Аномальды балалар


1.1. Аномальды балалардың даму тарихы.
1.2. Аномальды балалардың негізгі категориялары және оның ерекшеліктері.
2.1 Ақыл.ойы кем балалардың ерекшелігі
2.2. Аномальды балаларға көрсетілетін психологиялық.медициналық.педагогикалық консультация қызметі.
2.3 Балаларды қабылдау және тексеру тәртібі
Кез келген мемлекеттің өркендеуі онда өмір сүретін халықтың білім деңгейі және денсаулығымен бағаланады.
Қ.Р. Президенті Н.Ә.Назарбаев «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру – мемлекттік саясаттың басты мақсаты» атты Қазақстан халқына Жолдауында «Дені сау ұлт» үшін инфрақұрылымын дамытудың маңызы жоғары екендігін айта отырып, балалық шақтан бастап дене шынықтыру мен спорттық даярлыққа және оған ең қолайлы мүмкіндіктер туғызуға ерекше ден қойылуына аса көңіл бөлді.
Қазақстан Республикасының «Кемтар балаларды әлеуметтік және медициналық-педагогикалық түзеу арқылы қолдау туралы» заңы дамуында кемістігі бар балаларға көмек көрсетудің тиімді жүйесін жасауға, оларды тәрбиелеу, оқыту, еңбекке және кәсіби даярлау ісімен байланысты проблемаларды шешуге, балалар мүгедегінің алдын алуға бағытталған.
Аномальды балалар – белгіленген тәртіппен расталған, туа біткен, тұқым қуаланған, жүре пайда болған ауруларды немесе жарақаттардың салдарынан тіршілік етуі шектелген, дене немесе психикалық кемістігі бар балалар.
Аномальды балалар тәрбие ісінде, оқытуда көптеген қиындықтар келтіреді. Әдетте, кемістігі бар бала ақыл-ойы мен өсуінің бұзылуы оның организмі жаңадан қалыптаса бастаған кезде пайда болады. Балалардың өсіп-дамуы бұзылған кезде алуан түрлі ауытқушылық болатындықтан, аномальды балаларды зерттеу қиындай түседі. Бұзылудың қандай түрі болмасын баланың өсіп-дамуына өз тарапынан ерекше әсер етеді.
Дефектология курсының мақсаты әр түрлі дәрежедегі дамуында ауытқуы бар балалардың психофизикалық дамуындағы ерекшеліктерін қалыптастыру, осы тұрғыдағы балаларға коррекциялық тәрбиелеу жұмыстарын жүргізуінің бағыты мен оқытудың мазмұны туралы білімді қалыптастыру.

Пән: Медицина
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 46 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Кез келген мемлекеттің өркендеуі онда өмір сүретін халықтың білім
деңгейі және денсаулығымен бағаланады.
Қ.Р. Президенті Н.Ә.Назарбаев Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру –
мемлекттік саясаттың басты мақсаты атты Қазақстан халқына Жолдауында Дені
сау ұлт үшін инфрақұрылымын дамытудың маңызы жоғары екендігін айта отырып,
балалық шақтан бастап дене шынықтыру мен спорттық даярлыққа және оған ең
қолайлы мүмкіндіктер туғызуға ерекше ден қойылуына аса көңіл бөлді.
Қазақстан Республикасының Кемтар балаларды әлеуметтік және медициналық-
педагогикалық түзеу арқылы қолдау туралы заңы дамуында кемістігі бар
балаларға көмек көрсетудің тиімді жүйесін жасауға, оларды тәрбиелеу, оқыту,
еңбекке және кәсіби даярлау ісімен байланысты проблемаларды шешуге, балалар
мүгедегінің алдын алуға бағытталған.
Аномальды балалар – белгіленген тәртіппен расталған, туа біткен, тұқым
қуаланған, жүре пайда болған ауруларды немесе жарақаттардың салдарынан
тіршілік етуі шектелген, дене немесе психикалық кемістігі бар балалар.
Аномальды балалар тәрбие ісінде, оқытуда көптеген қиындықтар келтіреді.
Әдетте, кемістігі бар бала ақыл-ойы мен өсуінің бұзылуы оның организмі
жаңадан қалыптаса бастаған кезде пайда болады. Балалардың өсіп-дамуы
бұзылған кезде алуан түрлі ауытқушылық болатындықтан, аномальды балаларды
зерттеу қиындай түседі. Бұзылудың қандай түрі болмасын баланың өсіп-дамуына
өз тарапынан ерекше әсер етеді.
Дефектология курсының мақсаты әр түрлі дәрежедегі дамуында ауытқуы бар
балалардың психофизикалық дамуындағы ерекшеліктерін қалыптастыру, осы
тұрғыдағы балаларға коррекциялық тәрбиелеу жұмыстарын жүргізуінің бағыты
мен оқытудың мазмұны туралы білімді қалыптастыру.
Осы курстың міндеттері:
❖ дефектология ғылыми білімінің саласы ретіндегі ұғымы туралы, оның
тарихы, қазіргі кездегі жағдайы және оның дамуының бағыттары жайлы
білімдерді беру;
❖ мүмкіндіктері шектелген балалардың негізгі топтарына психологиялық
сипаттама беру;
❖ арнайы мекемелердің әр түрлі типіндегі білім беру жүйесін, яғни
білім беру мазмұнын, принциптерін, оқу тәсілдері мен формаларын ашу;
❖ мүмкіндіктері шектелген балалардың әлеуметтік еңбекке бейімделуінің
жолдарын көрсету;
❖ дамуында ауытқуы бар балаларды интерактивті тұрғыда оқытудың
үлгісін ашу;
❖ балалардың бойында кәсіби және тұлғалық қасиеттерді қалыптастыру;
❖ балалардың физикалық дамуын, ақыл-ойын терең және жан-жақты
зерттелуінің объективті заңдылықтарын жүзеге асыру;
❖ аномальды балалардың кемістігін жою, түзету және орнын толтыру
мүмкіндіктерін іске асыру;
❖ аномальды балалардың қоғамдық ортадағы өмірі мен белсенділік
ерекшеліктерін зерттеу;
❖ аномальды балаларды тәрбиелеу жүйесінің даму принциптерін, білім
алуын жақсартуды жолға қою;
❖ арнаулы мектептердегі оқушыларды практикалық белсенділікке даярлау.

Баланың дұрыс қалыптасуына негіз болатын басты жағдайлар:
1. Баланың бас миының дұрыс қызмет жасауы;
2. Баланың физикалық жағынан дұрыс дамуы;
3. Сезім мүшелерінің сақталып, дұрыс қызмет атқаруы;
4.Балалардың бала-бақшаларда, жанұяда, мектепте жүйе бойынша оқытылуы.
Аномальды балалар біздің елімізде жылдан-жылға азаюда. Жұқпалы
ауруларды профилактикалық емдеу әдістерімен жолға қою арқылы елімізде
балалардың денсаулығы жақсарып келеді.
Біздің елімізде аномальды балаларды тәрбиелеп, оқытудың мемлекеттік
негізі құрылған, арнаулы мекемелердің жүйесі бар. Бұл жүйе бойынша бастауыш
білім беретін сыныптар ғана жұмыс істеп қоймайды, сонымен қатар орталау
және орта білім беретін сыныптар да жұмыс істейді. Дефектологияның зерттеу
аймағындағы негізгі мақсаты – аномальды балаларға жалпы білім беру болып
табылады.

1.1. Аномальды балалардың даму тарихы.
Ерте кезде де аномальды балаларға әлеуметтік проблема ретінде қарап,
көңіл бөлген. Балалардың қоғамдық орнын (жағдайын) белгілейтін барлық заң
ережелерінде, Рим правосында, Юстициан кодексінде аномальды балалар жөнінде
айтылып, олардың қоғамдық жағдайы белгіленді. Киев Русінің негізгі
(мемлекеттік қағидалар жинағы) кітаптарында, Москва мемлекетінің Жүз
тарауында (Стоглавасында) аномальды балалардың қоғамдағы орны ерекше
бұйрықтармен шектелді.
Аномальды балалар қай кезде де философиялық ойға негіз болып келеді.
Сондықтан да философтар, егер баланың құлағы есітпесе, көзі көрмесе, дұрыс
сөйлемесе оның дүниені, өзін қоршаған ортаны танып білуі қалай өтеді деген
мәселемен шұғылданды.
Аристотель аномальды балаларға арналған екі трактат жазды. Кардано,
Гольвеций, Дидро және басқалар аномальды балалар туралы арнайы кітаптар
жазды.
А.И.Радищев өзінің атақты трактатында аномальды балалар дамуының кейбір
заңдылықтарын анықтайды. Неміс философтары Кант және Бауэр аномальды
балалардың даму ерекшеліктері жөнінде жазды.
Кемістігі бар балаларға арналған мекемелердің пайда болу тарихы XIX
ғасырдың II жартысынан Ұлы Қазан революциясының уақытына дейін созылады.
XIX ғасырдың 80 жылдары Ресейде тек соқыр адамдарға арналған Санкт-
Петербургтік училище және Петер, Мәскеу, Варшавада құлағы нашар еститіндер
мен ақыл-есі кем балаларға арналған приют пен арнайы мектептерде 200-ге
жуық балалар ғана тәрбие алатын.
XX ғасырдың басында тек екі қосымша мектептерде ғана балаларға
логопедияялық көмек көрсетілді. XIX ғасырдың соңында ғана Ресейде зағип
адамдар саны 250 000 жуық, құлағы нашар еститіндер саны 150 000, ақыл-есі
кем адамдар саны 200 000 жеткен еді.
Ең алғаш аномальды балаларды оқыту мен тәрбиелеу проблемасы 1896 жылы
кәсіби-техникалық білімді басқарудың №2 съезінде талқыланған болатын. Сол
съезде көзі нашар көретіндер, құлағы нашар еститіндер, ақыл-есі кем
балаларды оқыту секциясы құрылды. Бұл жерде талқыланған мәселе – Ресейдегі
аномальды балаларға үкімет басшылығының және қоғамның көңілін аударуды және
арнайы мекемелер жүйесін ұлғайтып, кеңейтуге ұсыныс етті. Бұл секцияның ең
басты жұмысы – Ресейдегі дефектологтардың I съезді болатын. Съезге
қатысушылар аномальды балаларға деген қамқорлық – ол қоғамның міндеті
екендігін дәлелдеді. Олар балаларға көмектің тек негізгі формасын ғана
емес, мектепке дейінгі және мектептегі балаларға арналған мекемелер
құрылымын анықтады. Бұл сұрақтардың шешімін тапқан соң шетелдік аномальды
балаларға арналған мекемелердің тәжірибесі ескерілді.
Съездің шешімі бойынша осы проблемелар, яғни аномальды балаларға көмек
беру, оларды емдеу, оқыту бүкіл ресей қоғамдық бағдарламасының басты
міндеті болды.
Ауытқуы бар балаларды оқыту мен тәрбиелеудің даму құрылысы
филантропикалық негізде болды. Ал арнайы мекемелер жүйесінің даму
проблемасы шешілмей қалды.
Ұлы Қазан революциясынан кейінгі барлық іс-шаралар, яғни ауытқушылықпен
күресу және оның профилактикасы жалпы өсіп келе жатқан ұрпақтың саулығын
сақтауға бағытталады.
Аномальды балаларды тәрбиелеудегі жабық жүйеге Л.С.Выготский қарсы
болды. Аномальды балаларға арналған мекемелер жүйесінің түрлері көбейді,
олар: балалар үйі, мектептер, қабылдау мектептері және т.б. мекемелер
болды.
Н.К.Крупская аномальды балаларға қамқорлық жасай отырып, ақыл-
есінің дамуында және физикалық дамуында ауытқуы бар балаларға арналған
мекемелер жүйесін ашудың маңыздылығын атап көрсетті.
Аномальды балаларға арналған арнайы мекемелер жүйесі сол уақытта тек
мектеп қана емес, мектепке дейінгі де және көзі көрмейтін, құлағы
естімейтін ересектерге арналған кешкі оқыту мекемесі қолға алынды.
Арнайы мекемелер – мектеп-интернаттар, ондағы балалар толығымен
мемлекеттің қарамағында қадағаланды. Ондағы балаларда кездесетін
қиындықтарға байланысты дефектолог - мұғалімдердің еңбекақысына 20%
қосымша төленіп отырды.
Нашар еститіндер, нашар көретіндер, тілінде кемістігі бар және ақыл-есі
кем балалар жалпы орта білім беретін мектепте білім алғаннан кейін, өз
мүмкіншіліктеріне байланысты арнайы және ЖОО-да оқуға мүмкіндігі болады.
Арнайы мектептерде оқу орнын бітіргеннен кейін кәсіби білімді жұмыстан
бөлмей оқуға дайындық жүргізілді.
Дамуында ауытқуы бар балаларға Жалпылама және міндетті оқыту заңы
толық таратылды. Арнайы мектептер жүйесі оқу жоспарымен, оқу
бағдарламасымен және арнайы оқулықтармен қамтамасыз етілді. Барлық
аномальды балалар жынысына, әлеуметтік статусына қарамастан арнайы
мекемелерге оқуға түсуге құқығы болды.
Жас ерекшелігіне байланысты барлық арнайы мекемелер үш типке бөлінді:
1. Мектепке дейінгі мекемелер (балабақша, балалар үйі, арнайы бөлімдер);
2. Мектеп және мектеп-интернаттар (аномальды балалардың категорияларына
байланысты);
3. Ересектерге арналған кешкі мектептер.
Аномальды балаларға арналған мекемелердің типтері:
1. Тілінде кемістігі бар жандарға арналған арнайы мектеп-интернат. Бұл
мектептер 1-12 сыныптан тұрады. 1-сыныпқа 7 жастан қабылдайды,
дайындық сыныптарында 6 жастан оқытылады.
12-сыныптың түлектері емтихан тапсырады, оларға 8жылдық білім алды
деген куәлік беріледі. Мұнда балалардың сөйлеу және сөздік-
логикалық ойлауының қалыптасып, дамуына ерекше назар аударылды. 1
сыныптан 7 сыныпқа дейін балалар арнайы оқу бағдарламасымен және арнайы
оқулықтармен оқытылады. Ал, 8-12 сыныпқа дейін жалпы оқу бағдарламасы
бойынша оқытылып отырады. Сыныптың құрамы 12 адамнан тұрған. 12 жастан
бастап жұмысқа дайындық топтарында 5-7 адамнан оқытылды. Мектеп-
интернаттағы алдын алу және қалпына келтіру, гигиеналық және
консультациялық жұмыстарды маман-дәрігерлер (оториноларинголог,
психоневролог, педиатр) жүргізді.
2. Нашар көретіндер және зағип жандарға арналған мектеп-интернат. Зағип
балалар оқу жұмысында тактильді-кинестикалық және есту құралдарымен
оқу материалын қабылдайды. Оқушылар офтальмолог-дәрігер,
психоневролог, педиатрдың тұрақты бақылауында болады. Мұндай мектеп-
интернаттың екі типі бар:
1) он жылдық; 2) он екі жылдық. Сынып құрамы 12 адамнан тұрады.
Зағиптарға арналған мектептерде политехникалық білім беріліп және кәсіби
дайындық беріледі. Оқыту процесі жалпы білім беру жүйесіне сәйкес келеді.
Оқыту рельефтік-нүктелік шрифтке негізделген. Оқыту барысы жоғары
деңгейде жарықтандырылған (500 мк жоғары емес), парталардың арнайы
конструкциясы жылжымалы қақпағымен, оқулықтар үлкен шрифтпен жазылған,
дәптерлері ерекше болады. Мектепке дейінгі балаларды тәрбиелу арнайы
бағдарлама бойынша жүргізіледі. Бұл мекемелердің жұмысы: тәрбиелейді,
емдейді, мүмкіндігі бойынша қалпына келтіреді және көру функциясының
өзгерісін дамытуға тырысады.
3. Тілінде кемістігі бар балаларға арналған логопедиялық мекеме. Арнайы
сабақтарда әр түрлі тіл кемістіктерін жоюға байланысты жұмыстар
енгізіледі. Бұнымен жоғары педагогикалық білімі бар мұғалім-логопед
айналысады. Логопедиялық жұмыс психотерапиялық және физиотерапиялық
түрде жүргізілген. Мұндай комплекстік-коррекциялық педагогикалық емдеу
жұмыстары ұзақ уақыт өтеді, үш айдан бір жылға дейін созылады. Тілінде
күрделі ауытқуы бар балалар мектеп-интернатта білім алады. Мәселен
алалия, афазия, ауыр дизартрия және дислалия, алексия, аграфия, өткір
білінетін дисграфия және ауыр формадағы тұтықпа ауруымен ауыратын
балалар оқытылады. Мектеп-интернатта 1-11 сыныпта оқытады. Бірақ
8жылдық білім алды деген куәлік беріледі.
4. Халықтық білім беру жүйесінде арнайы бала-бақшалар және арнайы
балалар үшін мектепке дейінгі топтар ақыл-есі кем балалар үшін
қарастырылады. Мектепке дейінгі мекемелерде келесі диагнозы бойынша
балалар қабылданады: дебиль сатысындағы олигофрения. Олардың жастары 4-
тен 8-ге дейін болуы қажет. Ақыл-есі кем өте төмен дәрежедегі
балаларға (имбецил, идиот) әлеуметтік қамтамасыз ету жүйесінде балалар
үйі қарастырылады. Онда 4-18 жас аралығындағы балалар тұрады.. Өте
ауыр дәрежедегі ақыл-есі кем балалар, яғни идиоттар психохроника
колониясына жіберіледі. Емдеу, сауықтыру, қалпына келтіру жұмыстарын
дәрігер-маман (ортопед, психоневролог, педиатр, физиотерапевт) және
инструктор (әдіскер) емдеу физкультурасының әдістерін логопед
жүргізеді. Дайындық топтарында сабақ уақыты 30-35 минутқа
қарастырылған. Сынып құрамы 16 оқушыдан тұрады.
5. Соқыр-мылқау балаларды оқыту арнайы мекеме – Загорск қаласындағы
балалар үйінде қарастырылып, іске асырылды. Дүниежүзінде мұндай
мекемелер көп емес. Мұнда 50 бала оқытылады. Олар: соқыр-мылқаулар,
нашар көретін керең-мылқаулар, нашар еститін соқырлар (интелектісі
нормада) болып табылады. Бұл балаларды тифло-сурдопедагогтар және әр
түрлі маман-педагогтар зерттейді. Балалар үйінде сабақ сыныпта 3-4
оқушымен өтеді. Әр топта үш педагог ауысып отырады, яғни әр оқушыға
бір педагогтан болады. Тәрбиелеуші педагогтармен әрдайым тығыз
байланыста болады. Сонымен қатар педиатр, офтальмолог,
оториноларинголог, невропатолог жұмыс істейді. Оқуды балалар 3 жастан
бастап 19-20 жаста аяқтап отырған. Себебі, олар 12 жылдық жүйе бойынша
оқиды. Одан бөлек 16 жастан бастап балалар үйінде оқу-еңбек топтары
жұмыс істейді. Мұндағы балалар оқып бітіргеннен кейін Бүкілресейлік
соқырлар қоғамы мекемелерінде жұмыс істейді. Сол мекеменің
жатақханасында өмір сүреді.

Аномальды балаларды зерттеумен медицина және биология ғылымының өкілдері
де шұғылданады.
Организмнің аномальды тұрғыдан бұзылу механизмі қандай деген мәселеге
өте ерте кезден көңіл бөлінді. Бір немесе екі орган жұмыс істемей қалғанда,
басқалалары өзара қандай қарым-қатынаста болады? Бала естімегенде оның көзі
қандай күйде болады? Көрмеген кезде құлақ қандай қалыпта болады? Баланың
орталық жүйке жүйесі бұзылғанда, сезім органдары қандай күйде болады? Атап
айтқанда, мұндай мәселелермен Дарвин және жаратылыс ғылымының басқа да
өкілдері айнлысты. Қазіргі уақытта дамуында ауытқуы бар балалардың ішкі
процестері мен механизмдерін танып білуге үлкен көңіл бөлінуде.
Аномальды балаларды зерттеу жүйесінде ғылымның жаңа бөлімі пайда болды.
Оның көру мен есту түйсіктерін тікелей зерттеумен айналысқан және ақыл-ой
кемдігінің клиникасын зерттеген саласы бөлініп шықты. Аномальды балаларды
зерттеудің қажеттігінен дәрігерлер, физиологтар және медицина-биология
ғылымының басқа да өкілдері күш біріктіріп жұмыс істеуде.
Психологтарға келетін болсақ, олардың назары қашан да аномальды
балаларға аударылып келгені мәлім. Ал педагогтарға келсек, олар керең
баланы оқытуға бола ма, көзі көрмейтін балаға жазуды үйретуге бола ма деген
мәселемен айналысты. Осыған байланысты бұлардың арасында прогрессивті және
реакцияшыл көзқарастары бар көптеген теориялар да орын алды.
Педагогтар аномальды балаларды оқытудың әр түрлі жүйесін қолданып, бар
күш-жігерін жұмсап бақты. Аномальды балаларды оқыту процесі өте кеш – XVIII
ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында басталды. Бұл уақытта аномальды
баланы жеке оқыту тәсілі орын алды. Бұлай оқытумен оны эксперимент түрінде
жүргізген кейбір ғылымның өкілдері айналысты. Ал шет елдерде осы уақытқа
дейін аномальды балаларды мемлекет тарапынан міндетті түрде оқыту жоқ. Тек
меншіктегі мектептер, шіркеулік және әлденеше мемлекеттік оқу орындары
ғана бар. Міндетті түрдегі жалпыға бірдей оқу жүйесі де жоқ.
Арнаулы мекемелердің құрылуымен бірге кеңес дефектологиясы дами
берді. Кеңес дефектологтары алдында аномальды балаларға кімдерді жатқызуға
болады? – деген басты проблема тұрды. Мұндай балалардың даму ерекшеліктері
қандай? Олардың типологиясы қандай болуы тиіс?
Шет елдердің өкілдері аномальды балаларға кімдерді жатқызуға болады
деген мәселе төңірегінде әлденеше идеалистік теориялар ұсынды. Шет елдік
дефектология ғылыми өкілдеріне біріншіден мынадай пайымдаулар тән болатын:
қайсыбір органның бұзылуы (кемістігі) қызметі бұзылған соның өзін ғана
қамтиды деп есептеді. Мысалы, дұрыс есітпеу тек кереңдікке ғана байланысты,
соқырлық тек көздің зақымдануына ғана байланысты деді. Қайсыбір органның
немесе жүйенің бұзылуы бала дамуының осы жағына ғана қатысы болады деп
жорамалдады. Шын мәнісінде мұның бәрі де әлдеқайда қиындығы
мол мәселе болып шықты. Сондықтан кеңес дефектологтары алдында аномальды
балалардың даму ерекшеліктерін ашу міндеті тұрды.
Шет ел дефектологиясы өкілдеріне тән екінші бір ерекшелік болды. Олар
мынадай, ақау-кемістіктің өзі (дефект) аномальды баланы оқытуды
ұйымдастырудың бастамасы деп санады. Ақауды жойып, оған барлық іс-
әрекетті бағындырып, соның өзімен байланыстыру керек деп қарайды. Мұның
мәнісі, егер бала көрмейтін болса, онда көздің көруі арқылы қабылданатын
түйсіктерді, білімді оқытудан шығарып тастау негізінде құрылуы керек.
Кемістікті жалпы дамудан тыс оқшау қарап түсіну және ақауға барлығын да
бағындыру – буржуазиялық теорияның басты бағыты болды.
Соңғы он жыл ішінде аномальды балалардың ақыл-ойы дамуын педагогикалық
тұрғыдан анықтау өте қиын. Ақыл-ойы кем бала белгілі бір дәрежеге дейін
ғана көтеріле алады, сондай-ақ мылқау-керең балалар да дамудың жоғарғы
сатысына көтеріле алмайды, өйткені олардың сөйлеуге тілі болмайды дегенді
жақтайтын неше түрлі жорамалдар пайда болды.
Шет ел ғалымдары қалыпты балалық шақты бірнеше кезеңге бөледі:
0-3 жасқа дейін – биологиялық кезең, 3-7 жасқа дейін – алғашқы дағдылар
кезеңі, 7-12 жасқа дейін – нақтылы көріп-білгенін көңілге түйетін кезең. Ал
адам баласының нағыз даму кезеңі, дейді олар, 12 жастан кейін басталады.
Осыған байланысты Пелле барлық аномальды балалар кереңдік, соқырлық және
т.б. қандай кемістіктерге ұшыраса да 12 жастан жоғары олардың ақыл-ойы
өспейді дейді, яғни оның пікірінше ондай балаларға ойлау жат.
Кеңес дефектологтары аномальды балалар жөніндегі мұндай көзқарастарға
үзілді-кесілді соққы берді. Бұл проблеманы шешуде белгілі психолог
Л.С.Выготский үлкен үлес қосты. Аномальды балалардың дамуындағы кемістікті
ол бірініші сатылы және екінші сатылы деп бөлді. Егер баланың естуі
бұзылып, көзі көрмей қалса, биологиялық бірінші кемістік. Кеңес мамандары,
бірінші кемістіктен кейін табиғи сипаты мүлдем өзгеше, екінші кемістік
пайда болады, деп көрсетті. Керең баланың құлағы зақымданғаннан кейін
екінші кемістік пайда болып, ол бүкіл сөйлеу органдары дұрыс болғанына
қарамастан, сөйлемей қалады. Баланың тілі болмағанына байланысты, оның
ұғымы мен түсінігі де әлдеқайда төменгі дәрежеде дамиды. Егер адамның көзі
көрмесе, ол өзін қоршаған тіршілікке, айналасына көз жібере алмайды. Сөйтіп
онда дәл осы кеңістіктегі тіршілік жөніндегі ұғымның дамуы жеткіліксіз
болады.
Бірінші кемістіктің табиғаты қандай? Бұл – организмнің белгілі бір
қолайсыз жағдайлармен ұштасуы. Ол жағдайлар іштен туа немесе тұқым қуа және
туғаннан кейін пайда болуы мүмкін.
Өмірде нағыз тұқым қуатын кемістіктер соншама көп те емес, демек, біз
көбінесе туғаннан кейінгі кемістіктің дамуымен жұмыс істей аламыз. Ал
туғаннан кейінгі кемістіктер көптеген жағдайда бала өмірінің алғашқы
жылында пайда болады. Энцефалит, менингит т.с.с. көп жағдайда есту,
интеллектуалдық ерекшеліктер және т.б. бұзады.
Ауруларды болдырмау жолында ұшаң-теңіз жұмыстар істелді. Көп жағдайда
адамның қорасаннан (оспадан) соқыр болып қалатыны да мәлім. Қорасанға қарсы
алдын-ала егу адам баласын ондай қасіретті аурудан және оның зардабынан
құтқарды.
Екінші кемістіктің табиғаты қандай? Бұл – бірінші кемістіктен қалған
организм ақауларының нәтижесі. Бала оларды өз өмірі ішінде, бірінші
кемістік қалыптасқаннан кейін алады.
Бірінші кемістік пен екінші кемістіктің алдын алуға бола ма?
Қазіргі кезде біз кереңдік пен соқырлықтың азайғанын білеміз. Бұл
кеңінен жүргізілген профилактикалық жұмыстың нәтижесі. Алайда кейбір
жағдайда бірінші кемістікпен күресуге осы заманғы құрал әлі де дәрменсіздік
көрсеткенімен, екінші кемістікпен күресте жағдай мүлдем басқаша. Мұнда
аномальды баланы арнайы оқыту шарттары және тәрбиелеу арқылы екінші
кемістіктің пайда болуына жол бермей, алдын алуға болады.
Егер дер кезінде оқытып, үйретсе керең бала ешнәрсе есітпегенімен оның
сөйлеу тілі дамитын болады. Шынында мектеп жасына дейінгі керең баланың
сөйлеу тілі қалыптасып, кәдімгі дені сау бала тәрізді өсіп-дамиды. Мұндай
құрал педагогтың қолында. Біз, міне осы құрал арқылы баланың дамуындағы
кенжеліктің, кеш қалушылықтың алдын аламыз.
Бірінші кемістік – аса күрделі де ауыр кемістік, денедегі бір мүшенің
бұзылуы. Бірақ жеке адамның дамуындағы одан да ауыры – екінші кемістік.
Екінші кемістік баланың сан қырлы болып өсуіне әсер етеді, оның жалпы
өсуіне, ой-өрісінің дамуына кедергі болады.
Аномальды баланы оқытып, тәрбиелеу үшін, оның даму заңдарын білу керек.
Сондықтан оны оқытып, үйрету процесі бізде өзара байланысты екі жүйеден –
ғылым негіздері ілімімен қаруландырудан, баланың өсіп-дамуын толықтырудан
тұрады. Сондықтан да дефектологтар жасап, қарастырып жатқан екінші мәселе
– компенсация (толықтыру) теориясы деп аталады.

1.2. Аномальды балалардың негізгі категориялары және оның
ерекшеліктері.
Балалар дамуындағы аномальды балаларды арнаулы мектептерге жібереді.
Аномальды балалар – физикалық немесе психикалық дамуы ауытқыған балалар.
Кемістік немесе дефект балаларда іштен туа және жүре пайда болуы мүмкін.
Іштен туа пайда болған кемістіктің болуы әр түрлі себептерге байланысты:
1. Тұқым қуалаушылық;
2. Жаңа дамып келе жатқан ұрыққа сыртқы ортадан химиялық, механикалық,
температуралық әсерлердің ықпал етуі;
3. Тамақтанудың нашарлығы;
4. Организмге суық тиюдің әсері.
Жүре пайда болған кемістік – бұл баланың нәресте кезінде жұқпалы
аурулармен науқастануы. Мысалы: эпидемиялық менингит, полиомелит, қызылша,
скарлатина, т.б. аурулар.
Аномальды балалар - термині бұл арнаулы мектептерде оқытылатын
балаларға арналған. Аномальды балалардың негізгі топтары:
1. есту мүшелері нашар дамыған балалар(кереңдер, нашар еститіндер).
2. көру мүшелері нашар дамыған балалар (соқырлар, нашар көретіндер).
3. күрделі құрылымды кемістігі бар балалар.
4. ақыл-есі нашар дамыған балалар.
5. сөйлеу қабілеті нашар дамыған балалар (алалия, тұтықпа, дислалия,
дизартрия).
Аномальды балаларды тәрбиелеу және оқыту олардың физикалық дамуына және
ақыл-ой дамуына қарай ұйымдастырылады. Кейбір балалардың кемістіктерін
түзегеннен кейін, оларды кәдімгі мектептерде оқытуға болады. Ал
кейбіреулері арнаулы мектептерде оқытылады және сонда тәрбиеленеді.
Аномальды балалардың білім алу қабілеті әр түрлі болады. Кейбір балалардың
білімді меңгеру дәрежесі кәдімгі жалпы білім беретін мектептердің жай ғана
оқу бағдарламасын игерумен шектеледі. Ал кейбіреулердің мүмкіндіктері
шексіз болады. Әрбір категориядағы балаларға біздің елімізде белгілі оқу
орындары белгіленген:
1. Керең, нашар еститіндерге арналған мектептер;
2. Соқыр және нашар көретіндерге арналған мектептер;
3. Қосалқы мектептер (ақыл-есі нашар дамыған балаларға арналған);
4. Логопед пунктері (тіл кемістіктері бар балаларға арналған);
5. Сөйлеу қабілетін түзету мектептері (күрделі тіл кемістіктері бар
балаларға арналған);
6. Барлық топтағы балалар үшін бала-бақшалар;
7. Мемлекет тарапынан жәрдем беретін арнаулы орындар.
Аномальды балаларды тәрбиелеу және оқыту бұл күрделі педагогикалық жұмыс
болып есептелінеді.

Ақыл-ойы кем балалардың ерекшелігі
Ақыл-ой кемістігін халықаралық ғылыми тілде олигофрения деп атайды, грек
сөзі, қазақша аудармасы ақылы таяз деген ұғымды білдіреді. Бұл терминді
ғылымға Э.Кренлин енгізген.
Олигофрения негізінен баланың орталық жүйке жүйесінің, әсіресе бас
миының зақымдалуынан болатын кемістік. Бас миының зақымдалуына әр түрлі
сыртқы және ішкі жағдайлар себеп болады. Сыртқы факторларға - ананың жүкті
кезіндегі гриппке, сүзекке, қызылшаға, сары ауруға және басқа да әр түрлі
жұқпалы дерттерге шалдығыуы, ананың организміне жайылған уытты заттардан
құрсақтағы нәрестенің улануы және босану кезіндегі болатын әр түрлі
зақымдар жатады.
Ішкі факторлардың зардаптарынан олигофрения іштей туа пайда болады.

1. Тұқым қуалайтын кеселдер. Оған ата-ананың мерез ауруларымен ауруы,
сонымен қатар ата-анасының бірінің ақыл-ой кемістігінің балаға ауысуы.
2. Ақыл-ой кемістігінің іштен туа пайда болуына хромосомды аурулар да
ықпалын тигізеді, яғни ата-ананың организміндегі тұқым қуалайтын
қасиеттерінің бұзылуынан болады.
3. Кейбір жағдайларда ананың қаны құрсақтағы нәрестенің қанымен резус-
фактор бойынша сәйкес келмеуінің салдарынан баланың ақыл-ойының кеміс
болып туылуы.
Қан құрамында резус-фактордың бар немесе жоқ болуына қарай
адамдардың қанын оң-резусты және теріс-резусты деп бөледі. Адамдардың 85%-
нің қаны оң резусты, ал 15%-нің қаны теріс-резусты деп есептеледі. Егер
екіқабат әйелдің қаны теріс резусты болса, онда құрсақтағы нәресте
жұбайының оң резусты қанын мұраланады.
Демек, резус фактор бойынша ананың қаны құрсақтағы нәрестенің қанымен
сәйкес келмеуінен оның физикалық және психикалық дамуының ауытқуы
бұзылатындығы байқалады. Даму процесінің бұл сияқты бұзылуы олигофренияның
пайда болуына мүмкіндік туғызады.
4. Баланың ақыл-ойының жетілмеуіне ата-ананың маскүнемдікке,
нашақорлыққа және есірткіге салынуы да себеп болады.
Олигофрен балалардың бас миының үлкен жарты шарының қыртысы түгелімен
жайылып зақымданатындығы арнайы клиникалық зерттеулердің нәтижесінде
анықталған. Сонымен бірге олигофренияда бас миының үлкен шарының барлық
қыртысының жайылып зақымдануымен қатар оның қыртысындағы жүйке жүйелерінің
даму барысының сапалық жағы да бұзылатындығы байқалады.
Ақыл-ой кемістігінің даму барысындағы деңгейіне және сапалық дәрежесінің
өзіне тән өзгешелігіне қарай олигофрения: идиотия, имбецильдік және
дебильдік болып үш топқа бөлінеді.
Идиотия – гректің сөзі, қазақ тілінде нақұрыс деген мағына береді.
Демек идиотия туа біткен психикалық бұзылудың нәтижесінен болатын ақыл-ой
кемістігінің ең ауыр түрі.
1. Идиот балалардың физикалық дамуы өте қатты күйзеліп бұзылған. Олардың
бас сүйектері мен дене құрылысы сүйектерінің сыртқы мүсіндік
тұлғалары майысып-қисайып бүлінген және соның салдарынан қимыл-
қозғалыстары толық жетілмей қалған.
Физикалық кемістіктің мұндай зардабынан идиот балалардың кейбіреулері
тіпті өздігінен емін-еркін отырып тұрып, түзу жүре де алмайды. Сондай-ақ
идиот балалардың көпшілігінің алақандарын шапаттайтын, бастарын шайқайтын
немесе изейтін, қолдарының немесе аяқтарының саусақтарын немесе бармақтарын
ауыздарына салып үздіксіз шолпылдататын, сорып отыратын ритмикалық жасанды
қылықтарын да жиі байқауға болады.
2. Идиот балалардың сөйлеу тілдері жекелеген кейбір жеңіл дыбыстарды
айтудан әрі бармайды. Тек кейбір жағдайларда ғана бір-екі буыннан
тіркескен бірнеше сөздерді бұрмалап бұзып айтуға шамалары келеді.
3. Бас миының үлкен жарты шары қыртысының жұмыс істеу қызметінің
соншалықты өрескел қатты бұзылғандығының нәтижесінен идиот балалардың
тіпті қарапайым деген шартты рефлекстерінің өздері де өте
қиыншылықпен орындалады.
4. Идиот балалардың мінез-құлықтары тағы тақылеттес болып кетеді.
Олардың кейбіреулері өлі денеге ұқсап айналасындағыларға көңіл
аудармастан ұзақ қимылсыз құлап жатып алады немесе қозғалмастан бір
орында мелшиіп отырады да қояды; ал басқа біреулері керісінше,
тынымсыз жүгіреді, секіреді немесе тоңқалаң асып құлайды да аунақшып
дөңбекшіп домалай бастайды.
Қорыта келгенде, жоғары жүйке қызметі іс-әрекетінің мұндай ерекшеліктері
идиот кемістігіне шалдыққан балалардың психикалық дамуының қатты күйзеліп,
бұзылғандығын көрсетеді.
Дебильділік – латынның сөзі, қазақ тіліндегі аудармасы деліқұл деген
ұғымға тура келеді.
Баланың іштей жетілмей туатын физикалық және психикалық дамуындағы
патологиялық кемістігін дебильділік - деп атайды. Дебиль балалардың ақыл-
ой қабілеттерінің таяздығы идиот пен имбецильге қарағанда әлде қайда жеңіл
болады. Сондықтан да олар өздеріне арналған арнайы мектептің жеңілдетілген
оқу бағдарламасын ойдағыдай меңгереді және сонымен қатар қарапайым қол
жұмыстарымен атқарылатын еңбектің түрлерімен шұғылдануға бейімделеді.
Алайда бұл кемістік патологиялық процестің негізінде пайда болғандықтан
дебиль балалардың физикалық дамуында да болмашы жеңіл ауытқулар байқалып
тұрады. Бірақ бұл ауытқулар жайшылықта көп біліне бермейді. Тек кейбір
иіліп-бүгілуі, қайырылып-бұрылуы қиын күрделі қимыл қозғалыстарды
орындағанда ғана байқалады. Мысалы, футбол, волейбол, баскетбол, ұзындық
пен биіктіктен жүгіре секіру сияқты және басқа да спорт ойындары.
Дегенмен де, педагогикалық тәсілдердің қағидасымен жүргізілетін түзету,
тәрбие жұмыстарының нәтижесінде дебиль балалардың физикалық дамуындағы
патологиялық кемістіктерінің тіпті де білінбей кететіндері соншалықты,
олардың кез келген қарапайым қол еңбегінің түрлерімен айналысуына мүлде
кедергісі болмайды.
Дебиль балалар күнделікті қарым-қатынаста қолданылатын дағдылы қарапайым
сөздерді ауызекі сөйлеу тілдерінде еркін меңгеріп, оңай түсінеді. Ал,
мазмұны күрделі, мағынасы астарлы болып айтылатын сөздерді байыптап
түсінуге ақыл-ойларының зерделілігі жетпейді.
Олигофренияның дебиль тобына жататындардың өздері ауыр және жеңіл
дәрежелі болып екіге бөлінеді. Өйткені олардың ақыл-ойларының даму
процестері мен сөйлеу тілдерінің бұзылулары біркелкі болмайды. Сөйлеу тілі
ақыл-ойдың ең негізгі құралы ретінде оның даму процесіне байланысты
бірыңғай жетіледі.
Ақыл-ойларының патологиялы кемістері жаңадан нышан көрсетіп, енді-
енді байқала бастаған мектеп жасына дейінгі ересек топтағы балалардың
сөйлеу тілдеріндегі мүкістердің түрлері мен олардың айтылуындағы
ерекшеліктері әр алуан болып келеді. Мұндай балалардың сөйлеу тілдердегі
мүкістері, әсіресе олардың мектептің бірінші және екінші сыныбында жүрген
кездерінде анық байқалады.
Ақыл-ойы кем балалардың арасында оқығанын түсінбейтін кемістіктері бар
балалар да кездеседі. Олар берілген мәтінді қатесіз оқығанымен оның
мағынасын түсінбейді. Себебі, мәтінді оқыған кезде не бастапқы, не соңғы
сөз тіркесін ұмытып қалады. Соның салдарынан мәтіннің мазмұнына сәйкес
қойылған сұраққа дұрыс жауап бере алмайды. Егер сол мәтінді басқа біреу
дауыс ырғағымен мәнерлеп оқып берсе оны жақсы түсінеді. Демек, дебильдің
жеңіл дәрежесіндегі балалар мәтіннің немесе сөйлемнің құрамындағы тіркескен
сөздердің бір-бірімен грамматикалық синтаксистік жолымен байланысып,
белгілі бір мазмұнды тудырып тұрғандарын ұқпайды және өздерінің оқығандарын
түсініп, естерінде сақтай алмайды.
Имбециль – латын сөзі, қазақша аудармасы әлсіз, дәрменсіз деген
мағынаны білдіреді. Имбециль идиотқа қарағанда ақыл-ой кемістігінің
жеңілдеу тобына жатады. Олардың патологиялық кемістіктеріне зерттеу
жүргізген кезде жүйке жүйелерінің, әсіресе оң жағының құрылысы мен оның
қызметіне залалын тигізетін әр түрлі аурулар жиынтығының бытыраңқы
қалдықтарының болатындығы анықталды.
Имбециль балалардың ақыл-ой кемістіктері идиоттарға қарағанда біршама
жеңілдеу болғанымен, бірақ олардың да қимыл-қозғалыстарының толық
жетілмегендігі айтарлықтай толық білініп тұрады. Демек мұндай балалардың да
қимыл-қозғалыстарының толық жетілмегендігі айтарлықтай айқын білініп
тұрады. Мұндай балалардың қимыл-қозғалыстары жеткілікті дамымай қалған.
Соның салдарынан дене бітімдерінің құрылыстары да қисайып майысып бұзылған.
Олар өздерінің дене мүшелерін кез келген нысаналы бағытқа бұрып және бір-
бірінен айырып қимылдатып, қозғалтуға шамалары келмейді. Мысалы, бір
көзіңді қыс десең, ол бүкіл бетін тыржитып жиырып екі көзін де қысады,
кейде қолымен жабады.
Толық жетілмей кем болып қалған дене мүшелері баланың көздеген мақсатына
қарай емін еркін қимылдап, қозғала бермейді. Сондықтан да олардың дене
мүшелері әсіресе, қолдары ешқандай бағыт-бағдарсыз бет алды салдыр-салақ
сілтеніп қимылдайтындары жиі байқалады. Қолдарының, аяқтарының және
саусақтарының қимылдары өте әлсіз және ебедейсіз шалажансар болады, емін-
еркін иіліп-бүгіліп, ашылып жазылмайды. Сондықтан да мұндай балалар
өздерінің үсті-басына қарап, күтінуге шамалары келмейді. Қолдары мен
саусақтарының кемістігі олардың жазуды үйренулеріне де қиындық туғызады.
Имбециль балалардың мінез-құлықтары идиоттардікіне қарағанда біршама
тыныштау болғанымен, бірақ олардың да өздеріне тән тағылық қылықтары жиі-
жиі көрініп тұрады.
Мысалы, олар көп уақытқа дейін өздерін мектептің шәкірттері болғанын,
онда дәріс алып оқу керек екенін мойындамайды, өйткені мектеп, шәкірт,
оқу, мұғалім деген сөздерді ұқпайды. Мұғалімнің қойған талап-өтініштеріне
құлақ аспайды, демек, мұғалім сөйлеген сөздерінің мағыналарын түсінбейді.
Олар сабақ жүріп жатқан кезде рұқсатсыз орындарынан тұрып, парталарды
жағалап, бет-алды ары-бері сандалып жүреді, мұғалім ескертпелеріне құлақ
аспайды.
Имбециль балалардың көпшілігінде мінез-құлықтарында еліктеушілік
қасиеттері басым болады. Олар не көрсе соны дәл сол қалпында айнытпай
салады, тіпті әлдеқашан бұрынғы көргендерін де ұмытпай қайталап сала
береді.
Іштен туа бітетін ақыл-ой кемістігінің имбециль тобына кіретіндердің
ішіндегі айтарлықтай көп тараған түрі – Дауна синдромы. Бұл кемістіктің
дауна деп аталу себебі, 1866 жылы ағылшын дәрігері Лэнгдон Даун аурудың өз
алдына жеке бір түрі ретінде ақыл-ой кемістіктерінің басқа түрлерінен бөліп
алып арнайы зерттеген. Дауна синдромы ақыл-ойдың хромосомды кемістіктеріне
жатады.
Дауна балалардың психикасында ақыл-ой кемістіктерінің басқа түрлерінен
ерекшеленіп тұратын, өздеріне тән өзгеше белгілері болады.
Алайда ақыл-ойларының өте таяздығы жағынан олар имбециль балаларға
көбірек ұқсас келеді. Тек кейбір сирек кездесетін жеңілдеу түрлерін ғана
дебиль дәрежесіндегі ақыл-ой кемістігіне жатқызуға болады.
Мұндай балалардыың мінез-құлықтары әр түрлі және құбылмалы болады.
Олардың кейбіреулері ашуланшақ, ызақор, кекшіл; екіншілері байқағыш,
еліктегіш; үшіншілері мейірімді, ақкөңіл, кішіпейіл, ал төртіншілері
өкпелегіш, жәбірленгіш, кінәмшіл болып келеді. Олар өздеріне күліп
қарайтын адамға тез бауыр басып кетеді.
Дауна синдромы бар балалардың психикалық қимыл-қозғалыстарының жетілмей
қалатындығы дүниеге келгеннен кейінгі алғашқы айларында-ақ көріне бастайды.
Бұл кемістікке шалдыққан балаларда ынталы ұмтылыстың, қуанышты
шаттықтың, еркелік наздың, мазасыз көңілдің, мұқтаждық талаптың
ерекшеліктері тән, қимыл-қозғалыстары өте енжар, сүреңсіз, солғын болады.
Демек, олардың барлық қимыл-қозғалыстарының, әсіресе психикалық жұмыс істеу
қызметінің қалыптасып жетілуі кешеуілдеп тоқыраған немесе бұзылған.
Алайда, 3-4 жастан асқаннан кейін айналасындағы өзі қатарлы дені сау
балалармен тікелей қатынасып араласудың және отбасындағылардың, әсіресе ата-
анасының ерекше көңіл аударып түзету тәрбиесімен айналысудың нәтижесінде
олардың қимыл-қозғалыстарының біршама ширайтындығын, психикалық дамуының
белсенділік қызметінің артатындығын және сөйлеу тілінің сөз құрастыруға
қалыптаса бастайтындығын көруге болады. Әрине, бұған қарап, бұл кемістік
толық түзеліп кетеді деген ұғым тумайды.
Гидроцефалия – қазақ тілінде өте үлкейіп кеткен, қазан бас деген
ұғымды білдіреді. Гидроцефалия дегеніміз – жұлын сұйығының шамадан тыс
қатты тасып, басқа құйылып жиналуынан пайда болатын ауру.
Жұлын сұйығының тасуына ананың жүкті кезінде әр түрлі азық-түлік
тағамадарынан ағзаға уытты заттардың жайылуы, әр түрлі жұқпалы аурулардың
залалдары және әр түрлі зақымдардың зардаптары немесе мидағы қанның жүру
жолын реттеп тұратын жұлын сұйығының жүйелеріне тікелей әсерін тигізіп,
олардың жұмыс істеу қызметін бұзатын ми қабықтарының қабыну процестерімен
мидың іріндеп ісініуі себеп болуы мүмкін деген жорамал бар.
Іштен туа бітетін гидроцефалия кемістігі баланың дүниеге келгеннен
кейінгі алғашқы күндерінде немесе айларында-ақ білінуі мүмкін. Бұл кезде
баланың басы шарланып, әсіресе маңдайы дөңестеніп тез өсе бастайды.
Гидроцефалия кемістігіне шалдыққан балалардың психикасында өздеріне тән
ерекшеліктері бар бірқатар өзгерістердің орын алатындығы байқалады. Мұндай
балалардың кейбіреулері естігенін немесе көргенін мағынасы мен мазмұнын
түсінбесе де есінде жақсы сақтайды. Мысалы, олар бірнеше шумақты өлең
жолдарын бір естігенде-ақ жаттап алады. Ал, екінші біреулерінің музыкалық
әуенге және көркем өнерге деген қабілеттері жақсы жетілген. Алайда,
бұлардың жұмыс істеу қабілеттері бірқалыпты жетілмеген. Олардың белгілі бір
мақсатқа талаптанып ұмтылу нысаны бұзылған. Демек, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Арнайы педагогиканың сыныптамалары
Оңтүстік қазқстан облысындағы аномальды балаларды оқыту мен тәрбиелеу мәселелері
Күрделі дамуында ауытқуы бар балалар
Аномальды балалардың негізгі категориялары және оның ерекшеліктері
Тіл мүкістіктері бар балалардың сөйлеуі
Сөйлеу тіліндегі дыбыстардың мүкістік ерекшеліктеріне қарай бөлінетін дислалияның түрлері
Сөйлеудің бұзылу түрлері мен себептері және паталогиясы
Арнаулы оқытудағы Л. С. Выготскийдің теориялары
АРНАЙЫ ПЕДАГОГИКА ЖӘНЕ ПСИХОЛОГИЯ НЕГІЗДЕРІ
Дамуында ауытқуы бар балалар
Пәндер