Қазақ аңыз-әңгімелерінде тұлпар бейнесінің сомдалуы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3

І ТАРАУ
ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ТҮРКІ ХАЛЫҚТАРЫ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ТҰЛПАР БЕЙНЕСІНІҢ МИФОЛОГИЯЛЫҚ БАСТАУЛАРЫ

1.1 Жылқы малының шығу тегі 7
1.2 Жылқыға байланысты наным. сенімдер мен салт. дәстүрлер 20

ІІ ТАРАУ
ҚАЗАҚ АҢЫЗ.ӘҢГІМЕЛЕРІНДЕ ТҰЛПАР БЕЙНЕСІНІҢ СОМДАЛУЫ

2.1 Батырлар жырындағы тұлпарлар образы 29
2.2 Тұлпар туралы шығармалардың көркемдігі 42

Қорытынды .56

Пайдаланған әдебиеттер тізімі .59
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауының басым бағыттарында, біз қазақ халқының санғасырлық дәстүрін, тілі мен мәдениетін сақтап, түлете береміз. Сонымен қатар, ұлтаралық және мәдениетаралық келісімді, біртұтас Қазақстан халқының ілгері дамуын қамтамасыз етеміз,- [1; 1б.] делінген. Сондықтан біз, Қазақстанның дамуына өз үлесімізді қосуға міндеттіміз.
Дипломдық жұмыс қазақ халқының асыл түлігі - тұлпар бейнесінің әдебиетімізде жеке образ болып қалыптасуы, осы образ арқылы шығармаларда өмір шындығы мен кейіпкер тағдырының көрініс табуы, оның көркемдік тұрғыдан жинақтауға әсері сынды мәселелерді қарастыруға арналған. Дипломдық жұмыста қазақ ауыз әдебиетіндегі тұлпарлар бейнесі: жылқы малы туралы наным-түсінік, тұлпарлар бейнесін сомдауда кейіпкер тағдырының көркемдік тұтастығы, қазіргі әдебиеттегі тұлпарлар бейнесінің өзіндік қырлары кеңінен көрсетіледі.
Қазақ халқын: "ер қанаты - аттан" бөлек қарау мүмкін емес. Арыдағы арналарды еске алсақ, халық әдебиеті үлгілерінде, көне жазба ескерткіштердің тасқа қашалып жазылған мұраларында тілге тиек етіліп, аласапыран замандарда да елге қорған, ерге қанат бола білген тұлпарлар көп жырланады. Мінсе -көлігі, жесе - азығы, ішсе - сусыны болған сенімді серігі - тұлпарларға айрықша мән берген. Қазақ халқының өмір тарихы мен өткен жолы асыл жануар - жылқымен байланысты болғандықтан, оны ән-жырға қосып жырлап, мифтік санада өз жаратушысы деп те сенген . Бұндай дәлелдерді халық тарихы мен өмір-тұрмысынан жиі ұшырастыруға болады.
Қазіргі таңда тілдік, этнографиялық, тарихи тұрғыдан мол мағлұмат беретін ауыз әдебиетінің туындылары - көптеген ғылымның зерттеу объектісіне айналуда. Қазақ тұлпарларының әуел бастан халқымыздың санасына, дүниетанымына етене жақын болғандығын дәлелдейтін рухани мұраларды С. Қондыбай [3], А. Тоқтабай [4] т.б. археолог, этнограф зерттеушілеріміздің еңбектерінен кездестіреміз. Қазақ халық әдебиетіндегі жылқы малының орны жөнінде Ә. Қоңыратбаев [5], Н. Келімбетов [6], А. Қыраубаева [7], Р. Бердібай [8] т.б. еңбектері зерттеушілер үшін құнды ғылыми - танымдық мәліметтерді алға тартады.
"Мал патшасы - жылқының" әдебиеттегі орнын, оның образын биік тұғырға көтерген Ғ. Мүсірепов , Т. Әлімқұлов , Қ. Жұмаділов , С. Бақбергенов т.б. қаламгерлер тұлпар бейнесін көркем де шынайы суреттеген.
Шындығында да, жан - жануарлар қай халықтың болмасын фольклоры мен әдебиетінде елеулі орын алатындығы әдеби шығармалардың тереңіне үңілген адамға мен мұндалап - ақ түр. Жылқы жайлы Қазақ Совет энциклопедиясындағы тарихи деректерге сүйенсек, біздің заманымыздан 7000 - 6000 жылдар бұрын Азия, Африка, Европада қолға үйретілгендігі сөз болып, сондай - ақ, жабайы жылқының сүйегі Францияның солтүстігінен көп табылған, - делінген . Осы ретте, Қазақстан территориясынан табылған Ботай мәдениетін зерттеуге ат салысқан ғалымдар: В.З. Зайберт , Л.А. Маркова, М.К. Хабдулина, Г.Б. Зданович т.б. энеолит дәуіріндегі табылған сүйектердің - 99,9 % - і жылқынікі болғандығын тап басып көрсетеді.
Қазақстан - Американ біріккен экспедициясының қорытындысы табылған жебелердің үшына жасалған талдауларда жылқы малының қаны табылмағандығын айта келіп, II ғасырда жылқыны қазақтар қолға үйреткендігін дәлелдеген . Эпостық шығармалар ішінде жиі кездесетін, кез-келген елдің ауыз әдебиет туындыларында мол ұшырасатын бейне - жылқы болып табылуы да тегін емес. Шығармалардың басым көпшілігінде ол адамның жақын досы, ақылшысы, сырласы, тағдырласы түрінде өріледі. Мәселен, Саха -Якут, түркі халықтарының дүниетанымында жылқы - жаратушы ана, апам -напат тотемі жылқы - тәңірі мен пенделердің арасын байланыстырушы (пырақ) күш немесе шаманның ие - қыласы, жылқы - адам не сиқыршы ретінде сомдалған. Қазақ әдебиетінде XX ғасырдың 60-80 жылдар аралығындағы прозалық шығармаларында да тұлпар образына байланысты көркемдік ізденістер оқырман назарын өзіне аударады. Бұл шығармалардағы басты идея -тұлпарлардың адам өміріндегі өзіндік орны, тарихи қоғамдық - әлеуметтік шындықтың тұлпарлар образымен сабақтасуын, тұлпардың сымбаты мен сұлулығы, ат баптаудағы дәстүрлі мектептер суреттелген. Мұның бәрінен, әрине жылқы - халқымыздьщ қымбат қазыналарының бірі, өмір - тұрмыстағы жиі пайдаланатын, қадірлі де қасиетті жануарларының қатарына жататынын білеміз.
Тақырыптың өзектілігі. Ұлттық сөз өнеріндегі - тұлпар бейнесінің тарихы мен тағдыры арыдағы арналарда, тым көне кезеңдерде жатыр.
Ұлттық рәміздерімізде бейнеленген қыран, барыс тәрізді жылқы символикасының да ұлттық санадағы орны ерекше. Символдардың мәнін өскелең ұрпаққа түсіндіру - халқымыздың сан ғасырлар бойы дәстүрге айналдырған ғұрыптық жоралғылары мен ырымдарының, түрлі ем-домдардың түпкі себебін терең ұғынуға септігін тигізеді.
Бұл - халықтың рухани мәдениетінің алғышарттарын түсінуге, ұлттық санамыз бен үрдісімізді тарих қойнауынан аршып, далалықтар өркениетін мақтан тұтуға жетелейді . Әлем халықтарының әдебиетіне ортақ бейне болып табылатын тұлпар, арғымақ, сәйгүліктерді сонау көне замандарды жалғастырушы дәстүрлі мәдениет үлгісі деп қарап, 60 - 80 жылдар әдебиетінде осы дәстүрді қайта жандандырып таза жылқы малының бейнесін сомдап, ішкі жан - дүниесін, психологиясы мен тағдырын суреттеген шығармаларды қарастырдық.
Қазақ әдебиетіндегі тұлпарлар бейнесін - халқымыздың арғы-бергі тарихымен, ұлттык сөз өнеріндегі белесті кезеңдер: ежелгі әдеби жәдігерліктерден, ақын-жыраулар мұрасынан - Абай әлеміне, одан қазіргі дәуірге дейінгі аралықтағы жетістіктермен табиғи байланыстарылады.
Тақырып өзектілігі де арғы-бергі бел-белестеріміздегі тұлпарлар бейнесінің тарихы мен тағдырын таразылаудан тұрады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақ әдебиетіндегі тұлпарлар бейнесі арнайы зерттеуді қажет етеді. Осы кезеңге дейін қазақта жылқы малын этнографиялық, археологиялық, тұрғыдан зерттеулер жасалғанымен, әдеби
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы // Егемен Қазақстан Астана 2006 жылғы 1 наурыз 2-3 б.
2 Тілеужанов М. Халық тағылымы. - Алматы: Рауан, 1996.
3 Қондыбай С. Арғы қазақ мифологиясы. - Алматы: Дайк - Пресс, 2004.
4 Тоқтабай А. Қазақтардың XIX ғасыр мен XX ғасырдың басындағы жылқы шаруашылығы /тарихи - этнографиялық зерттеу/: Тарих ғыл. д-ры дис... - Алматы, 1992
5 Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. - Алматы: Ғылым, 1987.
6 Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. - Алматы: Мектеп, 1986.
7 Қыраубаева А. Ежелгі дәуір әдебиеті. - Алматы: Ана тілі, 1991.
8 Бердібай Р. Эпос мұраты. - Алматы: Білім, 1997.
9 Итеғүлова С. Қазақ фольклорындағы қасқыр бейнесі: Филол. ғыл. канд. дис... - Алматы, 2002.
10 Кекілбав Ә. Бәйгеторы //Таңдамалы шығармалар: 3 т. - Алматы: Жазушы, 1989.-Т.2.
11 Тоқтаров Р. Тұлпардың сыны. -Алматы: Жазушы, 1988.
12 Тоқтабай А. Культ коня у казахов. - Алматы: КазИздат-КТ, 2004.
13 Культурное наследие Южного Казахстана: Материалы Шымкентского
краевического музея. - Шымкент, 2002.
14 Липец Р.С. Образ батыра и его коня в тюрко - монгольском эпосе. - М.: Наука, 1984.
15 Жетпісбаева Б. Символ движении в литературе. - Алматы: Ғылым, 1999.
16 Қинаятұлы Б. Тісіне қарап жасын біл //Ана тілі. - 1994. - 28 қазан.
17 Көрүғлы дастаны. - Алматы: Жазушы, 1973.
18 Мағауин М. XVIII - ХІУғасырдағы қазақ ақындарының шығармашылығы. - Алматы: Ғылым, 1965.
19 Дәдебаев Ж. Тұлпарлардың сыны мен бабы. - Алматы: Бастау, 1994
20 Әбдезүлы Қ. Т. Әлімқұлов шығармашылығы және 60-80 жылдардағы
қазақ прозасы. - Алматы: Санат, 2001.
21 Шаухаманов С. Пырақ // Егемен Қазақстан. - 2002. -31 шілде.
22 Шынар Ә. Түркі өркениеті қалыптасуындағы тұлпар түғыры // Заман
Қазақстан. - 1998. - 8 мамыр.
23 Марғұлан Ә. Ежелгі жыр - аңыздар. - Алматы: Жазушы, 1985. - 367 б.
24 Ертегілер / Құраст. Қ. Абдықадыров- Алматы: Жазушы, 1984. - Т.1.
-430 6.
25 Қаба Ә. Жылқыда қандай кие бар? // Жас Алаш. - 2002. - 29 тамыз.
26 Тоқтабай А. Жылқы түсіне байланысты наным-сенімдер //Қазақтың
әдет-ғүрыптары мен салт - дәстүрлері: өткендегісі және бүгіні. - Алматы:
Ғылым баспа орталығы, 2001.
27 Нестеров С.П. Конь в культах тюркоязычных племен Центральной Азий в эпохи средневековья. - Новосибирск: Знание, 1990.
28 Шынар А. Эпостағы арғымақ аттар // Жұлдыз. - 1998. -№10
29 Жолдасбеков М. Асыл арналар - Алматы: Жазушы, 1990.
30 Сүйіншәлиев X. VIII - XVIII ғасырдағы қазақ әдебиеті. - Алматы:
Мектеп, 1989.
31 Тоқтабай А. Казахские тулпары - скакуны. - Алматы: Аруана, 2003.
32 Амалбеков Б. Қазақтың Қарасай батыры // Егемен Қазақстан. - 1998.
33 Бес ғасыр жырлайды. ҚазССР ҒА М.О. Әуезов атындағы әдебиет және
өнер ин-ты / Құраст. М. Мағауин, М. Байділдаев. - Алматы: Жазушы, 1985
34 Төрт батыр / Ред. О.Асқаров.- Алматы: Жалын, 1990.
35 Мұқышева А., Қазақ әдебиетіндегі тұлпарлар бейнесі: Филолог. Ғыл.канд.дис. Алматы, 2005.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ 3
І ТАРАУ
ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ТҮРКІ ХАЛЫҚТАРЫ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ТҰЛПАР ... ... ... малының шығу тегі 7
1.2 Жылқыға байланысты наным- сенімдер мен салт- дәстүрлер 20
ІІ ... ... ... ... ... ... жырындағы тұлпарлар образы 29
2.2 Тұлпар туралы шығармалардың көркемдігі 42
Қорытынды .56
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... Республикасының Президенті
Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауының басым бағыттарында, біз
қазақ халқының санғасырлық дәстүрін, тілі мен ... ... ... ... ... ... және мәдениетаралық келісімді, біртұтас
Қазақстан халқының ілгері дамуын қамтамасыз етеміз,- [1; 1б.] делінген.
Сондықтан біз, ... ... өз ... ... міндеттіміз.
Дипломдық жұмыс қазақ халқының асыл түлігі - тұлпар ... жеке ... ... қалыптасуы, осы образ арқылы шығармаларда
өмір шындығы мен кейіпкер тағдырының көрініс табуы, оның көркемдік ... ... ... ... қарастыруға арналған. Дипломдық жұмыста
қазақ ауыз әдебиетіндегі тұлпарлар ... ... малы ... наным-
түсінік, тұлпарлар бейнесін сомдауда кейіпкер тағдырының көркемдік
тұтастығы, қазіргі ... ... ... ... ... ... ... "ер қанаты - аттан" бөлек ... ... ... Арыдағы
арналарды еске алсақ, ... ... ... көне жазба
ескерткіштердің тасқа ... ... ... тілге тиек етіліп,
аласапыран замандарда да елге қорған, ерге қанат бола білген тұлпарлар көп
жырланады. ... ... жесе - ... ішсе - ... ... ... ... тұлпарларға айрықша мән берген. Қазақ халқының өмір тарихы мен өткен жолы
асыл жануар - ... ... ... оны ... ... ... санада өз жаратушысы деп те сенген . Бұндай дәлелдерді халық тарихы
мен өмір-тұрмысынан жиі ... ... ... ... ... ... тұрғыдан мол мағлұмат
беретін ауыз әдебиетінің туындылары - көптеген ғылымның зерттеу объектісіне
айналуда. Қазақ ... әуел ... ... санасына,
дүниетанымына етене жақын болғандығын дәлелдейтін рухани мұраларды ... [3], А. ... [4] т.б. ... ... ... кездестіреміз. Қазақ халық әдебиетіндегі жылқы малының ... Ә. ... [5], Н. ... [6], А. ... [7], Р.
Бердібай [8] т.б. еңбектері зерттеушілер үшін құнды ғылыми - танымдық
мәліметтерді алға ... ... - ... ... ... оның образын биік тұғырға
көтерген Ғ. Мүсірепов , Т. Әлімқұлов , Қ. ... , С. ... ... ... ... ... де ... суреттеген.
Шындығында да, жан - жануарлар қай ... ... ... ... елеулі орын алатындығы әдеби шығармалардың ... ... мен ... - ақ түр. Жылқы жайлы Қазақ Совет энциклопедиясындағы
тарихи деректерге сүйенсек, біздің заманымыздан 7000 - 6000 ... ... ... Европада қолға үйретілгендігі сөз болып, сондай - ақ, ... ... ... ... көп табылған, - делінген . Осы
ретте, Қазақстан территориясынан ... ... ... ... ... ... В.З. ... , Л.А. Маркова, М.К. Хабдулина, Г.Б.
Зданович т.б. ... ... ... ... - 99,9 % - і
жылқынікі болғандығын тап басып ... - ... ... ... ... ... үшына жасалған талдауларда жылқы малының қаны табылмағандығын
айта келіп, II ... ... ... ... ... ... .
Эпостық шығармалар ішінде жиі кездесетін, кез-келген елдің ауыз әдебиет
туындыларында мол ұшырасатын бейне - жылқы ... ... да ... ... басым көпшілігінде ол адамның жақын досы, ақылшысы, сырласы,
тағдырласы түрінде өріледі. Мәселен, Саха -Якут, ... ... ... - ... ана, апам -напат тотемі жылқы - тәңірі мен
пенделердің арасын байланыстырушы (пырақ) күш немесе шаманның ие - ... - адам не ... ... ... ... әдебиетінде XX ғасырдың 60-
80 жылдар аралығындағы прозалық ... да ... ... көркемдік ізденістер оқырман назарын өзіне аударады. Бұл
шығармалардағы ... идея ... адам ... ... ... ... - ... шындықтың тұлпарлар образымен сабақтасуын,
тұлпардың сымбаты мен ... ат ... ... ... Мұның бәрінен, әрине жылқы - халқымыздьщ қымбат қазыналарының
бірі, өмір - ... жиі ... ... де ... ... ... білеміз.
Тақырыптың өзектілігі. Ұлттық сөз өнеріндегі - тұлпар ... ... ... арыдағы арналарда, тым көне кезеңдерде жатыр.
Ұлттық ... ... ... ... тәрізді жылқы
символикасының да ұлттық санадағы орны ерекше. Символдардың мәнін өскелең
ұрпаққа ... - ... сан ... бойы ... ... ... мен ырымдарының, түрлі ем-домдардың түпкі себебін
терең ұғынуға септігін тигізеді.
Бұл - халықтың ... ... ... ... ... бен үрдісімізді тарих қойнауынан аршып, далалықтар өркениетін
мақтан тұтуға жетелейді . Әлем ... ... ... ... болып
табылатын тұлпар, арғымақ, сәйгүліктерді сонау көне замандарды ... ... ... деп ... 60 - 80 ... ... осы ... жандандырып таза жылқы малының бейнесін сомдап, ішкі жан - ... мен ... ... ... қарастырдық.
Қазақ әдебиетіндегі тұлпарлар бейнесін - халқымыздың арғы-бергі
тарихымен, ... сөз ... ... ... ежелгі әдеби
жәдігерліктерден, ақын-жыраулар ... - Абай ... одан ... дейінгі ... ... ... ... де ... ... ... тарихы мен тағдырын таразылаудан тұрады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ... ... ... ... зерттеуді қажет етеді. Осы кезеңге дейін қазақта ... ... ... ... ... ... әдеби
тұрғыдан ғылыми еңбек жазылған жоқ.
Қазақ әдебиетінің ... ... ру - ... ... ... малы қолға
үйретіліп қазақтың малына айналған. Халқымыз асау тұлпарды ән - өлең ... ... ... Қай ... ... алсақ та, ішінара тұлпар,
сәйгүлік, арғымақ бейнелері сөз етіледі.
Жылқы малын этнографиялық тұрғыдан - А. Тоқтабай [4], ... - В.Ф. ... С.Я. ... М.К. ... , ... ... ... Қондыбай [3] т.б. секілді ғалымдар зерттеу жасаған. Қазақ ... В.М. ... Ю.М. ... , Р.С. ... [14], Б. ... Б. ... [16] т.б. ... тоқталған. Осы күнге дейін тұлпардың
қазақ әдебиетіндегі ... ... ... жұмыс болмағандықтан, бұл
тырнақалды еңбек болып ... ... мен ... ... ... негізгі мақсаты –
қазақ ауыз әдебиетінің аңыз- әңгімелердегі тұлпарлар бейнесінің шығу тегін,
типологиясын, функционалдық қызметі мен даму ... ... ... ... ... ... әдебиетке жеке образ болып келген
кезеңін таныту болып ... Осы ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, қазақ ... ... ... ... ... ... ... тұлпарлар бейнесіне талдау жасау;
* Орта ғасыр әдебиетіндегі тұлпарлар бейнесін зерделеу;
* Жыраулық поэзиядағы арғымақтар бейнесінің көркемдік мәнін саралау
Зерттеудің құрылымы. ... ... ... екі ... мен ... ... тізімінен тұрады.
І ТАРАУ
ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ТҮРКІ ХАЛЫҚТАРЫ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ТҰЛПАР БЕЙНЕСІНІҢ
МИФОЛОГИЯЛЫҚ БАСТАУЛАРЫ
1.1 Жылқы малының шығу тегі
Ел аузында: ... - жеті ... ... "Ат ерді ... ... қанаты", "Жылқы - түлік патшасы" деп ұлықтаған ұлағатты ұлтымыз
желден ... ... ... ... ... ... - ... өмірінің
өзегімен тығыз сабақтастырып келеді. Хас тұлпарға қатысты қанымызда бар
асыл қасиеттер әр кезде жанымызда атой ... бой ... ... ... - ... ... - ... Содан да болар, "...аттың
жалына қиямет күніне шейін жақсылық байлаулы тұрады", - дейді. Жылқы - төрт
түліктің төресі. ... ... ... ... ... ... ... болып, ұлт болып қалғаны үшін - ат пен анаға қарыздар. Осыншама кең
байтақ жерді бабаларымыз ... ... ... ... ... ... ұшымен сақтап қалып, бізге аманат етіп тапсырды.
Жылқы түлігінің қасиеті мол, орны бөлек. Ол - мінсең ... ... ... ... ... ... ... еті де дәрі, сүті мен каны
да дәрі. Қазысының майы адамның сүйегін балқытады. ... сол ... ... ... біткен сүйегін бұзып, қайта салады. Бие сауған әйелдің
дені сау ... ... ... ... ... бүкіл денесіне дариды.
"Жылқы - жаным, қымыз - қаным", - деген Ақтайлақ би. "Жылқының сүті -шекер,
еті - бал", - дейді дана ... ... ... ... 22 ... сын бар. ... - ... бала
- нағашысына тартады. Алып - анадан, ат - биеден. Ат болатын тай -саяққа
үйір, адам болатын бала - ... ... ... атта жал ... ... мал ... Жылқы тәңірдің жердегі елшісі. Міне, осы тектес
толғамдарды жалғастыра беруге болады. Не дегенде де ... ... ... ... ... ғана ... әйелдері де жылқы түлігінің табиғатын терең
түсіне, ... ... ... Бәйдібек би жол жүріп кеткен бір жолы топ
барымташы Домалақ анамыздың қолынан шай ішіп, сый - сияпат көреді. Үйір-
үйір ... ... ... олар сол үйге тағы да соғып шайланады.
Домалақ ананың ... ... риза ... ... бір ... алыңыз деп
мезірет жасайды. Сонда анамыз көп үйірдің ішінен ең ... кәрі құла ... ... ... Бұл ... мен ... ешкім де түсінбейді. Келесі
күні анамыздың айтуы бойынша кәрі айғырды таудың басына алып ... ... қыл ... ... ... бұрағанда, кәрі айғыр жан ... Оны ... ... ... ... бой ... тым-тырақай
қашып, түгел кәрі айғырдың қасына жиналыпты. Бұл үйірі құтты, ... ... ... ... анамыздың ақылы, жылқының қасиетін жете білетіндігі
жылқысынан айрылған елге пайдасын тигізген екен.
"Жылқы - жершіл", "Ат ... ... ... деп ... бекер
айтпаса керек. Жақсы жылқы басы босаса қандай қашықтықтан да туып - ... ... ... ... малы ... үшін жаралып, қазақ пен оның кең ... ... ... ... күні де, сәні де мәні де жоқ. ... ... сауап әпереді", - деген Пайғамбарымыз. "Халық едік артық көрген
атты тақтан" деп ... ... ... ... ... бауыр етінен
жаралған баласын жақсы көргенде "құлыным" деп ... бата ... ... тоның тозбасын, қадірің қашпасын", - дейді. Әйтеуір атсыз
әңгіме жоқ. ... өзі ... ... ... ... ... [28, 15 б.].
Түркі әдебиеті мен салт-дәстүрінде өте маңызды орын алатын ... адам ... ... - ... ... да ... ... жылдамдығы арқасында түркілер жаңа жағрапиялық
аймақтарды бағындырды, шетсіз де шексіз далалық ... ... ... ... ... ... ... империялар құрды. Жылқының
тарихи рөлі оның культке айналуына басты себеп ... ... ... ... деп ... бұл ... аттары" кейін де қызметін
жалғастырды. Тұлпарсыз батырдың жеңіске жетуі ... ... ... ... ... пен ... ... ұқсастық пен байланыстын қалыптасуы
жылқының түркі ... ... ... тікелей қатысты.
Біздің заманымызда да бір-бірінен жырақ жағрапиялық аймақтарды
мекендейтін түркі қауымдарының ... ... ... ... ... факторлардың бірі - осы жылқы мәдениеті.
“Тарихта жылқы түркі үшін тек ... қана ... ... ... және ... өмірдің бір бөлшегі болды. Түркілер тұлпар көмегімен
Азия, Еуропа жөне Африкада үстемдік құрды, кең ... ... ... ... ... жаңа ... ... басты құралы болған ... ат - ... ... жайлы идеялардың дамуына ықпал еткен
факторлардың бірі. Жылқының мініс көлігі ретінде ... ... ... тағы бір саты ... ... етті. Адам мен жан-жануардың
тіршілігін жалғастыратын негізгі фактор - су. Сулы және шөбі ... ... - мал ... ... ... әсте бас ... [29, 2 ... - арғы қазақтың болмысында да, оның ... ... ... да ең ... универсал сипатқа ие тіршілік иесі болған.
Сондықтан да ... ... ... ... мен ... салт - ... жылқы малының алатын орны жөнінде жаңа ... ... жаңа ... ойлап шығаруды қажет деп есептемейміз” [3, ... ... ... зерттей отырып, халқымызбен бірге жасасып келе
жаткан асыл жануарларымыздың пайда болуы мен ... да ... ... ... ... ... атақты палеонтолог В.О. Коволевскийден
(1842-1883) бастап, жылқы тобының эволюциясы жайлы белгілі ғалымдар қазірге
дейін зерттеулер жүргізуде
Тұлпар туралы ... ... өте мол. ... ... шығу ... ... байланыстырылады. Жылқының - айдаһарға ұқсас бір көрінер
қыры, келбеті болған. С. Әжіғалиев ежелгі қытайлар мен оның батыс
көршілерінің ... тау және ат ... ... ... ... де сөз қозғаған. Бұған қарап «тау мен ат»
байланысын «үңгір мен ат» байланысымен шендестіруге ... ... ... ... ... «Аса ... деп ... Монго Морито
тауында мекендейтін күміс аттар аспаннан түскен екен. ... ... және ... ... сабақтастығын «танг», (тау), «таз» ... ... де ... ... ... ... ... арғымақ бейнесін молынан сақтап отыр.
Бірақ оның көшпелі тұрмысы қанатты ат бейнесін бейнелеу өнерінде сақтап
қалуға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... барлығы да бір географиялық
ареалға - Каспий теңізінің жағалауына, дәлірек ... осы ... - ... ... және ... - ... (Әзірбайжан)
жағалауына келіп тоғысады.
Ат (жылқы) бейнесі адамды ... ... ... ... - моңғол халықтарының ... ... ... ... бар екендігін Р.С. Липец те атап көрсеткен
болатын. Ол: «Эпостағы ат эпос ... ата - ... ... ... ... ... ... саха - якуттың олонхолардағы
«Жылқынын баласы» әр түрлі нұсқалармен ... Бір ... ... - ... баласы болса, екінші эпоста ол - уақытша жылқы кейіпіне ... - ... ... да, ... ... ... да өзінің
шығу тегі жағынан жылқы, ат тәңіриесі - Джесеймен байланысты болып келеді.
1. Ерен - ... ... яғни оның ... - Бие ... ... ... ... - уақытша бие кейпіне енген адам сипатты әйел.
3. Ереннің шешесі оны ат ... ... ... - ... өзі де жылқы (еркек құлын, тай) кейпінде бола
алған.
Жылқы - ана немесе жылқы - ... ... ... ... ереннің басты
көмекшісі болған, ол еренді емдейтін, өліп қалса - тірілтіп алатын болған.
Кейінірек, бұл ... ... ... адам кейіпті шешелер мен
қарындастар (әйел текті тәңіриелер мен ... ... ... ... ... ... ... халықтарының эпостары мен
ертегілерінен кездестіруге болады.
Жылқытұрпаттылық ... - ... ... бір ... бір ... деп есептеуге болады.
Жылқытұрпаттылық дегеніміз мифтік, шежірелік, эпостық кейіпкерлердін
жылқы кейіпінде, тұлғасында да ... Ер адам - ... әйел - ... ... ... ... көне грек ... теңіз
тәңіриесі Посейдон да ат кейпінде суреттелген, архаикалық миф Посейдонның
Деметрамен ат (жылқы) кейпінде ... ... ... ... үнді мифологиясындағы Вивасват туралы мифте де бар. Осыларға
ұқсас кейіпкер болмысты мен түркі ... ... да ... ... Уәлиханов қырғыздарда арбаушы батырлармен қатар арбаушы аттардың ... ... ... ... дегеннің де болатындығын жаза келе, қазақта да
«жылқы әулие» деген ... ... ... Бұл жерде қырғыздық «арбын
құлын» мен қазақтың «жылқы әулие» дегендердің мифтік болмысын ... ... ... фольклорында «су және жылқы» байланысы, «су жылқылары»
(суын айғыр, суын биелер, ... ... ... фольклорлық бейнеден
көрініс тапқан. Осындай телімелік келтірімнің түркілерге де тән болғандығын
көрсететін ... да бар ... ... керек.
Ертегілер мен эпостар, аңыздардағы, яғни олардың ар ... ... ... ... ... оның «сумен байланысы» көрсетілмей қалғанның өзінде
де су ... ... ... ... ... ... түсініктің қалыптасқан жері - Каспий
теңізінің айналасы, ... ... ... ... - ... ... ... тиіс деп есептейміз. Бұл - ... ... ... ... ... ... ... уақыт. Кейінгі, қола
ғасырында бұл түсініктер Каспий теңізінің барлық ... одан ... ... ... ... этникалық - мәдени орталарда этникалық
варианттары қалыптасты, соған қарамастан ... ... да ... кеңістігінде осындай жылқылар туралы түсініктер ... ... ... тұспалды орынды ететін мынадай қисындар келтіруге болады.
Біріншіден, б.з.д. ... ... ... ... ...
батысында, Әзірбайжан мен солтүстік батыс Иран жерінде өмір сүрген каспи
тайпаларының этнонимі «ат бағушылар» деп ... жүр; ... ... «Каласпи» - «Қал ананың аттары» болуы мүмкін. Қал (Хал немесе
Ал) - Ұлы - ... ... ... ... ... атауы
«албастылардың жылқыны жақсы көруі» ... ... нақ осы ... де ... ... ықтимал.
Екіншіден, реалды тарихтағы түрікпендік «ақалтеке» сәйгүлігінің
тұқымының Каспий теңізінің оңтүстік - ... ... таяу ... ... ... ... ... кездесетін «ариандық», «нисалдық»
тұлпарлардың реалды ұрпағы болуы, ... ... ... ... су жылқылары туралы түсініктердің шығуына да ықпал ете алады.
Үшіншіден, Маңғыстау ... ... - ... ... ... ... ... байланысты. Олардың ішіндегі ең
көрнектісі - Бекдашы маңындағы Дүлдүл - ата әулие. Түрікпен ... ... ... ... пірі ... Дүлдүл - атаның есімі ислам
дінінің таралуына байланысты, бірақ 14 ғасырға дейінгі ... ... ата» ... ... ... тұрғанда, теңіз жағалауында орналасқан ... ... ... ... басқаша болғаны анық. Ең ... ... ... ... ... ... жағалауында жатуы ойландыруы тиіс.
Төртіншіден, иран, үндіарий халықтарының мифологиясындағы, Орта Азия мен
Қазақстанды мекендеген көне жұрттардың (дей - ... ... ... ... ... да ... географиялық қисындарға сәйкес
осы Каспий теңізінің аралығында жатыр.
В.А. ... су ... ... ... ... фольклорда бар
екендігін жазып қалдырған. Ол бойынша «су ... жүні ... ... аузында (ұртында) бір жылтыраған тас болады, ... ... ... ... бір ... жерге қояды, адамды көрген бойда тасты алып, су
астына кіріп ғайып болады» делінеді.
«Қорқыт ата ... ... де ... ... ... аңыздар башқұрттарда да бар. «Ақбоз ат», «Қара Юрга», «Заятулек
- Хыухылу» эпостарында осындай жылқылар ... ... ... ... ... бірі - башқұрт халқының күрамындағы ... ... шығу тегі ... аңыз - ... ... ... деген жігіт
өзінің сұңқарын бір үйір «су жылқысына» ... ... ... бір ... ... қара жорға тұлпар бастап шығады. Осы тұлпар ... ... ... осы ... ... жігіттің балалары «байұлы» руы болып
тарапты...» , - дейді С. ... [3, 56 ... ... ... жылқыларын «суын» деп атап, миф пен аңыздың
болмысына қарай «суын бие», «суын ... деп ... айта ... ... ... суын айғырлар жыл маусымының белгілі бір
кезеңінде, яғни нақты бір күні ... ... ... ... ... Міне, осы
датаны (судан шығатын күнді), шығатын түсты білген жылқышылар өздерінің
кәдімгі үйірдегі биелерін сол маңайға жібереді. ... ... ... ... ... айғыр жерлік биелердің бәріне болмаса да ... ... ... Міне, осындай, суын айғыр түсіп, буаз болған бие ... оны ... ... ... ... бағып, одан туған құлынды
ешкімнің көзіне түсірмей, ... ... ... бай ... ... нақ ... ... баян етіледі. «Осы кісі
өзінің биелерін Темір - баба (Маңғыстаудағы, теңіз жағасындағы жер) жақтағы
теңізге сұғына кірген тілше - ... ... ... ... ... сол
биелерге түсуін аңдиды екен, оның осындай будандастыру ... ... ... ... бір ... ... мыс» ... әңгімелер
болған.
Бұл жерде аңыздың оқиға желісінің «судан шығатын уақытын» нақтыласақ.
«Теңіз айғырлары туралы мифтің астарлы әлі ... ... жоқ, ... ... ... ... мағынасы анық; бұл миф жазғы аспандағы Сириус
(қазақтар «Сүмбіле» деп жүрген) немесе Орион (қазақтар «Таразы деп жүрген)
жұлдыздардың (шоқжұлдыздардың) ... ... ... ... жылы ... ... тамыз айының 14 -інде көрінген. ... ... ... ... ... күні ... ... келуі тиіс. Әрине, аталған ... ... ... ... ... ... ... шежірелік Адай есіміне де байланысты. Шежіре
бойынша, Елтай деген жігіт Қыдырбайдың он ұлдан кейінгі қызы ... ... одан Адай ... ... ... Қыдырбай бейнесінің
астарында «теңіз және теңіз жылқыларының иесі» деген ... ... ... болса, Ханбибі - су перісі болып шығар еді. Ханбибі - таңғы Шолпанның
бір келбеттенуі. Ал Шолпан «жұлдыз» суын бие ... де ... ... ... ... ... туралы аңыздағы Елтайдың Қыдырбайдың ауылында
болып, Қыдырбай мен оның он ... ... жоқ ... ... ... ... - баланы құтқарып калуы сияқты сюжеттің астарында да, бір жағынан,
аспани - күнтізбек, екінші жағынан, суын ... ... ... ... ... Яғни ... да ... жұлдызының кейіптенуі бола алады, ол
да суын айғыр, сары құлақты ақ арғымақ кейіпінде суреттеле ... ... ... ... ... ... ... білмеген, аңғармаған
көптеген қисындардың көзін аша алады»[35, 86 б].
Ғұлама ғалым Ә. ... ... жыр, ... атты ... ... ... ... сахарасы бір ғажайып аңыздың ұясы. Сақ, ғұн, үйсін
заманынан бері қарай қазіргі дәуірге дейін олар ... неше ... ... ... ... аса ... ... тұлпар аттар...» деген
[23, 95 ... ғұн, ... ... ... - ақ, ... ... оны
сондайлық көбейткен. Қытай тарихы бойынша, әрбір үйсін байларының жылқысы
бес мыңнан кем ... оғыз бен ... ең бай ... ... мыңнан
кем болмаған көрінеді, - деген . ... Суын ... ... ... "Суын" сөзінің түбінің өзі су сөзінен шыкқаны ... ... ... ... ... сөздіктен" кездестіре алмадық.
Алайда, ел аузындағы әңгімелердің өзінде, кейбір ақын ... суын ... ... ... түсінік беріледі. Мәселен, С.
Назарбекұлының (Абай - Шәкәрім жиені, Домалақ - Ана ... ... ... ... ... Жидебай топырағы" атты өлеңдер жинағының 66 -
бетінде суын сөзіне ... ... ... ... - ауыл
аңыздарында кездесетін Каспий су жылқысының асыл айғыры"
Осы тұста М. Сықақбаевтың кынжыла айтқан мына пікірін келтіруді орынды
санаймыз:
"Көкек, байғыз, ... ... ... ... сияқты адам таңырқайтын
қылықтары яки интеллект ... бар ... ... ... ... да ... ... Сондай ұмытылған тіршілік иесінің бірі - біз
сөз еткен суындар.
Жалпы ертедегі әңгіме - аңыздар, ертегілерде суын - ... ... ... баршылық. Оны тіпті көзімен көрген, немесе көргендерден
естігендер де ... ... суын - ... ... ... ... көптеген халықта бар" - деген.
Осы тұста Қожаназар байдың жылқысындағы қанатты қара айғырдың үйірі
немесе бітімді суын ... ауыз ... ... әр ... ... ... жерге бір күнде жететін Тайбурыл , "Балжыңгер"
күйіне негіз болған ет пісірім уақытта Марқакөлді ... ... ... , ... ... - ... жырларындағы күміс құйрық ... ... ... ... дүниеге келген күні оның Аққұла су құйрық тұлпары,
ертегідегі қытай тарихшыларын таң қалдырған ғұндардың бір ... ... ... ... ... ... ертегісіндегі ғажайып құлындар,
"Керкұла атты Кендебай" ертегісіндегі алтын құйрықты құлын , Мың ... ... ... -жер ... тіршілік иелерінің су астындағы
сыңары ... ... ... ... ... ... ... жылқылар
туралы әңгімелер төркінсіз, негізсіз емес. Сол сиякты сыры беймәлім күшке
таң қала ... ... ... ... ... ... Шырын" дастанында
алланың әмірімен тау ішінде үңгірдегі ... ... ... ... ... ... ... аттар туатынын айтқанын ескерусіз
қалдыруға болмайды. Бұл сол ... ... ... Аңыз дегеніміздің
өзі - халықтың көкейінен шымырлап шыққан шындық қой.
1988 жылы шыққан "Ертегілердің" I томының 62 - ... ... ... Ислам Қасымжанүлы деген азаматтан естіген мынадай әңгімесі
берілген: "Ұрғашы құлын есейген соң, түсінде суын ... ... ... ... ... айлы түнде теңіз жағасына барғанда, теңізден суын шығады. Суын
- теңіз жылқысы. Өте әдемі, қүйрық жалы ... ... ... ... ... - мыс. ... осы екеуінен тұлпар туады" . Бір ғажабы суын
туралы аңыз - әңгімелер Каспий маңында тұратын ... ... ... ... да су ... мен Байұлы руының шығу тегі туралы аңызды
келтірген.
“Осыдан байқап ... ... ... ... туралы әңгіме
көптеген халықтардың ескі әдеби нұсқаларында бар екен. Ол бұдан да ... ... Баса ... жай: суын ... ... ... қазақ
ішінде тек Адай елінде ғана көп сақталған. Оның аты осы елің баласына дейін
таңсық ... [3, 123 ... ... су ... ... аңыз түркі тектес халықтарда жиі
ұшырасады. Су жылқылары ... ... ... ... 50, 60
беттерінен кездестірдік.
Үнді - Иран мифологиясында "Апам - Напат" (су баласы) атты ... ... ... Осы "Су ... деп ... ... ... кездесетін мифтік сюжетке ұқсас" - дейді С. Қондыбай.
Осы ретте, бүгінгі күнге ... ... тым ... ... - ... байланысты туғанын көптеген ғалымдар растайды. Бұл
негізсіз емес, өйткені адамат ой - ... әлі ... ... ... ... тайпалардың рухани қаруы осы наным - сенім болған. ... ... ... ... Табиғаттың кейбір апаттарын, отты, кейбір жануарлар мен
құстарды, көшпелі тұрмысқа қажет ... ... деп ... Бұған
қосымша тарихи деректер, Қытай жазбаларындағы Хуцза тайпаларының этнонимі
жергілікті айғыр атауынан шығуы мүмкін екенін айта келіп, бұл ... ... ... ... ... жері бір ... ... - ақ, "Аргиппейлер" деген сөз "арғымақ", "тұлпар" дегенді,
білдіретіні баяндалады. Бұл атаулар этноним ретінде ... ... ... ... ... кісі есімдеріне айналғаны мәлім.
“Аттың киелі (мифтік) ... ... ... ... ... (дей - ... мен көне ... атқа, жылкы шаруашылығына
қамқоршы болатын «арнайы» ... ... ... жасап берген. Бүгінгі
қазақтағы «Қамбар - ата», «Дүлдүл - ата», «Жылқышы - ата» деп аталып жүрген
жылқы иесі мен ... ... ар ... ... ... ... дау туғызбайды. Саха - якуттардың мифологиясындағы
Джесегей (Дьохогой) айы тойон - ат (жылқы) малының
тәңіриесі. Әлгі «арбан қүлан» мен «жылқы әулие» ... ... ... ... ... жатуы мүмкін” [3, 42 б.].
Қамбар - жылқышылардың пірі, жылқы малының ... ... ... ... діни образы, пайғамбарымыздың күйеу баласы Әзірет Әлінің
атбегісі ... ... ... Оған ... ... жоқ, сондықтан
осы образдардың мифологиялық функциясы мен рулық шежіреге кіруге себептерін
ғана қарастырамыз. Қамбар - баба немесе Қамбар - ата образын ... ... - ... ... ... бар, ... ол туралы түсінік
түрікпендерде мол сақталған (түрікпендік версияның ... ... ... ... ... яғни ... ... Гамбар - баба - қазақтың Қорқыты сияқты ... ... ... пірі болып саналады.
Қазақ түсінігінде Қамбар деген жұлдыз атауы да бар. Ол күз айларынан
бастап көктемнің ... ... ... ... көрінеді және қазақта
(солтүстік аймақтарда) «Қамбар тоғысы» деген ай санау үрдісі де ... ... ... ... саха - якут ... ... ... кейде
адам, кейде ақ боз түсті ат күйінде көрінетін, жылқышылықтың қамқоршылары
Жесегей - айы мен ... - ... - ... еске түсіреді.
Қамбардың тағы бір мифтік функциясы - оның су ... «Көл иесі ... - ау, Шөл иесі ... - ау, ... ... - ау», - ... ... Қамбарға берілген үш мифологиялық функция:
а) ... ... ... ... музыкамен байланысты.
Жылқы жөніндегі таным-түсініктің де тарихы тым тереңде ... ... мен ... пірі түрікпендік Дүлдүл - атаның моласы - Хасарлы теңіз
жағасында. Маңғыстау облысынан ... ... таяу ... ... қаласы
маңында орналасқан. Дүлдүл - Әзірет ... ... ... ал ... мола бұрыннан бар, яғни осы мола иесі ислам
діні таралмастан бұрын (14 ғасырға дейін) оның жылқы иесі фунциясын
сақтағанымен, басқаша аталғандығын шамалауға ... Ал егер осы ... ... қатысты болып жүрсе. Бірақ Қамбар есімінің де дала киелі
ономастикасына ... ... бір ... ... ... ... сабақтастықтың болу мүмкіндігін жоққа шығармаймыз.
“Алматы маңындағы Есік үйігінен табылған сақ оғланының («Алтын ... ... ешкі ... ... ... (крылатый конь с козлинным рогом)
екі аттың кескіні бар, олардың арқаларынан "төрт алтын жебе» өсіп шыққан”
[3, 67 ... ... бас ... ... ... ... конь с козлинным
рогом) қанаттылығы жөнінде ... ... - ақ, «бұл ... түркі
мифологиясында бар» дей салуға болады, өйткені қанатты ат бейнесі қазақ
ертегілік, жырлық дәстүрінде де ... Ал, ... ешкі ... келсек, қазақ (түркі) фольклорынан осыған сәйкес мысалдарды
іздеп табумен қатар жалпы аттың қүбыжықтың (атқа ... ... ... беру) сипаты жөніндегі мәселені қарастыруға тура келеді.
Нақты «ешкі басты» («мүйізді» деп нақтыланбағанына ... ... ... ата ... циклінде сақталған: «Бейрек туралы жырда
қарындасы Бану - Чечекке құда түспек ... ... - ... Қарашар
(Карчар) бір «ешкі басты» мен бір «қой басты» екі аттарды әкеліп бер ... осы екі атты ... ... ... оны ... ... ... әуелі қой басты атқа мінсе, артынша ешкі басты атқа мінеді. Міне,
мұндағы «ешкі басты ат» пен сақ ... бас ... ... ... ... ... деп ... болады.
Сақ ханзадасының баскиіміндегі аттың екеу болуы себептерін де ... ... ... ... ... ... түсінікпен берсек, бүларды аспандағы ... және ... деп ... салуға болар еді, бірақ аттың кейіптену мысалы қазақ
мифологиясынын күрделі екендігін көрсетеді.
Аңыздарға қарағанда түрік көк жүзінен жер жүзіне атпен ... ... ... бір ... ... ... еді. Тәңірмен хабарласы
атпен барып жүргізілетін - ді.
Түрік аңыздарында ат ... орын ... Аңыз ... берілген үлкен бөлім
дастандарда да үшырасады.
1.2 Жылқыға байланысты наным -сенімдер мен ... ... ... ... ... жайлы мифологиямен қатар адам өмірінде
жылқыға байланысты көптеген наным - сенімдер мен салт - дәстүрлер де ... ... ... жаны ... толғақ қысып, босана алмай
жатқанда, үйдің іргесіне ат ... ... ... үстіне мінгізіп,
жылқыларды үйірлеген ... ... ... Шиле өз ... ... ... ... отты жанарлы ат болатындығын жазады .
Табыннан көз жанары үлкен атты ... ... ... ... ... ... қара күш иесі үлкен жанарлы көздерден қорқып, өз қазасын
жіберетіндігін айтады.
Қазақ бақсыларының ... ... ... жылқыны қолданатындар да
болған. Ертеректе бақсылар зікір салып аруақарын ... ... киіз ... ... ... бүгулі ақ ат кіріп, аурудың басын иіскеп, оның
кеудесіне өз тұяғын қояды екен. Келтірілген ... ... ... ... ... ... ... жылқы асыл тұқымды, таза қанды
және өз ерекшелігі мен қоса бұндай істерде жалды, қоңыр, үлкен, әдемі ... болу ... деп ... ... барысы бірнеше бөлімнен түрады. О.А.
Сухарева жылқы (айғыр) әйелді әр түрлі аурулардан сактауда, қара ... ... ... ... - дейді. Сондай -ақ: "Жылқы жүрген жерде,
жын-шайтан болмайды", - деп қазақ мақалында да айтылған.
Қамшы - ат ... ... ... Оған ... тері ... ... ... мен неше түрлі қара күштер жақындауға қорқады екен.
Сондықтан қамшыны жас әйелдердің бас ... ... ... Қамшылардың
ішінде ерекше магиялық күші бар сары ... ... сабы ... ... ... болған. "Шайтан қызыл сапты қамшысы бар адамнан
қорқады", - деп ... ... ... ... ... ... - ... Халқымыздың түсінігінде қайыс - ... ... ... жаңа ... ер ... кесілген кіндігін шүберекке орап аттың
жалына немесе қой бастайтын қошқардың мүйізіне байлаған. Бұл баланың ... ... ... өндіре алатын адам болсын деген мағынаны білдірген.
Жылқыға байланысты, ... ... ... ... ... ... өңірлерінде көптеп кездесіп, оған аса мән берілген. Бала ... ... ... бала ... болады", - деген. Көшпенділер
біздің заманымызға дейінгі II ... атқа ... бар ет ... ... бұл ... ... Қазақстан регионында ертеден үзеңгінің пайда
болғанын дәлелдейді»[35,102 б].
Ертеректегі ұғымда ... ізі" - ... үғым ... ... ... ... топырақты атап, оны бесікте жатқан бала жастығының ... ... Егер бала ... ... ауырса, оны ат тұяғының ізі ... ... бар ... ... суға ... ... регионында аттың тұяқ суреті бейнеленген тастар
кездеседі. Оларды "тұлпартас" деп ... Ә. ... ... ... ... ... ... тауында Манас батырдың Аққұла
тұлпарының ізі бар тас бар дейді. Г. Спасский ... 1818 жылы ... ... ... ... шың ... адам мен аттың іздері
бейнеленген көшірмесін береді.
Қазақ мақалында: "Тұлпардың ізі ... ... ... - ... ... ... - ... сәйгүліктердің тұяқтары өте ... оның ізі ... ... ... ... ізіне табыну,
аттың тұяғын құрметтеу емдік магияның элементі болып табылады.
Сол секілді, аттың құйрығы - жалы кара ... ... мен ... Ата - ... бала бесігіне аттың жалы мен кұйрығының қылын
байлайтын болған. Аттың жалының қылын жұлып алып, оны ... ... ... ... ... таққан. Толғақ қысқан әйелге аттың қылын
иіскетсе, ... өзі ... оған ... деп ойлаған. Бұндай магиялық
талқылаулар ауыз әдебиет үлгілерінен кездеседі. Мәселен, "Қозы Көрпеш ... ... ... адам ... сөйлеген ат былай дейді: "Кекілімнен бір
қылды тұтатқанда, Сонда пайда болармын мен өзіңе...", - дейді ... ... ... ... ... ... да, оның аяғын аттың
қылымен байлап, ауылдағы белді адамдардың бірі кесетін болған. Осыдан соң
бала тезірек жүріп ... деп ... ... ... деп ... ... ел етін ... "қаны
адаммен аралас" немесе "соғыс кезінде оның жалына адам қаны көп төгілген"
деп ырымдаған. Көне ... ел ... ... ... оны ақ киімді
адам мініп, түнімен күзететіні, жауға, ит - ... ... ... да
айтылады. Ал бағзы замандар жаугершілік тұсында жылқының адамның айрылмас
жансерігі болғаны ... ... ... Жалпы, Қамбар атаның тұқымы жер
бетіне қалай тарағаны туралы әңгіменің өзі сан тарапқа алып ... ... төрт ... ... құдіреттеген, етін ас төресі танып, сүтінің емдік
қасиетін ашқан қазақ оның алғашқы ... бірі ... дей ... ... киені саралап берген.
Қазақ жылқыны пір тұтқандықтан, оны басынан ұрмаған, киесі ұрады ... ... ... да қос ... басы бейнеленуі де бекер емес;
Бақсы - балгерлер ақыл - есі ... ... ... қу ... ... қу ... "көшіріп", кісі баспайтын жерге көміп тастайтын
болған. Егер оны өзге адам ... ... ауру сол ... ... кетуі мүмкін
деп ойлаған;
Жылқыда өт болмағандықтан, оның еті, сүті ... ... ... ... ... ... өмір сүре ... бізге белгілі;
Жылқының сүті барлық ауруға ем. Қымызды қасиетті ас санайтын қазақтар
оны ... ... ... ... ... ... ырыс қашады деп сенген;
Жылқыны өзге адамға сатқанда, сыйлағанда оның ноқтасын бермейді. Кие
өзге адамға көшіп кетуі ... деп ... ... ... келе ... ... ... алып қалған. Бұл
кие кетпей, үйімде қалсын ... ... ... ... кіндігін, сүндеттелген ұлдың кесілген етін жылқының
жалының астына байлаған. Сонда ол адам өр ... әрі ат ... ... елжанды азамат болып өседі деп болжаған” [32, 6 б.].
Қазақтың жылқыға байланысты шыққан наным - ... ... ... ... жора - ... - зер ... ... тұрарлық
сала.
Түркі - моңғол көшпенділерінің "жылқының тұрпатын" зерттеген Л.П.
Патанов ... ... ... мәніне айрықша тоқталады.
Көп жылқы баққан тәжірибелі жылқышылар мен бапкерлер боз түстің баран
түстерге қарағанда әлсіз ... ... ... Рим ... боз ... жылқылардың торы түстерге қарағанда күші аз,
пайдалануға жарамсыз екенін ... ... ... ... торы ... жылқы ішінде өте сирек
кездеседі, "тобылғылы торы" - "қаракөк" пен "шұбардан" кейін үшінші орында
түрады.
Қазақ эпосындағы, ... ... ... ... XIX - ... бәйгелерде көзге түскен жүйріктердің түсін салыстырып карайтын
болсақ, бірде-бір боз түс кездеспейді, керісінше ... ... ... да ... түсті болғаны анық аңғарылады.
Қазақта атақты адамдардың, текті, әулетті шаңырақтың тұқымдарын елден
ерекшелендіріп: "Бұл қаракөктің тұқымы ғой", - ... ... мен ... ақ ... жылқыларды, "ақбоз атты" көпшілік жағдайда "көк ат" ... Бүл ... ... мен көне түркілердің ... ... - ... ... ... құрбандыққа шалынуынан қалған.
Қаракөктен кейінгі жақсы түстердің бірінен саналатыны - шұбар. Шұбардың
өзі бірнешеге ... ... ... ... ... шұбардын тұқымы өте аз, бірақ айрықша сүйкімді келетінін айтқан.
Қазақтың қаракөк пен шұбардан ... ... ... ... тобылғы
торы, күрең, жирен т.с.с. Бір сөзбен айтсақ, баран түстерге айрықша ықылас
білдіріп келген.
Боз түсті жылқыларды қадірлеу әр түрлі әдет - ... жол ... Боз ... ... ... адам бойындағы ауру -сырқау, қайғы -
қасірет кетеді деп ырым кылған.
Жеңістің ... ... үшін ... атты ... жеңілісті білдіруге
баран атты (қара атты) жолаушы жіберген. Ақбоз атты адам айбынды ... түс ... ... ... Бұдан басқа ақбоз атты ... ... ... туыс - ... ... жаугершілікте жоғалып кеткен
тумасы табылғанда, табындағы мал өліп, жылқы шығынға ... ... жеті ... соң қыз ... хан ... Наурыз тойы
басталарда орындаған.
Белгілі шежіреші 3. Бекжановтың айтуынша, Тәуке ханның "Жеті жарғысында"
"Ақбоз атқа құн жоқ" деген бап ... ... атты ұры ... ... ... ... құн төлемеген. Арғымақ ат құстан жаралған, Абылай
ханның Алшаңбозы аққу құсқа айналып кетіпті деген ... ... ... ... ішінде аққуды ерекше қадірлеп, қасиетті санауында,
тотемдік пікірге табынуда деп ... ... ... бай ... ... сал - серілер астындағы
атының түсімен бірдей киім тіккізіп киген. Абылай хан Алшаңбозына мінгенде,
ақ киім киіп ... Ә. ... ... - атты бақсы-балгерлердің
есімінің пайда болуы жирен түсті ат ... ... ... деп ... ұлы хан ... ... атқа мініп, ақ киім киген.
“Ертеректе қазақ батырлары ту ... ... ... ... қыл ... ... Өлкетанушы А. Алтаевтің айтуынша, ... ... ... ... жирен, торы, құла, кері, бурыл, күрең,
ақбоз, шабдар түсті ... ... 3. ... миф - ... ... ... әдебиеті» атты
еңбегінде: «Миф - ауыз әдебиетінің ең көне жанры. Миф - ... ... ... қиял - ... ... Қазақ фольклоры тұрғысынан қарағанда
миф деп ... - ... ... ... шықпайтын, тіпті
типологиялық сипаты мен оған сәйкес келетін дүниенің, жаратылыстың әр түрлі
құбылыстары мен объектілерінің пайда ... ... мен ... ... ... қалай пайда болғанын және аңыздар мен құстардың шығу тегі
мен мінез - ... ... ... баяндайтын прозалық
шығармалар», - деп жазады .
Халық сенімінде төрт түлік малдың арғы ата ... ... ... деп ... ... төрт ... төрт ... ата тектері атап-атап
айтылып, оларға жалбарыну, жалыну өлеңдері арналған.
«О, мал иесі Шопан ата, Қамбар ата, Ойсыл ... ... ... ... пәле көп, соған сақ бол, ит - құстан сақтай көр, сақтай көр. Біздің
береке - ... бұза ... - деп ... өлең ... ... ... ... жайлы: "Ертеде адам аңнан толық бөлінбей,
табиғаттың дайын жемісін теріп жеп, тау үңгірлерінде тұрған. Мұны ... ... Ол ... адам ... ... ... еді. ... әлсіздерінен көмек күткен. Міне, сол дәуірлерде тотемдік нанымдар
туады.
Тотемизм барлық елдерде бар.
Тотемизм сатысында күдай болмаған. Нанымдардың өзі де ... ... ... ... ... дамыған сайын адам табиғаты, қоғамды
игеріп, жаңа ұғымдар жасаған. Мифологиялық наным мен дін бір ... - ... 27 ... Радлов қазақ халқының ауыз әдебиетке бай ... ... ... ... келетіндігін айта келіп, қазақ ауыз әдебиеті ... ... оны ... және ... ... ... ... мәдени
маңызы зор еңбектің бірі, қазақ ... ... ... ... зор ... іс екендігін жазған .
Әр халық эпостарында адамның жылқыдан жаратылу мотивтері де кездеседі.
Сондай - ақ, ... ... - ... ... ... ... болып туады.
Кей кездері ол адам кейіпінде де, құлын кейіпінде де бола алған. Бұнда боз
бие күрең құлын ... ол үш ... ... ... ... ... қаһарман
жас балаға айналған.
Аңыз бен эпостарда адам мен жылқы арасындағы байланыс шындыққа ұласып,
оқиғаның негізіне айнала ... ... ... ... «Гесерда»
жас бойжеткен Аралго - гоаны ... ... ... ... мифологиясындағы жылқы бейнесі культке жақын келген.
С.П. Нестеровтың ... ... ... түркі тілдес ... ... ... ... ... ... отырып, жылқының ерте кездерден ... ... ... ... ... дәлелдеген.
Жылқының атрибутты функциялық бейнесі ежелгі түркі мәдени ... ... де ... ... ат ... ... ... жарату (антропогенез)
мифологиясында қатыстырылады.
Аңызға қарағанда түрік көк жүзінен жер ... ... ... ... адамның көктен түскен жартылай адам, ... ат ... ... ... ... ... хабарласу атпен барып
жүргізілетін - ді.
Ферғана аймақтарындағы аттар ... ... ... ... ... ... делінген. Бұған карағанда ... Поли ... ... "Тәңірінің (Көк) аты" болған. Ол жерде өмір сүрген адамдар
қысырақтарын жайлауларға жібереді екен. Осы кысырақтар ... өмір ... ... атының тұқымынан шыққан жабайы айғырлардан тердің орнына қан
шығаратын құлындар туғандығынан мәлімет ... ... тер ... кан шығарушылардың осы аймақтағы
жылқылардың ең ... ... ... ... ... ... аттың ең жіңішке тамырлары жарылып, термен бірге сыртқа қан ... ... ... А. ... ... ... қарағанда,
түркіменнің Ахал - Теке және Имут аттарының денелерінен шаршаған кездерінде
термен бірге қан да шығатындығын хабардар етеді. Осы ... ... ... ... ... да ... аймағындағы Тәңір аттарының
тұқымынан екендігін жазған [29,174 б.].
Осындай жылкыға деген қүрмет пропорциялы, бейнелі ... ... ... қалыптасты. Көптеген зерттеушілер тек қазактардың ... ... ... ... поэзия үлгісі көптігін айтады. ... айта ... жай, ... ... ... ... әр кез ... кездеседі. Ол:
1) Күннің символы ретінде - қанатты, аспанға жақын және оның шабысы
ерекше - ... ... - деп ... Б. ... өз еңбегінде [15, 124
б.].
Жұлдызды аспанмен халық қазақтың көптеген ... ... бірі - жеті ... ... ... ... кейіпіндегі
сайтандар жылқыларды шабуылдайды. Ал, «Темір - қазық, Ақ боз ат және ... ат, жеті ... ... жеті ... ... шынжырлы Темір қазыққа
байланған екі Ақ ат (Ақ боз ат) пен Көк (Көк боз ат) атты ... ... ... ... мен ... қазык).
2) Интелектілік символ ретінде, оның бойы ақылға, тіл байлығына толы, ол
өз иесіне ойлы пікірлер, дұрыс жол айтады. Батырлардың ... ... ... ... болып келеді. Олар ақылды, ойлы, батырдың
қай кезде болмасын қасынан табылады.
3) Ат - өжеттілік пен сенімділіктің ... ... ... ... Қазақтар секілді атқа арнап сонша
ән, мақал, тамаша ... ... атты ... ... ... оның
бейнесін, сұлулығын, маңғаздығын, мырзалығын, тәкаппарлығын мадақтаған
туындылар басқа халықтарда көп кездеспейді ... ... ... ... ... ... десе артық айтқандық емес.
Егер ерте замандарда түркілер жылқыны өз ... ... ... халықтарының санасында мәдени даму жүріп, ... ... ... айырбастау) керісінше жұмыстар жасады. Ол жылқыны
тек өз өмірінен ғана емес сол ... ... ... да ... ... ... ... көшпелі өркениеттің соңына жетті. Д.
Кэмпбелла өз еңбектерінде былай ... ... ... ... тұрғыдан емес, сол секілді рухани - тарихи тұрғысынан да өсті»,
- деген . Демек, ат (тұлпар) ... ... - ... оның өмірмен,
тұрмыспен байланыстырылуы жайдан-жай емес. «Адам - жылқы ... ... мән, зор ... бар.
Ойымызды қорытындылай келе айтарымыз: қазақпен бірге жасасқан асыл
жануарларымыздың халқымыз үшін орны ерекше ... ... ... ... ... да, ... тұғыры биік тұлға болып қалыптасқан қасиетті
Қамбар атаның ұрпағы - жылқыға ... ... ... ... өте ... байқалатыны:
- халқымыз жылқыны қасиеті көп, пайдасы мол деп ... ... ... - түсінігінде - жылқы адамның канаты, досы, пірі
саналған;
* түркі ... ... ... ... ... ... ... әрі
қамқоры санаған;
* халық әдебиетінде жылқы жөнінде ... ... көзі ... да ... ... тарихтағы оқымысты - зерттеушілер тұлпар бейнесі мен
өзгеше белгілерін айрықша атап, адамға жақын, тірек болғанын дәлелді
жеткізеді;
* ең ... ... ... ... жөнінде жоғары түсінікте болған. Халық
әдебиетінде кең орын алған тұлпар туралы таным - ... де ... мен ... сай ... ... ... ... АҢЫЗ -ӘҢГІМЕЛЕРІНДЕ ТҰЛПАР БЕЙНЕСІНІҢ СОМДАЛУЫ
2.1 Батырлар жырындағы ... ... ... көне ... бері ... келе ... ... аз емес. Сан - салалы өлең - жырлар, асыл сөз ... ... ... ... ... ... мәні бар ... әдеби шығармалар - халқымыздың рухани байлығы. Сөз өнерінің
өзіндік сипаттары да осында.
"Ерте заманнан бергі қазіргі Қазақстан мен оған ... ... ... ... ата ... иесі ... тіршілік кешіп келе жатқан
қазақтар тарихының шамамен отыз ғасырлық уақыт кеңістігін ... ... ... ішінде, әрине осы халықтың мәйегі болып табылатын көптеген қазақ
рулары, яки қазіргілердің арғы аталары сондағы халықтармен майдан даласында
айқасқан. Басқа ... ... ... ... ... Кей ... бір ... есімін де өзгертті. Қайтадан бұрынғы атын иеленді. Діні
мен ғұрпына да өзгеріс енбей қалған жоқ. ... өзі оның ... ... ықпал жасады. Бірақ, дүниеден мүлде құрып кеткен жоқ. Жүдесе де талай
тарихи жүттарды басынан кеше отырып белін бекітіп, ... ... - ... Ж. ... ... ... тарихына көз салсақ, қазақ өмір бойы көшіп-конып қана
жүрген, ... ... ... білмеген ел емес. Көшпенділік оның шаруа
жайына не ... ... ... ... қолданған стратегиясы болған.
Күшті жаудан ел - ... ... ... болмаған шақта олар бала - шаға,
қарияларды мал - мүлкін алыс ... ... көз ... қамын жасаған.
Халқы үшін жанын пида етер көзсіз ерлерін ... ... ... ... үлгі етіп ардақтай білген. Поэзия тілімен олардың ... ... ... ... кеткен. Мәңгілік эпос жырларын туғызып, оларды
ұрпақ мұрасына айналдырған. Осылайша, ... ... ... ерлік
эпосты қалыптастырған” [8, 8 б.].
Осы шығармаларда асау ат, сенімді тұлпарлар жайлы түркі ... аңыз - ... мен ... ... да кездеседі. Түркі
-монғол эпос, аңыздарының көбінде жылқы басты ... ата - ... ... ... келеді. Одан бергі эпостарда анасы емес, бие ... оны өз ... ... ... ... ... Жетпісбаеваның «Символ в движении литературы» ғылыми зерттеуінде:
«Скиф - сақ жыртқыштық стилінде, қасқыр мен ... ... да ... ... қалыптастырылып, мың жылдықтар арқылы біздің кезеңге дейін
жеткен. Осы кезеңдердегі даму ... ... ... ... реалистік және шартты түрде бейнеленген. Осы бейнелеу тенденциясы
символдық интерпретацияның пайда болуын қалыптастырды, -делінген [15, ... сол ... ... ... ... ... ... бейнесі
секілді терең мағыналық, бірнеше ғасырлық әдеби мұра болып жеткен.
Түркі халықтарынын барлық эпикалық жанрында - «атқа мадақ» кең ... ... ... ... бірнеше рет ... ... ... ... ... Бұл ақ құла - Байырку мен ақ
боз ат - Алып Шалшы, ақбоз ат ... сол ... ... ... 21 - ге толған, бір соғыста өзінің ақбоз аты ... ... ... ... Ақбоз ат сол жорықта мертігеді. ... ... - ... ... ... ... да осы аты да мертіккен.
Әдебиет зерттеушісі, ... М. ... ... образына
тоқталып, оның жауынгерлігі мен тұлпарлары жайлы сөз қозғаған. ... ... ... ... ... ... әрі ең өзекті тұлға
-Күлтегін екендігін айта келіп, ат жалын тарта халқына ... ... ... ... үнемі беку, өсу үстінде суреттелетіндігіне тоқталған.
Жеті жаста атадан жегім қалған Күлтегін он жасқа келгенде ер атанады. Он
алты жаста қару - ... ... ел ... халық кегін қуып табғаштарға
аттанады.
Жиырма бір жаста Тадықын чурдың Боз атына мініп, чача ... ... ... төтеп бере алмаған Боз ат та, одан соң мінген Торы ... қан ... жан ... Осы ... Күлтегін өзіне жау
оғының бірін де дарытпай шығады.
Қырғыздарың Жөйіт батырларының бірін оққа ... ... ... ... астындағы байырқылық Ақ айғырдың ... ... ... ... ... соң түргештерге жойқын соғыс жасайды. Алып шашы ақ атқа мінген Ер
Күлтегін түргешті талқандайды.
Отыз жасында - қарлұқтарды, отыз бір ... ... ... ... ... Күлтегіннің астынан баяғы Алып Шалшы атты
көреміз. ... ... ... Күлтегін Азман ақ пен Қаракерді
алма - кезек мінеді,
Сөйтіп, қырық жеті жасында дүние салған ... ылғи ... ... ... ... жекпе - жек айқастарда, теңдесі жоқ ... ... ... сырт ... ... суреті жырда берілмеген, жаумен бетпе-
бет келіп найзаласқан сәттерден қазақ эпостарындағыдай ... ... ... ... ... ... келбетін елестету қиын
емес.
Бір ғана Күлтегін жырында сан ... ... ... Күлтегіннің мінісіне
шыдамай бірінен соң бірі кұлап жатса, бұл - дағы батырдың ... ... ... ... ... айшықты мотив.
“Ал, талай қырғынға Күлтегінмен бірге кіріп, жеңіске ортақ болған атақты
Алып Шалшы мен ... ... ... ... ... алты аттаған", "Бір төбенің
тозаңын бір төбеге қосқан", "Суға салса батпайтын, отқа салса жанбайтын"
жүрісте - ... ... - ... ... ... Тайбурыл, Байшұбарларды
көргендей боламыз” [7, 88-89 бб.].
“Түрік қағанатының есімі мәшһүр әскери қолбасшысы, ... ... он алты ... бастап, қырық жеті жасына дейін, яғни өлгенге
дейін ерлік істері эпостық сарынмен ... ... ... адам ... ... ол бейне бір аңыз қаһарманындай ешқашан жеңілуді білмейтін батыр
ретінде келген” [6, 58 б.].
Ежелгі дәуір әдебиетін зерттеген ғалым А. ... ... ... Күлтегін батырдың бейнесі мен мінген тұлпарларына
былайша сипаттама берілген: «Жиырма бір жасында, Чача Сеңүнмен ... ... ... ... Боз атын ... ... Ол ат ... өлген. Екіншіде
Ышбар Ямтардың, Боз атын мініп шапқанда, Ол ат та ... ... ... ... ... торы атын мініп шапқанда, Ол ат та ... - ... [7,120 ... ... ... ... бір кездегі тарихын танытарлық құнды
мұра ... ... сол ... ... да мол мәлімет беретін көркем
туынды.
“Мұнда Күлтегіннің өліміне байланысты жоқтау сөздер ... оның ... ... сан ... істерін де, тұлпар аттарын бейнелегенде де,
талай көркем сөздер, нақышты образдар қолданады.
«Өлімнен үят күшті» - мақалы Тоныкөктің ... ... ... ... "Ақ қаракері", "Меңсіз ақ", "Альш шалшы ақ аты", оның келбетін
суреттейтін (арыстан жүрек, ер алып) эпитеттер, ... ... ... тіл ... ... сияқты” [7, 23 б.]. Бұдан, тастағы
дастандар, оның ішінде Күлтегін жырының да ... ... ... ... бағы мен бабы, сыны туралы да дерек көздеріне ... да ... ... ... - аңыздардың көбінде батырдың аты мен оның арасындағы ... де ... ... ... ... орын ... бір ... үйлену тойы күні, батырдың аты да өз ... ... ... Рүстемнің аты - Рахыш бір кездерде өз иесін тастап,
жылқы табынына кетеді. Ал ... оны ... ... ... ... ... сүлуды ұнатып қалады. Тахмина Рүстемнен ұл туады, ал
жылқыдағы ... ... ... "Манас" эпосында да Манастың Ақ Құла аты батырмен бір күнде
туған. Сондай - ақ, қырғыз эпосындағы Алмамбет пен оның ... аты ... ... екен. Өмір бойы олар бірінен-бірі ажырамаған. ... соң, оның ... ... ... ... ... ... жерлеген.
Сол секілді, ертедегі моңғолдарда Сүлде жалауы болған. Бұның да жылқы
малымен қатысы бар. ... ... ... құйрықты ақ жалауының сағасының
үстіне ақбоз айғырдың жалын байлаған. ... ақ ... ... Ал
соғысқа, майданға аттанарда жалауы ызбарлы, суық болу үшін оған қара
айғырдың ... ... Ұрыс ... ... да қара ... ... бойы жырланып, бүкіл түркі тілдес халықтардың сүйікті
шығармасына айналған - "Көрұғлы" ... Орта Азия ... ... ... ... және ... бар. Кавказ халықтарынан -
әзербайжанда, армянда, грузинде, абхазда, құмық халықтарында, ... ... ... ... шет елдерден - арабта, түркімендерде
кездеседі.
Толыбай туралы ... ... ... ... эпосына қосып,
Көрұғлының әкесі Раушанбекті (кейбір нұсқада Мұңлыбекті) Толыбай сыншының
баласы деп атайды. Раушанбек саяпкерлікті ... ... ... Ол
білгір, ат сыншысы - саяпкер.
Көрүғлының әкесі туралы тәжікте, өзбекте, түркіменде жеке дастан жоқ.
Ал ... ... ... әкесі туралы жеке дастан бар.
Қазақта Көрұғлының әкесі - Раушанбек. «Раушанбек» дастанының үш нұсқасы
бар.
Жырда Раушанбек бір тұлпардың қу ... ... ... ... сені
тұлпар басы деп?» - деп мұңын шағып тұрып ... Мұны ... ... «Мұның тұлпар екендігін сен қайдан таныдың?» - дегенде, ... ... ... «Мұның тұлпар екендігін білгенім, Байқағанға жеті жерде белгі
бар. Жеті жерде бардүр мүның белгісі, Бір тұлпардың жетпіс ... ... ... ... бар ... Таңдайында жетеуінің бірісі. Екеуі түр
екі құлақ түбінде, ... түр отыз ... ... ... орны көздің
арасы, Бізден басқа ешкім ... бұл ... ... мен ... ... айтты дерсіз өсекті, - Бір қу бастың жеті ... ... ... ... көрсетеді».
Раушанбек қаһарлы ханның қолына тұтқын болып түскенде де бас тартпай
барлық шындықты айтады. Ханның ... ... ... ... ... ерлігі, Шағдаттың зұлымдығы, жаудың шешесі
болса да ... ... ... анасы) өте жақсы көрсетілген.
Ұлт руханиятында, әдеби жәдігерліктерде - ... ... ... ... алар ... ... батырлар жыры - яғни, қаһармандық эпос ... ... келе ... ... де ... ... бірі. Оның сюжеті
күрделі ... ... ... ... және ... ... мақсат-мүддесін, ой - қиялын бейнелейтіндіктен,
тыңдаушыны ... ... ... ... да ол ... бұқараға кеңінен
тарайды, ұрпақтан - ұрпаққа жетіп, ұзақ уакыт сақталады” [18, 7 б.].
Түркі - ... ... ... ... ... мен оның ... жайлы еңбек
жазған Р.С. Липец "Образ батыра и его коня в тюрко - монгольском ... ... мен ... ... ... тоқталып, талдаған. Бүнда
батырдың аты оның қорғаушысы, сенімді серігі қанаты ретінде суреттеледі.
Батырлар ... ерге ... ... қиналғанда, жанына медеу болатыны -
олардың ... ... - ... ... - ... ... - ... Қамбардың - Тұлпары.
"Алпамыс батыр" жырында Байшұбар Алпамыстың ... ... ... деп, ... тартады. Алпамыс болса, мінбеймін деп, оны басқа ұрады. Артынша
Алпамыс абайлап, ... ... ... ... Байшұбар болса, жүгенге
мойнын созған. Сол уақытта төрт аяғы тең ... ... ... ұстап
алмасын деп жасырған бойын жазады. Жырда Байшұбардың бейнесі: "Ауыздықпен
алысып, Ұшқан ... ... ... ... ... еті ... шаңы бұрқылдап, Құлақ салсаң дыбысы, Тау суындай ... ... тер, ... ... Маядай мойнын созады. Шу дегенде
жануар, Ұшқан қүстан озады, Тарта-тарта баланың, ... ... - ... бір күш иесі ... ... Расында да, батырлар жырындағы
тұлпарлар образының шабысы небір керемет суреттеулер, пейзаждар ... ... ... Т. ... ... ... "Осы ... әсем қиялды әсірелеудің күштілігі мен нанымдылығы
сонша, болмайтынды ... да, ... ... талғамын оятады.
Сөзбен жасалған осындай тамаша ... ... ... ... талай ұрпақтың көркемдік танымын тәрбиелеп, сезімін жетілдірді,
түсінік өрісін биіктетті" - дейді
«Құртқа күйеуінің еліне келе жатқанда үйірдің ішінен ... ... ... де, ... сол ... ... ... келіннің келмей
жатып билеп - төстей бастағанына ашуланып, ... ... ... ... әлгі ... ... тастамақ та болады. Тек қызы Хансұлу өтінген соң
ғана шал ... кер ... ... ... ... ... "Кер ... Тобылғы меңді ат болар, Жалғыз ағаң Қобыланды, Ол торы ... жат ... Жыл он екі ай ... жоқ ... ... менің көкем қайда
деп, Аларсың менің мазамды, Сол ... ... тұр ... - дейді.
Шындығында Қобыланды Кер биеден туған ... ... соң, ел ... ... туғандарынан алыстап жат болғанын белгілі.
“Аталмыш жырдың басқа варианттарында да ... ... ... осындай аты актуалды болып шығады” [3, 63 б.].
Қазақ зерттеушілері батырлар жырына зор маңыз ... М. ... ... ... тұлпарының бейнесіне тоқталсақ: "Астындағы
Тайбурыл, Арандай аузын ашады, Аяғын топ - топ ... Бір ... ... ... ... Жаңбырдай тері сіркіреп, Жауған күндей күркіреп, Қар
суындай тосады. Құлан мен құлжаның, Ұзатпай алдын тосады. Көл ... ... ... ... Белінен кесе басады», - дейді.
Қобыланды Қазанды жеңіп, ат ... ... ... ... ... ... дайындалып түрған қалың қолмен жалғыз соғысып, қырып жеңіп
шығады. Қазан қасына Қият қолы ... соң, ... ... шаншып, олжалап
алып болған соң батырлар қайта қайтады. ... ... мен ... ... ... ... ала кетпек болады. Далада жатқан қалың
жылқыны алдарына салып айдап ... ... ... ... ... ... аты болады. Сол жауды сезіп, қалаға қашып келеді. ... ... ... ... ... ... Бұл ... уақытта
Қобыланды бір жайлы жерге келіп, үйықтап жатқан ... ... ... ... мен ... ... алып ... салып тастайды.
Көбіктінің Қарлыға деген қызы екі батарды босатып ... ... ... ... ... ... ... болады. Қобыланды бұған көнбейді.
Қашып, пысып кетпеймін, елінді қырып, шауып кетемін дейді. Қыз батырға ыза
болып, зынданнан ... ... соң, ... ... болып,
Тайбурылдың тіліне қыл бұрау салып, қинап, шыңғыртады. Батыр жаны ... ... атып ... кейін қызды ертіп алып, Қараман үшеуі
Көбіктінің жылқысын тағы альш жөнеледі
Тайбурыл туралы ... ... өте көп. ... ... "Тайбурыл тұлпар жайлы: "Тайбурыл - ХІУ-ХУ ... ... ... ... аты. Халық арасында Қобыландының осы тұлпардың
иесі болуын былайша сөз етеді: Бірде Қобыландының ... ... ... ... құлындайды. Ат сенің сенімді тұлпарың болады", - дейді.
Құлын дүниеге келген соң, оның бар мехнатын батырдың жұбайы - ... ... ... ... ... ... күн қулықтың сүтімен (бір - ақ рет
құлындаған бие), ... ... ... ... ... (екі жыл ... сүт
беретін бие) асыраған. Осы кезде Тайбурылда кажырлы күш пен ... ... ... ... келесі тоқсан күнде мықты болсын деп, оның азығына әр
түрлі емдік шөптерді қосады. Жылқыны арнайы киіз үйде ... Тек екі ... алды мен күн ... оған күн сәулесін түсірген. Осылай оны алты ... ... енді ... ... ... кезінде күннің көзін ешқашан
көрмеген Тайбурылдың көзі жайнап, көкке шапшыған.
Тайбурыл батырмен бірге ... ... ... ... ... ... Тайбурыл қорған қабырғасынан секіріп өтіп, Қобыланды
ерлікпен жауды қырады", - дейді
Сондай - ақ, арғымақ ат ... тән ... ... ... болса, оны соғыс алаңынан алып шығып, тістерімен абайлап жерге
қояды. Шапқан кезде батырдың құлап қалмауын ойлайды. Егер батыр алға ... деп бара ... ... ... құлайын деп бара жатса кұйрығын
көтеріп, оған кедергі жасаған. Жаралы ... үшін ... ... ... да жандыларға пөлекетті елге білдірулерін жалынып сұрайды. ... ... ... оның ... еш кетпеген. Жаралы батырды жеу үшін
әрекеттенген жыртқыш аңдарды, жабайы құстарды ... ... ... ... ... еліне апаруға әрекеттенеді. "Қобыланды батыр" дастанында
Қобыландының аты Тайбурылдың жаралы батыр ... ... ... ... күресі, тамаша суреттелген. Жаулар Тайбурылды ... ... ... де оған колдары жетпейді. Тайбурыл
Қобыландымен сөйлесіп, оны қалай да ... ... үшін ... ... ... да ... ... иесімен жаны біртұтас болып бейнеленеді.
“Эпостарда тұлпар өз дәуірінің маңызды байланыс және ... ... ... ... ... да ... жылдамдығына ілесе алмай,
аяқтарының ... ... ... ... ... ... бір ... жүзеге
асады. Қыдырдың боз аты адамды бір жерден ... бір ... ... ... ... алатын болған. Қобыландының Тайбурылы да күндік аралықты
кірпік қаққанша алған. Тайбурыл Хазірет Мұхаммедтің ... ... ... ... ... ... үша алады, оларды аяқтарының астында қалдырып
кетеді. ... - ... ... иректеген жолдарды, биік-биік тауларды,
батпақ пенен шөлдерді, дала менен көлдерді басып өтеді. Орнынан қозғалғанда
терін айналасына шашып, ... ... ... Қозғалу мен
көзден ғайып болуы бір сәтте жүзеге асады. Онын жүруі мен үшуы ... ... ... Мұндай аттардың шапқанда аяқтары жердегі шөптерге
тимей, тұяқтарынан от ... ... [34,177 6.]. "Ер ... ... ... аты өзге ... сияқты батырдың сүйген жары баққан
тұлпар емес. Оны ... ... өзі. Ол ... ... ... ... досы. Таң ғажайып Тарлан тұлпардың бейнесіне тоқталсақ:
"Күн шыққанда қараса, Болған екен тамаша. Қырылып жауы ... Өзі ... ... ... ... ... қараса, От орнындай түяқтан,
Оймақтайын қалыпты. Етектейін еріннің, Екі ... ... ... ... Бір тұтамы
қалыпты. Жалбыраған жалынан, Жалғыз қарыс қалыпты. Бір құшақтай
құйрықтан, Бір ... ... Тұла ... ... Он жеті ... ... да тәңірім алмайды, Ол жараға болмайды, Әлі де ойын ... ... ... ... Ер Тарғынның Тарлан аты иесін не бір қиын
кездерде тастап кетпей қасында ... ... ... ... аң ... ... үйлі Арғынды, тоқсан үйлі
Тобырды асыраған ер жүрек ... ... ... Ел ... жау ... тағы да халык үшін қаһармандық іске аттанады: "Жұрт үшін ... ... ... ... ... қапа ... - дейді. Жырда
Қамбар жан сырын өз тұлпарымен былай бөліседі: "Қанатты туған ... ... сен ... Тар ... ... ... ... алтын таяқтай, Қамыстай екі
құлағың, Төрт аяғың ... ... кесе ... Сұлулығың сүмбідей,
Жылқыға бітпес жануар, Сымбатың менен саяғың, Ажалым жетіп осыдан, Өліп
кетсем орным жоқ, Өзіңе ... бүл ... - ... 112 ... ... - ... ... кең орын беріледі. Қазақтың халық
поэзиясында эпикалық ... ... саны үш ... ... ... ... бір оқиғаның, уақыттың көрінісі емес, халықтың басынан ... ... ... - ... ... әлеуметтік өмірінің бейнесі.
Мұнда халықтық философия, бұқаралық идея бар. Бұл - отаншылдық, патриоттық,
азаматтық идеясы. Осы ... іске ... ... ... ... бола білген
оның астындағы тұлпары, ерге қанат болып, қысылғанда жол таба ... ... қоса ел ... аты ... айналған Қарасайдай батыр
бабаларымыздың өзі асау тұлпардың қадірін білген жауын ... ... ... ... ... ... ... мінетін аты басқа да, жол ... аты ... ... ... есік пен ... өзі ... ... дейтін
сапар атын бір күні қалмақтар саяқ аттарымен қоса қуып ... ... ... ... ... ... ... Саңлақкерді пышаққа
қимаған қалмақтың батыры, әрі палуанын қазақтар "Қара ... деп ... ... алса керек.
“Артынша Қарасай осы Қаренді қолға түсіріп: "Қасым да болсаң досымдай
көрдің, Ақымақ достан ақылды дүшпан артық" - ... сөз бар, ... ... ... мен ... ... ... саған рахмет, Қарен. Саңлақкердің
пышаққа бармағаны үшін, үстіне қалмақ ерін салмағаның үшін, құйрық жалын
алмағаның үшін" - деп, ... ішік ... ... ... жақсы бір
атты көлденең тартады” [32, 3 б.].
“Әр кез жауын ойсырата жеңген Қарасай батырдың есімі ... аты ... ... ел ... күні бүгінге дейін ... ат ... ат ... деген нақыл сөз бар. Саңлақкер батырдың сапар аты
болса, Ақтабан тек жауға қарсы ... ... ... ... болған” [32,
3 6.].
Сондай - ақ, бабамыз Қаракерей Қабанбайға елі берген сәйгүлігі - ... ... ... ... ауыр ... - ... ... шауып та
жүрген бұл дәу сәйгүлік әбден қаусап түрған қайран күлік ... ... ... ... атып ... ... ... ілесе жөнеліп, осы
кезеңге келгенде жығылып өлген. Осыған байланысты осы ара Қубас ... ... атта сиық ... Өте - мөте ... басы етсіз
келеді. Қабекеңнің атына Қубас деген есім осыған бола қойылса керек” [32, 8
б.].
Міне, біздің ... ... ... жете ... оны ел тағдыры мен
етене байланыстыра, қай дауды болса да әділ ... ... де, ... ... ... ұрыс - соғыстарда аттар негізгі орындарды алған.
Алыс жерлерге аттың көмегімен жетіп, жаңа ... ... ... ... ... - ақ, соғыс тек батыр мен жауы арасында ғана емес, ... да ... ... ... ... негізінен батырдың аты жеңіске
жетеді. Батырдың тағдыры - оның атының да тағдыры. ... ... ... ... ... және ... жанасымды болып
келеді. Түріктердің қызу қанды атгарының соғыстағы шыдамдылығы айқастарда
көрінеді. Бұл ... ... ... тебу және ... ... тұрып,
алдыңғы аяқтарымен бір-бірлерін шапау түрінде өтіп жатады. Жақсы ат
жаудың аттарын жаралаумен, жеңуімен және ... ... ... ... елуі ... жеңуін жақындатады. Егер соғыста дұшпан өлтірілген
болса, батырдың аты дұшпаннын атын бағып жүріп, оны ұстап ... ... 105 б ... - ... ... ... бірі жөне шабулысы. Жауды тебеді.
Егер айқас уақытында батыр жығылар болса, тез арада оның ... ... ... ... ... ... үшін өзін жау ... қылыштарының
алдына тосады. Соғыс кезінде батырды арқа ... оқ ... үшін ... да ... ... ... ... батырдың алдына тізерлеп,
оны үстіне мінгізеді. Осылайша батырды ... ... аман - ... ... әр түрлі айлакерлікке баратын кезі де болады.
Шындығында мұндай айла - ... ат ... өзі ... ... ... бай ... ... негізгі орынды алады. Ол аттар атылғанда
қашып кетіп, керек болғанда ... ... ... ... ... айлалықпен
қашып кетуі де шындыққа жанасады. Өйткені, негізгі мақсат - жауды алдату.
Жауды жаңылдыру ниетімен ... ... ... кері қашу ... сияқты аттардың ат иесі тарапынан үйретілуі тарихи шындық болып
саналады. Жауды ... ... ... өзін ауру ... ... ... Қобыландының аты аяғын жаралы әрекетке көшіп, ақсай
бастайды. Бүндағы ... ... - ... ... ... аз ... ... тастап кетіп жау қолынан құтқаратындығын біледі. Жауды ... ... ... ... ... де көмектеседі. Осындай өзгеріс кейде
аттың өзін өлетін сияқты көрсетуі арқылы белгілі болады. Бұның ... және ... ... ... қазақтың тарихшысы Мүхаммед Хайдар Дулати Бабырдың ... ... ... ... ... тарихшы, әдебиетші Мүхаммед
Хайдар Дулати Монғолстан, Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... ... білген. 1541-1546 жылдары
Кашмирде ол Тарихи Рашиди атты ... ... Бұл ... ... ... және ... ... әлеуметтік - экономикалық
жағдайы, Ортағасырлық Қазақстандағы Жетісудың тарихи жағрапиясы, ... ... ... ... ... мәліметтер бар .
Мұхаммед Хайдар Дулати (1499-1555) «Тарихи Рашиди» ... ... ... ... халықтық сана жайлы сөз етіледі. Мүхаммед
Хайдар Дулатидің айтуынша, ол үшІн оған аса ... да, ... ... еті, ... ... - ... ең ... көрініс - бағылудағы
жылқылар болып келеді. Осындай ойларды өз еңбектерінде ... ... ... ... ... ... атақты европалық саяхатшы Марко
Поло, Вильгельм Рубак та қолдайды. Олар кең даладағы ең қымбатты және ... ... ... оған ... сыйлаған. Жылқы - сұлулықтың, барлық пен
байлықтың белгісі, - деп ... ... ... Дулати.
Сондай - ақ, Махмұд Қашғаридің "Диуани лүғат ат-түрікте" кездесетін
мақалдардың бірі - "Ат ... ... Бұл - ... құс ұша алмайды,
жылқысыз түркі өзін асырай ... ... ... ... ... ... рөлі оның ... деп саналуын, мәдениетті қальштастыратын
элементтердің арасында басты орынды иемденуін алға ... ... ... ... ... - ... ауызекі тарихы. Тұлпарлардың түркі өміріндегі
маңызын ұғу үшін дастандарға көз салсақ жеткілікті. Батыр жеке жеңіске ... оның ең ... ... - аты. ... ... және ... ... табандылығы мен шабысына тікелей байланысты. ... ... бүл ... ... ... ... ұлттық
бірлік пен елдің тұтастығын қамтамасыз етілуінде маңызды рөл атқарады” [33,
2 б]. XV - XVIII ... ... ... - ... ... ... бірлестігінің, дербес мемлекеттің нығая бастаған дәуірі. ... ... ... ... ... де ... беті ... түскен.
Ол, әсіресе, халықтың тілінен, әдебиетінен айқын сезіледі.
“XV - XVII ғасырлардағы көркем ... ... ... әдебиетінің
жетістіктерінен де жете аңғарамыз. Бұл ... ауыз ... ... ... көптеген эпостық жырлар туды. Осы жырлар негізінде, әдеби
тіліміз де дами түсті. Жыраулық әдебиеттің әлеуметтік ... ... ... ... ... [33, 218 ... әдебиеті қазіргі Қазақстан жерін жайлаған тайпалар туғызған ... ... ... мұрагері еді.
Қазак ақын - жырауларының дүниетанымы, философиялық даналық ойлары төл
философиямыздың қалыптасуына рухани негіз бола ... ... ... ... ... ... анық байқалады.
Халықтың өз кезіндегі елеулі ... ... ... бағасы да
танылғандай. Елге ұйытқы, ер - ... ... ... ... қазақ
поэзиясының болашақта үмтылар бағыт - бағдарын, идеялық түғыры мен
көркемдік ... де ... ... Осы ... ... ... ... бейнелері де кең орын алды. Ақын - жыраулар өлең-толғауларында
батырға серік - тұлпарлар бейнесін барынша айқын, ... сөз ... ... - ... ең ... ... ... [5, 429 б.]. Ал,
С. Қондыбай "Арғымақ" сөзінің этимологиясы жайлы: ... - Арғы - ... ... бие ... ... мифтік Ұлы Баба, түп ана, - деген.
Сахарадағы рухани өмірдің өзіндік ерекшеліктері көп болған. Кең даладағы
көшпелі тіршілік, тұрмыстық - қоғамдық өзгешелік сөз ... соны ... ... ... - ды. «Өнер алды - қызыл тіл, ал тіл шұрайы өлең
сөз», - деп танылған. Халықтың рухани өмірінде жетекші орынға ... ... ... бойы ... ... жай ғана ... ... ең басты
жанры қызметін атқарған.
Халықтың өз ... ... ... ... ... бағасы да
танылғандай. Елге ұйытқы, ер - ... ... ... ... ... ... ... бағыт - бағдарын, идеялық ... ... ... де айқындап кеткен. Осы тұста жыраулар поэзиясынан арғымақ
тұлпарлар бейнелері де жиі көрініс берген.
Сахара ... ... бірі - ірі ... ... ... ... ... әрі нәзік лирик болған Қазтуған өз артына өмір ... ... ... ел ... және ... тақырыптағы сан алуан ... ... мол мұра ... ... дені ... ... дәуірімізге жеткен жырлары табиғат аясындағы көшпендінің
болмыс, тіршілік, өзін қоршаған орта ... ... ... «Арғымақтың баласы, Арыған сайын тың жортар, Арқа мен ... деп, ... ... ... ... ... Жамандар мазақ қылар
деп» [33, 29 б.], - деген өлең жолдарында ... ... ... ... ... ой астасып жатқандығын байқаймыз.
Қазтуған арғымақтың баласы мен азамат ердің баласын қатар қоя ... ... ер ... ... ... болмас үшін жабыққанын
білдірмейтіндігі жырланған. Біздің ойымызша Қазтуғанның «арғымақтың баласы,
арыған сайын тың ... - ... ... ... ... ... ... «жаратқан сайын тың жортар» болуы мүмкін деп
ойлаймыз. Себебі, арық ат ... ... ал ... ... ... ат қана тың ... Бұны біз мәтіндік кеткен қателік деп
ойлаймыз.
Қазтуғанның арғымаққа қатысты көзқарасы - ... ... ... байланыста өріс алған.
Жырау қиялының байлығы, суреттеу тәсілдерінің кемелдігі мен әсемдігі
көне дәуірдегі қазақ ... биік ... ... ... танытады.
Жыраулар поэзиясының дамып, өркендеуіне Доспамбет пен ... ... әсер ... ... ... ... ... шығармаларынан ортағасырлык
жауынгер көшпендінің ез түлғасы, ерлік кейпі, ат ... ... ... Ақ ... ... оның ... рухы, берік дәті,
өмірлік мұраты танылады. Оны мына өлең ... ... ... ... ... ... мінер күн қайда, Толғамалы ақ балта, Толғап ұстар
күн қайда?» - дейді Доспамбет [33, 33 б.]. ... бүл ... ... ... ... ... кісінеген күреңіне қайта мінуді арман еткендей.
Көне грек адамдарының айтуынша, қазіргі өмір - өткінші, жалған, алдамшы.
Ендеше, ... ... ... соны ... ... Өйткені, өткен "алтын
ғасыр" болып есептеледі, - деген екен . Шынында да, осы өзіміз өмір ... ... ... ... білуге, ұғынуға мүмкіндік бермейді.
Доспамбет те осы жайды жете ... ... ... ойлы да сырлы Доспамбет толғауларының тақырыбы, мазмүны ғана
емес, көркемдік ерекшеліктері түрғысынан алғанда да соны сипатта.
Қазақ әдебиетінің ең ... ... - ... ... ... ... Дешті - Қыпшақтың төрт бұрышын түгел шарлаған, заманның бірінші
ақыны ... ... ... ... ... ... ... күрес үстінде
өткізген. Өз тұсындағы әміршілердің ешқайсының да ... ... ... ... ... ... пернесін дөп басар
әсерлігімен, кезегенін орып түсер өткірлігімен, аз ... көп ... ... сұлу ... көркемдігі, асау серпімді қалпымен
ерекшеленеді. Шалкиіз поэзиясынан да ... мен ... ... астарлы
ұқсастықтарын да көреміз. «Айырдан туған жампоз бар, Жүгін нарға ... ... ... бар, ... ... жерді алғысыз, Жаманан туған
жақсы бар, Адам айтса нанғысыз, Жақсыдан туған жаман бар, Күндердің күні
болғанда, Бір аяқ асқа ... ... ... ... алты ... кеш ... ... Асыл туған батыр ер, Тоқсанға жасы жетпей
қарымас», - дейді [33, 45 б.]. Жыраудың "Айырдан туған ... бар"- ... ... - ... ... - жақсымен қатар қойып суреттеу
арқылы, жаман - айырдан - жақсы ... тууы ... ... ... ... туу мүмкін десе, арғымақтан туған буданды, жақсы адамнан туған жаманды
қатар қоя салыстыру арқылы, жаманнан жақсы тууы, жақсыдан жаман тууы мүмкін
деген ойды ... ... ... бейнесін, өзіндік белгі ерекшеліктерін сыры
мен сипаттарына сай жүйелі, сенімді жырлайды.
Гректің ұлы философы Гераклиттің айтуынша қарама - қарсылықтарды ... ... ... ... ... бірін-бірі
толықтыратынын, бірі жойылса, екіншісі де жоғалатынын айқындап берген.
Сонда мәңгі - бақи ... пен ... ... пен ... ... хайуандық, ізгілік пен зұлымдық бір-бірімен қосақтасып, өмір ... Егер ... ... ... ол процесс тез бола қоймайды),
жақсылық деген ұғымның қажеті бола қоя ма екен? ... ... ... ... ... ... ... жоқ екендігін Шалкиіз өлеңдерінен
де көреміз
Шалкиіз поэзиясынан тұлпарлар бейнесін ... жебе ... қара ... Ту ... не ... ... күні көп жүрме»
өлеңдерінен көре аламыз.
Жыраулардың ғасырлар көгінен өтіп, біздің дәуірге жеткен шағын көлемді
шымыр толғауларынан көне ... ... - түз ... ... ... ... ... моральдық, эстетикалық қағидалары
айқын аңғарылады.
Жоңғар баскыншыларына қарсы күрес сарыны ... ... ... ... ... ... ... Ақтамберді өз толғауларынан
жау қолында қалған жерлерді азат етер күнді аңсайды, исі қазақ ... ... ... күйрете соққы беруді армандайды, жұртшылыкты ерлікке
үндеп, жауға тайсалмай шабуға жігерлендіреді. Ақтамберді жорыққа ... ... ... асау ... мен ... ... ... толғайды: «Арудан асқан жар бар ма, Жылқыдан ... ... ма, ... сүті сары бал - ... асқан дәм бар ма! Желіде құлын
жусаса, Кермеде түлпар бусанса, Сәні келер ұйқының, Жылқы ... ... ... ... ... ... ... құлпыда, Жігіттің көркі жылқыда!»,
- деген [33, 60 б.]. ... "Ару жар мен ... ... ... ... асқан жар жоқ, жылқыдан асқан мал жоқ, қымыздан асқан дәм
жоқ екенін айта келіп, құлыны ... ... ... ... ... сәні ... ... тиек етіп, осыған қарсы: ... ... соң, ... ... ... ... көркі құлпыда, жігіттің көркі
жылқыда!" -дейді.
Бұл жыраулар өнернамасындағы отаншылдық, ... ... ... ... ... ... өзекті ойларын айқын танытады.
Осы орайда, әрине жылқы жөнінде де ұтымды пікірлер, сипаттар бар. Бітімі
бөлек жылқы ... ... ... ... ... ... серік қырлары
көрсетіледі.
“XVIII ғасырдағы қазақ өдебиетінің ең көрнекті ... - ... ... би ... өз түсындағы қазақ хандарының бас идеологы болып, ісімен
де, жырымен де Абылай хан саясатын мейлінше қолдаған. Хандықтың нығаюы, хан
үкіметінің берік болуы ... ... ... ... «Ай, ... - ... - ай» өлеңінде арғымақтық бейнесі мен ел тағдыры былайша берілген:
«Құл - құтандар жиылып, Құда ... ... - ай, ... ... Тай
жүгірткен заман – ай” [33, 84 б.]. «Арғымақтың жалы жоқ -Жабылар жалымен
теңелер, Жақсылардың малы жоқ - ... ... ... ... ... ... Алланың аманат қойған жаны, Қай күн алары болжалсыз!» - деген. Бүл
өлеңде қиын - қыстау ... құл ... ... қүда ... заман, ел
арғымағын жоғалтып, тай жүгірткен заман дей келе, өз ... ... ... өзі ... ... ... тең болып жақсылардың
малы болмай, жамандармен тең келіп, заманның арғымағы мен азаматы ... ... ... жырлаған.
Айталық, қазіргі әдебиет пен көркемөнердегі, тағы басқа салалардағы
шығармалар үшін ... ... ... өте зор. Ең ... ... ... ... негізгі бір идеяның айналасына барлық ... ... ... ... ... идеяның ақиқатында
жатыр. Дегенмен, идея бұл жерде шешуші және негізгі ... ... ... ... қаба деп» атты ... ... ... мен философиялы
ойды көре аламыз: «Жал, құйрығы қаба деп, Жабыдан айғыр салмаңыз! Қалың
малы ... деп, ... ... ... Жабыдан айғыр салсаңыз, Жауға мінер ат
тумас, Жаман қатын алсаңыз, Топқа кірер ұл тумас»,
- деп, ... ... ... ... алуға болмайтыны, оның арты
жабыдан айғыр салсаңыз, жауға мінер ат тумай, жаман қатын алаңыз, топқа
кірер ұл ... ... ... ... ... ... жабы мен
жаман әйелді қатар қоя салыстыру арқылы берілген. Ал, ... ... ... де ... бейнесі мен адам өмірін салыстыру әдісі былайша
берілген: ... ... ... ... адым жер мұң ... Есіл көзден нұр
тайса, Бір көруге зар болар, Хайырсыз итке мал бітсе, Аңқаң құрып келгенде,
Саумал бермес ішерге», - ... [33, 102 б.]. ... Қара ... ... - жақсы адам қартайса, қарға адым жер мүң болып, есіл көзден нұр
тайса, бір көруге зар ... ... ит деп - ... ... айта ... ... ... Саумал бермес ішерге», - деген.
Бұқар жыраудың бүл ... ... ... мен ел ... ... ... - ... жағдайды көруге болады. Сонымен қатар жырау
шығармаларында Ресеймен жауласпау, онымен тату ... ... ... ғасырдағы ақындар поэзиясынын ең көрнекті өкілдерінің бірі - Шал
ақын. Шал ақынның ... ... ... мұрасы тақырыптық жағынан
алғанда біршама бай. Бұлар: дін, эстетика, мораль мәселелері, байлық пен
кедейлік, о ... мен бұ ... ... сөз ... ... ... ... көшпенділердің күнделікті өміріне,
шаруашылығына ... ... ... жеке ... ... ... жырлар мен әр түрлі жағдайда туған экспромттар. ... ... - туыс пен ... ат жайлы жазылған мына жолдар соны
дәлелдей түседі: «Арғымақ ат кімде жоқ, Міне ... атша жоқ, ... ... жоқ, ... ... жоқ» [33, 114 б.], - ... Мұнда
жырау арғымақ ат пен ағайын жайлы сөз ете ... ... атың ... ... ... жоқпен тең, ағайын - туғаның болып, сыйласпасаң, жатша жок,
-деп салыстыра жырлаған.
Жан - жақтылығы, өмірге жақындығы, елгезектігі, жыраулар ... жаңа ... бару Шал ... ... ... ... кеңінен тарауына себеп болған жоқ, қазақ поэзиясының
өрісін ... ... ... ... дәстүрдің өркен жаюына
септесер алғы шарттар жасады.
Қорыта ... ... ... ... ... ... бейнесін бірде
сұлу жарға, біресе жақсы адамға, енді бірде ағайын - туысқа балаған. Жақсы
адамды - арғымақ деп суреттесе, ... ... - жабы деп ... ... да ... ... ... тұлпар туралы ойлар мен толғамдар мол.
Тұлпардың сыны мен сыры, бабы мен бағы да қалың көптің назарын аударады.
Жыраулар поэзиясын ... ақын әрі ... ... ... ... ер салмай, Егеулі найза қолға алмай, Еңку - еңку жер ... ... ... ... Тебінгі терге шірімей, Терлігі майдай ерімей, Ат
үстінде күн көрмей, Ашаршылық шөл көрмей, Ерлердің ісі ... ме?» - ... [33, 180 б.] ... заманның қиын - қыстау ... ... ... атбегілік, жылқы сүйгіштік қыры да байқалады.
Оны біз: тебінгі терге шірімей, терлігі ... ... ат ... ... ашаршылық шөл көрмей», - деген жолдардан байқаймыз.
Сондай - ақ, «Атадан туған аруақты ер» өлеңінде де ... сыны ... ... қозғайды: «Жамандарға қарасаң, Малын керер ... ... ... ... ... жалында - ай. Айтып, айтпай, немене, Халық ... тұра ... ... - ай!», - ... [33, 182 б.]. ... ... ... қасиетімен бірге жүйрік аттың белгісін ... ... ... ... де асыл ... ... ... «Кермиығым, кербезім! Керіскідей шандозым. Құландай ащы
дауыстым! ... ... ... ... ... ... базарлым!
Теңіздей терең ақылдым! Тебіренбес ауыр мінездім!», - дейді [33, 185 ... ... ... - ... ... бейнелеген ақын, осы арқылы
батырдың жаяу ... түсе ... қаны ... ... ... өзін-өзі
күшпен тежеп түрған жас жігіттің көңіл-күйін айқын көрсетеді.
Осы күнгі ... ... ... ат, ... ат ... ... ... Сондықтан ертедегі немесе ескі жыр - қиссалардағы ерекше қасиеттері
бар атты ғана тұлпар деп үғу дүрыс емес.
Сондай - ақ, ... ... ... ... ... ... ... жанастыруды да шет көрмейді. Мысалы, «тарлан» деген сөздің аттың
сипаты ретінде қолданып ұнамды мағына ... ... ... ... де ... айта береміз. С. Дөнентаевтің "Үміт" атты өлеңінде "тарлан үміт" дегені
де жатық болып шыққан. Ал Ж. Молдағалиев ... ... ... ... ... ... сиякты сөз тіркестерін еркін қолдана берген
Махамбеттің "Тарланым" өлеңінде ақын Исатай бейнесін қадірлі, ... ... ... ұғымына, көркем ойлау өзгешелігіне сәйкес тартымды
суреттеген. Исатай батырды тарланым, арыстаным деу де - ... ... ... ... даусы зор, айбынды дегенді аңғартса,
қүлжадай ... ... деп, ... ... мағынада, айбаттылық, қаһарлық
секілді сипатты таныту үшін айтып отыр. ... өлең ... ... ... ... мол. ... - көп ... бірі емес, батырдың
серігі, жорық-соғыста шешуші роль атқарған.
Жауынгер серігі, ел ағасы Исатай қаза тауып, көтеріліс ... ... ... ... ... ... қайта серпілер, қапысыз
соғар күндерді аңсаған Махамбет өзінің ... ... ... ... ... алып қарамапты. Исатайға арнап: «Исатай деғен ағам бар»,
«Тайманның ұлы ... ... ... Ақтабан - ай» және тағы да
басқа өлеңдер жазған. Ақын ... ... асау ... ... ... ... ағам бар» өлеңінен көруге болады: «Ат туады байталдан, Айт
десем, лебіз қайтарман. Халық қайғысын айтуға, Хан ... ... ... ма ... Ер туар ма ... - ... [33, 183 б.]. Бүл өлеңде
Махамбет «Ат туар ма шұбардай» деп, ... ... ... ... ... оны ... ... сарында жазылаған Махамбеттің «Тайманның үлы Исатай» деген
өлеңінде: «Арғымақтан туған қазанат, Шабуыл ... ... ... ... каз ... Күніне көз көрім жер шалғысыз. Айырдан туған жампоз бар,
Нарға жүгін салғысыз. Жаманнан туған жақсы бар, ... ... ... ақын [33, 184 б.]. ... ... ... Махамбеттің осы өлеңінің
мәтіндік ұқсастығы Шалқиіз жырауда да кездеседі. Мәселен:
Шалкиіз: Махамбет:
Айырдан туған жампоз бар, ... ... ... ... ... салғысыз. Нарға жүгін салғысыз.
Жаманнан туған жақсы бар, Жаманнан туған жақсы бар,
Адам айтса нанғысыз. ... ... ... - ... ... Махамбет, Шалкиіз жырларынан сусындап, үлгі тұтып ... ... ... мен ... ақын ... осындай
ұқсастықтармен бірге екеуінің атбегілік қырлары, Шалкиіз жырларын келешек
ұрпаққа жеткізуші Махамбет үлгісін көреміз.
Махамбет Исатайдьщ ... ... ... - ... Исатайдың Ақтабан -
ай» атты өлеңін жазған: «Мінгені Исатайдың Ақтабан - ай, Сүт ... ... ... - ай! Зеңбірек үш атқанда дарымады, Құдайым, міне, қара
сақтағаны - ай! Мінгені ... ... - ай, ... ... ... - ай! ... ... бірді беріп Ақтабанды, Жыландай белге соққан
бүлдірді - ай!» - ... [33, 196 б.]. Бүл ... ... ... ... қасиеттерімен бірге оның аяусыз өлімін суреттеген. Махамбеттің:
«Ылдидан салса, төсте озған, Ертеден салса, кеште озған, Қой ... ... ... көз ... ... - деп, асау тұлпарды жырға қосқан бір туар
ел қамын, ертеңгі болашағын ойлаған батыр ... ... өзі ... ... ... ... болған, десек артықшылык емес.
Жоғарыда келтірілген Махамбеттің бұл өлеңіне академик - ... ... ... - ... ... - ... ... кем
де кем. Бірақ, солардың бәрі де шығарманы талдағанда да, асса ... ... ... ... ғана ... Оған анық атбегінің көзімен
қарап, ақынның ат ... ... оның ... қат-қабат сырды,
жойқын жұмбақты таза таным тұрғысынан ашып, шешіп берген жан жоқ. Демек,
тұлпар табиғаты өзгеше мұрат-көзқарасты, ... ... ... ... ... бір ... ақыл - ойы мен мәдениетінің, өнері
мен әдебиетінің асқар шыңын бейнелейтін қаламгері - Абай ... - ... ... ... жаңа ... ... қалаушы, қазақ
поэзиясын қоғамдық дамудың озық деңгейіне бағыттап, өз кезінің ең басты
мәселелерін дәл бейнелеп, дұрыс ... ... ... ... ... ... болашағы үшін жан аямай қызмет етті, оны мәдениет нүрына үндеді.
Белгілі бір тарихи кезеңнің алға ... ... ... ... ... көшін зор мақсатқа меңзеді .
Абай ақындық өнерге жаңа ... ... ... ... ... ... ... бірге, соны тудырушы ақынның рөлін жоғары
бағалады, оның әлеуметтік кызметіне, шығармашылығына ерекше маңыз берді.
Абай - тек ... ... ... өрнекші. Қазақ поэзиясындағы ақын
өрнектерін кейінгі ұрпақтары ... ... ... ... баға
жетпес мүлік. Абай - жаңаның жаршысы. Халқына да, ... да соны ... өсу - ... ... ... Осы кезеңде Ұлы қаламгер дара
ақынымыз Абай Құнанбаев та аттың сынына ... ... ... бар
қамыс қүлақ өлеңін жазды. Бұл өлең 1886 жылы ... ... ... 8 ... ... 1886 жылы тудырған өлеңдердің ... ... ... ... бір - екі өлең ... сыны мен ... ... Бұл шығармаларда Абай суретші - реалист акын есебіндегі шеберлігі
көрінеді. ... сыны - ... ... бір ... ... ... ... өлең. Ғасырлар бойында мал өсірумен, көшпелі күйде тірлік еткен
елдің ақыны аттың бағасын өзгеше түсінеді. Соның ішІнде бәйге ... ... ... Ол ... бағы ... бергі ауызша әдебиетінде де сан
алуан «қиял пырағы» болып жырланып келген. Абай өмір кешкен кезде де ат ... ... ат, ... ... білген жануардың ішіндегі адамға ең
ыстығы, ... ... осы ... ... ... Абай тағы да ... суретші боп шығады. «Қақтаған ақ күмістей» деген өлеңінде онша ... да, ... ... ... ... сыны сырт сымбатынан көрінетін
көліктің жайын Абай кекілі, құлағынан бастап түгел толык ... ... ... мүсінін сынып санауда Абай ... ... ... Ол әрі шебер ақын болудың үстіне, аса білгір саятшы, ... боп ... Абай ... кекілі бар, қамыс құлақ" өлеңінде: "Теке
мұрын, салпы ерін, ұзын тісті, Қабырғалы, жотасы болса күшті. ... ... - ... ... ... бүркіттей салқы төсті", - дейді.
Аттың сыны мен бабы - өзгеше таным-түсінікті ... ... ... бейне-бедері де жіті тануды, қамқорлықты қажет етеді.
Аталған өлеңде аттың бар ... ... ... әсем ... ... шеберлеп сипаттауда ақын қазақ тілінің осы жөніндегі мол
байлығын да танытады. Өзге тілге ... аса қиын ... осы ... сол ... бар ... де ... ұсталықпен пайдаланады. Жалғыз
- ақ, атап айтатын бір жәй, осы атты сынап отырушы адамның ... ... ... ... болу керек. Ақын осы атты еңбекші көпшіліктің
күнделік тіршілігіне қажет ... күш ... ... ... Және
жорықта жансерігі ететін жауынгер көзімен де қарамай, өзі жүйрік, өзі
берік, жуан ... ... ... ... атқа ... отырған көзі өзі ... ... көзі ... Атты, оның іс - әрекетінің үстінде ... ... ... ... ... деп, тек қана ... ... бейнелеу түрінде тыныш қана тамашалап отырған ақын көзін ... Б. ... ... ... ... ... еңбегінде
Абайдың өлеңдерін талдай келе: "Абай өлеңдерін көріктеуге өте ұста. Бүл
жөнінде ол ... ... - ... ауыстыру - шендестірудің
(троптың), әсірілеудің, фигуралық сөздердің әрі неше ... ... әрі ... неше ... етіп қолданады. Бұл оның әрбір өлеңінен
айқын көрініп отырады; кей өлеңдері бастан - аяқ ... ... ... ... ... Және де өте жарыстықта,
көрікті болып келеді, - дей келе, ... ... бар, ... ... ... ... көріктеу, өлеңнің кестесін келтіру жөнінде де
Абайдың қазақта әлі теңдесі жоқ; ... ... - ... ... ... Абай ... ... келісті көріктеген емес", - дейді.
Қазақта ат үстіне мініп, ел қорғаған арулар да болғандығын білеміз.
Түркі, оның ... ... ... ... ... абзал аналар мен
үкілі қыздар аз болған жоқ. Әйгілі Кирдың басын алып, патшалық ... ... ... ... ... ... қатын, Шыңғыс ханды бүлтартпаған
Қоңыратқызы Бөрте ханым, ... ... ... жыр ... Қыпшақ қызы Әппақ
сұлу, бүкіл Ұлы жүздің үлы анасы ... ... ... ... қазак жоқ. Арулар... Олардың бірсыпырасы қиын кезеңде ер ... ... ... қару ... ... ... Ақын ... «...Намысты бермеу үшін жатқа қолдан, Арулар аз болды ма атка
қонған», - дей келе, XVIII ... өмір ... ат ... елін қорғаған
арулар: Гауһар батыр; Назым - Қабанбай батыр мен Гауһар ... ... қыз; ... - үйсін Қаратай батырдың қызы; Айтолқын - Абылай
ханнын қызы; Жандәлі - ... ... ... ... қыз; ... -XVIII
ғасырда өткен атақаты Бұланбай батырдың жары, барлаушы ... ... ... ... ... - XVIII ... жойқын соғыстарда алыстан
көретін қырағы қыз болған екен; Ботагөз - Тама Көкіүлы Есет батырдың қызы;
Салар. Әкесінің аты - ... ... ... Сапура деп те аталады. Ғалым Н.
Бекмаханова "Легенда о невидимке" деген /1968ж/ кітап жазған;
XIX ғасырда өмір ... ат ... ... ... - ... ... болған
текті жердің қызы екен; Қойсана - /XVIII - ... ... ... ... Қыз Данай - Кіші жүз қызы. Атақты күйші Құрманғазының Қыз ... ... күйі бар; ... ана /XVIII ғ./ - ... ... ... Бопай - Қасым ханның қызы, Кенесарынаң апасы; Айғыз Көшкінбаева /1876
- 1918/ - ... ... ... ... ... ... Жазушы
Қ. Исабаев "Айқыз" атты роман жазды.
Ұлы Отан соғысы жылдары ат жалын тарта ұстап, ел қамын ... ... ... қыздар - Мәншүк пен Әлия.
Қазақ елінің азаттығы мен ... ... жан ... ... Ләззат Асанованың ерліктері ешқашан ұмытылмақ емес . Мұның бәрі,
сөз жоқ ұлт ... бай, ... ... ... ... ... мақсат-мұраттары биік, ең негізгісі - Отан деп ... ... ... ... пен тәуелсіздікке берік те табанды
екендіктерін айқын аңғартты. Халқымыздың даму ... бәрі ... ұлт ... ұмтылыс, осы жолдағы ерен еңбек, іргелі ізденіс,
ізгілікті жасампаздық жан-жақты ... ... ... ел ... келешекке қатысты көзқарас - әрекеттері осының дәлел-дерегі бола
алады.
Қысқасы, қазақ ... ... ... таным - түсініктердің
негізі мол. Дала - ... ақын - ... ... ... Оның ат ... кең ... сол мекендегі болып жатқан
оқиғалар, сол жерде туған адамдар мен жылқылар, бағылымдар осының бәрі ... ... ... ... әсер еткен.
Бұл - бір.
Екіншіден, қазақ әдебиетінің арғы-бергі тарихында жасаған сөз ... оны ... ... ... ... бәрі - баршасы - тұлпар
туралы жоғары түсінікте болған-ды.
Үшіншіден, аттың сыны мен ... ... ... ... ... сөзі арқылы жүйелі жеткен.
Төртіншіден, ұлттық сөз өнерінде тұлпарлар бейнесі мен тағдыры өзіндік
белгі - қасиеттерімен, бөлек ... ... де ... ... ... ... сыры мен сымбаты осы.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жылқы жайлы арғы - бергі тарихта, дамыған елдер тәжірибесінде, халықтық
тағлымдарда көп айтылып, жазылған-ды.
Жылқы туралы қазақта ... ... ... - мал ... деген теңеулер
айтылады. Ең алдымен жылқы күй таңдамайтын, жыл он екі бойы ... - ... ... ... қусаң жетесің", - дейді ол туралы
халқымыз.
Жылқы - ішетін ас, ... - ... ... ... ... ... жейтін
еті - қазы-қарта, жал-жая.
"Ежелгі эллиндерден гректерге жеткен аңызда, аттың құлағында ойнап Жер
орта теңізінің жағалауына дейін келген дала ... ... ... үрейі ұшқан
эллиндер оларды кентаврлар деп атап (басы адам, ... ... ... ... ... ... - демекші (бұл жерде кентаврлар деп
отырған біздің арғы ... ... ... ерте ... қолға үйретіп, ең алғаш жауға қарсы мінген, көлігіне айналдырған.
Қазақта байлық жылқының санымен бағаланады, ... пен ... ... ат ... ... беріледі, айыпқа ат - ... ... ... жылқымен төлеген.
Дәстүрлі мәдениет пен тұрмыс - тіршілікті халық өмірінен, белгілі бір
ұлттың жүріп ... ... ... жеке дара ... алып қарауға болмайды.
Ұлттың, оның ішінде ұлттық дәстүр мен мәдениеттің ... ... ... ... қасиеттерін терең, жетік бағалау үшін, соның қадіріне жетіп, өз
деңгейінде көркемдік тұрғыдан жинақтау үшін сол ... шығу ... ... кезеңдерін, бастан кешкен тарихи ... ... ... ... барлық мал түліктері ішінде жылқы малын жоғары бағалаған.
Жігіттің де сұлулығын, ... - ... ... таза ... жақсы
арғымақ аттың сұлулығымен, тазалығьшен салыстырады. Жас балаға деген сүю
сезімін "құлыным", "ботам", "қозым" ... ... ... ... ... басын тарту, ең қадірлі адамға ат мінгізу әдеттері де мал
бағу кәсібінен туған"
Бұдан, әрине қазак ... ... ... жан - ... ... туындыларға тән нақты көркемдік ... ... ... ... ... ... және ... салыстырулардың нәтижесінде тұлпар
мифологиялық аңыздарға тән архаикалық ... ... атап ... бір ... әрі ... әрі ... реңк ... берілгендігін тануға болады.
Генеологиялық талдау барысында халықта тұлпар бейнесіне қатысты діни
көзқарастың жан - жақты қалыптасқандығы байқалады. Қазақта: "Ат - ... ... ... бар. ... - дала ... оның ... ... ілінбес
шапшаңдығы - ер жігітті жеңіске, тәуелсіздікке жеткізеді.
Тұлпар - ... ... ... ... ... ... күн ... дарыған ғажайып қасиеттің иесі.
Қанатты тұлпар - қазақ поэзиясында кеңінен тараған образ. Ол ... ... ... ... пен қайраттылықтың белгі,
бедері.
Діни түсінік бойынша, киелі пырақ адамы тәңірлер ... ... ... ... белгісі, ал елтаңбадағы қыран қанатты, ай мүйізі пырақ
бір шаңырақтың астында өмір ... ... көп ... ... ... ... байлығын, өсіп өркендеудің өміршеңдігін көрсетеді
Тұлпар - халықтың діни наным - ... ... ... ... ... ... аллегориялық астарда, бірде әдеби ... ... ... мен ... ... ... сабақтастығын осы
түлпарлар жайлы жазылған 60-80 ... ... ... ... ... ... және ... негіздеріне мейлінше кең тоқтала отырып,
бұл бейненің ... ... ... анықтауға ұмтылған зерттеу
жұмысымыздың ұлттық ... ... ... ... ... ... тұлпар туралы таным-түсініктерімізді арттыруда маңыз-мәні зор
болып табылады.
Дипломдық жүмыс қазақ ауыз ... ... ... ... өмір шындығын, көркемдік мұратын зерттеуді мақсат еткен. Сол ... ... ... малы ... наным -түсінігі, аңыз әңгімелердің
ерекшеліктері кеңінен қарастырылады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан
халқына Жолдауы // Егемен Қазақстан Астана 2006 ... 1 ... 2-3 ... ... М. ... ... - Алматы: Рауан, 1996.
3. Қондыбай С. Арғы қазақ мифологиясы. - Алматы: Дайк - ... ... ... А. Қазақтардың XIX ғасыр мен XX ғасырдың басындағы ... ... - ... ... ... ғыл. ... - Алматы, 1992
5. Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. - Алматы: Ғылым, 1987.
6. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір ... - ... ... ... ... А. Ежелгі дәуір әдебиеті. - Алматы: Ана тілі, 1991.
8. Бердібай Р. Эпос мұраты. - Алматы: Білім, 1997.
9. Итеғүлова С. Қазақ ... ... ... ... ғыл. канд.
дис... - Алматы, 2002.
10. Кекілбав Ә. Бәйгеторы ... ... 3 т. - ... ... ... Р. ... сыны. -Алматы: Жазушы, 1988.
12. Тоқтабай А. Культ коня у казахов. - Алматы: КазИздат-КТ, 2004.
13. Культурное наследие Южного Казахстана: Материалы ... ... - ... ... ... Р.С. ... батыра и его коня в тюрко - монгольском эпосе. - М.:
Наука, ... ... Б. ... ... в литературе. - Алматы: Ғылым, 1999.
16. Қинаятұлы Б. Тісіне қарап ... біл //Ана ... - 1994. - 28 ... ... дастаны. - Алматы: Жазушы, 1973.
18. Мағауин М. XVIII - ... ... ... - ... ... ... ... Ж. Тұлпарлардың сыны мен бабы. - Алматы: Бастау, 1994
20. Әбдезүлы Қ. Т. ... ... және 60-80 ... ... - Алматы: Санат, 2001.
21. Шаухаманов С. Пырақ // ... ... - 2002. -31 ... ... Ә. ... ... ... тұлпар түғыры // Заман
Қазақстан. - 1998. - 8 мамыр.
23. Марғұлан Ә. ... жыр - ... - ... Жазушы, 1985. - 367 б.
24. Ертегілер / Құраст. Қ. Абдықадыров- Алматы: Жазушы, 1984. - Т.1.
-430 6.
25. Қаба Ә. ... ... кие бар? // Жас ... - 2002. - 29 ... ... А. Жылқы түсіне байланысты наным-сенімдер //Қазақтың
әдет-ғүрыптары мен салт - ... ... және ... ... ... ... ... Нестеров С.П. Конь в культах тюркоязычных племен Центральной Азий в
эпохи средневековья. -
Новосибирск: Знание, 1990.
28. Шынар А. ... ... ... // ... - 1998. -№10
29. Жолдасбеков М. Асыл арналар - Алматы: Жазушы, 1990.
30. Сүйіншәлиев X. VIII - XVIII ... ... ... - ... 1989.
31. Тоқтабай А. Казахские тулпары - скакуны. - Алматы: Аруана, 2003.
32. Амалбеков Б. Қазақтың Қарасай батыры // ... ... - ... Бес ... ... ... ҒА М.О. ... атындағы әдебиет және
өнер ин-ты / Құраст. М. Мағауин, М. Байділдаев. - Алматы: Жазушы, 1985
34. Төрт батыр / Ред. ... ... ... ... ... А., Қазақ әдебиетіндегі тұлпарлар бейнесі: Филолог.
Ғыл.канд.дис. Алматы, 2005.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түр-түстердің қалыптасуының архетиптік бейнесі8 бет
Ғабит Мүсірепов6 бет
"Бизнес аңыздары"7 бет
"Бизнес аңыздары" (әлемнің бай адамдары)7 бет
1986 жылғы желтоқсан. Аңыз бен шындық15 бет
«бизнес аңыздары (әлемнің бай адамдары)». "Генри Форд"4 бет
«бизнес аңыздары. говард шульц»3 бет
«Тұлпар» сервисі10 бет
Айбек Қалмағамбетов. Жоғалған қыз туралы аңыз12 бет
Асан Қайғы туралы аңыздар32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь