Қазақстандағы саяси сайлау технологиясын әлеуметтік талдау

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3 бет

І.тарау. Сайлау технологияларын әлеуметтік талдаудың методологиялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12 бет
1.1. Сайлау институты мен сайлау жүйесін әлеуметтік талдаудың методологиялық негіздері және сайлау технологиясы ұғымының мәні мен мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12 бет
1.2. Сайлау институты мен сайлау технологияларының қалыптасуы мен дамуына саяси әлеуметтік жүйенің әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21 бет

ІІ.тарау. Постсоциалистік кеңістіктегі сайлау технологияларының трансформациясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30 бет
2.1. ТМД елдеріндегі сайлау технологияларының дамуына қоршаған ортаның әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30 бет
2.2. Ресейдегі сайлау технологияларының дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..34 бет

ІІІ.тарау. Қазақстандағы саяси әлеуметтік жүйенің сайлау технологияларының дамуына әсері және сайлау технологияларының қолданылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40 бет
3.1. Саяси әлеуметтік жүйенің мақсатын тұжырымдаудың алғашқы кезеңіндегі нормативті сайлау технологиялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39 бет
3.2. Қазақстанның сайлау жүйесін реформалау барысындағы нормативті сайлау технологияларының қолдану ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44 бет
3.3. Қазақстандағы сайлау кезіндегі коммуникациялық сайлау технологияларының қолданылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50 бет
3.4. Қазақстандағы саяси әлеуметтік қызмет нарығының қалыптасуы мен дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .54 бет

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..60 бет

Қосымша әлеуметтік зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... бет

Сілтемелер мен пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..64 .бет
КІРІСПЕ
Диплом жұмысының жалпы сипаттамасы. Диплом жұмысында Қазақстандағы саяси сайлау технологиясын әлеуметтік талдау барысы, яғни сайлау технологияларының Қазақстандағы қалыптасуы мен даму ерекшеліктері зерттеледі. Сонымен қатар, саяси-әлеуметтік жүйенің сайлау институтына және сайлау технологияларына әсері қарастырылады. Сайлау институты, сайлау технологиялары, электоралдық формула, сайлау инженерингі сияқты ұғымдардың анықтамаларына әлеуметтік тұрғыдан талдау жасалынып, бірқатарына өзіндік көзқарасымызды білдіреміз.
Диплом жұмысы тақырыбының өзектілігі. Қазақстан бүгінгі таңда әлеуметтік-экономикалық жаңару мен саяси демократияландырудың жаңа кезеңіне қадам басып отыр. Әлемдік рейтинг кестесінің жоғары бөлігіне іліккен елдер тобының ішінен орын алуымызға мүмкіндік туып отыр. Оған дәлел, бізде еркін және ашық демократиялық қоғам орнап жатыр. Барлығымызға белгілі, былтырғы жылы (2007 ж.) елімізде Демократиялық реформалардың жалпыұлттық бағдарламасы кеңінен талқыланды. Демократиялық және өркендеген мемлекеттер орнатудың ортақ заңдылықтарын, сондай-ақ біздің қоғамның маңызды мәдени-тарихи белгілері мен дәстүрлерін үйлесімді ескеруіміз керек.
2005 жылдың желтоқсанында Мемлекет басшысын сайлау кезінде қазақстандықтар көрсеткен ауызбірлік біздің қоғамның топтасқандығына күмән туғызбаса керек. Біздер, яғни, болашақ әлеуметтанушы мамандар мұның өзі еліміздің тұрақты дамуының қажетті шарты болып табылатынын айқын түсінеміз. Біз сайлауалды науқанның барысында тұңғыш рет қазақстандықтардың елдің тұрақсыздануы мүмкін деген алаңдаушылығы, ал кейбір тұстарда, тіпті үрейге бой алдыруы сияқты ерекше құбылыспен де ұшырастық.
Бізде демократиялық мәдениеттің терең дәстүрлерінің жоқтығы, еркіндікті ойыңа келгенді істеуге болады деп түйсіну елді тұрақсыздыққа ұрындыруы, біздің болашаққа арналған барлық жоспарымызды белінен басып, өзімізді алысқа кері серпіп тастауы әбден мүмкін екендігін мойындауымыз керек. Бұл біздің өткен президенттік және парламент депутаттарын сайлау додасынан алған сабағымыз және Қазақстандағы саяси сайлау технологиясын әлеуметтік талдау барысындағы көрсеткіштеріміз.
Өткен ХХ ғасырдың 90-шы жылдары алып саяси жүйенің ыдырауымен адамзат тарихындағы орасан оқиғалар тізбегі басталды.
Постсоциалистік кеңістіктегі саяси жүйелердің трансформациясы мен тәуелсіз мемлекеттердің қалыптасуы көптеген күрделі мәселелерді қоса тудырды. Жаңа саяси жүйелердің қалыптасуы халықаралық жағдайдың қолайлы кезеңінде жүзеге асқанымен әлеуметтік-экономикалық жағдайдың шиеленісуіне байланысты тоталитарлық жүйеден шыққан елдерде өздері жариялаған нысандарына оңайшылықпен қол жетпейтіндігі аңғарылды. Себебі демократияның үшінші толқыны деп аталатын процесс барысында авторитарлық-бюрократиялық жүйенің ыдырауының нәтижесінде пайда болған елдерде демократия нысандары қоғам дамуының негізгі мақсаттары ретінде қабылданғаны мәлім. Алайда қағаз жүзінде жарияланған демократияның негізгі қағидалары іс жүзінде жүзеге аспай, демократиялық институттардың іс-әрекетіне жағдай жасалмай отыр. Әсіресе сайлау институтының қоғамдағы рөліне тиісті дәрежеде назар аударылмай келеді. Міне осы жағдайлардың барлығы саяси жүйенің институтына, сайлау технологияларына әсері тәрізді мәселелердің терең зерттелуін, оларды дамыған елдердегі жағдайлармен салыстыруды және әрбір елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайына байланысты жүзеге асуындағы ерекшеліктерін айқындап саралауды қажет етеді.
Сайлау институты қоғамның демократиялануының нақты көрсеткіштерінің бірі. Сайлау институның тиімді жұмыс істеуі саяси жүйені жетілдірудің кепілі екендігі сөзсіз. Өз кезегінде сайлау институты мен технологияларының қалыптасуы мен дамуы да саяси-әлеуметтік жүйе мен саяси-әлеуметтік режимге тәуелді болып келеді.
Сайлау институтына тән функциялардың барлығы белгілі бір технологиялар арқылы жүзеге асырылады. Сонымен бірге керісінше сайлау технологиялары сайлау интитутының функцияларын тежеуге де қызмет етеді.
Сайлау технологияларының дамуын анықтаудың ерекше мәні бар. Өйткені сайлау технологиялары қоғамдағы саяси рыноктың және әлеуметтік топтардың мақсат мүдделері жағдайының көрсеткіші болып табылады. Сайлау технологиялары сапалы элитаны қалыптастыруға әсер ететін факторлардың бірі. Себебі сайлау қарсаңында әшкерелеуші технологиялардың қолданылуы, таза емес адамдардың билікке ұмтылуына тосқауыл қояды және қоғамдық бақылаудың мұндай түрі өкілдік органдарда тұрақты, сапалы кадрлардың қалыптасуын қамтамасыз етеді.
Саулау технологиялары қоғамның саяси-әлеуметтік мәдениетінің де көрсеткіші. Өтпелі қоғамдардағы сайлау институтының және сайлау технологияларының даму деңгейі элитаның саяси-әлеуметтік мәдениетінің деңгейіне тәуелді.
Диплом тақырыптың зерттелу деңгейі. Тәуелсіз Қазақстандағы саяси әлеуметтану ғылымының қалыптасып келе жатқан жас ғылым екендігін ескерсек, онда сайлау институты, сайлау жүйесі, сайлау технологиялары мәселесі де зерттеу нысанасына кейінгі кездері айналып отыр. Күні кешеге дейін тек кеңестік сайлау институты мен сайлау жүйесі ең әділ, халықтың негізгі мүддесіне сай деген сарындағы көзқарастан арылып, тәуелсіз алғалы бері саяси-әлеуметтік жүйені, демократиялық процестерді, партиялардың қалыптасу мәселесін және де басқа мәселелерді зерттеп жүрген Қазақстанның белгілі ғалымдары Ә.Н.Нысанбаев, К.Н.Бурхановтың, Д.К.Кішібековтың, И.Н.Тасмағанбетовтың, Л.А.Байдельдиновтың, Б.Г.Аяғанның, Л.С.Ахметованың, М.Ж.Абдировтың, Н.Ж.Байтенованың, А.С. Балғымбаевтың, К.У.Биекеновтің, А.Х.Бижановтың, Ж.Х.Жүнісованың, Р.К.Қадыржановтың, Л.М.Иватованың, С.З.Нарматовтың, К.Л.Сыроежкиннің, А.В.Соловьевтің, М.Б.Мухамедовтың зерттеулерінде де бұл мәселелерге көңіл бөлінген болатын [1].
Сонымен бірге Қазақстандағы сайлау институтының және сайлау жүйесінің қалыптасуы, сайлаушылардың мінез-құлқы, сайлау кезіндегі баспасөз мәселелері, партиялардың сайлауға қатысу мәселелері Е.Ертісбаевтың, Ғ.Ж.Ибраеваның, М.Машанның, С.Т.Сейдумановтың, Л.Адилованың, Г.Ө.Насимованың, А.Сапиеваның, Т.Исмағанбетовтың, Е.Ж.Бабакумаровтың, С.Байбековтың, А.Болатбаеваның, С.Ю.Петренконың, С.Платоновтың А.И.Лаврентьевтің еңбектерінде зерттелді [2].
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:

1. Нысанбаев А., Машан М., Мурзалин А., Тулегулов А. «Эволюция политической системы Казахстана». В 2-х томах. – А.,2001; Аяган Б.Г. Агония и закат советского социализма: казахстанский полигон. – А.,1999. -120 стр.; Аяған Б.Г Государство Казахстан: эволюция общественных систем. – А.,1993. -149 стр.; Бурханов К. Эволюция социально-политической системы Казахстана в ХХ в. – А.,2006. - 44 стр.; Жунусова Ж.Х. Республика Казахстан: Президент. Институты демократизации. А., Ақыл кітабы, 1996. -208 бет.; Кшибеков Д., Кшибеков Т. Переходной период. А.,1997. -262 стр.; Соловьев А.В., Соловьева И.А. Природа слухов и ее влияние на общественное мнение и политические процессы. // Евразейское сообщество: общество, политика, культура. 2000. №1. - 55-58 стр.; Абдиров М.Ж. История казачества Казахстна. А.,2004. -160 стр.; Байтенова Н.Ж. Основные направления межэтнической интеграции. // Саясат. 1998, №8; Кадыржанов Р.К. Консолидация политической системы Казахстана: проблемы и перспективы. А.,1999. -166 стр.
2. Ертысбаев Е.К. Институционализация выборной демократии Казахстана в контексте политической модернизации (1998-2007г.г) А.,2008. -54 стр.; Сапиева А.О. Демократические выборы как политическая ценность переходного общества. А.,1997. 28 стр.; Исмаганбетов Т.Т. Особенности посттоталитарного развития электоральной системы Республики Казахстан. А.,1999 -30 стр; Насимова Г.О. Электоральное поведение граждан: зарубежный опыт и Казхстан. А., 2007. -30 стр.; Байбеков С. Выборы Президента Республики Казахстан. 1999 г. Теория, прогнозирования, анализы, выводы. А.,1999 г. -96 стр.; Болатбаева А. Формирование имиджа лидера в политических процессах Казахстана. А.,1999г. 133стр.; Петренко С.Ю. Средства массовой информации как инструмент политического маркетинга. (По материалам избирательных кампаний в Россий.) – А.,1999 г. -210 стр; Платонов С.В. Президентские выборы как дебют политического маркетинга. // Саясат, 1999 г. №1. -13-16 стр; Лаврентьев А.И. Становление профессианального парламента в политической системе Республики Казахстан. А.,1999г. 141стр.
3. Ковлер А.И. Изберательные технологии: российский и зарубежный опыт. М., РАН. 1995 г. -115 стр; Ковлер А.И. Основы политического маркетинга: технология организации изберательных кампаний. М., РАН. 1993 -46 стр. Устименко С.В. Выборы в органы политической власти. // Общая и прикладная политология. Учеб. Пособ. М.,1997. -254-273стр; Вещняков А.А. Основные направления совершенствования избирательного законодательства Российской Федерации. // Доклад на парламентских слушаниях 4-февраля 1997г. // Вестник. Центр. Изб. Ком. РФ. 1997 г. №1. -91-111 стр; Максимов А.А. «Чистые и грязные» технологии выборов. Российский опыт. М.,1999 г. 445стр.; Гельман В.Я., Елезаров В.П. «Учередительные выборы» в контексте российской трансформации. // Первый электоральный цикл в Росии 1993-1996 г.г. М.,2000 -13-39стр; Кошелюк М. «Выборы. Магия игры. Технология победы». // ЭЛ. Вариант: www. Meteor. Ru; Гельман В.Я. Институциональный дизайн: создавая «правила игры». // Первый электоральный цикл в Росии 1993-1996 г.г. М.,2000 г. -49 стр; Гельман В.Я. Изберательные кампании в Росии: испытание электоральной формулы. // Полис. 1996. №2.; Цуладзе А. Большая манипулятивная игра. М.,2000 г. -336 стр.; Голосов Г.В. Политические партии и электоральная политика в 1993-1995гг. // Первый электоральный цикл в Росии 1993-1996 гг. М.,2000 -106-129 стр; Постников А. Е. Изберательное право в Росии. М., 2007 г. -264 стр; Дилигенский Г.Г. Социально-политическая психология. Учеб пособ. М.,2005. -250 стр.; Лисовский С.Ф. Политическая реклама: функциональные и жанрово-стилистические особенности. – М.,2007 -30 стр.; Жабасов А.А. Политические технологии изберательных кампании: проблемы категориального осмысления. // Вестник МГУ, Серия 12, Политические науки, 2000. №2 -56-62 стр; Почепцов Г.Г Как становятся президентами: избирательные технологии ХХІ века. М., 2007 г. -380 стр.; Сабиров А.Б. Основные принципы избирательного права в развитых демократических сранах. Ташкент,2007. -28 стр.; Мошняга В.Г. Парламентские выборы и упрочение демократии в Молдове. // Молдова-98.
4. Ковлер А.И. Франция: партии и избератели. М. Наука, 1989; Даниленко В.Н. Избирательные системы и политические партии Франции. М. 1979 г.; Агеев Р. Технология избирательной борьбы в Германии. // Эл вариант: www. vybory. ru; Левин И.Б. О реформе избирательной системы Италии. // Полис. М.,1993. №3; Борисюк В.И. Избирательный процесс в США. Как политический институт:
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
«Философия және әлеуметтану» кафедрасы
Д И П Л О М Д Ы Қ Ж Ұ М Ы ... ... ... ... ӘЛЕУМЕТТІК ТАЛДАУ
Орындаған:
Ғылыми жетекшісі:
Мазмұны
Кіріспе.................................................................
.................................……..........3 бет
І-тарау. Сайлау технологияларын әлеуметтік талдаудың методологиялық
негіздері..................................................................
...........................….....................12 ... ... ... мен ... жүйесін әлеуметтік талдаудың
методологиялық негіздері және ... ... ... мәні ... ... Сайлау институты мен сайлау технологияларының қалыптасуы мен
дамуына ... ... ... ... ... ... сайлау технологияларының
трансформациясы............................................................
........…............................30 бет
2.1. ТМД елдеріндегі сайлау технологияларының дамуына қоршаған ортаның
әсері......................................................................
.........................……...................30 бет
2.2. ... ... ... ... ... ... ... жүйенің сайлау
технологияларының дамуына әсері және ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдаудың алғашқы
кезеңіндегі ... ... ... ... ... ... ... барысындағы нормативті
сайлау ... ... ... ... ... кезіндегі коммуникациялық сайлау
технологияларының
қолданылуы.........................................................….......
........50 бет
3.4. ... ... ... ... ... қалыптасуы мен
дамуы......................................................................
................................….......…......54 бет
Қорытынды...............................................................
.......................……..............60 бет
Қосымша ... бет ... мен ... әдебиеттер
тізімі.................………….....................64 .бет
КІРІСПЕ
Диплом жұмысының жалпы сипаттамасы. Диплом ... ... ... ... әлеуметтік талдау барысы, яғни сайлау
технологияларының Қазақстандағы қалыптасуы мен даму ... ... ... ... ... ... ... сайлау технологияларына әсері қарастырылады. Сайлау институты, сайлау
технологиялары, электоралдық формула, сайлау инженерингі сияқты ұғымдардың
анықтамаларына ... ... ... ... бірқатарына өзіндік
көзқарасымызды білдіреміз.
Диплом жұмысы тақырыбының өзектілігі. Қазақстан бүгінгі таңда
әлеуметтік-экономикалық жаңару мен ... ... ... ... ... ... ... рейтинг кестесінің жоғары бөлігіне
іліккен ... ... ... орын алуымызға мүмкіндік туып отыр. ... ... ... және ашық ... ... ... ... белгілі, былтырғы жылы (2007 ж.) елімізде Демократиялық
реформалардың ... ... ... ... ... өркендеген мемлекеттер орнатудың ортақ заңдылықтарын, сондай-ақ
біздің ... ... ... ... мен дәстүрлерін үйлесімді
ескеруіміз керек.
2005 жылдың желтоқсанында Мемлекет басшысын ... ... ... ауызбірлік біздің қоғамның топтасқандығына күмән
туғызбаса керек. Біздер, ... ... ... ... ... ... ... дамуының қажетті шарты болып ... ... Біз ... науқанның барысында тұңғыш ... ... ... ... ... ... ал
кейбір тұстарда, тіпті үрейге бой ... ... ... ... де
ұшырастық.
Бізде демократиялық мәдениеттің терең дәстүрлерінің жоқтығы,
еркіндікті ... ... ... ... деп ... елді тұрақсыздыққа
ұрындыруы, біздің болашаққа арналған барлық жоспарымызды ... ... ... кері серпіп тастауы әбден мүмкін екендігін мойындауымыз
керек. Бұл біздің ... ... және ... ... ... ... ... және Қазақстандағы саяси сайлау технологиясын
әлеуметтік ... ... ... ХХ ... 90-шы жылдары алып саяси ... ... ... ... ... ... ... кеңістіктегі саяси жүйелердің трансформациясы мен
тәуелсіз мемлекеттердің қалыптасуы ... ... ... ... Жаңа ... ... ... халықаралық жағдайдың қолайлы
кезеңінде жүзеге асқанымен әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... ... жариялаған
нысандарына оңайшылықпен қол жетпейтіндігі аңғарылды. Себебі демократияның
үшінші толқыны деп аталатын процесс ... ... ... ... ... ... ... демократия нысандары
қоғам дамуының негізгі мақсаттары ретінде қабылданғаны мәлім. Алайда қағаз
жүзінде жарияланған демократияның негізгі қағидалары іс ... ... ... институттардың іс-әрекетіне жағдай жасалмай отыр.
Әсіресе сайлау институтының қоғамдағы рөліне ... ... ... ... Міне осы ... ... саяси жүйенің
институтына, сайлау технологияларына әсері ... ... ... оларды дамыған елдердегі жағдайлармен салыстыруды және әрбір
елдің ... ... ... ... ... ... ... қажет етеді.
Сайлау институты қоғамның демократиялануының нақты
көрсеткіштерінің бірі. ... ... ... ... ... ... ... кепілі екендігі сөзсіз. Өз кезегінде сайлау институты мен
технологияларының қалыптасуы мен дамуы да саяси-әлеуметтік жүйе мен ... ... ... ... келеді.
Сайлау институтына тән функциялардың ... ... ... ... ... ... ... бірге керісінше сайлау
технологиялары сайлау интитутының функцияларын тежеуге де қызмет етеді.
Сайлау технологияларының дамуын анықтаудың ... мәні бар. ... ... қоғамдағы саяси рыноктың және әлеуметтік топтардың
мақсат мүдделері жағдайының көрсеткіші ... ... ... ... ... ... әсер ететін факторлардың
бірі. Себебі сайлау қарсаңында әшкерелеуші технологиялардың қолданылуы,
таза емес адамдардың ... ... ... ... және қоғамдық
бақылаудың мұндай түрі өкілдік органдарда тұрақты, сапалы кадрлардың
қалыптасуын қамтамасыз етеді.
Саулау ... ... ... ... де
көрсеткіші. Өтпелі қоғамдардағы сайлау ... және ... даму ... ... ... ... тәуелді.
Диплом тақырыптың зерттелу деңгейі. Тәуелсіз Қазақстандағы саяси
әлеуметтану ғылымының ... келе ... жас ... ... онда сайлау институты, сайлау жүйесі, сайлау технологиялары
мәселесі де зерттеу ... ... ... ... отыр. Күні кешеге
дейін тек кеңестік сайлау институты мен сайлау жүйесі ең ... ... ... сай ... ... көзқарастан арылып, тәуелсіз алғалы
бері саяси-әлеуметтік жүйені, демократиялық процестерді, партиялардың
қалыптасу мәселесін және де ... ... ... ... ... ... Ә.Н.Нысанбаев, К.Н.Бурхановтың, Д.К.Кішібековтың,
И.Н.Тасмағанбетовтың, Л.А.Байдельдиновтың, Б.Г.Аяғанның, Л.С.Ахметованың,
М.Ж.Абдировтың, Н.Ж.Байтенованың, А.С. Балғымбаевтың, ... ... ... ... ... ... ... де бұл мәселелерге көңіл бөлінген болатын [1].
Сонымен бірге Қазақстандағы сайлау ... және ... ... ... ... ... ... мәселелері, партиялардың ... ... ... ... ... ... ... А.Сапиеваның, Т.Исмағанбетовтың,
Е.Ж.Бабакумаровтың, ... ... ... А.И.Лаврентьевтің еңбектерінде зерттелді [2].
Сайлау Технологиялары туралы мәселені ту еткен ... ... ... в ... ... проблемы и
перспективы 1990-2007» (А.,2007) деп аталатын ... ... ... ... ... ... сайлау технологиялары
мәселелері арнайы зерттеу болмағандықтан және сайлау технологиялары ... ... осы ... ... салыстырмалы социологиялық
әдісті пайдалана отырып, сайлау технологияларының саяси жүйедегі рөлін жан-
жақты қарастыруға тырыстық.
Сонымен қатар, кешегі кеңестік жүйедегі ... ... ... ... де ... өтпелі кезеңдегі сайлау институты ... ... ... ... мәселелерді танып-білуге
көмектеседі. ... ... мен ... ... мәселелері
ресейлік ғалымдар А.И.Ковлердің, Т.Васильеваның, Г.Голосовтың,
А.Салминнің, ... ... ... ... ... ... ... пен А.Постниковтың, С.Ф.Лисовскийдің ... ... ... ... ... ... Өзбек ғалымы А.Б.Сабировтың, молдаван зерттеушісі
В.Г.Мошняганың ... ... ... ... ... сайлау жүйесі мен сайлау технологияларын зерттеп жүрген
Ресей ғалымдары А.И.Ковлер, В.Н.Даниленко ... ... ... ... ... көңіл бөлген болатын. Қазіргі ... бұл ... ... ... А.Н.Балашованың әр тұстағы
еңбектерінде айтылып жүр ... ... ... мен сайлау технологиялары демократиялық
дамыған елдерде жан-жақты жүйеленген Алексис де Токвилдің, М.Дюверженің,
Р.Даль, ... ... ... ... ... ... ... А.Кинг. А.Надаистің,
Р.Нойштадт, П.Радунскидің, Ф.Гоулд, ... ... ... ... маңызы бар [5].
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. Қазіргі кездегі сайлау
технологиялары, сайлау ... ... ... байланысты әдебиеттерге
және дамыған демократиялық елдердегі тәжірбиеге, сондай-ақ, Қазақстан мен
ТМД елдерінде жүргізілген саяси реформаларға әлеуметтік талдау жасай келе,
сайлау ... ... ... бір ... жасау мақсаты қойылды.
Қазақстандағы сайлау технологияларын зерттеу мәселесінің қаз тұрып келе
жатқандығын ... ... ... жан-жақты қарастыру үшін дамыған
елдердегі сайлау технологияларының ... мен ... ... жасап, салыстыру қажеттігі туындады. Ол үшін мынадай міндеттер
жүзеге асырылды:
- сайлау ... ... болу ... анықтау;
- сайлау институтының негізгі функцияларын және оларды жүзеге асыру
технологияларының қалыптасуын ықпалдастыратын ... ... ... ... ұғымының мәні мен мазмұнына арналған
анықтамаларға ... ... және ... ... саяси жүйелердің, саяси режимдердің сайлау технологияларына әсер ету
заңдылықтарын ашу;
- ... ... ... сайлау технологияларының
қалыптасуына, эволюциясына және қазіргі жай күйіне талдау жасау;
- постсоциалистік кеңістіктегі сайлау ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық
жағдайдың ықпал ету деңгейін айқындау;
- Қазақстандағы сайлау технологияларының трансформациясына әлеуметтік
талдау жасау және оның ... әсер ... ... ... ... жаңалығы. Бұл диплом жұмысындағы әлеуметтік
зерттеу Қазақстандағы сайлау технологияларын әлемдік тәжірибемен алғаш рет
салыстыра ... ... ... ... жұмысындағы кейбір теориялық
және тәжірбиелік материалдар ғылыми айналымға тұңғыш рет ... ... орай ... жұмысының ғылыми жаңалығына төмендегілерді жатқызуға
болады :
- сайлау институтының қалыптасуы мен дамуына әсер етуші ... ... ... талданып, заңдылықтары айқындалды;
- саяси жүйенің сипатына қарай, сайлау институты функцияларын жүзеге
асыру мүмкінділіктері қаралды;
- социологиялық салыстырмалы әдісті пайдалана отырып, ежелгі ... ... жаңа ... және қазіргі ... ... ... жүзеге асыру және шектеу технологияларына талдау
жасалынады;
- сайлау технологияларының мақсаты мен міндеттері, мазмұны мен ... ... ... саяси әлеуметтану ғылымында қолданылып жүрген электоралдық формула,
сайлау инженерингі, саяси ... ... ... ... ... ... ... ұғымының мазмұны кеңейтілді;
- ТМД елдеріндегі саяси-әлеуметтік жүйенің трансформациясы барысында
қалыптасқан ... ... және ... ... ... ... ... ерекшеліктері белгіленді;
- сайлау технологияларының екі ...... ... ... ... ... басым болатындығы
анықталды;
- ТМД елдеріне ықпал етіп отырған Ресейдегі ... ... ... олардың негізгі түрлері нақтыланды;
- қазіргі ... ... ... ... ... ... зерттелді;
- Қазақстандағы саяси жүйенің сипатын анықтаудың ... ... ... аясы ... ... ... ... Қазақстан Республикасының сайлау жүйесіндегі қарама-қайшылықтардың
себептері ... ... ... ... ... және ... орталықтарына сипаттама ... ... ... ... ... сайлау науқанын ұйымдастырушыларға сайлау
технологияларын пайдалануға байланысты ұсыныстар енгізілді.
Диплом жұмысын ... ... ... ... сайлау институты қоғамдағы әлеуметтік жанжалдардың негізінде пайда
болды және оның қоғамды ... ... орай ... ... қалыптасты;
- сайлаудың жиі және заңды өткізілуі қоғамдағы жинақталған
әлеуметтік, ... ... ... сайлау институтының негізгі функцияларын ... ... ... ... ... ... ... Мақсаттарды жүзеге
асыру барысында қабылданатын сайлау институтының міндеттерін анықтау,
сайлауды Ұйымдастыру туралы ережелер мен сайлау ... ... мен ... ... сайлау технологиялары деп
атайды;
- билік жүргізуші элита ... ... ... ... ... ... жеңуге немесе тежеуге жағдай жасайтын нормаларды қабылдау
арқылы сайлау процесіне әсер етуін нормативті сайлау технологиясы дейміз;
- сайлау технологияларының ... түрі ... ... ... ... ... дейін негізгі сайлау технологиясы болды;
- қазіргі кезеңдегі қоғаммен байланыс тәсілдеріне сүйенген, ... ... ... ... сайлаушыларға тікелей әсер ету арқылы
жеңіске жету үшін қолданылатын амал-айлалар мен ... ... ... ... ... ... жүйесі дегеніміз әр түрлі елдерде қабылданған сайлау туралы
тұжырымдаманы белгілі бір ... мен ... ... ... асырылуын
қамтитын іс-әрекеттер жүйесі немесе нормативті және коммуникациялық
технологиялардың жиынтығы деп есептелінді;
- ... ... ... ... ... мен ... елдердің
нормативті сайлау технологиялары ұқсас. Билеуші топ бар ... ... ... ... ... ... ... саяси-әлеуметтік
жүйе мен мәдениет деңгейінде;
- дамыған елдер мен ... ... ... ... ... ... ... саяси-
әлеуметтік мәдениетке және ... ... даму ... ... ... ... технологияларын пайдалану барысындағы зерттеу
жұмыстары сайлау маркетингі деп аталады;
- Қазақстандағы ... ... ... ... жағдайдың, этносаралық қатынастардың ... ... ... ... ... ... функцияларын
жүзеге асыруға ынталы еместігі ашып көрсетілді;
- Қазақстанның ... ... ... ... ... ... сайлау жүйесін таңдау ... ... ... жүргізілді;
- Қазақстанда саяси партиялардың ... ... ... ... ... тек атқарушы орган тарапынан таңдалынды;
- Қазақстандағы саяси-әлеуметтік жүйенің сипаты (делегацияланған
демократия) (О.Доннел) ... ... ... түріне жақын
болғандықтан сайлау институна, ... ... ... ... басым;
- Қазақстандағы саяси-әлеуметтік рыноктың баяу қалыптасуы, сайлау
институты функцияларының ... және ... ... сайлау
технологтарына зәрулік коммуникативті сайлау технологияларының дамуына
кері әсер етіп отыр.
Социологиялық зерттеу обьектісіне ... ... ТМД ... ... ... ... ... жатады.
Диплом жұмысының теориялық және әдістемелік негізіне саяси-
әлеуметтік процестерді және саяси-әлеуметтік институттарды ... ... ... ... әр ... ... және жүйелі,
тарихи, социологиялық, институционалды талдау әдістері ... ... ... ... ... АҚШ, Ресей ғылымдарының сайлау мәселесіне және
сайлау ... ... ... ... ... ... ... деректемелік көзін дамыған ... ... және ... ... ... ... ҚР Президентінің жарлықтары, мемлекет басшыларының еңбектері,
орталық сайлау комиссияларының мәліметтері, ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік тәжірибелік маңызы. Диплом жұмысында
баяндалған теориялық мәселелер ғылыми ізденістерді одан әрі ... ... ... және ... оқу орындарында саяси
әлеуметтану пәнін оқытуда ... ... ... ... ... оқу ... ... әлеуметтану
бөлімдерінде арнайы курс ретінде немесе жалпы ... ... ... ... ... мен ... ... жұмысының алдына
қойған мақсат-міндеттері және әлеуметтік (социологиялық) зерттеу логикасы
диплом жұмысының құрылымын анықтайды. ... ... ... ... және ... ... әдебиеттер мен деректер
тізімінен тұрады. Диплом жұмысының жалпы көлемі 72 ... ... ... ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫН ӘЛЕУМЕТТІК ТАЛДАУДЫҢ МЕТОДОЛОГИЯЛЫҚ
НЕГІЗДЕРІ
1. Сайлау институты мен сайлау жүйесін әлеуметтік талдаудың
методологиялық негіздері және сайлау ... ... мәні ... диплом жұмысы тақырыбының өзектілігі, зерттеудің
мақсаты, міндеттері, жаңалығы мен маңыздылығы көрсетілген ... ... ... ... ... ... деп аталатын бірінші тарауында ... ... мәні мен ... және осы ... ... ... ... жүйесімен арақатынасына және саяси әлеуметтану ғылымындағы
қолданылуына тоқталамыз.
«Сайлау институты мен ... ... ... ... және ... ... ұғымының мәні мен мазмұны» деп аталатын
бірінші тармағында «сайлау ... ... ... ашу ... ... ... ... түсінудің әдістері мен методологиясын
пайымдаймыз. Себебі, технология сөзі сайлау ... ... ... отыр. Сондықтан сайлау институтының пайда болу
себептерін, саяси жүйедегі орнын анықтау қажет.
Сайлау жүйесін ... ... ... ... ... ... биліктегілердің арасындағы амал-айлалардың мазмұны ашылып, сайлау
технологиясы ұғымына шоғырландырылады. Барлық зерттеушілер ... ... ... ... ... қалыптасуына саяси-
әлеуметтік жүйе ауқымындағы әлеуметтік жан-жалдар әсер етті деп тұжырым
жасайды. ... ... және ... ... ... ... ... бір арналар арқылы жинақталған кері энергияны шығаруды
қажет етеді деген тұжырымына ... ... ... ... бірі –
сайлау институты деп есептейді [6]. Өйткені қоғамдағы жинақталған әр түрлі
эмоциялар мен жанжалдық жағдайларды «бу шығару» ... ... ... ... ... ... етіледі. «Билік потенциалы да
жан-жал кеңістігінде өмір сүреді және бір жақты қатынастарда көрінеді.
Себебі билік іс ... ... ... ... мәжбүрлі түрде
өзгеруі) ұласады» [7].
К.Фридрих, Р.Дарендорф, Б.Крик ... ... ... және оның ... ... ... болып табылады деген тұжырым жасаған [8].
Саяси-әлеуметтік жүйені қоғамды ... ... ... ... саяси-әлеуметтік жүйенің негізгі элементтері өзара
байланыста және бір біріне әсер етіп ... ... ... ... ... негізгі элементтері өзара байланыста және бір
біріне әсер етіп отырады деп айтуға ... ... ... ... ... пен ... ... арасын септестіретін,
қоғамның әр түрлі бөліктерінің көңіл күйін айқындайтын институтының бірі
сайлау институты. Демек, демократиялық сипаттағы ... ... ... ... ... ... ... болмақ.
Сонымен бірге жан-жалдардың әлеуметтік топтарды шоғырландыратын
және олардың арасындағы белгілі бір шекараны анықтайтын ... да ... ... ... шешу барысында сайлау институтына көшеді және ол
қоғамдағы билікке ұмтылған топтардың барлығын билікке ... ... ... қанғаттандыруға тиіс саяси-әлеуметтік институт ретінде
қоғамды топтастыру функциясын атқара бастайды. Сайлау институтының
топтастыру функциясы ... ... ... ... ... ... ... міндетін – қоғам алдындағы мақсат мүдделерді анықтай алады
және соны жүзеге асыру үшін қоғамды жұмылдыра алады.
Д.Истонның, К.Дойчтың, ... ... ... тән «кіру» және «шығуға» қажетті мәліметтердің бәрін
сайлау науқандары қамтамасыз етіп тұрады [9]. Сондықтан кейбір әлеуметтік
зерттеушілер ... ... ... ... әдісі және халықтың
биліктегілердің ... ... ... ала ... ... деп есептейді
[10]. Сондай-ақ сайлау кезінде биліктегілер де есепке алуы ... ... ... ... ... ... сайлауды мемлекет пен азаматтық қоғамның ара
қатынасына қарай мынадай типтерге бөледі:
1. ... ... ... ... ... сайлау
институты.
2. Мемлекет пен азаматтық қоғамның теңдігі тұрақсыз тұстағы ... ... ... ... ... [11].
Бұл диплом жұмысында сайлау институтының функцияларының жүзеге
асырылуы қоғамдағы ең бір ... ... ... ... ... ...... жүйесін таңдау, яғни, кім сайлауға қатысады, кім
сайланады, ... ... ... беру және ... ... ... қандай
деген сұрақтардың барлығына жауап алынып, белгілі бір ... ... ... ... ... Көптеген әлеуметтік зерттеулерде
тұжырымдалған «сайлау жүйесі» ұғымынан сайлау ... ... ... ... ... ... да ... кезде кең мағынадағы
сайлау жүйесі ұғымының қолданылуы ... ... ... ... ... ... бірқатары қоғамдағы саяси-әлеуметтік
күштер арасында консенсус болуы үшін сайлау жүйесін таңдауға олардың
барлығы қатысуы керек ... ... ... орай ортақ саяси ойын
тәртібін қабылдаудың шет елдік тәжірибелеріне талдау жасалынған. Көптеген
қоғамдарда, әсіресе, дамушы елдерде ... ... ... ... ... ... ... келмейтін топтар сайлауды өткізу туралы ережелер
жиынтығын ... ... ... ... ... ... немесе келісімінсіз-ақ, өздеріне тиімді нормаларды енгізуге
тырысады. Бұл талпыныс ... ... ... ... ... ... бірінші келісілетін мәселе кімдер сайлауға қатысуы керектігі? Бұл
мәселе талқыланғанда әр топ ... ... ... жасауға ұмтылады.
Әдетте мүліктік, білімдік, ұлттық тіл білу, ... ... ... адам – бір ... ... не? Бұл ... – демократиялық
сайлау жүйесінің басты шарттарының бірі. Әсіресе тоталитарлық қоғамның
демократиялық бағытқа бет түзеген елдер үшін «бір адам – бір ...... ең ... ... ... ... ... қиындығы да жоқ сияқты. Бұрын бір
семьяның немесе ... ... ... ... жинап келіп,
бюллетень алып, бәрін бір-ақ сала салатынбыз. Оны қалыптастырған жағдай –
таңдаудың жоқтығы, ... ... ... ... ... Енді қазір
таңдау болса да, бұрынғы әдет қалатын емес.
Әрине, бұдан құтылудың ... ... ... ең ...... ... мен өткізушілердің өздерінде, солардың
қызметтерінде жатыр. «Қайтсеңдер де 50% дауыс ... ... ... ... ... (әміршілдік жүйе сақталмады деп кім айта
алады?) бір қолға бірнеше бюллетень беруді ... ... ... сала ... Олар Парламент бекіткен, Президент үкім шығарған
мемлекеттің заңын аяққа баса отырып, ... ... ... қалт ... ... жасап қойып, төменнен жоғарыға дейін ... ... ... ... Оған дәлел соңғы 2007 жылдың тамыз
айындағы сайлау барысындағы ... ... ... ... ... ... ... оқу
орындарының басшыларының көрінеу көзге әділетсіздікке қызмет қылуын
ешқандай объективті себептермен ақтай алмаймыз. Кей жағдайларда ... ... ... үгіттеуге қатыспадың, ат салыспадың» деп ... ... ... тауып (қоғамдық жұмысқа қатыспадың
деген желеумен) жазалап жатқанының куәсі де болдық.
Екіншіден, бір адамның бір ғана ... ... ... ... ... үшін ... ... белгілі бір жазаға тартылатыны туралы (Америкада
бауыры немесе басқа адам үшін дауыс берген адамды 5 жыл бас ... ... заң ... көпшілікке жеткізіп, оларды осы жаңалықтан
хабардар ету жұмысын үкімет жүргізіп отырған жоқ. Егер сайлау участкесінің
ішіне, ... ... ... осы бап ... ... ... тартар еді. Бірақ мұндай ... ... ... ... ... егер ... жүргізушілердің өздері
бір қолға бірнеше бюллетень беруді қалап отырса, жоғарыдағы заң баптарын
жазып не жын ұрыпты.
Үкімет пен ... ... ... ...... орап өту, ал
қарапайым сайлаушыларға не жорық? Олар кімді алдайды? Міне, осы сұрақтар
төңірегіндегі мәселелер саяси сайлау ... ... ... түседі.
Қазіргі кездегі социологтар мен саясаттанушылар конституциялар мен
сайлау заңдарындағы ... ... ... [13], ... ... тарихи жағдайларын есепке ала отырып, мынадай екі ... ... ... ... яғни ... ... ... Тек биліктегілерге тиімді шектеу.
Екінші келісілетін мәселе – сайлаушылардың тізімі, яғни ... ... ... және ... ... ... мәселе. Көптеген
елдерде сайлаушылардың тізімін жасағанда да кемшіліктер кетіп жатады.
Үшінші мәселе – сайлау ... ... ... ... округтары
дегеніміз белгілі халық саны көлемінен өкілдік органға өкіл сайланатын
аумақ және ... ... ... ... есептеледі. Төртінші, барлық
саяси күштер үшін маңызды мәселе – сайлау комиссияларын ұйымдастыруға
кімдердің қатысатындығы. Келісімді қажет ететін ... ...... науқанда үгіт-насихат нормалары және оған ... ... ...... беру ... ... дауысты санау және жариялау.
Осындай 7 сатының барлығына қатысты қабылданған ... ... ... ... ... мемлеттік төңкерістердің, ... ... ... ... жаңа топ ... ... ... және біртіндеп барлық саяси күштерді ... ... ... ... ... ... сайлау нормалары
осындай өзгерістердің нәтижесінде халықаралық беделді иеленуде.
Сайлау жүйелерін салыстырмалы зерттеудің үш ... ... ... және ... таңдау теориясы бойынша –
ішінен тиімді таңдау теориясы сайлау технологияларын әлеуметтік зерттеуде
нәтижелі деп есептейді. Оның ... ... ... ... кімге
тиімді екендігіне байланысты қарастыруында деп түсіндіреді [14].
Әлеуметтік зерттеудің осы түрі постсоциалистік кеңістікте ... ... ... ... ...... жүйелерін қабылдау немесе
таңдау мәселесін қарастырғанда да қажет. Таңдауда кімдердің және ... ... өз ... ... бір ... ... ... қысқаша
мынадай сұрақтарға жауап беріп көрейік:
а) Депутаттыққа кімдер лайық? Маман юрист па, әлде баяғыдағыдай әр
кәсіптің иесінен бір адамды депутат қылу ... ... ... ісі ... ісі» ... ... Республика Президентін, Парламенті Мәжілісінің
және мәслихаттарының депутаттарын сайлау қажет па?
Әр заманның өз талабы бар. Соғыс кезінде ... ... ... да, той ... әнші шығады.
ә) Қазақстанның бүгінгі кезеңі бізден ... ... ... ... Біріншіден, ұлттық мемлкетімізді құру ... ... әр ... ... ... адамдық құқықтарын, азаматтық
еркіндіктерін, ұлттық ерекшеліктерін сақтай отырып, ... ... ... өмір ... ... Көп жылға созылған отаршылдықтың
зардаптарынан арылуымыз қажет және тоқырап қалған ұлттық ... ... ... ... ұлттық сана-сезім, намысымызды қалыптастыру
жұмыстарын үзбей жүргізуіміз шарт. Қазіргі күндері осы мақсатта «Мәдени
мұра» бағдарламасымен ... ... ... ... бұрынғы әміршілдік жүйенің қалыптастырған әдеттерінен,
қоғамдық өмірге деген немқұрайлы көзқарасынан ... ... ... бағыты, түрі – демократиялық ... ... ... ... қажеттілік болуы керек. 2008 жылдың басынан бастап осы
бағытта, яғни, коррупцияға ... ... ... ... ... ... ірі ... мен кейбір оқу орындарының (жоғары
және орта), шаруашылықтардың ... ... бұл ... де сай ... ... ... ... билік иелері қағаз жүзінде
болса да көптеген жұмыстар атқаруда.
б) Депутаттыққа ұсынылған жанның азаматтық көзқарасы бар ма, ... ... ... ... ... ... ... келсек, халық өкілі
болатын жан не жұмыстар атқарды, өзін аумалы-төкпелі заманда ... ... ... ... пайдаланып қарамағындағыдарға зорлық-зомбылық жасаған
жоқ па – соған талдау жасау керек. Әділеттілік үшін күрес жасай білді ... ... ... ... ... ... айналысып, әміршілдік
жүйеге беріле қызмет жасады ма, әлде қоғамды өзгертуге күш салып, халықтың
ішінен ... ма, ... «Нұр ... ... атын ... жазалау
системасын күшейтіп отырған жоқ па? Депутаттыққа ... ... ... ... ... дұрыс болар еді.
Бірақ, сайлау науқанында жақсы сөздер көп ... ... ... өзін ... істе ... ... ... алмаймын» деп
мақтайды (мақтанады). Бірақ, ол барып тұрған «әділетсіз», «парақор» (пара
беретін және алатын) ... ... ... ... сол ... ... пен парақорлық белең алған. Депутаттыққа
үміткерді ... ... ... Ал, ... ... ... ... үміткерлер берген уәделерін, айтқандарын сайлауға дейін де
істеуге болады емес пе ... ... ... ... де ... ... ... жұмыс істей беруге болады емес пе? Демек, адамзат болсын,
қоғамдық-саяси-әлеуметтік жұмыстарға ... өзін ... ... ... білуі қажет.
Жалпы саяси әлеуметтану ғылымы басқа ғылым салаларынан жас
болғандықтан, көптеген ғылымдарда бұрыннан қалыптасқан ... ... ... түсіндіруге пайдалану әдеттегі жағдайға айналған.
«Технология» терминінің жаратылыстану ғылымындағы мағынасына талдау жасай
келе, саяси әлеуметтану ғылымында ... оның ... ... деп ... болады [15]. Ал «технология» терминін ... ... ... технологиялар» ретінде жаңа мазмұнда
пайдалана бастағанымызға да көп ... жоқ. ... ... ... дейді Ресей әлеуметтанушысы С.Соловьев – белгілі бір уақыт пен ... ... ... ... ... және оңтайлы түрде
жүзеге асыруға бағытталған біртіндеп қолданылатын процедуралар, ... мен ... ... дейді [16]. Айта кететін жайт –
зерттеушілер ... ... ... ... ... ... бір ... жоқ.
Саяси-әлеуметтік технологияларға сайлау институтын да жатқызуға
болады. Себебі сайлау нәтижесінде әр ... ... ... ... қамтамасыз етіледі және қоғамдық келісімге қол жеткізуге
болады Мәскеу мемлекеттік университетінің ғалымдары дайындаған «Саяси
әлеуметтану» ... ... ... оқулығының бір бөлімі
«Сайлау саяси жүйені жаңарту технологиясы ретінде» деп ... және ... ... ... ... ... ең басты технологияларының
бірі» – деп есептейді [17]. ... да ... ... ... ... Оның ... ... бір түрі деп атаған
анықтамасы бірталай ... ... ... ... отыр ... ... да саяси технологиялардың бір түрі ... ... ... де ... ... «сайлау
технологиялары» ұғымын тек сайлау ... ... ... және ... ... зерттеулердің барлығында дерлік осы
кезеңдегі әдіс, ... мен ... ғана ... Тек ... ... ... технологияларына» сайлау науқанының ұйымдық-құқықтық
жамылғысын жатқызады [19]. Жоғарыдағы пікірлерді ... ... ... ... билікке жетуі үшін сайлау заңдарын қабылдау барысындағы іс-
әрекеті мен ... ... ... науқанда коммуникациялық
технологияларды пайдаланып жеңіске жету үшін жүргізетін күресінің толық
циклын сайлау технологиялары деп ... ... ... пайдалану уақытына және тиімділігіне қарай
екіге бөлінеді:
1. Нормативтік;
2. Коммуникациялық.
Биліктегі топтардың сайлауға ... ... өз ... ... және оны ... ... ешбір кедергісіз тиімді пайдалануын
сайлау технологияларына жатқызады да оны сайлау технологиясының нормативті
түрі деп атайды. Жалпы әр түрлі нормалар ... ... ... ... ... ... ... Аристотель амал-айлалар деп ... [20]. ... ... қазіргі кезеңдегі қоғаммен байланыс
тәсілдеріне сүйенетін, ғылыми ... ... ... ... тікелей әсер ету арқылы жеңіске жету үшін қолданылатын амал-
айлалар мен іс-әрекеттер жиынтығын коммуникациялық сайлау ... ... ... 60 ... бастап сайлау алдындағы науқанда
бұқаралық ақпарат құралдарына және ғылым ... ... жаңа ... қалыптасуы қарастырылып келеді. ... ... бұл ... ... саясат» кезеңі немесе сайлау
науқанының «американдануы» деп атайды [21]. ... жаңа ... ... арқылы халықтың негізгі ... ... ... ... ... сай ... ... бұқаралық
ақпарат құралдары арқылы кеңінен жарнамалап, үміткерді түпкі ... ... ... ... ... ... ... технологияларына арналған және ... ... «ақ» және ... пиар ... ... пен ... ... «Ақ» және «қара» пиар ... ... ... – сайлау технологияларында үміткердің имиджіне қарсы
қарсыластардың әшкерелеуші технологияларды пайдалануда. Осы ... ... әр ... ойлар айтылуда. А.Ю.Кошмаров пен
Г.С.Кузнецов «сайлау технологиялары «ақ» және «қара» болмайды, олар ... және ... ... ... Ал ... материалдарға келетін
болсақ дамыған елдердің өзінде сайлау науқанының 70 пайызын осындай
материалдар ... – деп ... [22]. Ал ... ... ... ... деп атайды [23] .
Сонымен бірге, қоғаммен байланыс (паблик рилейшенз) саларының
жеке-жеке зерттеле бастауы және қайсыбірінің жеке ... ... ... ... жарнама) коммуникациялық технологиялардың дамуының
ғылыми негізін қалайды [24].
Әлеуметтану ғылымында әлі де болса «сайлау ... ... ... ... ... ... ... терминдерінің арақатынасы дұрыс ... ... ... ... ... кей ... ... және зерттелуіне кері әсер етіп жатады. Осы терминдердің
арақатынасына және ... ... ... ... келе, бұл
терминдердің төмендегідей анықтамаларына ... ... ... әр ... ... қабылданған сайлау
туралы тұжырымдаманы белгілі бір нормалар мен тәжірибе ... ... ... ... ... ... ... және коммуникациялық
технологиялардың жиынтығы. Ал электоралдық формула дегеніміз парменттегі
орын санын бөлу тәсілі және ол ... ... бір түрі ... ... инженерингі ұғымын да нормативті сайлау технологиялары
ұғымының баламасы ретінде түсінуге болады. Кейбір зерттеушілер технология
мен маркетинг ұғымдарын бір ұғым ... ... жүр. ... да ... ұғымын «сайлау технологиясымен» сәйкестендіруге болмайды.
Сайлау маркетингі дегеніміз комуникациялық сайлау технологияларын қолданар
алдында және қолдану барысында ... ... деп ... ... ... мен сайлау технологияларының қалыптасуы мен дамуына
саяси әлеуметтік ... ... ... мен ... ... ... ... саяси әлеуметтік жүйенің әсері» деп ... ... ... ... сайлау институтының қоғамдағы рөлі мен функциясы
талданып сайлау технологияларының қалыптасу ... ашып ... ... ... эволюциясына, яғни, ежелгі дүниеден
қазіргі ... ... ... ... эволюциясына сипаттама
беріліп және олардың қалыптасуы саяси әлеуметтік ... ... ... ... алғашқы қауымдық құрылыстың соңғы сатысындағы
тайпаларда байқалады. Мысалы, Ф.Энгельс ирокездер тайпасындағы ... ... ... Сол ... ... ең ... тұлға көсемді
сайлау арқылы таңдау қауымды ыдыратпаудың бір амалы еді. Сол кездегі
сайлау ... сай ... ... ... Себебі алғашқы
қауымның өзінде-ақ сайлау процесінің күрделі болуы осыған дәлел бола алады
және оның басты себебі ру немесе ... ... ... сақтау
болып табылады. Екіншіден, басқа рулармен қарым-қатынас барысында көсем
билігінің легитимденуі үшін қажет болды [25].
Ежелгі Грецияның ... ... ... ... және ... ... отырып, Солон реформасын жүргізу
барысындағы дауласушы екі жақты мәмілеге шақыру және саяси әлеуметтік
жүйедегі тұрақтылықты ... ... үшін ... және экономикалық
реформалармен қатар сайлау ... да мән ... ... ... ... ... қызметке мүлік дәрежесіне
байланысты сайлау тәртібін енгізгендіктен ... ... ... ... ... ... ... төмендетпеу үшін олар мүше
болатын соттың мәртебесі өсіріледі. Аристотель ... ... ... ... ... ...... тағайындайтын еді деген [26].
Бенжамен Констан антикалық кезеңдегі адамдар қоғамдық ... ... ... ... деп есептейді. Ал қазіргі біздің
замандастарымыздың мақсаты – жеке басының қауіпсіздігі және ол қоғамдық
институттар жасайтын ... ... деп ... ... ... сайлау технологияларының да өзіндік ерекшелігі
болды. Рим республикасының ... ... ... ... ... ... әсер етпей қоймады. Ежелгі Рим тарихи жағдайларға
байланысты қалыптасқан үш деңгейдегі ... ... ... куриаттық,
трибуттық және центуриаттық комицияларда ... Рим ... үш ... ... ... ... қажет болғанда әр түрлі
манипуляциялармен ... Рим ... ... тұсындағы
сайлаулар барысында дауысты сатып алу (бізде де кейде дауысты сатып алуға
ұмтылушылар кездеседі) кең ... ... рим ... ... ... өзі осы ... ... кемшіліктерде деп есептейді
[28]. Аристотель ежелгі дүниедегі сайлау технологияларының қолданылуын
демократиялық, ... ... деп үш ... ... ... ... сайлау институтының функцияларын қарастыра келе
толық шектелген, біршама ... деп ... ... ... ... ... ... Германияда болды және ол императорды сайлау үшін
пайдаланылды. Сайлаушы рөлін ірі ... ... ... ... ... ... қалыптастыру барысындағы сайлау
институының қызметі біршама шектелген болды. Францияда сайлау институты
король билігін нығайту және ... Рим ... ... үшін
пайдаланылса, Англияда король билігін тежеу үшін енгізілді. Англияда
король билігін ... ... ... Ұлы хартиясы» негізінде
сословиелік – өкілдік орган ағылшын парламеті қалыптасты.
Орта ... ... ... ... не ... ... өмірге келіп отырды. Англия мен ... ... ... ал, ... ... ... ... органдардың қалыптасуы сайлау институтының функциясының
кеңеюімен қатар жүреді және ішкі не ... ... ... жолы ретінде
қолданысқа түседі. Мысалы, Франциядағы өкілдік орган – Штаттардың
құрылуына ... ... V пен Рим ... ... күрес әсер етті.
Өкілдік органдардың саяси салмағы мен қоғамдағы рөлі ... ... ... ... ... ... органдардың
дәрменсіздігіне қалалардың әлсіздігі әсер етті.
Сайлау институты тиімділік тұрғысынан да таңдап ... ... ... ... ... ұйымдастыруда сайлау институты
пайдаланылды.
Сайлау институтының функциясының кеңеюі буржуазиялық революциялар
кезеңіне тұспа-тұс келеді. Т.Парсонс ... ... ... жаңа
дәуірде қаланды деп есептейді [31]. Осы тарихи оқиғалардың ... ... ... ... ... ... әсерін жоймаған ірі
теориялық және практикалық маңызы бар нормалар мен ... ... ... ... және технологияларының дамуына ... ... ... ... зор ... ... құрылуына байланысты
құжаттар негізінде сол кезеңдегі ... ... ... функцияларымен оны жүзеге асыру технологиясы туралы
көзқарастарын байқауға болады. Алғаш ... ... ... ... ... асуы сайлау институтының мүмкіндіктерін біршама толық
пайдалануға жол ашты. Алайда АҚШ сайлау ... бір ... ... бөлігі – қара түстілер сайлау құқығын иеленбеді [32].
Франциядағы буржуазиялық революцияның қарсаңындағы идеологиялық
күрес барысында Руссоның ... ... деп ... және ... рухындағы» концепцияларының өкілдік орган мен ... ... ... ... әсері болды. Руссо халықты жинап, оның еркін
білу және оны ... ... ... ... ... деп, яғни ... заң ... ісіне аралысуы керек деп мәлімдеген ... ... ... ... еркіндігі мәселесінде азамат құқығын мемлекеттен
жоғары қойды. Ал Монтескье керісінше, халық заң шығару ісін ... ... ... ... сондықтан оны өзінің өкілдері арқылы
жүзеге ... ... деп ... заң ... ... ... ... емес,
мемлекеттің еркінде және оны халық ... ... ... ... болатын. Әлемдегі бізге көрінетін құбылыстардың бәрін жасаушы
соқыр тағдыр ... ... ... жағындағылар, өйткені саналы ақыл
иелерінің соқыр тағдырдан жаратылуынан асқан қандай өрескелдік бар? –
деген сұрақты ... ... Луи ... не айтқысы келгенін
білуге болады.
Руссо мен Монтескье идеяларын француз революциясы кезінде жүзеге
асырған Мабли мен ... екі ... ... қағидаларын Конституцияға
енгізді: халық суверенитеті мен жеке тұлғаның құқығын және халық еркін
өкілдік орган білдіретін болды ... ... ... ... негізгі бөлігі сайлау
құқығын алғанымен жалпыға ортақ сайлау құқығы енгізілмеді. Нормативті
сайлау ... бірі ... ценз ... ... бір ... ... ... елде тұрақтылық орнатамыз деген ойы ... ... ... ... талап еткен жұмысшы табы саяси күреске
белсене ... ... ... рет ... ... ... құқығы Францияда
1848 жылғы революциядан кейін енгізілгенімен, аз уақыттан ... ... ... ... ... әр ... сайлау технологияларын қолданғанына қарамастан жалпыға ортақ
сайлау құқығының қабылдануына ... ... ... ... ... биліктегілер төменгі
топтардың сайлауға қатысу құқығын барынша шектеп, біртіндеп қана кеңейтіп
отырды. Батыс Еуропа ... ... ... ... ... және ХХ ... ... идеологияның ықпалын төмендету үшін
жалпыға ортақ сайлау құқығы дамыған едердің барлығында енгізілді.
Саяси ... ... ... ... ... ... сайлау жүйесінде көрініс берген. Мысалы, 1958 ... ... ... ... билікке шақырылған генерал Де Голль бір ай
көлемінде жаңа конституцияның жобасын жасап, референдумда ... ... ... ... ... ... ... өкілдігі кеңейтілді. Жаңа режим сайлау институтының
рөлін қайта қарап, сайлау жүйесіне жаңалықтар енгізді. ... ... ... мынадай нормативті технологияларды атап өтеді:
- Мажоритарлық сайлау жүйесінің енгізілуі негізінен осы кездегі
француз қоғамындағы ірі ... бірі – ... ... ... ... ... ... Оңшыл күштердің партиясы голлистер
1958 жылғы парламент сайлауында 20 пайыз дауыс алып 196 орынға ие ... 18 ... ... ... ... орында болған коммунистер 10-ақ орын алды.
Егер ... ... ... ... голлистер 94, коммунистер 88
орын алатын еді.
- 1958 жылы Де ... ... ... ... күштер басым
округтердің барлығы тарқатылып, жаңа округтер құрылды.
- 1977 жылы парламент сайлауы қарсаңында (сайлау 1978 жылы ... ... елде ... етіп ... ... ... ... беруі туралы заң
қабылданды. Бұл заң бойынша ... мен ... ... саны тепе-тең округтерде шет елдіктердің дауысы шешуші рөл
атқаратын етіп жоспарланды.
- Францияда социалистер ... ... ... ... ... ... Муниципалдық сайлауларда мажоритарлық және
пропорционалдық сайлау жүйелері аралас пайдалана бастады ... ... ... ... де ... ... ... идеологиялық қарама-қайшылықтардың ықпалы болмай
қоймайды. Алайда сайлау ... ... ... ... ... ... ... институтының топтардың келісіміне
де әсері болады. Сайлау институтының тарихи дамуына шолу жасасақ, сайлауға
қоғам мүшелерінің қатысу деңгейіне қарай әр ... ... ... ... ... ... ... толық шектелген, шартты
шектелген деп бірнеше түрге жіктелгендігін және соған ... ... ... байқаймыз.
Саяси коммуникация мәселесіндегі алғашқы агенттіктер ХХ ғасырдың
30 жылдарында пайда болды. Витхэкер сайлау науқандарына қызмет ... ... ... сайлау технологияларының дамуындағы жаңа
кезеңнің ірге тасын қалаған болатын [35].
П.Руденскидің пікірінше, сайлау технологияларындағы «Жаңа саясат»
деп ... ... 1960 ... АҚШ ... ... ... Джон
Ф.Кеннеди мен Ричард Никсонның сайлау науқандарынан басталады [36]. Сайлау
науқандарының жаңа моделі «New ... деп ... ... Бұл модельдің
ерекшелігі коммуникациялық сайлау технологияларын кеңінен пайдалануында
еді. Сайлау науқаны саяси оқиғалар мен ... ... ... ... және ... ... қосындысының
нәтижесінде ғана саяси коммуникацияға айналады. Міне осы факторлардың
баршасын екі жақ та ... ... ... ... ... өзін ... ... пікірталас жүргізу стилі сайлаушылардың
көңілінен шықты. Мұндай жағдайды пайдалану имиджелогияда формат ... ... ... ... ... ... алу) [37].
Ричард Нойштад төртінші теледебат барысында Кеннедидің ... ... ... ... Кубадағы револоюцияны басуға
байланысты ешқандай шара қолданбадың деп кінә тағуы да ... ... деп ... [38]. ... ... ... ... кезінде
Кеннедидің «Жаңа шептер» деп аталатын сайлау стратегиясы да ... ... ... ... ... ... сайлау науқанын жүргізудің жаңа моделі
Еуропаға кеңінен таралған. Жаңа модель Еуропада алғаш Франциядағы ... ... ... ... өтті [40]. ... ... коммунициялық түрінің Еуропаға кең өрістей бастауы және
саяси әлеуметтік консультацияның қоғамдағы рөлінің өсуі 1968 жылы ... ... ... ... алып келді.
Сайлау өткізудің жаңа моделі төмендегідей аса маңызды ... ... ... технологияларды;
Әлеуметтік зерттеулерді .
Комммуникациялық технологияларды жүзеге асырудың бір ерекшелігі
–сайлау науқанын дайындайтын арнайы ... ... ... ... ... – бұл да ... ... коммуникация. Менеджер
саясаткердің немесе партияның ... ... ... оны ... ... ... ... және ең
бастысы жоспарланған ... ... ... ... оған мынадай талаптар қойылады: саяси концепциялар
тұрғысынан ойлай алатын, ... ... ... ... ... және сайлау кампаниясын жүргізу үшін қазіргі заманға ... жіті ... тиіс ... кампаниясы кезінде менеджер төмендегідей үш құзырлыққа ие
болу керек:
• Ол өзінің клиентімен немесе партия басшысымен тікелей қарым-қатынас
жасауы ... және ... ... ... үнемі қасында
болуы керек.
• Ол сайлау науқанына бөлінген бюджет көлемінде қаржы мәселесін
шешуге, осы ... ... ... ... ... ... ... немесе адамдар таңдау процедурасына араласуы
керек.
• Сайлау алдындағы күрестің кестесін, яғни қай уақытта өткізілетінін
белгілеуі қажет [42].
АҚШ-тағы ... ... ... бірі ... ... ... стратегиясын дайындау барысында төмендегідей басты 4
мәселені анықтап, сайлаушыларға жеткізу керек деп есептейді:
1. Біздің ... кім? ... басы ... ... ... қоғамдық-саяси мәселелерге байланысты позициясы);
2. Біздің оппонентіміз кім?;
3. Жария полемиканы дамытатын негіз қандай? ... ... жеке ... ... және ... ... кім ... кімге арналған? Яғни, үміткер ұсынатын
идеялар, науқанның ... ... ... ... ... ... ... үлкен дайындықты және ақпараттар қорын
құруды ... ... ... ... және ... ... әр ... жасау үшін төмендегідей басты зерттеулер жүргізу ... ... ... ... зерттеу;
2. Өткен сайлаудың қорытындыларын талдау;
3. Бір өзгермелісі бар ... ... Көп ... бар ... ... ... топтармен сұхбат жүргізу;
6. Электронды құралдармен талдау жасау;
7. Қоғамдық пікірге мониторинг жүргізу;
8. Апат теориясы (теория катастроф);
9. ... ... ... немесе беткі модельдеу;
11. Аймақтың маңызды мәселелеріне талдау;
12. Бәсекелестің кампаниясына талдау.
Міне осы мәселелер анықталғаннан ... ... ... ... [43].
«Стратегия дегеніміз науқанның негізгі идеяларының жиынтығы.
Стратегия шеңберінде үміткердің образы, сайлау науқанының тактикасы ... ... ... ... технологы А.А.Максимов [44]. АҚШ-тағы ірі
сайлау технологтарының бірі Ф.Гоулд сайлау стратегиясы тек белгілі бір
топтарға ғана ... ... ... ... [45].
Коммуникациялық сайлау технологияларының тиімділігі әр елдегі
саяси ... ... ... ... интернет), саяси
мәдениеттің деңгейіне байланысты. Ральф ... ... ... ... мен капиталистік елдерге тән коммерциялық
маркетинг негізінде жүзеге ... ... ... ... және ... «сауда – бәсекелестік рухтың» басымдығын атап ... ... тән ... ... ... ... АҚШ-та жоқ, оның
орнына прагматизмнің ... ... ... [46]. Ал ... ... идеологиялардың қоғамдағы рөлінің басымдылығына байланысты
Гамбургтегі «Вольф және Виндерлих» жарнама агенттігінің өкілі ... ... ... сырттай әсірелегенімен идеология бере
алмағанның орнын толтыра алмайды» – деп ... ... ... ... ... ... ... науқаны ғылыми
жағынан негізделген, қаржымен толық қамтамасыз етілген ... ... ... ... ... ... ... санына, саяси
режимінің сипатына қарай сайлау технологиялары да әр ... ... ... ... ... ... ... пікірді жан-жақты
зерттеуге негізделген. Өзі сайланатын округтің бар мәселесін білу және
сайлаушының көңілінен шығу ... ... ... ... бір ... болып табылады. Қазіргі кезеңдегі АҚШ-тағы сайлау
технологияларын қолдану барысында, көп жағайда, ... ... ... ... жүйе ... ... ... мен
«шығудың», «кері байланыс ілгегі» ... ... ... жүзеге
асатынын көруге болады. Оны біз АҚШ саясаттану мен әлеуметтанудағы кейінгі
жылдардағы методологиялық ... да ... ... ... ... ... ... сайлау технологияларын қолдану
үшін жүргізілетін зерттеу «ірі топтар» категориясы бойынша: жұмысшы табы –
орта топ – ... ... жас ... ... конфессиялық топтарды зерттеу арқылы сайлау стратегиялары
дайындалды, ал, қазіргі ... ... әдіс ... ... ... 40 ... топ ... қазір оның саны 65-ке
жетіп отыр [4].
Бірінші тарауды қорытындылай ... алға ... ... ... жауап бердік деп айта аламыз. Яғни, бұл ... ... ... мәні мен ... және осы ұғымның сайлау институты
мен сайлау жүйесімен ... және ... ... ... ... талдау жасалынды. «Сайлау технологиялары»
ұғымының мазмұнын ашу үшін ... ... ... ... ... мен ... пайымдадық. Себебі жоғарыда айтып
кеткеніміздей, технология сөзі ... ... ... ... отыр. Сондықтан сайлау институтының пайда болу ... ... ... ... ... ... ПОСТСОЦИАЛИСТІК КЕҢІСТІКТЕГІ САЙЛАУ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫНЫҢ ТРАНСФОРМАЦИЯСЫ
2.1. ТМД елдеріндегі сайлау технологияларының дамуына
қоршаған ортаның әсері
«Постсоциалистік кеңістіктегі ... ... деп ... ... ... социалистік жүйенің
ыдырауынан кейінгі кезеңдегі жаңа саяси әлеуметтік ... ... ... ... ... ... нысанаға алынады.
«ТМД елдеріндегі сайлау ... ... ... ... деп ... ... ... сайлау технологияларының
дамуы республикалардағы саяси әлеуметтік элита мен ... ... ... сай әр ... режимдердің қалыптасуына, ал сайлау
институтының ... көп ... ... кімдердің келгеніне
байланысты болды деген көзқарасты ұстанады. ТМД ... ... ... ... ... ... ... қалуы
трансформациялық процестерде ескі жүйенің қалдықтарының ... ... ... ... заң ... ... мен ... билік
арасындағы текетірес атқарушы органның пайдасына шешілді. Мәселенің бұлай
шешілуі мынадай факторларға байланысты болды:
Біріншіден, КСРО-да парламенттік ... ... жоқ. ... ... көп ... партия сьездері қабылданған қаулыларды
заңдастырумен шектелгендіктен, олардың жұмыстарында формальды сипат ... ескі ... ... ... рөлі зор болды.
Үшіншіден, нормативті сайлау технологияларын қолдана отырып, ескі
элита парламенттегі көпшілікке ие болып, ... ... ... ... ... халықаралық жағдайларға,
этносаралық қиындықтарға ... ... заң ... ... осы жағдайлардың барлығы жаңа саяси әлеуметтік ... ... ... ... көрсетеді және ол өз ... ... ... даму ... де ... ... саяси әлеуметтік жүйелердің алдында тұрған басты мәселе –
сайлау жүйесін таңдаудың қандай ... ... ... шолу ... ... ... жүйесі жаңа жағдайдағы талаптарды қанағаттандыра
алмайтын еді. Социлолог Дж. Ишияма ... ... ... ... ... ... ... өтпелі кезеңдегі
сайлау жүйесін таңдау мынадай үш түрлі жолмен жүргізілгеніне мән ... ... ... ... ... жиналысы» қарсаңында саяси
процестің негізгі акторлары ретінде келісімге келуі арқылы (Венгрияда);
2. Саяси партиялар емес, саяси оппозициялық ... ... ... ... ... ... «Саюдис»);
3. Институттар қалыптаспаған ортада қабылданған ... ... ... ... қалыптаспаған ортаға жатады және соның
нәтижесінде сайлау жүйесі көп ... ... ... тарапынан таңылды.
Алғашқы сайлау ... ... ... ... ... қоғамның болашағына әсер ететіні белгілі. М.Уоллерстайн
бір қабылданған сайлау жүйесін ... қою қиын деп ... ... ... ... үшін ... ... немесе тек өз
мүддесін ойлайтынына қарамастан, дауыс берудің қабылданған ... ... ... оның ... ... ... тиімсіздігіне
қарамастан, оны өзгертуге ынтасы жоқ. Сол сияқты парламентке өтіп алған
партиялар да заңды өзгертуге жол ... ... да ... ... ... өте маңызды және болашақ дамуға да
әсер етеді [50].
ТМД ... ... ... дамуы саяси әлеуметтік
жүйелерге байланысты, себебі, ... ... ... ... ... демократия деп екіге бөлуді негізге алады.
Әлеуметтік зерттеулерде делегацияланған демократия терминін ... ... ... ... ... па әлде ... ... пікірталас барысында Джиллермо О Доннел қолданған болатын [51].
Кейінен бұл ұғымның мазмұнын ... аша ... ... авторитаризмінен біршама айырмашылығы бар, бірақ өкілдік
демократиядан да ерекшеленді. ... ... ... мынадай
белгілері бар елдерде қалыптасты:
1. «Ұлттық соққы» алған (КСРО-ның ... ), ... рөлі ... ... ... ... ... өткен елдерде тұрғындар ең бірінші әлеуметтік-
экономикалық өзгерістерді күтеді және мұндай күту екінші дүние жүзілік
соғыстан ... ... ... ... бөлектеу болды. Себебі,
социалистік жүйе ыдырағанда көптеген елдердің әлеуметтік-экономикалық
жағдайы халықты ... ... ... ... ... ... елдерге халықаралық ұйымдар
тарапынан қажетті көлемде қаржылық ... ... жоқ. ... ... кейінгі демократияның кепілі Маршалл жоспары бойынша
қаржылай көмек болды.
Социологтар О. Доннел мен ... ... ... ... ... ... ... Сайлау демократиясы қалыптасқан елдердегіден біршама
эмоциялық сипатқа ие және маңызы ... ... ... ... жергілікті билік өзін ұлттық мүдденің қорғаушысы
деп есептеп, өздерін саяси партиялардан және ... ... ... ... ... ... ... билігін шектей ...... ... ... ... ретінде суық қабақ
танытады. Бірқатар елдерде либералды элементтерді шектеу орын алып ... ... ... ұмтылушылық басым.
Демократияның мұндай түріне сайланған адамдар сайлаушылар
алдындағы жауапкершілігін ... өзін ... ... ... ... ... делегацияланған демократияларда болашақта
демократиялық институттардың қалыптасуы ... ... ... жауапкершілігі жойылады деп мәлімдейді [52].
Біз осы ... ... ... ТМД ... ... ... тұсындағы Белоруссияда авторитарлық
саяси жүйе, ал Ресей, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, ... ... ... ... ... ... ... Ал,
К.Шмиттердің классификациясы бойынша жіктейтін ... ТМД ... ... жатады. Шмиттер гибридтік ... ... ... ... және ә) ... ... ... экономикада
либерализация бар, бірақ демократиялық институттар нашар қалыптасқан және
саяси партиялар болғанымен ... ... ... Ал демокрадур
түрінде либерализациясыз жасанды демократия құруға ұмтылушылық ... ... ... ... ... ал ... елдерін диктабланд түріне жатқызуға болады.
Әдетте авторитарлық саяси ... ... ... ... ... қарамастан бұл ... ... ... ... ... ... ... сайлау
жүйесін таңдағанда көп ойланбай дамыған елдердің сайлау ... ... ... ... Сайлау заңдарын талдау барысында демократиялық
талаптарға сай заңдар Түркіменстан мен ... ... ... ... ... ... режим орнатқан ел ... ... ... ... басын ауырпаған сияқты. Әсіресе ... ... ... ... ... ... 2008 ... И.Каримовпен бірге президенттік сайлауға қатысқан адамның
карсыласы үшін дауыс ... де көп ... ... ... [54]. ... дәстүрі басым қорғам туралы С.В.Устименко былай дейді:
«дауыс беру және ... ... ... патриархалдық дәстүрге
бағынған елдерде сайлаудың рөлі тым ... ... ... ... ... ... ... қауымдық және кландық
механизмінің түрі ғана ... ... ... ... ... ... ... демократиясы
бар елдердің көпшілігінде ... ... ... ... және ... ... әкімшілік түрі басымдау
деген қорытындыға келеміз.
2.2. Ресейдегі сайлау технологияларының дамуы
«Ресейдегі сайлау ... ... деп ... ... ТМД елдерінің ішінде саяси әлеуметтік ықпалы басым және
салыстырмалы ... ... ... ... бірі – Ресейдегі сайлау
технологияларының даму деңгейі сөз болады.
Диплом жұмысында баяндайтынымыз мына ... ... ... ... ... ... 1993-1995 жылдардағы
«құрылтай сайлауында» заңдастырылғанына мән берілген. Ресейдің сайлау
жүйесін 2008 ... 2 ... ... ... кейін барлық саяси
күштер мойындады. Оны мойындауға мынадай жағдайлар әсер етті:
• Сайлау ... ... ... өтті және ... ... ... ... заңдары негізінде жүргізілді.
• Сайлауға барлық саяси партиялар жіберілді.
• Партиялардың үгіт-насихат жұмысын жүргізуіне ешқандай шектеушілік
болған жоқ.
... ... ... әрі толық жарияланды және барлық
саяси күштер сайлау ... ... және ... ... ... ... жоқ ... Социологтар Ресейдегі сайлау жүйесіне негіз ... ... ... ... ... ... ... технологияларының
қолданылуына талдау жасайды. Социологтардың зерттеулері бойынша
Путин бастаған топ 2008 ... Заң ... ... ... көп болатындай, өздері сайлауда өте ... және ... ... ... ... арттыра түсетіндей етіп
жасалғандығына мән берілген. Путиннің тобы Ресейдегі ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер енгізілді:
• Германияда сайлау бірлестіктері мен ... ... ... ... ... Ал ... жалпы ұлттық деңгейінде жүргізіледтін болып қабылданды.
Бұл норманы енгізудің басты ... ... және ... мен ... ... заң ... ... өткізбеу
еді. Сонымен бірге партиялардың жоғарыдан қалыптасуы астаналық
саясаткерлерге өз ... ... ... берді.
• Нормативті сайлау технологиялары бұқаралық ақпарат құралдарының
сайлау науқаны кезіндегі рөліне байланысты мәселеде де қолданылды.
Мемлекеттік ... ... ... ... ... заң ... жеке бұқаралық ақпарат ... Ал 1995 ... ... ... ірі-ірі медиа-компаниялардың
қалыптасқанын еске түсірсек, онда бұл жағдай болашақты есепке ала
жасалған десек қателеспейтін сияқтымыз.
• Сайлау науқанындағы басты мәселе – ... ... ... ... ұмытылған жоқ. Жеке қаржыландыруға жол ... ... ... ... ... қаржылық қысым
көрсетуге және партиялық тізімдегі орындарды сатып алуға орын
берілді. Сонымен ... ... ... мен ... тізімі бойынша және бір мандатты округтар ... ... да ... ... ... ... етуге жағдай жасады
деуге мүмкіндік ... ... ... өз ... ... үшін және Парламенттегі аймақтардың үлесін азайту үшін әр
аймақта тек бір мандатты сайлау округы ұйымдастырылды. Ондағы ... ... ... ... ... ... технологияларының мазмұнын 1995 жылғы
парламент сайлауына ... заң ... ... ... ... ... кеңейте түседі. 1993 жылғы сайлауда сайлау бірлестіктері
мен блоктары тізімі ... ... ... бір ... ... әкімшілік ойлағандай болып шықпағандықтан, ал ... ... бір ... ... ... ... енді сайлау
формуласына өзгерістер енгізу қажет болды. 1995 жылы Парламентте осы заң
жобасын талқыланғанда депутаттарға біраз қысым ... Егер ... ... ... созылатын болса немесе Президент ... ... ... онда ... өз ... ... заңын бекітеді
деп депутаттарды қорқыта бастады. ... ... ... ... да өз ... қорғап бақты. Президент жобасында партиялық
тізімдерге 150, ал бір мандатты округттарға 300 ... ... ... ... 5 ... 7 ... дейін өсіру және депутаттардың көңілін
табу үшін Думада өкілдері бар партиялар мен қозғалыстарға ... ... ... ... босату көзделді. Бірнеше айларға ... ... ... ... араласқан бұл саяси «сауда» Думаның
позициясын сақтап қалуына мүмкіндік берілді. Социологтар бұл ... ... ... жүйе ... шешім қабылдау мәселесінде бір
актордың «шешімді мәжбүрлі түрде қабылдатуынан («танылған өтеуден»)
акторларды ... ... ... ... шешімді «пактілік» немесе
«саудаласу» арқылы қабылдауы Реей қоғамын ... ... алып ... ... ... ... сайлау технологияларын федералдық деңгейде
қолдануға біршама шектеулер қойылғанымен, ол ... ... ... ... ... ... ... сайлау жүйесінің 90
түрлі нұсқасы бар. Федерация субьектілеріне сайлау туралы заңдарды
қабылдау барысында биліктегілер әр ... ... қою ... өз билігін
сақтап қалуға ұмтылды. Сырттан келетін ... ... ... үшін ... ... енгізді. Мұндай шектеулер енжар сайлау
құқығын тек ... ... ғана ... жол ашу үшін жасалған
болатын. Мысалы, отырықшылық цензы Саха-Якутияда 15 жыл, Бурятияда 10 жыл,
Карелияда 7 жыл деп ... ... ... кейбір республикаларда,
атап айтқанда, Солтүстік Осетия-Аланияда, Адыгейде, Марийтіл білу ... ... ... ... ... элитаның шектеу шараларын
орталықтың өкілдері сот арқылы жеңіп шығу тенденциясы күшейе ... ... ... нормативті сайлау технологиялары билікке
ұмтылушы жақтардың барлығы келіскен жағдайда, қабылданған нормалардың
құқықтық ... ... ... ұзақ өмір ... ... ... ... коммуникативтік технологиялар да
кеңінен тарай бастады. Егер 1993 ... ... ... ... ... ... аз болуы және негізінен бұрынғы
«үйден-үйге», саяси жарнама, сайлаушылармен ... ... ... ... ал ... ... әсіресе 2008 жылғы
президент сайлауында АҚШ сайлау технологтарының ... ... ... ... ... ... ... келе, Ресейдегі сайлау
науқандарындағы коммуникациялық сайлау ... ... ... ... ... келе мынадай тенденцияларды атап көрсетеміз:
1. Демократиялық дамыған елдердегі тәжірибені пайдалану және ... және ... ... ... ... Бұл әдіс
үміткерді тауар ретінде бағалайды және саяси әлеуметтік рынокқа тауарды
шығарар алдына, қомақты социологиялық ... ... ... ... ... ... сатып алуы мүмкін ... ... ... ... ... – деңгейіне
жеткізу үшін оның имиджін қалыптастыру керек. Үшіншіден, тауарды кеңінен
жарнамалау қажет. Саяси жарнама – плакаттар, қаламдар, ... ... ... ... ... ... ... жүргізіледі.
Әрбір жарнаманың мағыналық, көріністік және қабылдану дәрежесіне үлкен
мән ... ... ... ... ... Бұл
тенденция бойынша сайлау алдындағы науқан ... ... ... ... жағынан тапшылық көрмеуі қажет. Сол үшін ... ... ... науқанына дейін қаржы мәселесі шешілуі қажет.
2. Әкімшілік әдіс. Бұл әдіс Ресейде 2000 жылдан бері федералдық деңгейде
күшейіп бара ... ал ... ... ... ... Әкімшілік
әдісті билікте отырғандар пайдаланады және олардың мақсаты билікті
қолдан ... ... ... келген бұйрықты орындату. Әдетте бұл әдіс
ауылдық жерлерде, ұлттық аудандарда және солшыл күштер басым аймақтарда
кеңінен қолданылады. Әкімшілік әдіс қол ... ... ... ... кездесулер ұйымдастырғанда немесе кездесуге
бармай қалу ... ... ... санағында, үміткерлерді ұсынғанда қажетке
жаратылады.
3. Партиялық әдіс. Бұл әдіс бойынша сайлау науқаны қарсаңында үгітшілер
мен жауапты ... ... ... ... ... қол ... көп ... сайлау қарсаңындағы
үгіт-насихат жұмысына ақша төлеп, адамдар жалдайды. Ал коммунистер
өздерінің белсенділеріне ... ... ... ... Бұл әдіс ... ... ... жиынтығы және көп
жағдайда осы әдісті ... ... ... жету ... тарауды қорытындылай келе, сайлау технологияларының ... ... ... ... мен халықтың саяси әлеуметтік
мәдениетіне сай әртүрлі режимдердің қалыптасуына алып ... Ал ... ... көп ... ... ... ... болды. ТМД елдерінің ішіндегі саяси әлеуметтік ықпалы басым
және ... ... ... ... ... ... бірі – Ресейдегі сайлау технологиялары болып табылады.
ІІІ-тарау. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ САЯСИ ӘЛЕУМЕТТІК ЖҮЙЕНІҢ САЙЛАУ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫНЫҢ ДАМУЫНА ӘСЕРІ ЖӘНЕ САЙЛАУ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫНЫҢ ҚОЛДАНЫЛУЫ
3.1. ... ... ... ... ... ... ... нормативті сайлау технологиялары
«Қазақстандағы саяси әлеуметтік жүйенің сайлау технологияларының
дамуына әсері және сайлау ... ... деп ... тарауда саяси әлеуметтік жүйенің басты ... ... ... етуі үшін ... ... ... ... Сонымен қатар, сайлау технологияларының жаңа түрінің
Қазақстанда қалыптасуына талдау жасалады.
«Саяси әлеуметтік жүйенің негізгі мақсатын тұжырымдаудың ... ... ... ... деп ... ... Қазақстандағы сайлау жүйесінің негізгі мақсаттары Қазақстанның
тәуелсіздігі туралы декларацияда және 1993 және 1995 ... 2030 ... даму ... мен ел ... ... 28 ақпандағы Қазақстан халқына арнаған «Жаңа әлемдегі жаңа
Қазақстан» атты ... ... олар ... ... ... ... ... асырылып жатқандығы атап өтіледі.
Қазақстандағы сайлау жүйесінің институционалданбаған ортада пайда
болғандықтан атқарушы ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі қиындықтарды бастап кешіргендіктен
жаңа саяси әлеуметтік жүйеде сайлау мәселесі екінші кезектегі мәселелер
қатарына ... ... жылы 28 ... 12 ... ҚР Жоғарғы Кеңесі
қабылданған Қазақстан Республикасының бірінші ... ... ... ... ... және ... жүйесінің негізін қалап
берді. Дегенмен, бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... өз күшінде қалдырылды.
1993 жылғы Конституцияда өкілдіктің жүйесі мен ... ... мән ... ... ... Негіздерінің
төртінші Ережесіне сәйкес, республикадағы мемлекеттік биліктің бірден-бір
бастауы, осы билікті тікелей және өз ... ... іске ... ... ... ... [60].
ҚР конституциясының өзінің «Сайлаулар» деп аталатын 18-ші
тарауында сайлау құқығының негізгі ... ... ... ... тура ... мен жасырын дауыс беру. Сондай-ақ сайлауға
дайындық ашық және жария іске асырылатындығы да ескерілді.
Конституцияда сайлау ... ... әр ... ценздардың
ерекшеліктері қарастырылған. Енді сайлау құқығына 18 жастағы азаматтар ие
болды. Бұрынғы Саяси бюроның тәжірибесін ескере отырып Президент ... ... жас емес – 65 ... ... ... үміткер бола алады. Жоғарғы
кеңес депутаттары үшін – 25, ал жергілікті өкілдік органдар депутаттары
үшін - 20жас мөлшері ... ҚР ... мен ... ... бір ... ... – отырықшылық ценз 10 жыл деп белгіленді және
мемлекеттік тіл білу цензы енгізілді.
Сайлау жүйесіне ... ... ... маңызды сәті
саяси процестің жалпы, ал ... ... ... ... ... партиялар мен өзге қоғамдық бірлестіктердің жағымды ... ... (56 және 117 ... ... ... ... 12 шақырылған ҚР ЖК 1993 жылғы
9 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасындағы сайлаулар ... ... ... ... ... және ... мән ... [61]. Сайлау туралы Кодекске сәйкес Қазақстан
мажоритарлық сайлау жүйесі енгізілді және оның өзі екі түрде ... ... ... ... ... ... жүйесі.
Кандидаттарды ұсыну тәртібі елеулі өзгеріске ұшырады. Енді ұсыну
құқығы сайлау ұжымдарына емес, азаматтардың ... ... Бұл ... ... бірлестіктерде сақталды. Рас, мұндай жолмен ұсынылған
кандидаттардың барлығы өзінің тіркелуі және сайлаушылардың белгілі ... ... ие ... ... болды. Заңда үміткерлердің өз қолдауына
дауыс жинап және сайлаукомға өткізуге тиісті уақыттың мерзімі ... ... ... үшін ... ... қол саны белгіленгеніне мән
берсек, бұл процедура әкімшіліктердің рөлінің көтерілуіне әсер еткенін
байқаймыз.
Республикадағы әлеуметтік-экономикалық жағдайды ... ... ... көпшілікті өз жақтастарынан құру үшін Жоғарғы
Кеңеске депутаттыққа кандидаттардың ... ... ... ... ... ... ҚР ... ие болды. Мемлекеттік тізім
бойынша сайланатын ... саны 42 ... ... және ... жасалды.
Мемлекеттік тізім бойынша сайланған Жоғарғы ... ... ... өзі сол кездегі күші бар ҚР Конституциясына да және
демократияның негізгі принциптеріне қарсы келді. ҚР ... ... ... ... ... тең ... ... құқығы бұзылды.
Мемлекеттік тізім арқылы атқарушы билік өзінің парламенттегі өкілдігін,
бұрынғы билеуші Компартияның кооптация формасындағыдай қамтамасыз ... ... ... одан әрі ... ... отырықшылық және мемлекеттік тілге байланысты шектеулерге
қосымша жаңа шектеулерді енгізді. Енгізілген сайлау кепілі енді Президент
пен Вице-Президентке үміткер үшін – 10 ... ... ... ... депутаттыққа кандидаттар үшін бес айлық жалақы мөлшерінде, ал
тұрақты жалақы алмайтындар үшін – ... ... ең аз ... бес ... ... ... ... енгізілген кепіл президенттікке және вице-
президенттікке үміткерлер сайланған ... ... ... ... ... ... қосылған сайлаушылардың ең аз дегенде, 5%
дауысын жинаса, енгізілген кепіл толығымен ... ... ... ... бұрынғыдай мемлекеттің
құзырында қала берді, бұл сайлауалдылық компания барысында кандидаттардың
бірдей жағдаймен ... ... ... ... Сайлаудың барлық
мемлекеттік емес қаржыландырылуына ... ... ... ... ... ... республикалық бюджет қаржысын үміткерлердің
жаратуын тиісті сайлау комиссиялары тарапынан бақылауға алынды.
Атқарушы биліктің, жалпы сайлау процесін ... үшін ... құру ... ... ... ... ... сайлау комиссиясының құрамы Президенттің ұсынысымен Жоғарғы
Кеңеспен сайлануы және ал ... ... ... ... ... атқарушы органдардың ортақ шешімімен құрылуы билік ... ... ... және ... ... ... күшеюіне алып келгендігін көрдік. Сондай-ақ өкілдік
және атқарушы органдардың ... ... ... ... өте ... болды және Жоғарғы Кеңестің таратылуына
байланысты бұл норма іс жүзінде орындалмады.
Сайлау ... ... ... кемшілігі – дауыс беру мен
оның нәтижелерін қорытындылау процесінде қоғамдық бақылау принципінен бас
тарту болды деп ... ... ... ... сайлау процесінде
бақылаушы сияқты маңызды тұлғаның, болуы мен қатысуын қарастырмады. ... ... ... ... ... ... іс ... бұл заңның
өрескел бұзылмауы мақсатын ... ... ... ... ... ... ... топтың мүшелерін бақылаушылар
ретінде қойды. Бірақ сайлау кезінде олар ... беру ... ... оның барысына әсер ете алмайтын еді және дауысты ... ... ... бір ... оны бұрынғыдан
ілгерішіл және халықаралық стандартқа жақындау етті, екінші жағынан, қайта
құру ... қол ... ... ... ... ... қалды.
Ең бастысы, сайлау комиссиясын құру және сайлау барысын ... ... ... ... ... ... ... өткізілген 1994 жылғы 7 наурыздағы және
2007 жылдың 17 ... ... ... бір ... ... Бір ... олар бұрынғыға қарағанда, демократиялық және
бәсекелестік сипатта болды. Оның аса маңызды сәті – алғаш рет ... олар көп ... ... өтті және сол ... сайлау
процесінде саяси партиялардың нақты қатысуының негізін қалағандығы болды.
Орталық сайлау комиссиясының мәліметтері бойынша 13-ші ... ... ... 176 ... 75-і ... ... мен өзге ... ұйымдардың өкілдері болды.
Екінші жағынан, бұл сайлаулар ҚР Конституциясы мен сайлаулар
туралы Кодекстің ... ... ... ... ... ... ... мен бақылаушылары, сондай-ақ ЕЫҚҰ (ОБСЕ) мен өзге
халықаралық ұйымдардың және республиканың қоғамдық ... ... 1994 ... ... ... ... ... сайлау нормаларының дұрыс тұжырымдалмағандығынан деп
есептеді.
Депутаттыққа үміткер Т.Г.Квятковская өзінің құқығының ... ... ҚР ... ... ... ... Кодексінің
көптеген нормаларының Конституцияға сай еместігін көрсетті. ... ... 1995 ... 6 ... ... байланысты Сайлау
кодексі Конституцияға сәйкес емес деп танылып күші ... ... ... негізінде Конституциялық Сот 13 шақырылған ҚР Жоғарғы
Кеңесін легитимді емес деп таныды және 1993 ... 10 ... ... ... мен ... әкімшілік басшыларына
қосымша өкілеттіктерді уақытша беру туралы» заңды іске қосты. 1995 жылдың
11 наурызында ҚР ... ... ... ... ... ... Жарлығына қол қойды, соған сәйкес 13 шақырылған ... ... ... Заң ... ... ... басшысына
өтті. 1995 жылдың парламенттік ... ... ... дағдарысын
көрсетті және оны одан әрі реформалауға себеп болды.
3.2 Қазақстанның сайлау жүйесін реформалау барысындағы
нормативті сайлау технологияларының ... ... ... ... ... ... нормативті сайлау
технологияларының қолданылу ерекшеліктері» деп аталатын екінші тармағында
сайлау жүйесінің ... ... ... талданады. Сайлау жүйесінің
осалдығы саяси әлеуметтік процестердегі өзгерістермен тұспа-тұс келді.
Экономикалық ... ... ... жағдайды біршама күрделендіріп
жіберді. Этносаралық ... ... ... ... ... ... биліктің қалыптасуын құптайтын тенденция қанат ... Бұл ... ... 30-тамызында республикалық референдумға Қазақстан
Республикасының жаңа конституциясын қабылдау, ... ... мен ... ... мәселесінің қойылуына алып келді.
Республиканың жаңа Ата заңында бұрынғы Конституциямен салыстырғанда,
сайлау институтының ... ... ... ... мен оның
негізгі принциптері аныталмады. Мұндай ... ... ... институтының мәнін едәуір төмендетті.
Республикадағы жаңа сайлау жүйесі 1995 жылдың 28-қыркүйегіндегі
Конституциялық Заң күші бар ... ... ... туралы» ҚР
Президентінің жарлығы негізінде қалыптасты [63].
Жаңа сайлау заңында ... ... ... ... ... шектеудің жолдарын нормативті сайлау технологиялары арқылы
жүзеге асырды.
Сайлау жүйесінің ... ... ... ... ... ... кезде қолданылатын жанама сайлау құқығын енгізу
болды. ҚР Конституциясының 50 ... ... ... ... ... облыстан, республикалық маңызы бар қалалардан және
республика астанасына тиісті көрсетілген әкімшілік-аумақтық бірліктерінің
барлық ... ... ... ... ... сайланады.
Басқаша айтқанда, сенаторлар таңдаушылар, яғни ... ...... ... ... ... ... Сөйтіп,
Сенат депутаттарын сайлау жанама, көп дәрежелі болды. ... ... ... ... ... жеті ... сайлаусыз
толықтырылуы мүмкіндігін қарастырады. Сенаторлар ... тағы ...... ... әрбір екі жылда қайта сайланатындығында.
Алматы-Хельсинки Комитеті, Қазақстан-Американ адам құқығы жөніндегі
бюросы, «Қазақстанның құқықтық дамуы» ... ... ... құқық
қорғау ұйымдары Сенат сайлауы барысында алдын-ала жіберілген қателіктерге
байланысты өз ойларын білдірді.
Сенат мүшелігіне үміткерлерге азаматтық, жас мөлшері және ... ... ... ... ... қарағанда, Жарлық, сайлау
комиссияларын құруға әкімшіліктің монополиясын бекітіп берді.
Сонымен бірге, заң, шын ... ... оның ... ... ... комиссияларын құру мен сайлау кампаниялары
кезінде олардың қызметін ... ... ... ... ... ҚР Конституциясының 56 бабының 3 тармағында
мәжілістің өкілеттігіне орталық сайлау ... ... ... ... мен ... ... ... құқығы берілді.
Бірақ оның өкілеттіктерді жеке-дара іске асыру құқығы болмады.
Жаңа сайлау заңының жағымды сәттерінің бірі – ... ... үшін өзін ... қол ... қажеттігінің жойылуы. Бұл жағдай
қайсы бір округтердегі кандидаттар санының шектеусіз кеңеюіне мүмкіндік
берді. Сондай-ақ, ... ... ... ... және ... ... қол жинауды өзгеріссіз қалдырды.
Жарлық сайлау жарнасының үміткерге ... ... ... Мұндай өзгеріс жасырын мүліктік ценздің
енгізілуін көрсетеді. Сайлау жарнасын енгізудің ... сәті ... ... байланысты жарна төлей ... ... және ... ... ... жол ... сайлау заңындағы бір ... ... ... ... ... жойылуы болды. Сайлау ... ... ... жеке өз ... тұратын, оны ұсынған
қоғамдық бірлестіктен бөлінген жеке ... және ... ... ... ... ... қаржысынан тұратын жеке
сайлау қорын құруын қарастырады. ... ... ... шара,
кандидаттардың құзырындағы сайлау кампаниясын жүргізуге қажетті қаржыны
сайлау комиссиясының рұқсатымен ғана ұқсату туралы ережелермен ... ... ... ... ... ... қаржы жұмсау
нормасын бұздың деп шеттетуге негіз салу ... ... ... ... ... ... ... сайлау комиссиясының араласу механизмдерін де қарастырды.
Сайлау туралы жарлықта қоғамдық ... ... ... ... ұйымдардың бақылаушыларының белгілі бір құқықтық мәртебесі
белгіленбеді және олардың сайлау процесіне қатысу мәселесі ... ... ... ... ... ... механизмдері
қарастырылмады. Сайлау туралы жарлыққа сәйкс, партиялар сайлау процесіне
қатысу мәселесінде үгіт-насихат ... ... ... мен ... ... ... ... беру, бақылаушы қою құқығымен ғана
шектеледі.
Сонымен бірге, қайта қабылданған заң кандидат ... ... ... ... ... Тіркеудің алдында бір жыл бойы сыбайлас ... ... үшін ... ... ... ... бір жыл бойы қасақана жасалған заңсыздық
үшін сот тәртібімен әкімшілік ... ... ... ... ... ... немесе алынып
тасталмаған сотталушылығы барлар.
Сайлау туралы заңға осы нормаларды енгізу, ... ... ... ... ... ... Себебі, бұл нормалар
оппозиция өкілдерін сайлауға жібермеудің амалы болатын. ... ... ... реформалау 1998 жылдың күзінде жалғасты.
Сайлау институтының құқықтық саяси механизмдерінің жаңаруының жүргізілуіне
Қазақстан ... ... ... 1998 ... ... ... ... ортақ отырысында жария етілген «елдегі
жағдай мен ішкі және ... ... ... ... ... жаңа
ғасырдағы қоғамның демократияландыру, экономикалық және саяси реформалар»
атты жыл ... ... ... ... ... ... жүйесіне
енгізілетін негізгі жаңалықтар тұжырымдалды [64].
1998 жылдың 7-қазанында өткен ҚР Парламент Мәжіліс пен ... ... ... ... ... ... мен
толықтырулар туралы» ҚР Заңын қабылдады. Осы ... ... ... 19 ... ... Ең ... депутаттар енді 5-жыл,
Президент 7 жылға сайланатын ... ... ... ... және ... ... өзгертулер енгізілді. Төменгі 35-тен 40-қа көтерілді, жоғарғы
жас мөлшері алынып тасталды. ҚР Конституциясының 41-бабының 4-тармағын жою
жолымен ... ... ... тыс ... ... таратылды;
сенат депутаттарының жартысы үш жыл сайын қайта сайлануға, тек президент
тағайындаған 7-сенатор ғана сенат өкілеттігі бойы ... ... ... ... саны ... ... дейін көбейтілді
және бір тұтас жалпы ұлттық ... ... ... ... ... ... негізінде 10 депутат сайлана алатын болды (50 б.3т.).
Мәжіліске партиялық ... ... ... ... қатысқан сайлаушылардың
дауысының 7 %-тен кем ... ... ... ... ... 2007 ... 17 ... сайлау осы ережемен өткізілді.
ҚР Конституциясына ... бұл ... ... ... мен ... депутаттарының сайлауында жеке тұлғалар мен
қоғамдық ұйымдардың қатысу мүмкіндіктерін кеңейтті. Дегенмен ең маңыздысы
мажоритарлық және пропорцияналдық жүйелердің ... ... ... ... ... болды. Бірақ, бұл элементтердің сандық
арақатынасындағы алшақтық, ... ... ... бірден көзге түседі.
Сондай-ақ, пропорционалдық өкілдік жүйесін енгізу, ... ... ... ... ... мен ... етуіне
елеулі өзгеріс енгізе алмады.
1999 жылы күзде Парламент Мәжілісі мен сенаты сайлаулары және
республика ... ... ... конституциялық күші бар.
«Қазақстан Республикасындағы ... ... ҚР ... ... рет – 1999 жылы 6-сәуір мен 28 мамырда ... ... ... ... елеулі түзетулер енгізілді. Ең
алдымен ... ... күші бар ... сайлауды
ұйымдастыру мен өткізудің мәселелерін реттейтін ...... өзін ... ... ... ... жасалды. Мұндай шара
сайлау институтының саяси құқықтық мәртебесін және оның ... ... ... ... ... ... ... аймақтық және жергілікті сайлау
комиссияларын ... ... ... шектеулі маңызды қадамы
болды. Сайлау туралы заңның 13 б. 3 т. мен 1, 15 б. 1 т. ... ... және ... ... ... ... ұсынуы
бойынша Орталық сайлау комиссиясының шешімімен құрылады. Аумақтық және
учаскелік сайлау комисссиялары да ... ... ... ... ... ... тек ... комиссияларының құрылу
тәртібіне ғана өзгерту енгізілгенін, ал Қазақстандық оппозиция мен
халықаралық ұйымдардың оны ... ... ... ... ... болды.
Бұрынғы ережемен салыстырғанда, дауыс беру бюллетендері ... ... ашу мен ... ... орындалу тәртібіне
бақылаушыларды, кандидаттың өкілдері мен бұқаралық ... ... ... ... ... жетістік болып есептелді. Бірақ бақылаушылардың
сайлау комиссияларына заңсыздықтарды ... ... ... ... тағы да жартылай шешім болып қалды. Тағы ... ... ... ... ... мен ... үміткерлер үшін қайтарусыз сайлау жарнасын егер олар ... ... ... ... ең кем ... 7% ... жинаса
ғана қайтарылатын норма енгізілді. ... ... ... жүйесіне
бірқатар дамыған шетелдерде тиімді пайдаланылып жүрген сайлау кепілі
институты енгізілді. Сонымен бірге, парламентке ... ... ... ... ... де ... ... Егер бұрын ол ең аз
жалақының 100 еселенген көлеміне тең болса, онда қазір оның көлемі 4 есеге
қысқартылды ... ... ... ҚР ... мен ... туралы
заңға түзетулерді енгізу 1999 жылы қыркүйек-қазанда өткен ел парламентінің
кезекті сайлауында республиканың ... ... ... мен ... ... ... Қазақстандық оппозиция мен халықаралық
ұйымдардың дәстүрлі сынының нысанасы болып ... ... ... ... ... ... бұл сайлаулар 1995 жылғы
сайлауларға қарағанда айтарлықтай белсенді және көппартиялық негізде өтті.
Мәжіліс депутаттарының пропорционалдық өкілдік ... ... ... 10 ... ... ... ... сәйкес былайша берілді: «Отан» республикалық саяси партиясына
(30,89% дауыс) – 4 депутат, Коммунистік (17,75%), Аграрлық (12,63%) ... ... ... – 2 ... ... ... пропорцияналдық өкілдік элементтерінің дамымағандығы және
бөлінген орынның аздығы республиканың сайлау ... ... ... ... ... заң ... ... пен
мемлекетті басқарудың тетігіне қол жеткізуіне мүмкіндік бермеді.
ҚР Конституциясының 87 бабының 4 ... ... ... ... бар ... және ... ... төмен
тұрған әкімшілік-аумақтық бөліністердің әкімдері ҚР Президенті айқындаған
тәртіппен тек ... қана ... өз ... ... ... мән бере ... ауыл-село әкімдерінің сайлауы тәжірбиесі
қарастырылған.
Қазақстандағы сайлау жүйесінің жаңа мен ескінің күрес аренасына
айналуы оның ... кері әсер етті деп ... ... ... ... ... жарлығымен бекітілуі, күшті саяси партиялардың
қалыптаспауы, ... ... ... ... ... ... және
халықаралық ұйымдардың сайлау заңдарын сынауы еліміздегі сайлау жүйесінің
саяси жүйені ... ... ... ... көрсетеді деп
пайымдайды.
3.3. Қазақстандағы сайлау кезіндегі коммуникациялық сайлау
технологияларының қолданылуы
1994 жыл мен 2007 жылдар ... ... ... ... ... ... ... дәуірдің соңғы кезінде ... ... ... ... ... ... өмірге алып келді.
Листовкалар тарату, саяси граффити, митингілер мен кездесулер ... ... ... ... ... ... 1994 ... әлеуметтік-экономикалық жағдайдың қиындығына байланысты
технологияны ... ... ... ... ... ... ... дағдарыстан шығару және әлеуметтік қорғауды
жақсарту мәселесін басты мәселе ретінде сайлау тұғырнамасына енгізді.
Сонымен ... осы ... ... коммуникациялық технологияның әкімшілік
түрі кеңінен қолданылды. Мысалы, Оңтүстік Қазақстан облысындағы 804 сайлау
округі ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік ұсынған үміткер үшін облыстағы қызмет ... ... ... ... ... әрбір аудандық қызмет
басшысына үміткерді қолдау туралы тапсырма берді. Өз кезегінде аудан
басшылары да өздерінің ... ... ... ... әкімшілік қолдайтын үміткерлер нормадан тыс әртүрлі, көп көлемде
плакаттар шығарып таратты;
• дауыс берген сайлаушылардан бюллетень саны артық ... ... ... ... ... ... ... теледидардағы уақытты артық пайдалану көрініс берді.
Осы сайлау барысында қоғамдағы жаңа ... топ ... ... ... ... да ... технологияларына өзгеріс енгізді.
Сайлаушылардың дауысын сатып алу кеңінен ... ... ... ... ... ... ... күнделікті тұрмысқа
қажет нәрселерді арзан бағамен сата бастады немесе ... ... ... стандарты деңгейіндегі алғаш коммуникациялық сайлау
технологиялары 1999 ... ... ... ... ... ... Президент сайлауы жарияланғаннан кейін-ақ үміткерлер дайындықты
бастаған болатын. Үміткерлер арасында Ресей саяси технологтарының көмегіне
сүйенген ... ... ... жаңа ... ... таңдап алды, ал өзінің имиджін қуғын ... адам ... ... ... ... ... бір ерекшелігі биліктен қуғын көрген адамдарды жаппай қолдау
болғандықтан, осы имиджті таңдап алған Ә Қажыгелдин өзіне қастандық жасады
деген ... ... ... ... ... ... таратты. Сонымен бірге
Ә.Қажыгелдин ресейлік баспасөз ... ... орыс ... әсер ету үшін ... ... ... ... және
Н.Ә.Назарбаевқа қарсы үгіт насихатты күшейтті. ... ... ... жалған хабарлар тарату әдісін пайдаланды. Бірақ
сайлау алдындағы ақпараттық соғыс нормативті технологияны қолдану арқылы
биліктегілердің Ә.Қажыгелдинді тіркеуден өткізбей тастауымен ... ... ... ... С.Әбділдиннің
коммуникациялық технологияның партиялық әдісін кеңінен пайдаланғандығы,
яғни ... ... мен ... ... аймақтарда кеңінен сайлау
науқанын жүргізуі сайлау науқанындағы ерекшелік ретінде көрініс берді.
Себебі Қазақстандағы басқа ... ... ... ... ... аз ... жүр.
Н.Ә.Назарбаевтың сайлау кампаниясын талдауға баса көңіл бөлеміз.
Себебі ықпалды саясаткер, мықты және жігерлі ... ... ... ... ... науқанын бастаған Н.Ә.Назарбаевтың
коммуникациялық технологиялар тізбегін толық ...... ... ... тарихындағы ерекше құбылыс. Н.Ә.Назарбаев
өзінің сайлау алдындағы стратегиясын ... ... ... ... Үндеуінде жариялаған болатын және оның
басшылығымен дайындалған 2030 бағдарламасы да тұғырлық ... ... ... ... көп мән берді. Ірі қалалардың
барлығында дерлік оны әр ... ... ... ... плакаттар ілінді.
Қазақстан және Ресей басылымдары мен теледидарында кеңінен насихаттала
бастады.
Ресей және ... ... ... ... ... ... білеміз» деп аталатын үгіт-насихат науқаны
президенттік сайлау ... ... бірі ... және
Қазақстанның барлық аймағын қамтыды.
Сонымен бірге Н.Ә.Назарбаев шет елдік сайлау технологияларының
бірі – ... ... ... ... ... ... ... әдісін
қолданды.
Н.Ә.Назарбаев бұқаралық ақпарат құралдарын өте тиімді
пайдаланды. Әр ... ... ... ... ... ... күткендегідей болды.
Н.Ә.Назарбаевтың ел алдындағы ... және ... ... сайлау технологияларын тиімді, жоғары дәрежеде пайдаланды,
бірақ, нормативті технологияларды пайдаланбауға да ... ... ... ... ... рөл атқарғанымен
коммуникациялық технологияларды ... ... ... ... ... ... да ... тыс қалмаған. Жалпы сайлау
науқанында ... ... ... ... ... ... ... мақсаты – сайлаушыларының дауысын ... ... ... В.Жириновский мен А.Лебедтің қоспасын жасайтын имиджді
таңдап алды. Ғ.Қасымовты сайлау ... ... ... ... бір ... алу ... ... да коммунистік
көзқарастағы қатаң тәртіпті жақсы көретіндерге арналған сайлау стратегиясы
жасалды. ... КТК ... ... ... ... мен ... ... балама тәсіл болды және осы арқылы
қатал генералдың имиджін жасауы да сайлау науқанындағы ... ... ... және ... ... кезінде коммуникациялық
технологияның бір түрі ретінде жастар ... ... ... бір ... ... ... жастарға жақын екендігін
көрсетті. Парламенттік сайлаудағы партиялар өкілдерінің теледебаты да
Қазақстандағы ... жаңа ... бірі ... тым
тиімді бола қойған жоқ.
Парламенттік сайлау барысында ауылдық жерлерде қолданылған
теледидарды, радионы, ... ... ... ... ... ... ... болды:
1. Жалған хабар тарату әдісі, яғни кей ... ... ... ала отырып, үміткерді президенттің өзі қолдап отыр
екен деген жалған хабар тарату әдісі қолданылды;
2. ... ... ... ... ... және осы ... ... шақыру;
3. Ауыл ақсақалдары арқылы сайлаушыларға әсер ету;
4. Мәдени шаралар мен өткізілген тойларды пайдалану арқылы, ... ... ... ... ... ... ... ретінде
бару және т.б.
Қазақстанда сайлау науқандары кезінде қолданылған коммуникациялық
сайлау технологияларының түрлерін Ресейдегі қолданылған технологиялармен
салыстыра келе, Қазақстанда ... ... және ... ... ... деңгейінің төмен болғандығын атап өтеді. Бұл көп
жағдайда үміткерлердің өзара келісімінің ... ... ... ... ... ... саяси рыноктың даму ... ... ... ... процесіне ықпалының күштілігінен, үміткерлердің
бір бөлігінің ... ... ... қаражатының
жоқтығынан және сапалы сайлау технологтарының ... ... ... ... даму деңгейі төмен болды.
3.4. Қазақстандағы саяси әлеуметтік қызмет нарығының
қалыптасуы мен дамуы
«Қазақстандағы саяси әлеуметтік қызмет нарығының ... ... деп ... ... ... саяси коммуникациялық
технологиялардың дамуына әсер ететін, оны әзірлеп, ... ... ... ... ... мекемелердің Қазақстанда қалыптасу
ерекшеліктері қарастырылады.
«Сараптама» немесе «ақпатараттық-сараптамалық» орталығы деген
түсінік біздің ... ... ... жуық ... ғана ... ... ғасырдың 80-жылдарының соңында, алғашқы сараптама
орталықтарының ... ... ... олар ... ... ... ... айналысса, сараптама жаңа қоғам мен ... ... ... ... келді.
Жаңа сараптамалық орталықтар негізінен, кадрларды, тақырыптарды
және әдістемені мемлекеттік академиялық институттарынан ... ... сай ... ... құруда батыстық үлгілер кей
жағдайда тікелей, көбіне жанама ... ... ... сараптамалық орталықтар икемділікті, қызметкерлер
санының шығындығын, өнімді коммерциялық өткізуді үйренді. Ал, мемлекеттік
институттар ... бір ... ... ... да ... ... ғылыми жұмысты ұйымдастырудың барлық ... ... 1991 ... ... ... ... ... жаңа сапаға өтуі, ... ... ... ... ... ... ... қоғам құрылымына өтуіне
мүмкіндік берген жағдайда талданады.
Сараптамалық орталықтардың үлкен өзгерістерге ұшырау себебін ашып
көрсетсек: өзгерістерге институттар мен орталықтардың ... ... бас ... ... ... жұмыс істейтін,
маманданған, түбегейлі ойластыратын нағыз мамандар ... әсер ... ... ... кешенді және қолданбалы тапсырыстардың азаюы да
ықпал еткені сөзсіз.
Сараптама орталықтарының қызмет мазмұнының ... ... ... ... ... ... соң, орталықтар сараптама
жасаумен айналыса бастады. Орталықтардың атауындағы «ақпараттық» ... ... ... жылдардағы саяси әлеуметтік аяда жаңа сараптамалық
орталықтардың рөлі ... ... ... ... жаңа ... ... айқындаған соң, оларды іске ... үшін ... ... ... ... ... төленетін сұраныс
сарапшылар тарапынан болатын ұсыныстың күрт өсуіне әкеп соқтырды. 1999
жылғы сайлау, сараптамалық ... ... ... ... ... ... пен партияларға жұмыс істей отырып сараптамалық топтар
тәжірибе жинады, қаражат тапты, саясатшылар үшін ... ... ... ... ... ... сұраныс арта
түсті. Түрлі мәселелер бойынша сараптамалық топтар құрыла бастады. Тіпті
кейбір жағдайларда мемлекет жаңа орталықтардың құрылуына жағдай ... ... ... ... ... ... оның ... құрылымының тіліне айналды. Осылайша жай ғана
аппараттық ... ... ... қана ... жоқ,
Қазақстандық билік құрылымдарын ақпаратпен қамтамасыз ететін, саясатта
олардың бағытын анықтауға көмектесетін сараптамалық орта ... ... ... ... ... ... ... мақсат-мүдделеріне талдау жасасақ, беделді,
ықпалды, өзіндік орны бар ... ... ... және ... ... аймақтарда орталықтар құру процесі жүріп
жатқандығын айта аламыз.
Сонымен, ... ... ... қарастыра отырып мынадай
қорытындылар жасадық:
Біріншіден, бүгінде Қазақстандағы ірі ... ... ... ... беру ісіне жұмылдырылған. Бұл обьективті сипатқа
ие және талдау өнімі нарығының құрылымданғанын, оның ... ... ... ... ... мен ... арақатынасы осыдан он жыл
бұрынғы жағдайға ұқсас, яғни талдау ... ... ... ... ... ... ... бар. Демократиялық
қоғамға тән дамыған институттардың болмауы кез-келген талдау орталығын
мемлекетпен іскерлік ... ... ... әлі де ... ең ... болып отыр.
Үшіншіден, бұлармен қатар кері тенденция да байқалады. Көптеген
орталықтар, ... ... және ... ... өз
зерттеулеріндегі әлеуметтік саясат үлесін азайту арқылы атқарушы билік
құрылымдарынан тапсырыстар алуға тырысуда. ... ... ... үкімет пен президентке қарсы ұйымдасқан оппозицияның
жоқтығынан қоғамдағы қарсыласудың әлсіреуімен орайлас. Сол ... ... ... сарапшылар, оларды зерттеуші емес, атқарушы биліктің
бір ... ... ... көрсетеді. Парламент пен үкіметке қызмет
көрсетіп отырған тәуелсіз орталықтар ... ... ... ... ... ... ... талдау орталықтарының шет елдерде
байланысы ... Олай ... ... талдау орталықтары қандай да бір шет
елдік орталықпен тұрақты байланыс орнатуға келіссөз жүргізеді. ... ... ... ... мен ... ... ... Бірақ ТО
ғылыми жұмысының толық болмауы халықаралық қайырымдылық ... ... ... ... Бұл ... ... отандық ТО
ертеден ақ бастағанын айтып өткен жоқ, бірақ ол жүйелі байланыстың ... өз ... ... үйлестірудің болмауы олардың маңызын
төмендетері шындық.
Бесіншіден, көптеген ТО-ның негізгі функцисы тек қана ... ... ... ... ТО ... ... алғаннан кейін
делдал бола отырып, оны өзге орталықтарға үлестіреді, алынған нәтиженің
басын қосады. Сондықтан қазіргі ... ... ... қарай топтастыру
күрделі болып отыр, себебі олардың мамандану процесі әлі жалғасуда.
Дегенмен ... ... ... ... ... ... социология, макроэкономика немесе қауіпсіздік мәселелерімен
айналысуда.
Алтыншыдан, ТО қоршаған ортасының түйінді ... ... ... ... ... – өз ... ... тапсырыстар мен мемлекеттік тапсырыстарды орындауда ғылыми
жұмыс пен жедел қызметтің басын қосу барлығының қолынан келіп отырған жоқ.
Бастапқыда ... ... ... ... ... ... уақыт өте келе коммерциялық құрылымдардың құпия тапсырыстарын
орындаушы ақпараттық фирмаларға айналуда.
Жетіншіден, ТО 10 жыл ... ... ... ... мен ... ... көтеретін нағыз ғылыми ... ... ... ... құрылымдарына қызмет атқаратын,
мемлекеттік басқару саласында шешім қабылдауға әсер ете алатын ... топ ... ... Бірақ Қазақстандық саяси қызмет
нарығындағы жетіспеушіліктің бірі – PR – орталықтардың жоқтығы. Көптеген
отандық ... ... PR – ... ... ... дайындау мен іске асыруға талпынып бағуда. Бірақ та мұның
бәрі қазақстандық нарықта саяси әлеуметтік ... ... ... үшін
жеткіліксіз. PR – қызметтің басым бөлігін ресейлік талдау орталықтары
көрсетудің басты ... де ... ... Қазақстанда ТО кейбір білім салаларының, әсіресе,
әлеуметтану мен макроэкономиканың дамуына қосқан үлесі зор. ... ... үшін ... ... бағыттарды ашып берді. ТО даму
тарихының отандық ғылымды ... мен ... ... ... әлі ... ... қорытындылай келе айтарымыз, 1994 жылғы сайлаудан
бастап Қазақстанда өткен сайлауларда коммуникациялық технологиялардың
қолданылуы халықтың ... ... ... ... ... ... ... жағдайдың қиындығына байланысты
технологияны қолданған депутаттар мен партиялардың көпшілігі өздерінің
стратегиясын жасағанда халықты ... ... ... ... қорғауды жақсарту мәселесін басты мәселе ретінде сайлау
тұғырнамасына енгізді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстандағы саяси әлеуметтік ... ... ... ... ... технологияларының Қазақстандағы қалыптасуы мен
даму ерекшеліктері ашылып, саяси-әлеуметтік жүйенің сайлау институтына
және сайлау ... ... ... ... ... ... ... формула, сайлау инженерингі сияқты ұғымдардың
анықтамаларына әлеуметтік тұрғыдан талдау жасалынып, бірқатарына ... ... ... ... ... жаңару мен саяси
демократияландырудың сара жолына түскенімізге дәлел, ... ... ... ... ... елдер тобының ішінен орын алып отырмыз.
Яғни, бізде еркін және ашық ... ... ... ... ... ... жылы (2007 ж.) елімізде Демократиялық реформалардың
жалпыұлттық бағдарламасы кеңінен талқыланды. Біздер, сайлаудың әділ ... ... ... ... ... ... ... шарты
болып табылатынын айқын түсінеміз. Біз 2007 ... ... ... ... ... ... рет ... елдің
тұрақсыздануы мүмкін деген алаңдаушылығы, ал кейбір тұстарда, тіпті үрейге
бой алдыруы ... ... ... де ... Сол ... ... күндегі еліміздегі экономикалық дағдарыстың барысында көрініс
беріп отыр. ... ... ... ... ... жоқтығы,
еркіндікті ойыңа келгенді істеуге болады деп ... елді ... ... ... ... барлық жоспарымызды белінен басып,
өзімізді алысқа кері ... ... ... ... екендігін мойындауымыз
керек. Бұл біздің өткен президенттік және парламент депутаттарын сайлау
додасынан ... ... және ... саяси сайлау технологиясын
әлеуметтік талдау барысындағы көрсеткіштеріміз.
Жаңа саяси әлеуметтік жүйелердің қалыптасуы халықаралық жағдайдың
қолайлы ... ... ... әлеуметтік-экономикалық жағдайдың
шиеленісуіне байланысты тоталитарлық жүйеден ... ... ... ... ... қол ... ... институты қоғамның демократиялануының нақты көрсеткіштерінің бірі.
Сайлау институның тиімді жұмыс істеуі саяси жүйені ... ... ... Өз кезегінде сайлау институты мен ... мен ... да ... жүйе мен ... ... болып келеді.
Сайлау институтына тән функциялардың ... ... ... ... ... ... ... бірге керісінше сайлау
технологиялары сайлау интитутының функцияларын тежеуге де қызмет ... ... ... элитаны қалыптастыруға әсер ... ... ... ... ... ... технологиялардың
қолданылуы, таза емес адамдардың билікке ұмтылуына тосқауыл қояды ... ... ... түрі ... органдарда тұрақты, сапалы
кадрлардың қалыптасуын қамтамасыз етеді.
Саулау технологиялары қоғамның саяси-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... және сайлау
технологияларының даму деңгейі ... ... ... ... ... технологияларын зерттеу мәселесінің қаз
тұрып келе жатқандығын ескере отырып, тақырыпты жан-жақты қарастыру үшін
дамыған ... ... ... ... мен ... ... ... салыстырып талдау арқылы мынадай міндеттерді
жүзеге асырдық: 1) Сайлау институтының пайда болу ... ... ... ... ... ... және оларды жүзеге асыру
технологияларының қалыптасуын ықпалдастыратын факторларды анықтадық; 2)
Сайлау технологиялары ұғымының мәні мен ... ... ... ... ... жүйелердің, саяси режимдердің сайлау
технологияларына әсер ету заңдылықтарын аштық; 3) ... ... ... ... қалыптасуына, эволюциясына және қазіргі
жай күйіне талдау жасап, ... ... ... өзіндік ерекшеліктерінің қалыптасуына саяси-әлеуметтік
мәдениеттің, әлеуметтік-экономикалық жағдайдың ықпал ету ... 4) ... ... ... ... ... жасап, және оның ерекшеліктеріне әсер еткен жағдайларды
ашып көрсеттік; 5) Сайлау институтының ... мен ... әсер ... ... ... ... талданып, заңдылықтары
айқындалды. 6) Саяси әлеуметтік ... ... ... сайлау институты
функцияларын жүзеге асыру мүмкінділіктері қаралып, социологиялық
салыстырмалы әдісті ... ... ... ... орта ... ... және ... кезеңдегі сайлау институтының функцияларын
жүзеге асыру және шектеу технологияларына талдау жасадық.
Сайлау институты қоғамдағы ... ... ... ... және оның ... ... рөліне орай саяси-әлеуметтік
институт ретінде қалыптасты. Сайлаудың жиі және ... ... ... ... ... ... бәсеңдетеді. Сайлау институның
негізгі функцияларын жүзеге асыру саяси-әлеуметтік ... ... ... ... алға ... ... ... асыру
барысында қабылданатын сайлау институтының міндеттерін анықтау, сайлауды
Ұйымдастыру туралы ережелер мен сайлау алдындағы қолданылатын амал-айлалар
мен іс-әрекеттердің жиынтығы сайлау ... деп ... ... ... сайлау институтының функцияларын шектеу
арқылы өз ... ... ... ... ... ... ... арқылы сайлау процесіне әсер етуін нормативті сайлау технологиясы
дейміз. Сайлау технологияларының нормативтік түрі ... ... ... ... ... ... негізгі сайлау технологиясы болып
табылады. Қазіргі кезеңдегі қоғаммен байланыс ... ... ... ... ... ... ... тікелей әсер ету
арқылы жеңіске жету үшін ... ... мен ... коммуникациялық сайлау технологиялары деп атаймыз.
Сайлау жүйесі дегеніміз әр түрлі елдерде ... ... ... ... бір ... мен тәжірибе арқылы жүзеге асырылуын
қамтитын іс-әрекеттер жүйесі ... ... және ... ... ... ... ... елдер мен дамушы
елдердің нормативті сайлау ... ... ... топ бар жерде
өзіне тиімді нормаларды заңдастыруға ұмтылады. Негізгі айырмашылық саяси-
әлеуметтік жүйе мен ... ... ... ... мен дамушы елдердің
коммуникативті сайлау технологияларындағы ерекшеліктер саяси-әлеуметтік
режимге, саяси-әлеуметтік мәдениетке және қоғамның ... ... ... ... ... ... ... барысындағы зерттеу жұмыстары сайлау маркетингі деп аталады.
Қазақстандағы тәуелсіздіктің алғашқы ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне байланысты
саяси-әлеуметтік жүйенің сайлау институтының басты функцияларын жүзеге
асыруға ... емес еді. ... ... ... ... саяси партиялардың әлсіздігінен сайлау жүйесін таңдау тиісті
деңгейде институционалданбаған ... ... ... ... парламенттік сайлауға кеш араласуынан сайлау ... ... ... тарапынан таңдалынды. Сондықтан, Қазақстандағы саяси-
әлеуметтік рыноктың баяу қалыптасуы, бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... шектеулілігі және
жоғарғы дәрежелі сайлау технологтарына зәруліктері коммуникативті ... ... кері әсер ... ... ... ... апара жатыр.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. Нысанбаев А., ... М., ... А., ... А. ... ... Казахстана». В 2-х томах. – А.,2001; Аяган Б.Г.
Агония и ... ... ... ... полигон. – А.,1999.
-120 стр.; Аяған Б.Г Государство ... ... ... ... ... -149 стр.; ... К. Эволюция социально-политической системы
Казахстана в ХХ в. – А.,2006. - 44 стр.; ... Ж.Х. ... ... ... демократизации. А., Ақыл кітабы, ... бет.; ... Д., ... Т. ... ... А.,1997. -262 стр.;
Соловьев А.В., Соловьева И.А. Природа слухов и ее влияние на общественное
мнение и политические процессы. // ... ... ... культура. 2000. №1. - 55-58 стр.; Абдиров М.Ж. ... ... ... -160 стр.; ... Н.Ж. Основные
направления межэтнической интеграции. // Саясат. 1998, №8; Кадыржанов Р.К.
Консолидация политической системы ... ... и ... -166 ... ... Е.К. Институционализация выборной демократии Казахстана ... ... ... (1998-2007г.г) А.,2008. -54 стр.;
Сапиева А.О. Демократические выборы как политическая ценность ... ... 28 стр.; ... Т.Т. ... развития электоральной системы Республики Казахстан.
А.,1999 -30 стр; ... Г.О. ... ... ... ... и ... А., 2007. -30 стр.; ... С. ... ... ... 1999 г. Теория, прогнозирования, анализы, выводы.
А.,1999 г. -96 стр.; ... А. ... ... ... ... ... Казахстана. А.,1999г. 133стр.; Петренко С.Ю.
Средства массовой ... как ... ... ... ... ... кампаний в Россий.) – А.,1999 г. -210 стр;
Платонов С.В. ... ... как ... ... ... //
Саясат, 1999 г. №1. -13-16 стр; ... А.И. ... ... в ... ... ... Казахстан.
А.,1999г. 141стр.
3. Ковлер А.И. Изберательные технологии: российский и зарубежный ... ... 1995 г. -115 стр; ... А.И. ... ... ... ... изберательных кампаний. М., РАН. 1993 -46 ... С.В. ... в ... ... ... // ... и прикладная
политология. Учеб. Пособ. М.,1997. -254-273стр; Вещняков А.А. Основные
направления совершенствования ... ... ... // Доклад на парламентских слушаниях 4-февраля 1997г. //
Вестник. Центр. Изб. Ком. РФ. 1997 г. №1. -91-111 стр; ... ... и ... ... выборов. Российский опыт. М.,1999 г.
445стр.; Гельман В.Я., Елезаров В.П. «Учередительные выборы» в ... ... // ... ... цикл в ... ... М.,2000 -13-39стр; Кошелюк М. «Выборы. Магия игры. ... // ЭЛ. ... www. Meteor. Ru; ... В.Я. ... ... ... ... // Первый электоральный цикл в Росии 1993-
1996 г.г. М.,2000 г. -49 стр; Гельман В.Я. Изберательные кампании в ... ... ... // ... 1996. №2.; ... А. ... ... М.,2000 г. -336 стр.; Голосов Г.В. Политические
партии и электоральная политика в ... // ... ... в ... ... гг. М.,2000 -106-129 стр; ... А. ... право в Росии. М., 2007 г. -264 стр; Дилигенский Г.Г.
Социально-политическая психология. Учеб ... ... -250 ... С.Ф. Политическая реклама: функциональные и ... ... – М.,2007 -30 стр.; ... А.А. ... изберательных кампании: проблемы категориального осмысления. //
Вестник МГУ, Серия 12, ... ... 2000. №2 -56-62 стр; ... Как ... президентами: избирательные технологии ХХІ века. М.,
2007 г. -380 стр.; ... А.Б. ... ... ... ... ... ... сранах. Ташкент,2007. -28 стр.; Мошняга В.Г.
Парламентские выборы и упрочение демократии в Молдове. // ... ... А.И. ... ... и избератели. М. Наука, 1989; Даниленко
В.Н. Избирательные системы и ... ... ... М. 1979 ... Р. ... избирательной борьбы в Германии. // Эл вариант: www.
vybory. ru; ... И.Б. О ... ... ... ... // ... №3; Борисюк В.И. Избирательный процесс в США. Как политический
институт: ... и ... ... в ... ХХ в. // ... на ... ... Дубна: ООО «Феникс+», 2001. -187-216 стр;
Перегудов С.П. Конституционная реформа в ... // ... на ... ... ... ... 2001. -258-284 ... А.Н. Технология избирательной кампании в западной политической
науке. // Вестник МГУ, ... 12. ... ... 2000. №2. -72-76 ... Алексис де Токвиль Демократия в Америке: Пер. с Француз. Предисл.
Гарольда Дж. Ласки. М., Изд. ... ... 2000. -560 стр.; ... ... Дж. Д. ... ... и пропорциональной избирательной
систем. М.,1958. -366 стр; Даль Р. О демократии. М.,2005. -208 стр. ... ... ... и ... // ... ... ... В 5 т-х. Т.ІІ. Зарубежная политическая ... ... ... ... А., ... Ф., Пикемаль М. Институты и власть во Франции.
М.,2006; ... Дж. ... ... ... // ... ... ... В5 т-х.Т.ІІ. Зарубежная политическая мысль.
М.,1997. -712-729 стр; Надаис А. ... ... ... ... №5. -70-78 стр; ... Р. ... к свободе: демократизация
и ее проблемы в ... ... ... ... 2004. №9. -75 ... А. Демократия в многосоставных обществах: сравнительное
исследование. // Пер. с англ. М.,1997 -287 стр; ... Ф.К. ... ... ... и консолидации демократии. // Полис,1995. №6 -16-27
стр; Шмиттер Ф.К. Угрозы и дилеммы ... // Век ХХ и Мир. ... Кинг А. ... на ... что решают выборы. Вашингтон: НДИ,
1993. -22 стр.; Оукешот М. Массы в ... ... ... мировой политической мысли. В 5 т-х. Т.ІІ. ... ... ... -448-465 стр; ... П. ... ... – форма политической коммуникации. // Политические
партии в условиях демократии. Фонд ... ... ... Аугустин,
1995, -468 стр; Ричард Нойштадт. Президентская власть и ... ... -325 стр; Жак ... ... ... охоты
за голосами. М.,2007 -16стр.
6. Козер Л. Функции социального конфликта. // Пер, с.анг. М.,2005 -166-169
стр.
7. «Технология власти» ... ... ... -8 ... ... К. ... ... анг. М.,2000 г. -48 стр; Дарендорф Р.
Избирательные системы и ... ... ... анг. М.,2000 г. ... Крик Б. ... ... избирательных компании. Пер.с анг.
М.,2000 г. 84 стр.
9. Рональд Х. Чилкот. Теории сравнительной политологии, ... ... ... М. ... ... ... Технология победы». Эл вариант. Гл.1.
// Элек.вариант: www. Meteor. ru;
11. Устименко С.В. Выборы в ... ... ... // ... ... ... М.,1997 г. -254-258 стр.
12. Гельман В.Я. Институциональный дизайн: создавая ... ... ... электоральный цикл в Росии (1993-1996). М.,2000 г. -45 ... ... ... ... ... и ... учереждений 55 стран мира. Межпарламентсий союз, 1997.
-47-87 стр.
14. Сморгунов Л.В. ... ... ... и ... ... СПб: ... -217 ... Большой энциклопедический словарь: В 2-х томах. М.,1991. -469 ... ... А.И. ... ... теория, политические теории,
политические технологии. М.,2005. -415 стр.
17. ... ... Под ред. ... М. МГУ. 2005. -340 ... ... Л.В. ... политология: Теория и методология
измерения демократии. СПб: СПУ, 1999. -216 стр.
19. Устименко С.В. Общая характеристика ... ... // ... ... ... ... -871 стр.
20. Аристотель Политика. Сочинения: В 4-х томах. М.,1984. Т-4. ... ... П. ... ... ... форма политической
коммуникации. // Политические партии в условиях демократии. Фонд ... ... ... 1995, -468 ... Кошмаров А.Ю., Кузнецов Г.С. Новые подходы в ... // ... ... ... ... – СМИ 1999 г.: ... ... и грязными политическими
технологиями». // Эл. вариант: www. ist. md.
23. Киселев К.В. К ... о ... ... ... // ... www. ist. ... Почепцов Г.Г. Имиджелогия: теория и ... ... АДЕФ ... -392 стр.; Лисовский С.Ф. Политическая реклама: функциональные и
жанрово-стилистические особенности. М.,2000 г. -30 ... ... Ф. ... ... ... ... и государства. К
Маркс и Ф Энгельс. Избранные произведения в 3-х ... Т.3. ... ... стр.
26. Аристотель. Афинская полития. М.-Л., 2002 г. -132 стр.
27. Бенжамен Констан. О свободе древних в ее ... со ... ... \\ ... 2003. ... ... Т. История Рима. В 4-х томах. Т-2. М.,1988 г. -320-342 стр.
29. ... ... ... В 4-х ... ... Т-4. -503-505
стр.
30. Золотая булла. // Хрестоматия по всеобщей истории государства и права.
М.,2005. -93-98 ... ... Т. ... ... обществ. Пер. с анг. М.,2005 -72 стр.
32. Война за независимость и ... США. М.1996; ... // ... ... по ... ... времени. Буржуазные
революции ХVІІ-ХҮІІІ вв. М: Высшая школа, 1996. -88-172 стр.
33. Новгородцев П.И. Введение в философию права. СПб: ... 2006. 75 ... ... А.И. ... партии и избиратели. М.,1984. -14-31 стр.
35. Почепцов Г. Имиджология: теория и практика. Киев: АДЕФ Украина, 2005.
-110 стр.
36. Радунски П. ... ... ...... ... // ... партии в условиях демократии. Фонд Конрада
Аденауэра. Санкт Аугустин, 2005, -468 стр.
37. Почепцов Г. Имиджология: теория и ... ... АДЕФ ... ... ... Ричард Нойштадт. Президентская власть и нынешние президенты. М.,2006.
-325 стр.
39. История США. В 4-х томах. ... Т.4. -226-284 ... ... П. ... ... компании – форма политической
коммуникации. // Политические партии в условиях демократии. Фонд ... ... ... 2005, -468 ... да ... 463 стр.
42. Бұл да сонда. 466 стр.
43. Мерфин Р. Технологии избирательных компании в США. // Полис. 1991. ... ... А.А. ... и ... ... ... М. 1999. -28 ... Гоулд Ф. Стратегические планирование избирательной компании. // ... №4. -136 ... ... Р. ... избирательных компании в США. // Полис. 1991. №3.
47. Петер Радунскии. Ведение избирательной компании – форма политической
коммуникации. \\ Политические, ... в ... ... Фонд ... ... Аугустин, 2005. -440 стр.
48. Гельман В.Я. Институциональный дизайн: Создавая «правила игры». //
Первый электоральный цикл в Росии ... гг. М. Весь мир. 2000. ... Бұл да ... -48 стр.
50. Уоллерстаин М. Избирательные системы, партии и ... // ... 1992. ... ... Г. ... ... // Век ХХ и мир. М.,1994. № 7-8.
52. Челлини К.Г. Демократия и федерализм в ... в ... ... Вестник научной информации. Реформы ... ... ... № 10. -89-109 стр.
53. Шмиттер Ф.К. Угрозы и дилеммы ... // Век ХХ и мир ... ... ... Каримова в Узбекистане. \\ Эл вариант: www . svoboda.org.
55. Устименко С.В. Выборы в ... ... ... // Общая и
прикладная политология. Учеб. Пособ. М. «Союз», 1997. -225 стр.
56. Гельман В.Я., ... В. П. ... ... в контексте
Российской трансформации. \\ Первый электоральный цикл в Росии 1993-
1996гг. М. 2000. -19 ... ... В.Я. ... ... ... ... ... М.,
2000. – 54 стр.
58. Бұл да сонда. -65 ... ... ... ... и ... ... ... на
рубеже веков. Санкт Петербург, 1999. -97-103 ... ... ... 1993 ... ... // ... кезеңдері. А.,1997. -148-179 беттер.
61. Кодекс Республики Казахстан. «О выборах в РК». // Вестник Центральной
избирательной ... ... -11-165 ... ... и ... 2007. № 16 қыкүйек.
63. Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы. А.,2007. -224 бет.
64. Послание Президента РК ... ... ... -19 ... ... Қ. ... ... тұрады? // Халық кеңесі. 2007 30 шілде.
66. Құрманбаева Ш.А. Сайлау кампаниялары барысының ... ... \\ ... атындағы ҚазҰУ-нің Хабаршысы». 2007 ж. №8. 124-126
бб.
67. Искакова Г.Ж. Избирательное право и ... ... ... и РК. // ... пособие. А.,1999. 64 стр.
68. Құрманбаева Ш.А. Смена ментальности и ее взаимосвязь с избирательными
технологиями в условиях ... ... \\ ... ... им. ... 2005. №2-3. -274-276 ... ... З. Қазақстандағы сайлау институты тетіктерін жаңарту сатылары.
А., 2007 ж. -67 ... ... ... политических избирательных технологии в РК. А.,2007.
183-187 стр.
71. Некоторые вопросы теории избирательных систем современности. // ... ... ... ... ... ... 2006. стр.
238-244.
72. БАҚ және сайлау науқаны. А., 2007. -33 б.
73. Роль СМИ в избирательной кампании. ... -319-323 ... ... Қ.Ұ. ... ... технологияларының қалыптасуы және
әлемдік тәжірбие. А.,2006 г.
75. Құрманбаева Ш. Әлемдік қолданыстағы сайлау ... ... және ... // ... 2007ж. №6. -70-72 б.

Пән: Мемлекеттік басқару
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстанның табиғат жағдайы56 бет
Ақш президент сайлау жүйесі, ерекшеліктері10 бет
Жергілікті өкілді органдар, олардың жүйесі міндеттері, сайлау тәртібі31 бет
Жергілікті өкілді органдар, олардың жүйесі, міндеттері, сайлану тәртібі және құрылымы19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь