Л., Толмачев Г., -Қодар
Ә., Қосылбек Д. // Заман Қазақстан. - 1996. – 19 ... (№14). -1-6 ... О. «Аз и Я»: ... ... ... және ... теріс деген тұжырым жасалғандығы жөнінде автордың әңгімесі /
Сұхбаттасқан Г.Дильдяев. Правда, 12 қазан, 1989. // Қазақ ... - ... 20 ...... О. ... ... кітапқа соңғы сөз: («Аз и Я» ... ... ... // ... ... - 1990. – 27 ... -
4-5б.
28.Аз и Я / Тәркімалаған: С.Ақатай // Жалын. - 1991. - №1. - ... Ж. ... ... кеңістіктер: (О.Сүлейменовтың
«Пересекающиеся параллели» атты жаңа кітабы туралы) // ... ... ... 19 ... (№29). – ... К. Өршіл өмір иесі: ... ... ... ... орай ... поэзиясы туралы) // Арқа ажары.
- 1996. 18 мамыр.
31.Сүлейменов О. Енді не істеуіміз керек: (ҚХК ... 1999 ... ... ... ... сөйлеген сөзінен) // Дидар. - 1999. 14 қыркүйек. –
3б.
32.Сүлейменов О. «Мың бір ... ... ... // ... - 1997. ... О. ... және мәдениет // Парасат. - 1996. №5. - 2-4б.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық қатынастардың мәселелері10 бет
ХХі ғасырдың жұрты хақ адамзат халқы болып бірігуі керек3 бет
«Қаражанбасмұнай» ААҚ мысалында еңбек ақының есебі27 бет
Абай Құнанбаев - "Қазақтың бас ақыны"11 бет
Азербайджан халқының ұлы ақыны физули14 бет
Еңбек ақыны мемлекеттік реттеу11 бет
Еңбек ақыны ұйымдастыру21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь