Ораз Жандосовтың қоғамдық-саяси қызметі

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ТӨЛ ПЕРЗЕНТІ . ОРАЗ ҚИҚЫМҰЛЫ ЖАНДОСОВ
1.1 Ораз Жандосов өскен орта ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Саяси көзқарасының қалыптасу кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.3 Ел жетекші, қоғамдық.саяси қайреткер ретінде танылуы ... ... ... ... ...

2 УАҚЫТ ШЫҢДАҒАН ТҰЛҒА ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.1 О. Жандосовтың қоғамдық.саяси қызметі ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 О.Жандосов және халық ағарту мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.3 Жазықсыз жаза құрбаны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
КІРІСПЕ

Бітіру жұмысының өзектілігі:
Ұлттық тарихымыз бен ұлттық санамызды, ұлттық тұлғаларымызды саралап алмай тұрып, толық ұлттық рухани тәуелсіздікке жете алмаймыз. Ал қандай да болмасын ішкі, сыртқы ықпалдың шылауымен қалыптасқан рухани тәуелсіздік тұрған жерде – ұлттық дербес ойлау жүйесіне орын жоқ. Демек, толық мағынасындағы тәуелсіздік те жоқ деген сөз. Өзіндік ұлттық нысынасы болмаған: «құлдыққа құлдық ұрған ұлт – қасіретті ұлт Ол халық құл болу үшін жаратылған», - деп П.Я. Чадаев айтқандай, ұлттық санамыз бен тұлғаларымызды талқыдан өткізбей, ешқашанда рухани басы – байлықтан құтыла алмаймыз.
Халықта мынандай мақал бар: тірілер өлінің көзін жабады, өлілер тірінің көзін ашады. Яғни кейінгі ұрпақтың тілеуін тілеп жүріп опат болған ілгері буынның қасиетті ісі мен ізі біздің рухани көзімізді ашуға сеп. Олардың егемендік жолындағы күресі әлі талай ұрпақтың рухын биіктетіп, қажырын қайратын кемел күшке айналып отыр. Жанып өткен азғантай уақыттың ішінде бұлар елінің қамын ойлап мұз жастанды, абақтыда қандалаға таланды, түн ұйқысын төрт бөлді. Отыздан жаңа асқан, қырықтың қырқасына жете қоймаған осынау білімді алаш азаматтарының архивтік деректеріне, жазған мақалаларына, сөйлеген сөздеріне қарап отырсақ көп сырдың беті ашылады. Олардың өзі тұтатқан жалынға шарпылып, өз оттарына күйіп өлгенін түсіну қиын емес. Мұндай тарихи күрделі құбылыс иесіне айналу көрінгеннің қолынан келе бермейді.
Бүгін міне, ХХ-ғасырдың соңына қарай өз тәуелсіздігін қолына алып, дербес мемлекеттермен бірге бой түзеп келе жатқан Қазақстанның ірге тасын қалаушылардың қатарында Ораз Қиқымұлы Жандосов та бар деп зор сеніммен айта аламыз. Бүгінгі егемен Қазақстан – еліміздің рухани және саяси тұрғыдан көркейту жолында көп еңбектенген, тер төккен О.Жандосов тәрізді мемлекеттік қайраткерлердің қажырлы іс - әрекетінің, арман – тілегінің қорытындысы.
Қазақстанның 20-30 жылдарындағы саяси жағдайы қайшылығы мол саяси үрдістерге толы. Осы саяси хал – ахуалды толық түсіну үшін ұлт – азаттық қозғалыстық көш басында тұрған жеке саяси қайраткерлердің өмірі мен қызметін жан – жақты талдау қажет. Ал коммунистік тоталитаризм үстемдік еткен кезеңде республиканың басшылығында болған азаматтардың саяси және мемлекеттік қызиеті өз дәрежесінде толық бағаланбай келді. Ұзақ уақыт тарих жеке тұлғаларсыз жазылып, тек оқиғалардан тұрды. Ал оны іс жүзінде асырған адамдар елеусіз қалғаны белгілі. Зиялылар тарихына – адамзат ойы мен мәдениеті қоғамның рухани өмірі тарихына тоқталмай тарихи дамудың саңқырлы күрделі құбылыстарын ашып көрсету мүмкін емес. Біздің тоталитарлық құрылыс жайлаған елімізде бұл мәселе жетпіс жылдан аса ең басты және жалғыз саяси күш коммунистік партияның тарихы мен біржақты идеология мен және үстірт тұжырыммен тығыз байланысты болды. Сондықтанда ғасырымыздың 20-30-шы жылдарын зерттегенде партия мен зиялылар қауымының саяси қарым – қатынасы мәселесін естен шығаруға болмайды. Сонда ғана ұлт зиялыларының тарихта алатын орны мен ролін шынайы анықтауға, және қазіргі кезеңдегі оның көптеген күрделі мәселелерінің мәнін толық түсінуге болады.
Ішкі қайшылығы мол, өтпелі тарихи кезеңін аталмаш тарихи тұлғасы Ораз Қиқымұлы Жандосовтың өмірі мен қызметі туралы толық нақты пікір айту қиынға соғады. Себебі зерттеуші – ғалымдар оның партиялық – қоғамдық қызметіне баға беруде әлі ортақ, сындарлы көзқарасқа келген жоқ. Кейбір зерттеушілер біржақтылыққа ұрынып қайраткер қызметінде орын алған олқылықтар мен қателіктерге көңіл аударса, басқалары керісінше, оны барынша дәріптеуден жолықпайды немесе оның Жетісу өңірінде кеңес өкіметін құру және социалистік құрылысты орнықтыру ісіндегі роліне ғана көңіл болумен шектеледі.
Екіншіден, айтарымыз Ораз Жандосовтың мемлекеттік қоғамдық қызметі жалпылама зерттеулерде, яғни Жетісу өңірінде кеңес өкіметін орнату, Қазақстандағы социалистік құрылыс тарихы мәселелеріне және тағы басқа арналған әртүрлі еңбектерде үзік – үзік баяндалып жүйелі қарастырылмаған.
Үшіншіден, Ораз Жандосовтың қоғамдық – саяси, мемлекеттік қызметіне арналған, оның қоғамдық – мемлекеттік қайраткер ретінде қалыптасуын жеке Республика тарихында қалдырған ізін зерттеген нақты, арнайы тарихи еңбек әлі жоқ. Сондықтан да мен зерттеп отырған тақырып Қахақстан тарихының қазіргі кезеңдегі өзекті мәселелерінің бірі.
Қазақстанды отаным деп санайтын барлық азаматтардың елдің болашағын қалай болжайтыны, олардың қазіргі жағдайды қалыптастырған тарихты білумен тікелей байланысты. Ол әр – түрлі ұлт өкілдерінің қазақ халқына саналы түрде құрметпен қарауына, сонымен қатар кертартпа ұйымдар мен пікірлердің ықпалына еріп кетуден де сақтандырады. Сол себепті де тарихшы ғалымдар тарихилық шыншылдық принциптері негізінде социализм құру барысында орын алған қателіктер мен асыра сілтеулер салдарынан біз өткен тарихи кезеңде қандай мүмкіндіктерді қолдан шығарып алғанымызды, бір елдің тарихында сирек кездесетін асыл ерлеріміздің өмірі неліктен қыршынынан қиылғанын айқындап жазуымыз қажет.
Бұл мәселеге жалпы азаматтық мұратты таптық мүддеден жоғары қоя отырып, объективті баға беру үшін ұлт мәселесінде, ұлттық қарым – қатынаста ұзақ жылдар бойы қордаланып қалған, бұрын ашып айтылмаған жайларға талдау жасап, кеңес өкіметі жылдарындағы ұлттық қатынастар саласындағы, ұлт мәселесіндегі «жетістіктердің» ар жағындағы ашылмаған сырларды ұңіле зерттеу қажет. Қазақстанда рухани жаңару мен түбегейлі өзгерістер жүріп жатыр, оның мәнін түсіну үшін елімізге жаңа таным жүйесі қажет. Жаңа таным жүйесін құрмас бұрын, өткенімізге көз жүгіртіп, оның «ақ – қарасын ажыратып алған жөн. Ондағы мақсат ел тәуелсіздігін жан – жақты нығайту болмақ. Әсіресе, мемлекеттік рухтың, отаншылдықтың күшеюі Қазақстанды нығайта түсетіні анық. Сондықтан да 20-30-шы жылдары «оңшыл», «ұлтшыл» атанған қайраткерлердің ұсынған дамудың балама жолын, қоғамдағы идеологиялық күрес мәселелерін жаңа методологиялық тұрғыда зерттеу өзекті болып отыр. Тарихтың өткенінен тәлім алу, шындықты танып – білу жаңа қателіктерден, тарихтың бұралаң соқпағында адасудан сақтандырады. Ол халықтың өткені, бүгінгі және болашағымен тікелей байланысты.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Абылхожин Ж.Б. Очерки социально-экономической истории Казахстана ХХ век / Ж.Б.Абылхожин. - Алматы: Туран, 1997. – 280с.
2 Алдажұманов Қ. 1937 жылғы репрессия құжаттары / Қ.Алдажұманов, Т.Омарбеков //Қазақстан тарихы. – 1993. №3. – 10-11бет.
3 Арын Е. Тұғырлы тұлға / Е.Арын //Түркістан.-1999. - 15 қазан.
4 Арыстанов Ж.К. Жер ұйығы – Жетісу /Ж.К.Арыстанов. – Алматы: Қазақстан, 1972.-233 бет.
5 Арыстанов Ж.К. Сұнқар да жерді мекендейді /Ж.К.Арыстанов.-Алматы: Қазақстан, 1966.-320 бет.
6 Асқар О. Жүрек сырының жаңғарығы / О.Асқар //Егемен Қазақстан. – 1999. - 12 наурыз.
7 Ахмедов Ғ. Алаш «Алаш» болғанда /Ғ.Ахмедов. – Алматы: Жалын, 1972. – 370 бет.
8 Ахметжанов К. Қос арыстың шапағаты /К. Ахметжанов. //Мәдениет және тұрмыс. – 1985. - №7. -3-4 бет.
9 Әбдіркөкімов Б. Қазақ зиялыларының тарихи есімді қайтару жолындағы күресі /Б.Әбдікөкімов. //Азия-Транзит-2001. - №1. -29-31 бет.
10 Әбдіхалық Ж. Жазықсыз жазаланған Жандосов және оның оның зайыбы Фатима Асқарқызы жөнінде /Ж.Әбдіхалық. //Заң. – 1998.-№15.-4бет.
11 Әбілдаев Ә. Партияның адал ұлы /Ә.Әбілдаев //Білім және еңбек. – 1977. -№10.-12-13 бет.
12 Әміров Қ.Т. Жастық шақ /Қ.Т.Әміров. –Алматы: Жазушы, 1974.-275 бет.
13 Әміров Қ.Т. Өшпес жұлдыздар жарығы /Қ.Т.Әміров. – Алматы: Қазақстан, 1970.-263 бет.
14 Әсіп С. Қазақ қасіреті /С.Әсіп. –Алматы: Қазақстан, 1994.-300 бет.
15 Әсіп С. Қатерлі дерт, қалжыраған халық, жер туралы толғау /С.Әсіп. –Алматы: Қазақстан, 1998.-336 бет.
16 Брайнин С. Из истории 1917г. в Семиречье /С.Брайнин. //БольшевикКазахстана.-1935.-№11.-С.68-86
17 Григорьев В.К. Идейно-политическая работа партийных организаций Казахстана (1927-1925гг) /В.К. Джагфаров, В.П. Осипов.-Алматы: Казахстан, 1989.-С.174
18 Дахшлейгер Г.Ф. Азамат, күрескер, қайраткер /Г.Ф.Дахшлейгер. //Қазақ әдебиеті.-1979. - 2 наурыз.
19 Джусупбеков С. Ураз Джандосов – Семиреченский революционер /С.Джусупбеков //Казахстанская правда. -1959. - 14 ноября.
20 Досжанов Д.К. Абақты /Д.К.Досжанов. – Алматы: Қазақстан, -1992.-350 бет.
21 Дунаева В. Имеют государственное значение /В.Дунаева //Учитель Казахстана. – 1969.- 20 февраль.
22 Жағыпаров Н. Халықтан шыққан қайраткер /Н.Жағыпаров //Қазақстан комунисті. -1989. -№2.-4 бет.
23 Зиманов С. Казахский отдел народного комиссариата по делам национальности РСФСР /С.Зиманов, С.Даулетов. –Алма-Ата: Наука, 1975. –С.235
24 Исахан Ғ. Өмірі өнегелі өр тұлға /Ғ.Исахан //Алматы ақшамы. – 1999. -13-қазан.
25 Карагусов Ж. Казахская советская интеллигенция, рожденная октябрем /Ж.Карагусов. – Алматы: Казахстан, 1960. –С.250
26 Қазақ совет энциклопедиясы. Т.12 - 4. – Алматы, 1975. – 264 бет.
27 Қасенов Қ., Төреханов А. Қызыл қырғын. 37-де опат болғандар /Қ.Қасенов, А.Төреханов. – Алматы: Қазақстан, 1994. – 80 бет.
28 Ковалев В. Счастье служить народу /В.Ковалев. //Казахстанская правда. – 1989. - 25 февраль.
29 Қожакеев Т. Көк сеңгірлер /Т.Қожакеев. – Алматы: Жазушы, 1992. – 263 бет.
30 Қозыбаев М.К. История и современность /М.К. Козыбаев. – Алматы: Ғылым, 1991, -С.252
31 Козыбаев М.К., Мажитов С.Ф., Нурпеисов К.Н. Ураз Джандосов: судьба, преданная революцией / М.К. Козыбаев, С.Ф.Мажитов, К.Н. Нурпеисов. //Отан тарихы. – 1999. -№3.-С.40-50
32 Қойгельдиев М., Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді? /М.Қойгельдиев, Т.Омарбеков. – Алматы: Қазақстан, 1993. – 245 бет
33 Қойшыбаев Б. Жазықсыз жапа шеккендер /Б.Қойшыбаев. – Алматы: Қазақстан, 1990.-168 бет.
34 Қоңыратбаев О. Жетісу мәселелері және Ораз Жандосов /О.Қоңыратбаев //Ақиқат. – 1999. -№9-10. – 57-62 бет.
35 Қоңыратбаев О. Тұрар Рысқұлов: қоғамдық саяси және мемлекеттік қызметі. Түркістан кезеңі /О.Қоңыратбаев. – Алматы: Қазақстан, 1994. – 448 бет.
36 Кыдырбек Б. Бабасына ұқсап батыр туған /Б.Қыдырбек //Алматы ақшамы. – 1999. – 13 қазан.
37 Қыдырбек Б. Қуғындау құрбандары / Б.Қадырбек //Жетісу. – 1988. – 28 қырқүйек.
38 Қыстаубаев З., Хабдина Н. Қызылдар қырғыны / З.Қыстаубаев. Н.Хабдина. – Алматы: Өнер, 1992. – 256 бет.
39 Мурзанов Қ. Уақыт шыңдаған тұлға / Қ.Мурзанов //Социалистік Қазақстан. – 1989. – 25 ақпан.
40 Нүрпеиісов Т. Жазықсызға жабылған жала /Т.Нүрпеиісов //Заң және заман. – 1998 -№3. – 83-88 бет.
41 Нүрпеиісов К. Тұрпаты бөлек тұлға /К.Нүрпеиісов //Егемен Қазақстан – 1999. – 24 қырқүйек.
42 Нұрғожин Ж. Ораз Жандосов азаматтығы /Ж.Нұрғожин //Арай. – 1996 №9-10. -4-5 бет.
43 Нұрымбетова Ғ. Ораз Жандосов туралы не білеміз /Ғ.Нұрымбетова //Ақиқат. 1995. -№6. -41-45 бет.
44 Омарбеков Т. Зобалаң / Т.Омарбеков. – Алматы: Санат, 1995. – 272 бет.
45 Омарбеков Т. 20-30 жылдардағы Қазақстан қасіреті /Т.Омарбеков. – Алматы: Санат, 1997. - 27 бет.
46 Пахмурный П. Ураз Джандосов / П.Пахмурный //Партийная жизнь Казахстана. – 1969. -№3. С.10-13
47 Покровский С.Н. Победа Советской власти в Семиречье /С.Н. Покровский. – Алматы, 1961. – С.265
48 Розыбакиев А. Несколько страниц из прошлого / А.Розыбакиев // Казахстанская правда. – 1935. – 3 март.
49 Снегин Д.Ф. Утро и два шага в полдень /Д.Ф. Снегин. – Алматы: Жазушы, 1976. – С.345
50 Снегин Д.Ф. Два шага в полдень /Д.Ф. Снегин. – Алматы: Жазушы, 1982. – С.350
51 Тастанов Ш. Казахская интеллигенция /Ш.Тастанов. – Алма-Ата: Наука, 1982. –С.255
52 Тимофеев Н, Брайнин С. Казахская организация ВКП(б) в 1926-1929гг. /С.Брайнин //Большевик Казахстана. – 1938. -№12. – С.30-34
53 Тұрсынбаев Ә.Б. Ораз Жандосов /Ә.Б.Тұрсынбаев //Социалистік Қазақстан. – 1957. – 27 қырқүйек.
54 Тұрсын Ж. Алаш идеясы және Ораз Жандосов /Ж.Тұрсын //Саясат. – 1999. – 85-87 бет.
55 Ускембаева Г. Массовые крестьянские организации Казахстана на (1921-1929гг.) Становление и опыт деятельности: Автореф.дис...канд.ист.наук /Г.Ускембаева. – Алматы, 1992. – С.25
56 Хафизов А. Три процесса национал-фашистов /А.Хафизов //Большевик Казахстана. – 1938. -№1 – С.58-63
57 ШҚОММ 544 қор, 6 тізім, 53 іс, 25 парақ
58 ШҚОММ 544 қор, 3 тізім, 25 іс, 25 парақ
59 Эйгинсон Е.Д. Мы были друг для друга братьями / Е.Д. Эйгинсон //Вечерняя Алма-Ата. – 1989. – 20 февраль.
60 Ярмухамедов Ш. Выпестованные большевиком Фурмановым /Ш.Ярмухамедов //Казахстанская правда. – 1935. – 18 апрель.
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫНЫН  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ РЕСПУБЛИКАЛЫҚ
МЕМЛЕКЕТТІК ҚАЗЫНАЛЫҚ КӘСІПОРНЫ
Қазақстан тарихы кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: ОРАЗ ... ... ... ... ... ТӨЛ ... – ОРАЗ ҚИҚЫМҰЛЫ ЖАНДОСОВ
1.1 Ораз Жандосов өскен орта.....……………………………………………
1.2 Саяси ... ... ... Ел ... ... ... ... танылуы...................
2 УАҚЫТ ШЫҢДАҒАН ТҰЛҒА…………………………………………
2.1 О. Жандосовтың қоғамдық-саяси қызметі…………………………..
2.2 ... және ... ... мәселесі……………………………
2.3 Жазықсыз жаза құрбаны………………………………………..
ҚОРЫТЫНДЫ……………………………………………………………………
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ……………………………………………………………
КІРІСПЕ
Бітіру жұмысының өзектілігі:
Ұлттық тарихымыз бен ұлттық санамызды, ұлттық тұлғаларымызды ... ... ... ... ... ... жете алмаймыз. Ал қандай да
болмасын ішкі, сыртқы ықпалдың шылауымен қалыптасқан ... ... ...... ... ойлау жүйесіне орын жоқ. Демек, толық
мағынасындағы ... те жоқ ... сөз. ... ұлттық нысынасы
болмаған: «құлдыққа құлдық ұрған ұлт – қасіретті ұлт Ол ... құл болу ... - деп П.Я. ... ... ... ... бен тұлғаларымызды
талқыдан өткізбей, ешқашанда рухани басы – байлықтан құтыла алмаймыз.
Халықта ... ... бар: ... ... көзін жабады, өлілер
тірінің көзін ашады. Яғни кейінгі ұрпақтың ... ... ... опат ... ... қасиетті ісі мен ізі біздің ... ... ... ... ... жолындағы күресі әлі талай ұрпақтың рухын биіктетіп,
қажырын қайратын кемел күшке айналып отыр. Жанып ... ... ... ... ... ... ... мұз жастанды, абақтыда қандалаға таланды,
түн ... төрт ... ... жаңа ... ... ... жете
қоймаған осынау білімді алаш азаматтарының архивтік деректеріне, жазған
мақалаларына, сөйлеген сөздеріне қарап отырсақ көп ... беті ... өзі ... ... ... өз ... күйіп өлгенін түсіну
қиын емес. Мұндай тарихи күрделі құбылыс иесіне айналу көрінгеннің қолынан
келе бермейді.
Бүгін міне, ... ... ... өз ... қолына алып,
дербес мемлекеттермен бірге бой түзеп келе жатқан Қазақстанның ірге тасын
қалаушылардың қатарында Ораз Қиқымұлы ... та бар деп зор ... ... ... ... ... – еліміздің рухани және саяси тұрғыдан
көркейту жолында көп еңбектенген, тер төккен О.Жандосов ... ... ... іс - ... ...... қорытындысы.
Қазақстанның 20-30 жылдарындағы саяси жағдайы қайшылығы мол саяси
үрдістерге толы. Осы саяси хал – ... ... ... үшін ұлт – ... көш ... тұрған жеке саяси қайраткерлердің өмірі мен
қызметін жан – жақты талдау қажет. Ал ... ... ... кезеңде республиканың басшылығында болған азаматтардың ... ... ... өз ... толық бағаланбай келді. Ұзақ уақыт тарих
жеке тұлғаларсыз жазылып, тек оқиғалардан ... Ал оны іс ... ... ... ... ... ... тарихына – адамзат ойы мен
мәдениеті қоғамның рухани өмірі тарихына тоқталмай тарихи ... ... ... ашып ... ... емес. Біздің тоталитарлық құрылыс
жайлаған елімізде бұл мәселе жетпіс жылдан аса ең басты және ... ... ... ... ... мен ... ... мен және үстірт
тұжырыммен ... ... ... Сондықтанда ғасырымыздың 20-30-шы
жылдарын зерттегенде партия мен зиялылар қауымының саяси ...... ... ... ... Сонда ғана ұлт ... ... орны мен ... ... анықтауға, және қазіргі кезеңдегі оның
көптеген күрделі мәселелерінің мәнін толық түсінуге ... ... мол, ... ... ... ... ... тұлғасы
Ораз Қиқымұлы Жандосовтың өмірі мен қызметі туралы толық ... ... ... ... ... ...... оның партиялық – қоғамдық
қызметіне баға беруде әлі ортақ, ... ... ... жоқ. ... біржақтылыққа ұрынып қайраткер ... орын ... мен ... көңіл аударса, басқалары керісінше, оны барынша
дәріптеуден жолықпайды немесе оның Жетісу өңірінде ... ... ... ... құрылысты орнықтыру ісіндегі роліне ғана көңіл ... ... Ораз ... ... ... қызметі
жалпылама зерттеулерде, яғни Жетісу өңірінде кеңес ... ... ... ... ... ... және тағы ... әртүрлі еңбектерде үзік – үзік баяндалып жүйелі қарастырылмаған.
Үшіншіден, Ораз ... ...... ... ... оның қоғамдық – мемлекеттік қайраткер ретінде қалыптасуын жеке
Республика тарихында қалдырған ізін зерттеген нақты, ... ... ... жоқ. Сондықтан да мен зерттеп отырған тақырып Қахақстан ... ... ... ... бірі.
Қазақстанды отаным деп санайтын барлық азаматтардың елдің болашағын
қалай болжайтыны, олардың қазіргі жағдайды қалыптастырған тарихты білумен
тікелей ... Ол әр – ... ұлт ... ... ... ... құрметпен қарауына, сонымен қатар кертартпа ұйымдар мен ... еріп ... де ... Сол ... де ... ... ... принциптері негізінде социализм құру барысында ... ... мен ... ... ... біз өткен тарихи кезеңде
қандай мүмкіндіктерді қолдан шығарып ... бір ... ... ... асыл ... ... неліктен қыршынынан қиылғанын айқындап
жазуымыз қажет.
Бұл мәселеге жалпы азаматтық мұратты таптық мүддеден ... ... ... баға беру үшін ұлт ... ұлттық қарым – қатынаста
ұзақ жылдар бойы қордаланып қалған, бұрын ашып айтылмаған жайларға талдау
жасап, ... ... ... ... қатынастар саласындағы, ұлт
мәселесіндегі «жетістіктердің» ар жағындағы ашылмаған ... ... ... ... рухани жаңару мен түбегейлі өзгерістер жүріп
жатыр, оның ... ... үшін ... жаңа ... жүйесі қажет. Жаңа таным
жүйесін құрмас бұрын, өткенімізге көз жүгіртіп, оның «ақ – ... ... жөн. ... ... ел тәуелсіздігін жан – жақты нығайту болмақ.
Әсіресе, мемлекеттік рухтың, отаншылдықтың ... ... ... ... ... да 20-30-шы жылдары «оңшыл», «ұлтшыл» атанған
қайраткерлердің ұсынған дамудың ... ... ... ... ... жаңа методологиялық тұрғыда зерттеу өзекті болып отыр. ... ... алу, ... танып – білу жаңа ... ... ... ... ... Ол ... ... бүгінгі және
болашағымен тікелей байланысты.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері:
Бітіру жұмысының ... ... – Ораз ... ... – саяси мемлекеттік қайраткер ретінде қалыптасуын жүйелі түрде
зерттеу және оған әскери - әкімшілік ... ... ... оның ... ... ... және ... қоғамдық саяси бағытын бүгінгі ... ... ... ... ... ... шешеді.
• Ораз Қиқымұлы Жандосовтың қоғамдық – саяси ... оның ... ... ... ... Ораз Қиқымұлы Жандосовтың мемлекет қайраткері ретінде қалыптасу
кезеңдерін анықтау;
• Оның әлеуметтік ... ... әр ... жан – ... ... ... баға ... Ораз Қиқымұлы Жандосовтың көзқарасы эволюциясына жеке басқа
табынушылықтың, әскери - әкімшілік және тоталитарлық жүйесінің
ықпалын анықтау.
Бітіру жұмысының ... ... және ... ... ... ... ... және қоғамдық қызметі әрі ауыр, әрі күрделі болды.
Кеңестік идеология ұзақ жылдар бойына ... ... ... мен
қызметін ұлтшылдықтың символикасына айналдырып, саяси идеологиясының мәнін
танып – білуге тыйым салды, я болмаса ... ... ... нұсқауды
бұлтжытпай орындаушы тетіктер ретінде ғана көрсетіп келді. ... ... – Ораз ... ... та бар ... түрлі саяси және тарихи зерттеулерге талдау жасау О.Қ.Жандосовтың
тарихи ролін ... ... ... ... ... ... 1) Өзінің көзі тірі кезінде Ораз Жандосов туралы ... ... 2) ... ... ... ... кезеңдегі еңбектер (1938-
1956жж.); 3) Ораз Жандосов ақталғаннан ... ... ... ... (1957-
1991жж.); 4) Қазақстан егемендік алып, ... ... ... ... (1991ж. ... күнге дейін жалғасуда).
Бірінші кезеңдегі еңбектер өте аз. Себебі, тоталитарлық дәуірдің
жаңадан қалыптасуы кезеңінде зерттеушілердің ... – бір ... ... ғылыми тұрғыдан саралауды мақсат тұтқан жоқ.
Сондықтан да Ораз ... ... ...... ... тұрғыдан ой елігінен өткіздім. 1935 жылы А.Розыбакиев пен Ш.
Ярмухамедовтың мақалалары ... ... Бұл ... Ораз ... одағына алғашқылардың қатарына енгені және оның Жетісу ... ... ... ... ... осы жылы 1917 жылғы Жетісу тарихына
арналған мақала пайда болды. Бұл ... ... аты ... ... ... ... ... екі мақала сипаты жағынан ғылыми
зерттеуден гөрі, естеліктер қатарына жатады. Сондықтан да Ораз Жандосовпен
қатар қызмет істеген ... ... ... зор. ... ... тек Ораз Жандосовқа арналмағандықтан оның ...... ... жан – ... ... Айта ... ... алдарына мұндай мақсатты қоймаған.
1937 жылғы БК(б) ОК ақпан – наурыз пленумынан ... Ораз ... ... тағыла бастады. Өмірінің соңғы кезеңін де (1937 маусым ... ... ... ... ... ... ... ол тек «ұлтшыл -
фашист» ретінде, біржақты көрсетіліп отырды.
Ораз Жандосовтың ... ... ... ... ... ... айтуымызға болады. Себебі, ғылымның ... ... ... ... ... ал мұндайда жеке тұлғалардың қоғамдағы ... сөз ... ... емес еді. ... ... ... ахуал бүкіл
алдыңғы қатарлы зиялыларды, партия мемлекет, қоғам және өнер ... ... ... ... ... ... Ал олардың өмірі мен
қызметін зерттеу «жабық» тақырыптардың біріне айналды. Осы ... Ораз ... ... ... ... ... зерттеу туралы
сөз болуы мүмкін емес ... ... ... ... ...... ... дамуына Ораз Жандосовтың қосқан үлесін мүлдем қарастырмаған.
Мысалға, 30- шы ... ... ... ... ... 1926-1938жж. Индустриаландыру және ұжымдастыру тарихына ... ... ... ... ... ... есімдерін
айналып өткен.
1957 жылы Ораз Жандосовтың Орталық Комитетінің комиссиясының шешімі
бойынша азаматтық және партиялық тұрғыдан ақталуы оның өмірі мен ... ... ... арналған зерттеулердің пайда болуына себепкер болды.
Бұл ақтаудың таза коммунистік болғанын ұмытпағанымыз жөн. Себебі, енді Ораз
Жандосов ... ... ... большевик – лениншіл, жеке ... ... ... ... ұшыраған қайраткер ретінде
көрсетіле бастады. Өкінішке орай, бұл зерттеулер мол мұрағат ... ... ... сол ... ... ... ... кете
алмады. О.Жандосов Жетісу өңіріндегі ... ... ... ... ... ... ... Саяси ағымның дұрыс еместігіне
күмән келтірмеу үшін Ораз Жандосов «қажетті» тұрғыдан ғана көрсетілген.
Үшінші кезеңде Қазақстанның кеңестік ... мен ... ... ... Ораз Жандосовтың қызметі «Қазақстан партия ... ... және ... ... ... ... «Қазақстан
партия ұйымы Республика халық шаруашылығын ... ... ... ... ... ұйымы социалистік индустриаландыру және ... ... ... атты ... ... ... 1961 жылы пайда болған С.Н. Покровский зерттеуінде Ораз ... ... ... өкіметін құру, социалистік құрылысты орнату жолында
қандай қызмет ... ... Осы ... ... ... зиялылары
тарихына арналған арнаулы зерттеу де дүниеге ... ... ... ... тек Ораз ... ғана емес ... бірде – бір қазақ
қайраткерлерінің қызметтері мен көзқарастары тиісті ... ... ... ұлт ... ... С.Зимановтың редакторлығымен
жазылған еңбектің қамтылған, бірақ авторлар Алматы облысының мемлекеттік
архивінің құжаттарын кеңінен пайдалана ... осы ұлт ... ... бірі – Ораз Жандосовқа бір жол да арнамаған.
Бұл зерттеулер Ораз Жандосовтың қоғамдық – саяси қызметке араласуын
1918 жылы ... ... ... ... байланыстырады,
қоғамтанушы – ғалымдар Ораз Жандосовты Кеңес Заманы тудырған ... ... ... ... ... бұл ... Ораз
Жандосовтың Жетісу өңіріндегі қызметі ғана қарастырылып, ал оның ... ... ... ... қаралған. Тіптен кейбір мақалаларда оның
қай жылы қандай қызметтер атқарғаны ғана көрсетіліп, келтірілген фактілерге
теңірек ... баға ... ... ... Бірде – бір еңбекте оның
өмірінің соңғы жылы, яғни неге, қалай атылғаны көрсетілмеген. Біздіңше, ... ...... гөрі ...... ... алған.
Ал 1974 жылы жарық көрген Қазақ Совет ... ... Ораз ... ... ... анықтамада біраз қателіктерге
жол берілген.
Мысалға, Ораз Жандосовтың туған және дүниеден қайтқан жылдары жаңсақ
көрсетілген. Ораз Жандосовтың өз ... ... ... ... 1899 жыл деп көрсетілген, ал жоғарыда көрсетілген еңбекте авторлар
1889 жыл деп он жылға жаңылысқан. Сонымен бірге, авторлар ... ... оның ... КП ... ... секциясы облыстық бюросының
төрағалық, Түркістан КП ОК-нің үгіт – насихат ... ... ... ... да жаңсақ көрсеткен.
Қарастырылып отырған үшінші кезеңде жарық көрген тарихи - ... де Ораз ... ... – саяси қызметін зерттеу барысында
алатын орны ... Бұл ... ... балалық шағына, оның қоғамдық
– саяси және мемлекеттік қызметінің алғашқы кезеңдеріне көбірек ... ал оның ... ... көп ... тұсы» назардан тыс қалған.
Жоғарыда аталған тарихи - әдеби шығармаларда басты кейіпкер – Ораз
Жандосовтың ... сол ... ... ... сай, ... ... ... тұрғыдан жазылған. Дегенмен де, әдеби шығарма болғандықтан бұларда
әсірелеушілік ... ... ... ... Ораз ... ол туралы естеліктері Қ.Әміров өзінің жинағында Ораз
Жандосовтың ... ғана ... ... оның ... қарым –
қатынастарының қарапайымдылығын да, сөзге шешендігін де көрсете білген.
Сонымен қатар, осы ... ... ... ... ... және ... соғысына, Кеңес өкіметін орнату кезеңдеріне
арналған естеліктер – жинақтарда да ... ... мен ... орын ... Бірақ олардың бірі қайраткердің тек қысқаша
өмірбаянын берумен шектелсе, тағы бірі оның ... ... ... ... атап ... киектеледі.
Менің ойымша, үшінші кезең зерттеулеріне жалпы сипаттаушылық тән.
Қай зерттеуді ой елегінен ... те, ... ... ... ... қоғамдық – саяси, мемлекеттік қызметіне ғылыми тұрғыдан
тиісті баға ... ... ... ... тарихи тұлғалардың қызметін
бағалауда жаңа кезең басталды. Бірақ әлі де ... ... ... ... ... екенін көруге болады. Оны 1989 жылы ... В.К. ... ... В.П. ... ... ... ... Қазақстаның партия ұйымының идеялық саяси жұмысына
арналған бұл зерттеуде қайраткерлердің, соның ... ... да ... ол тағы да ... ... бірі ... ... О.Жандосовтың қоғамдық саяси
қызметіне араласуын 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысымен байланыстырған. Ал
В.Ковалевтің мақаласының жаңалығы ... рет Ораз ... 1937 ... ... тұтқындалып, 1938 жылдың 3-наурызында атылғанын көрсетуінде.
Мәселені зерттеуге жаңаша көзқарас, жаңа леп әкелген 90-шы ... ... ... еді. ... ... жарық көрген естеліктердің де
өзіндік ерекшеліктері бар. ... ... ... көпшілікке көп
таныс емес Ораз Жандосовтың оқытушылық қызметінен сыр шертеді.
Дегенменде әдебиеттерге жасалған осы тарихнамалық шолуымызды ... біз ... ... ... ... ... ... Жарық көрген
мақалалар Ораз Қиқымұлы Жандосовтың қоғамдық – саяси, мемлекеттік қызметіне
арналған өмірбаяндық анықтамалар тәрізді. Ал ... жеке ... ... бір ... байланысты Ораз Жандосовтың есімінің
аталғаны болмаса, мен зерттеп отырған мәселе терең зерттелген емес.
Бітіру жұмысының ... ... ...... ... ... ағартушы Ораз Қиқымұлы
Жандосовтың өмір белестерін толық қамтиды. Бұл мезгіл Қазақстан алғашқы ... ... ... ... атап айтқанда тоталитарлық жүйенің қоғамның
барлық салаларында беку кезеңі ... ... ... ... ... - ... ... біртутас зерттеу рухани өмірге деген ... ... ... ... ... ... бет пердесін аша түсуге нақты тенденцияларды бақылауға, оның даму
ерекшелігін айқындауға мүмкіндік береді.
Ораз Қиқымұлы Жандосовтың саясат ... ... ... ... ... ... ... нақ осы қайшылығы мол, аса ...... ... ... – тұс ... ... ... қазақ зиялыларының мақсаты бір еді. Ол – тәуелсіз
қазақ мемлекетін құрып қалыптастыру. Осы ... жету үшін Ораз ... ... сала әр ... ...... ... атқарып, халқының
хал – ахуалын көтеру, оқу – білім ағарту, ... елді ...... көркейту саласында жан аямай еңбек етті. Мұндай халқының қамын
жейтін, ұрпақтың рухани өмірін ойлайтын, жанашыр ... бар ел ... ... Алайда әйгілі 1937 жыл Ораз Жандосовтың ... ... ... ... тоталитарлық жүйенің кезекті құрбандығына
айналдырды.
Бітіру жұмысының деректік көздері:
О.Қ. Жандосовтың ...... ... ... тарихы туралы
бітіру жұмысын жазуға пайдаланылған ... және ... ... ... ... ... материалдары) мен және шығармашылық адамдардың
және тарихнамада көрсетілген қоғам қайраткерлерінің ... ... ... ... құбылыстарға байланысты әр кездегі тоталитарлық
дәуірдің жаңадан қалыптасуы кезеңіндегі тарих ғылымына біржақты сталиндік
тұжырымдар үстемдік еткен ... Ораз ... ... Комитетінің
комиссиясының шешімі бойынша азаматтық және партиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... тәуелсіздік алғанымызға
дейінгі кезеңнен қазіргі уақытқа дейінгі жазылып өткен теориялық мақалалары
мен еңбектері осы ... ... ... негізін құрайды.
Бұл деректер О.Қ. Жандосовтың қоғамдық саяси қызметінің сан қилы
белестерін, ұстанған ... ... ... ... ... ... жұмысымда пайдаланылған тағы бір деректер тобы – саяси
қайраткерлердің, Ораз ... ... ... конференцияларда,
пленумдарда сөйлеген сөздері мен баяндамалары. Бұл ... ... ... ... ... көзқарасы
ескеріліп отырды. Сонымен бірге кейбір ХХ ... 20-30 ... ... ... ... ... ғылыми
конференция тезистері де пайдаланылды.
Бұл жұмысты жазу барысында сондай – ақ Шығыс Қазақстан ... ... қоры мен ... ... мен ... маңызды
дерек болды.
Бітіру жұмысының жаңашылдығы:
Бітіру жұмысының жаңашылдығы мынада деп ... 1) ... ... және ... ... ... жаңа, тәуелсіз
методологиялық принциптерді басшылыққа алғандықтан Ораз ... ... ... ... тыс ... келген тұстарын және
тоталитарлық жүйеге ... ... ... ... өзі де осы ... ... ... тән қателіктер жан – жақты ... ... ... ... нақты тарихи тұлғаның мемлекеттік, қоғамдық және
ұйымдастырушылық жұмыстарын ғылыми зерттеу арқылы сталиндік – ... - ... ... ... ... алу кезеңдерін, бұдан
қазақ ... оның ... ... жан – ... саяси
көзқарасының өзгеру эволюциясын дұрыс ... ... ... Ораз
Жандосовтың қайғылы тарихи тағдырын оны ... ... ... ... орталықтың жергілікті ұлт ... ... ... екі ... ... ... ... әшкерелейді. Бұрын
мұндай шындықты толық, жүйелі, мәселенің ағы мен ... ... ... ... мүмкіндік берілмегенін ескере кету керек және бұл
мәселе бойынша ... ... ... ... ... тың құжаттар мен
деректердің көптеп пайданылды. Бітіру жұмысының барысында жасалған кейбір
қорытындылар мен ұсыныстар ... ... ... ... ... ... рухани жан - дүниесін зерттеп оны ғылыми ... оның ... ... ... үшін ... ... ... жұмысының құрылымы:
Бітіру жұмысы кіріспеден, 2 тараудан, қорытындыдан, пайдаланған
әдебиеттер мен ... ... ... ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ТӨЛ ПЕРЗЕНТІ – ОРАЗ ҚИҚЫМҰЛЫ
ЖАНДОСОВ
1.1 Ораз ... ... ... ... ... шөп шықпайды» деп бекер айтпаған.
Қарарастырылғалы отырған ... ... ... қазақ зиялы қауымының
көрнекті өкілі, ағартушы Ораз Қиқымұлы Жандосов – XVIII ... ... ... ... бек ... Қазыбектің ортаншы ұлы Қозыбайдан
Жандос, одан Қиқым, одан Ораз болып тарайды. Жамбылдың Оразға:
«Қазыбек – арғы атаң ... ... бір ... елді қорғап тұрған.
Сен – дағы бабаңа ұқсап батыр тудың,
Қасына қаһарланса, қармақ құрған», - деуі осылан.
Қазақстанның аяғынан тұрып, нығаюына ... ... ... ... ірі тарихи тұлғалардың бірі – Ораз Жандосов 1899 жылы 25 ... ... ... ... №7 ... ... Қарасай ауданындағы
Жандосов атындағы кеңшарда) дүниеге келген. Шыққан тегі бұрынғы Жетісу,
қазіргі Алматы облысының шаруа ... ... ... ... салынған қыстағы шаруашылық құрылысы, 1,5
десятина егістік алқабы, 50 түп ... ... бағы ... ... ... бүкіл отбасын асырауға мүмкіндік берді.
Тұрғылықты халықтың, соның ішінде өз жанұясының өмірлік ... ... ... патшалық қоныс аудару саясаты жас ... ... ... ... деп ... ... Осы саясаттың
кесірінен 1907 жылы қоныс аударушыларға жер беру үшін ... ... алу ... ... Жандосов барлық ауыл шаруашылығына пайдалы
жерінен бақшасынан, егісінен айрылып ... ... ... жұдырық
дегендей енді Қаскелен станциясы қазақтарына және Саманов ... ... ... үшін ақша ... ... ... Ақыры жерсіз қалған және қаржы
тапшылығынан шаршаған Қиқым Жандосов 1891 жылы Дала ... ... жері ... ... ... ... заңға қайшы келерлік іс жасап
өзінің рулық жер бөлігін сатуға дейін барды.
Міне ... ... ... отбасында өсіп – тәрбие алып жаңа
экономикалық жағдайға ... ... ... Ораз ... ... ... ... қамымен Қаскелең шатқалынан отын дайындап, әк әзірлеп
казак әскерлерінің станциясы кулактарында ... ... ... ... ... арасында көп жүріп, барлық бақыт қазақ жеріне орыс мәдениеті ... ... ... әрі ... ... ... тап ... күні білім алғанда ғана жарық болады деп ой түйген Қиқым Жандосұлы
Оразды оқуға ... бел ... 1905 жылы ... ... гимназиясына
внықтама қағаздарын жинайды және отбасындағы күнделікті қаржы тапшылығына
байланысты Ораздың әкесі Жетісу ... ... ... гимназия
жанына ұлының тұратын жері ретінде ... ... және оны ... ... ... босатуын өтінген болатын. (59, 3(
Алайда бұл ... ... ... жоқ, ... саны ... Қиқымның өтініші тек 1908 жылы іске асырылды. Осы жылы Қиқым
ұлы Оразды Алматыдағы (Верныйдағы) ерлер ... ... алып ... киіз ... сүйреткен қара баласын қолынан жетектеген сабалақ бөрікті
жүні шыққан ескі шапанға оранған, қажағай денелі, қаба сақалды шалды ... ... ... орыс ... ... өзіндей
сөйлегеніне таңданып, баласын оқуға алмақ болады. Өзінің орыс ... ... ... ғана ... ... ... Қиқым қуанып ауылға
қайтқан болатын[2,10].
Ораз осы гимназия қабылданып дайындалған сыныптың төменгі тобына
қосылады. Осы ... ... ... ... ... да 1912 жылы дәл осы
гимназияға ... ... ... ... ... ... ... мәліметке келетін болсақ
ол жайлы Педагогикалық кеңес протоколдарынан танысуға болады. Дайындаушы
және бастауыш сыныптарда ол ... ... ... ... Оның аса ... қоя, ... оқитын пәндері тарих, география,
табиғаттану, латын тілі болды, ал орыс тілінен жылдық ... ... үшін ... ... ... оның тек ... ... игергенін
байқауға болады. Өзінің басқа ... ... ол да ... ... әдебиеттерді Майн Рид, Жюль Верн, Конан Дойл ... ... ... ... ... жүргеннің өзінде ұйымдастырушылық,
жауапкершілік сияқты қабілеттерін танытты. Ол оқушылардың ағарту үйірмесін
ұйымдастырып, әр түрлі үгіт ... ... ... ... ... ... мақала жазып, халық мүддесін қорғады. Халық
санасын көтерудің шараларын жасады. ... ... іс ... ... ... жас ... орыс ... «Оқымысты қырғыз»
деп атаған. (22, 4(
Осы гимназияда оқып жүрген кезінде – ақ жас Ораз Жұбаныш Бөрібаев
және ... ... ... ... ... қарсы астыртын ұйымға мүше
болған.
Жазғы демалысқа шыққан уақытта Ораз Жандосов бауырымен Шамалған
болысына ... ... ... ... ... бұл ... ... жазда екіжілдық гимназиялық әскери жинақ өткізуге байланысты ... ... ... ... ... ... ... оқытты
яғни топпен жүру, сапқа тқру, гимнастикаға үйрету. Әскери жинақ аяқталған
соң гимназисттер алдында тағы бір ... ... ол ... Алматы көлінен
Ыстық – көлге қарай одан Верный қаласына қайтып келу маршруты бойынша атпен
экскурсия жасау еді.
1918 жылы ... ... ... Ораз ... ... өте жақсы
тәртіппен және барлық пәндерді жоғары балл мен аяқтайды.
Өзі тақыр ... ... өсіп ... ... Алаш ... ... Верный тәрізді ұлттар мекендеген қалада оқыған және
Азамат соғысы жылдарында осы ... ақ ... ... белсене
қатысқан О.Жандосовқа большевиктердің идеялары түсінікті де жақын ... ... ... ... ... ... қарап жанашырлық танытып
отырды.
Тоқаш Бокин, Сәт Ниязбековтың тұтқынға алынғанын, Бекболаттың
көтерілісі ... ... – ді. ... мерт ... ... ... өздері өлімге бас тігіп жүрген осылардың тағдырын, туған
халқының қасіретті тағдырын ойлағанда ... жаны жай ... ... ... ол талай түндерді ұйқысыз өткізіп жүрген болатын. Әрқашанда
Бекболатпен көріссем, қажет ... ... ... ... ниет – ... болды (50,19(.
Алайда қиын қыстау заманның халқына ... сыйы ... ... аты ... Ораз ... көз ... ... салбырап, арқанға
ілініп Боралдай төбесінде тұрған Бекболаттың, ... ... ... хал жайы ... оқиғалар жас Оразға зор әсер туғызып, өшпес ... Осы ... ... ... ... дәм берушісі, әрі
гимназия қабырғасында жүргенде ақ едәір әсер ... ... ... екі ... ... ... мен ... ұясынан ұшырған
гимназияның революциялық дәстүрі Ораз Жандосовты ... ... ... идеясына саналы түрде әкеліп біржола бекіндірген
еді.
Ораз Жандосов тек гимназия білімімен ғана ... ... ... ... ауыл шаруашылық академиясында оқып, байлығы саналы
өмірін бәрін де өз ... өзі ... ... ... зерек ынташыл Ораз
өнерден де құр қол болмады жастық шағында өз қатарына ... ... ... болды.
Онымен жақын араласқан замандастырының айтуына қарағанда, бұл адам
«жігерлі де, қайратты» (А.М. ... ... ... мінезді»
(Е.А.Попова), «аңқаулау, мейірман жүректі» (М.А. Янгулатов), «өте ақылды»
(М.Әбдіқалықов), «тың да өткір ... ... ... тез билеп
алатын» (Х.Өзденбаев) болған. Қазақ ауыл ... ... ... бірі ... О.Қ. Жандосовтың «мектебінен өткен» жазушы
Д.Снегин қайраткерді «Бұл ... ... Бұл ... тұлға» деп жазады.
Ораз Жандосов адамгершілігі мол, ізеттілігімен де өз ... ... ... ... ... бауырлары Оразалы, Оразғали,
Мүсірәлілерге қамқоршы болып демеп отырған. Ағасы бардың жағасы бар ... ... ... бұл жандар (бауырлары) неткен бақытты еді. Алайда
жаман ... ... жоқ. Ораз ... ... ... ... ... бір бауырына да кінәсіз айып тағылып ұсталған болатын.
Әрқашанда өзіне жүктелген ... аса ... ... ... және ... де ... ... қойды.
Мұндай қасиеттерімен ел басшылығы қызметін атқаруға сәйкес ... ... Осы ... қызметте отырып мәнсап қуып, биікке шықтым деп
кеудесін де көтермеген, әр қашанда қалың елі ... ... ... ... жанашыры болып, олардың тұрмыстарын жақсартуға қолынан
келгенше бар мүмкіндіктерді ... ... ... да ... қиын ... ... татар
қызынан жар сүйіп отау құрады (24, 3(. Зайыбы Фатима Асқарқызы Жандосова
(қыз кезіндегі ... ... ... жері ... ... болатын.
Шыққан әлеуметтік тегі – қызметші, білімі орта, гимназия бітірген. Жары
Фатимамен ... ... ...... ... ... ... және Анри
(Әли) деген ұлдары өмірге келеді. Ұлдарына білім беру, тәрбиелеу ... де бар ... ... – ақ ... амал ... олар ер ... ... көре алмай – ақ кетті.
1.2 Саяси көзқарасының қалыптасу кезеңдері
Социализмнің, КСРО-ның саяси жүйесінің ... ... ... ... ... ... ... түсіргенімен, олардың
жүріп өткен жолдарын зерттеуде ғылыми танымдық ... ... он жыл ... әртүрлі басылымдарда еліміздің жүріп өткен жолындағы
кеңестік кезең жоғалған жылдар, оған ешқандай мән берудің қажеті жоқ, ... ... ... ... ... ... қалған және
фанатиктер деген айдар тағылып жүр. Мәселеге ... ... ... дұрыс емес. Қазақстанның тарихында жаңа ... ... жол ... ... Тарихты қайта жасау емес, одан тағылым алу
қажет. Кеңестік дәуірдің тарихын ... ... ... құрылысы»
кезеңіндегі Ә.Жангелдин, т.б. жекелеген тұлғалардың жаңа ... ... ... қалыптастыруға болады.
Биік мұраттарды өмірлік шындыққа айналдыратын – нақты қайраткер
адамдар, ... ... ... ... жергілікті көзге бірде
көрінсе, бірде көрінбейтін мыңдаған түрлі ... ... ... ... ... ... ... кезеңдерде немесе дәуірлерде
халықтың асыл ... ...... ... де – сол ... ... адамдар. Өтпелі күрделі кезеңдерде халық олардың тарихи
тұлғасына қайрылып, ... іс - ... ... – мүддесінен, тіптен
мінез – құлқынан бүгінгі өзінің алдында тұрған азапты сауалдарға жауап, ... ... ... ... ... 4]. Зиялылар тарихына – адамзат
ойы мен ... ... ... тарихи дамуды толығынан көрсету мүмкін
емес. Біздің елімізде бұл ... ... ... аса коммунистік партияның
тарихымен тығыз байланысты болды. Сол себептен де ... мен ... ... – қатынас мәселесін зерттеу арқылы ұлттық зиялыларының ... ролі мен ... ... ... ... оның ... ... түсінуімізге болады.
Ұлы қазан төңкерісінің пісіп жетілуі қазақ зиялылары арасына ... ... ... келбетін, бағытын анықтап берді. Қазақ зиялылары тағы
да екі ... ... ... бір тобы ... ... құрып
(Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов және тағы басқалар) қазақ ... ... ... ел ... үшін ... ... ... және тағы басқалар) болды. Өкінішке орай, бұл ... да ... ... ... ұшырамағаны жоқтық қасы. Еліміз тәуелсіздік алып,
егеменді ел болғалы халыққа оның ... ... ... қазақ арыстарының, аққан жұлдыздай келте ғұмыр кешкен ... ... ... 43].
Ал менің бітіру жұмысымда сөз болып отырған ... ... 2 ... да ... Ол ... ... ... қайнаған, оның өзі туғызған, өзі тәрбиелеп, ... ... ... дәрежесіне дейін көтерген Қазан төңкерісінің төл
перзенттерінің бірі – Ораз Қиқымұлы Жандосов.
Верный ... ... оқып ... ... – ақ жас Ораздың
Жұбаныш Бөріьаев және ... ... ... ... ... ... астыртын
ұйымға мүше болғаны туралы деректер бар. Өзі ... ... ... өсіп,
тәрбие алған, Алаш қозғалысы орталықтарынан шалғай, Верный тәрізді әр түрлі
ұлттар мекендеген қалада оқыған және азамат соғысы жылдарда осы ... ... ... ... ... ... ... идеялары
түсінікті де жақын көрінді. 1918 жылы қарашада ол ... да осы ... ... коммунистік партия мүшелігіне кіруінің ... не ... ... зерттеушілерге ұқсап біржақты жауап беру дұрыс болмас деген
ойдамын. Кезінде қазақтың көзі ... ... ояу ... ... дені ұлт ... тап мүддесінен жоғары қойып, сондықтан да
таптық бағдардағы ақтар мен қызылдар ұстанған бағыттарды ұлттық ... ... ... деп танып, ұлтымыздың жоғын жоқтаған халыққа етене ... ... ... қатысқанда, О.Жандосовтың бірденнен ... ... ... себептері болды. Біріншіден әлеуметтік шыққан тегі
жағынан ауқатылардан гөрі ... ... ... жақын тұрған ол
көбінесі қала мен ауыл кедей – кепшіктерінің мұң ... ... ... ... ... ... сауатының едәір төменгі және ... ... ... оны ... гөрі еуропалық большевиктер көп көңіл
бөледі деген түсінікке итермеледі[39, 2]. Бұл ... ... ... ... авантюрасында, Ораз сияқты қазақ жастарын өз жақтарына
тартуда шебер пайдалана ... ... ... ... ... ... ... тартылып, өкілетті қоғам (социализм) орнату
идеясына беріліп, оған шынайы ... және де ... ... Бокинмен
етене жақындығы оның орыс коммунистерімен жақындасуына, тіл ... ... ... ... ұлтына қызмет ету – Ораздың басты мақсаты болғанын,
оның бүкіл кейінгі қызметі дәлелдейді. 1916 жылғы ұлт – ... ... ол ... ... ... ... оған қатысты. Тарихи
деректер оның осы ... ... және ... ... ... ... жүргенін өзі жақсы таныс, ... ... ... ... ... және ... ... басшыларының
бірі Қырбай Бозымбетовты біраз жігіттермен бірге тұтқыннан босатқанын
айтады.
1916 жылға көтеріліс туралы ... ... ... ... ... – жер ... отарлау саясатымен, әрі жергілікті тұрғындар
мен қоныс аударушылар қарым – қатынасымен де тығыз байланысты [60, ... ... ... ... құбылыс. Көтеріліс мақсаты – ... азат ету. Ал оның ... ... сипатта».
Ораз Жандосов дегенде қызыл насихат арқасында санаға сіңіп кеткен
«большевик», «революционер» ... еске ... Ал, ... ... ... бізге Ораз Жандосов бейнесінің басқа қырларын көрсетіп
басқа сырын ашады. Бүгін Ораз ... ... ... ... ... оның
ерлік шежіресі аңызды айналғанына, қайта көз жүгіртсек алдыңнан тастан
қашап жасаған қызыл комиссар ... ... ... елі, жері, қазақ десе жанын
құрбан етерлік ардақты да асыл ... алып ... ... ... ... ... басындағы қазақ зиялы қауымының негізгі мақсаты бар еді.
Ол тәуелсіз қазақ ... ... ... Бірақ, ол мақсатқа жету
жолын әрқайсысы өзінше қарастырды, ... ... ... ... Бекболат Әшекеұлы бастаған ұлт – азаттық қозғалыстың қақ
ортасында болып, ... ... ... Ораз ... ... коммунистік идеологияны таңдады.
Ораз Жандосов ғұмырын басқа тұстарымен салыстыра саралағанда оның
өзіндік өзгешіліктерін айқын көреміз. Айта кету ... ... ... ... жеке ... ғана емес, бүкіл қазақ тарихында шым –
шытырық оқиғаларға, шұғыл бетбұрыстарға, күрт ... ... ... ... пен ... толы болды. Мұнда жаңа мен ескенің,
әділеттік пен зорлықтың тайталасына жай ғана ... ... ... ... ... ... танымал жетекшісі, көптеген игі
істердің бастаушысы, болуға төселіп, саясатқа деген ... ... ... жолдас! Мен мына мәліметтіңізде көрсетілген
саясатты негізінен алғанда бірден – бір дұрыс саясат деп ойлаймын», - ... ... ... ... үшін «азаматтық соғыс саясатын» (Голощекиннің
өз сөзі) жүзеге шұғыл асыруға жанталаса кіріскен құжатқа ... ... ... ... С.Сәдуақасовтың пікірлесі болған О.Жандосов,
саяси мінбедегі айтысты емес, нақты істі ... ... ... ... ... ... аспаннан келсе, онда одан құтылуға болады. Ал сол
кесепат өзіңінің ішіңнен шықса, одан құтыла алмайды», - ... ... ... ... Ораз ... Алаш идеясының ісіне адал болды және белгіленген
міндеттердің бәрінің де жүзеге асуына атсалысты. Оған алаш ардагері ... ... ... ... ... ... ... арасында екі топтың барлығы маған белгілі, олардың біреуіне
– Сәдуақасов Смағұл, бұрынғы жер жөніндегі комиссар Сұлтанбеков, ... ... тағы ... ... ... Екінші топтың жетекшілері:
Халық комиссарлар Кеңесінің Төрағасы Нұрмақов, Тоқтыбаев Кәрім, Тоғжанов
жатады .
Бірінші топ – ... ... ... ... де
біріншіден пәлендей айырмасы жоқ... Өйткені қазақ халқының мүддесін қорғау
кезінде, мысалы, ... ... ... ... ... ... ... та бірігіп кетті», - деген пікір куә. Бұл жала емес, ... ... ... жылдың соңына қарай өмірге келген Алашорда және Түркістан
(Қоқан) автономиясы үкіметтері ұлттық ... ... ... ... ... сонымен бірге оның ұлт өмірін қайта жақсарту бағытындағы
потенциялдық мүмкіндігінің де ... еді. ... ... ... бастаған қазақ саяси элитасына қатынасы аз уақыттың ішінде
мынадай ... ... ... орыс ... ... ... екпінінен қаймыққан үкімет қазақ зиялыларының
белсенді тобын ... ... ... Ә.Бөкейхан, А. Байтұрсынұлы Қазақстан
тыс, ал Ж.Ақпайұлы, О.Әлжанұлы және басқа қайраткерлер ... ... ... жер ... ... ... ... және басқа
зиялылар саяси белсенділігі үшін абақты есігін көріп ... ... ... бұл ... ... – бір қазақ саяси қайраткерлерін саяси
қызметі үшін сот ... ату ... ... ... Бұл ... ... 1916
жылғы ұлт – азаттық көтеріліске қатысып: басшылық жасағаны үшін ... ... және ... ... ... ... ол ... ерекшілігі
бар тақырып.
Міне осындай күрделі де ауыспалы шым – ... ... жік – ... ... саяси элитасының қызметі кезінде көзі ашылып ... ... ... ... ... ... жеке көзқарасының қалыптасуына ықпал
еткен кезең болды. Тағдыр жазмышы ... ... ... оның ... ... құру қызметіне арналатындай әсерде қайраткерлік дәрежеге
пісіп жетілді деп ... ... ... жылы ... ... ... партиясы қазақ саяси элитасын
қоғамдық қызметтегі тәжірибесіне қарай екі туынға және ... ... ... ... ... ... болып, оларды ортақ ұлттық
мүдде үшін бірігуге мүмкіндік ... ... ... ... ... Сондай-ақ большевиктердің ұлттық басқарушы ... ... ... ... ... қатар өзгеріске ұшырап отырды».
«1917 жылдың декабрінде Орынбор қаласында жалпы қазақ – қырғыз
съезінің ... ... ... ... ... ... ... көңіліне қуаныш кіріп тұрған шақта, өзгерістің екінші дәуірі
туылып, үмітіміз күнше жарқырап шыға ... ... ... ... ... сенген еді. Өзгерістің жалынды отынан шыққан ұшқын алаш ... ... ... ... ара жігі ашылып екі жақты болып кеткені әркімге аян.
Енді міне ... ... ... ... 1919 ... 93-номеріндегі
штракионның жазуына қарағанда қазақ – қырғыз жұмысшы ... ... ... зор ... көзге елестеп, сағымданып жақын арада маңызды
жүзеге ... ... 3]. ... ақ ... адал ... алысты болжаған
оқыған, ой – саналы саңлақ ... бұл ... ... ... ең ... бір ауыздан сөз, бір жағадан бас, бір жеңнен қол ... ... ... ... ... ... ... түра аламыз. ... ... ... ... ... тұр емес пе? Қабағымыз
қатып, көзіміз жұмылып, жүрегіміз суынып, көңіліміз жабығып, талап қайтып,
тау ... ... ... тұр ... ... басқан аяқ кейін кетіп сүрініп,
мүдіріп, көш сонында қалып, шаң қуып тұрған шақта ... ... ... ... рахымет айтпасқа?(
Алаштын жығылған туын тұрғызып, өшкен ұранын шақырып, ... ... ... ... ... ... құдай жарылқап, бостандықтың шын
жемісін көретін болдық. Ақ түйенің қарыны ... ... үш ... ... ... жоқ, ... үйірін тапқан соң. Екі жақты болып бұл
бақытты ғанибет білмесек, кейінгі жас ұрпағымыздың алдында не деп ... ... ... ағаш ... көрмеген қуаныш басымызға
келгелі тұр. Кеудесінде түріктің жаны бар, денесінде ... қаны ... ... ... ары бар қазақ – қырғыз баласы көтер басыңды, аш
көзіңді, қуаныштың құтты болып, ұзағынан ... ... мол ... ... ... тәуелсіздікке қол жеткізетін
күн туды деген сенімде болып ... ... өзін ... сезінген,
шаттанған бұл Ораздың көңіл күйінен елінің, ұлтының қамына ... ... ... Басқа елдер қатарлы өмір сүру, бұғаудан босап
еркіндік алу ескіні жандандыру, ... ... ... ... ... кез ... деп, сол үшін ... сұрап жар салған осы ... ... ... ... ... елінің көркеюі мен
ұрпағының рухани өмірін ойлайтын өр ... ... ... ... ... 85].
Жоғарыда көрсетіліп кеткен сүйінші ол Жандосовтың жансырын айқара
ашатын құнды құжат Қазақстанға Республика атағын беру туралы ... ... ... ...... халқынан жар сала сүйінші сұраған Ораз
Жандосовтың мақаласы еді. Недеген мәнді – мағыналы, ұшы – ... ... ағыл да ... ұланғайыр шалқыған шабытты шалқар құдіретті қуаныш!
Неткен айтқыш шешен, шұрайлы, нәрлі Кеңес өкіметі ... да ... ... Міне ... елім деп еңіреген, нағыз қияр жалынды ұлт
жандылық.
Ораз Жандосовты тарих ... ... ... - ... пен таршыл өктем зорлыққа қарсы төңкерісшілдік рухы билеген ... еді. ... бұл ... ... кезеңде айқаса жүріп алық тапқан
парасатын да, жансақ басқан ... ... да ... ... ... асқақтатпай да, сарабдол ақиқат ... ... ... ... ... ... ... ұлық тұтқан өмірлік ұстанымдары,
адамдық һәм азаматтық тұжырым – тұрғысы, қайраткерлік ... ... ... мен ... ... ... ... жеке пенділік
жалғыз аяқ жолынан емес, елдік мұрат – мүдде жолынан ұшыраспаққа керек(47,
23(.
Ал, елдік мұрат – ... жолы деп ... бұл бір тар ... ... ... ... ... – сонарға ой көзін жіберген адам Ораз
Қиқымұлын сексен жеті мың ... ... ... қара ... ... патша жарлығына қарсы 1916 жылы шілдеде Жәмеңке, Ұзақ батырлардың
бастауымен бұрқ ете түскен Қарқара ... ... ... ... бар жан – тәнімен түйсінген бала жігітті – он тоғыз жасында Верный
ерлер гимназиясын бітіре салысымен – ақ, өзін күресмайданына ... ... ... қызмет қаракет сапарында Тоқаш Бокин, Тұрар Рысқұлов,
Смағұл Сәдуақасов, Сұлтанбек ... ... ... Кәрім Тоқтабаев,
Ж.Нұрмақов, Ғаббас Тоғжанов, Нәзір Төреқұлов ... ... ... көрер еді. Голощекиндік «Кіші қазан» қара құйыны басталғанға
дейінгі кезең – ... ... көп ... Алаш ... ... ... бағдарламаға тілектестік те, жүректестік те рай ... ... ... ақын ... бұйрық» деп атаған патша жарлығынан
соңғы ... ... елін ... ... халық көтерілістері туралы азаматтық
көзқарасы, сондай – ақ, оның Жетісу өңірінде ... ұлт ... ... ... «Қазақ халқы кеңес өкімет шын ықылас беріп мақұлдады
деген сөз артығырақ көрінеді» - деп түйген ...... ... ... ... ... де билей бер» деген отаршылдық ... ... ... ... ... арасына онсыз да алауыздық дерті жайыла
бастаған ат төбеліндей зиялыларымыздың бірнеше буыны «бір жағадан бас, ... қол ... ... қоян – ... ... ... ... «Ресей халықтарының құқықтары деклорациясы» да,
алашордалықтармен келісім – мәлімесі де бәтуәсіз бос ... ... ... ... орта тұсына жетпей-ақ Алаш қайраткерлерінің көбі
кеңес қызметінен ... алды ... ... ... ... ауылдарын ақтар келіп бір шауып, қызылдар келіп және қырғидай
тиіп тұрған аумалы – төкпелі ... ... ... ... ... ... Жаркент, Лепсі уездерінде бүлікшілерді талқандауға ... да, ... да алып ... ... бір ... ... ... КП
мұсылман коммунистерінің облыстық бюросын, Орталық ... үгіт ... ... ... Ораз ... ... ... сезімінен гөрі
бойында ел мен жерге иелік сезімі күшті қайраткер ... оның алаш ... ... ... де ... мәселелер көтергенін сөзінен де пайымдау
қиын емес.
1.3 Ел жетекші, қоғамдық-саяси қайреткер ретінде танылуы
Ораз ... 1918 жылы ... ... ... облысы кеңестерінің I
съезіне қатысты, осы съезде ұйымдастырылған ұлт істері жөніндегі облыстық
бөлім басшылығына тағайындалды. Жасы әлі ... ... ... ... ... ... ... басты бір себебі – оның табиғи
зеректігін, бастаған істі аяғына ... ... ... ... қабілетін кеңес органдарының матындауы деуге болады.
1918 ж. желтоқса айында Ораз Жандосов Жетісу облысындағы ... ... ... ... болып отырған «Мүсылман
пролетариятының мүшкіл жағдайы» баяндамасын жасады. Бұл ... ... ... ... ... ... көрсетілмеген жағдайда
халықтар арасында өшпенділіктің туындайтығын басып айтып өтті.
1919ж. ... ... ... ... ... ... ... деген өз ойын білдірді. Жеке – меншік мал ... ... ... ... ...... мал ... құруды
ұсынады[23, 140].
Қазіргі «Жетісу» газетінің арғы тегі саналатын «Көмек» газетанің
1919 жылы 2-маусым 40- номерінде шыққан ... ... ... бөлімінің –
төтенше сиязында» деген хабарда жиындағы ... ... ... ... Олар қазақ халқының кеңес өкіметін құшақ жая қарсы
салғандығын жарыса ... ... ... Ораз ... шығып «Қазақ – қырғыз
халқы Кеңестер өкіметін шын ... ... ... деген сөз артығырақ
көрінеді» деп шындықты жайып салады. Тіпті іс қағаздарының тек орыс ... егер ... ... ... орыс селендерінен әде не ұрлай
қалса, не басқа бір зиян келтірсе сол ... ... ... ... ... ... туралы заңнын әділетсіздігін нақтылы дәлелдермен
ортаға салады. Жиналыс Орах ... ... ... ... тұратын
қаулы қабылдайды. Кейін осы қаулыға ... 1919 жылы ... ... ... бұйрығы шығып онда ұры – қары, бұзақы ... ... бір ауыл ... ру ... саналмайтынын, жауапқа тек ... өзі ғана ... ... ... ... Жетісу уәлаяты мұсылман ұлт істері бөлімінің аптасына
екі рет шығатын қоғамдық, саяси мұсылман түрік бухарасының газеті. Ол 1918
жылдың ... ... шыға ... ... ... ... ... қаласы. Бұл кезде Жетісу уәлаяты ұлт істері бөлімін
басқарған Ораз Жандосовтың «Көмек» ... ... ... еңбегі
елеулі екені сөзсіз. Осы газеттің ... ... ...... аты ... ... ... «Жергілікті хабар деген шағын
тақырыпты оқып көрейк». ... ... ... ... ... мәжілісінде аштарға жәрдем беру мәселесі қаралды. Жарна жию
комиссиясына төмендегі ... ... ... ... ... ... Несипалдин, Серікбаев, Закирев, Ашытаев, Барипбаев, Жандос, Боранбай
Көшіков, Тоқсанбай. Осы мәжілісте 205 сом ... ... ... тапсыру
үшін партия басшысы Ғабдолла Розыбақыға берілді. «Көмек» 1918 жыл ... 2,3 бет. Бір ... ... жәит осы ... көп ... ... Ораз ... деп қол қойыпты[19, 20].
Ораз Жандосов ұлт істерін басқарып жүрген ... ... ... ... жоюға жоғарыда келтіргеніміздей әділетсіздіктердің
бетін ... ... заң ... ... отарлаушы щзбырлардың шектен тыс
өктемдігіне қарсы қаулы қабылдауға мәжбүр еткен. Қапалдағы ... ... ... бір ... ... ... ... кемденіп, ауыл салып,
оған «Грозный» деп қазақтарға сек көрсете ат қойып, елін – ... ... ... ... ... ... ... арыздануы бойынша
Ревком қаулы алып, Грозныйлық зорлықшыларға Сархант төңірегінен бос ... ... ... «Ерік» деп жаңа ат қойып ежелгі ... ... ... обал ... - ау» деп ... ... зорға жайғасқаны
жайында «кедей еркі» газетінің 1921 жылғы ... ... ... ... хабарда жазылыпты. Бұндай игі істер күні ... ... аңыз ... ел ... ... та жүр. Солардың бірі Доланалы
ауылдының ... ... ... ... ... ... көнекөз
қариялардың сөздерін мысалға келтіріп болсақ бұл ауылды орыс – қазақтар ата
- бабаларының ... ... ... ... ... ... сай – ... осы араға ауыл тұрғызып қоныстанған ... ... ... ... «құдайдың мұнысына да шүкір» деп әр ... ...... жүре
берген. Бірақ дәндеген зорлықшылар бұға берген қазаққа суға ... ... ... ... ... ... ... деп тыныштық бермей
тау тастан да қуа бастаған соң ... ... ... ... ... ... ... келеді. Жолдары болып ұлт достығын теңдік
негізінде ... ат ... қана ... ... ұйытқы, басшы болып жүрген
Ораз Жандосовқа жолығады. Қазақ өкілдерінің көз жасын сығымдап айтқан арыз
шағымдарын ... ... ... Ораз ... ... алып ... анық қанығына жетемін» деп қайтарады. Көп өтпей бір взвод ... ... ... казак орыстардың өлегін аспаннан келтіріп 1
тәулікте ауылды босаттырып, тауын даулаған қазақ ... ... да ... ... Сөйтіп Доланалы ауылының тұрғындары Ораз Жандосов алып берген
деп әр ағашын саялап бұл аңызды ұрпақтан – ... мұра етіп ... ... ... ескі газет беттерінде сөйлеген сөзінде,
алған қаулыларында Ораз Жандосов әсіресе сол кезде аға ұлт, ... ... орыс ... ... ... – жалынып далпая айтпайды, қайта
міндетпе арта, салмақ сала сөйлейді. Соның бір ... ... мына ... оқып ... ... бухаралары! Сіздер осы үстіміздегі болып отырған
өзгеріс заманының жол басшысысыздар. Сол ... ... ... ... ... Қазақ – қырғыз, тараншы
бухараларына заманның амалын түсіндіріп, бірігудің жолын іздеп, жәрдем
қолдарыңызды ... ... ... ... ... көзімізді тігіп, көңілімізді бұрған уақытта шетке қақпаңыздар.
Сонда ғана біздер әр уақытта жәрдемдеріңізде боламыз деп шарт қоя ... ұлт - ... - деп ... ұрандайды[4, 132]. 1919 жылы 5-
шілдеде ... ... ... ... атқа мінген қазақ – қырғыз тараншы
тобы жиналысында сөйлеген сөзінен ... 1919 жыл, 14 ... 3,4 ... ... ... не бары 20 ... ғана екен «Жетісудағы жарлы –
жамшылар одағының кезектегі істері атты ... ... ... ... ... ... ... көгертуге болмайды» деп О.Жандосов
үзілді – кесілді қатал ... ... 1919 жылы ... ... ... жері Үлкенсазда
Жетісу уәлаяты ұлт істері бөлімінің ұйымдастыруымен алқалы топ, ... ... 4 ... ... Бұл ұлы дүбір сындарлы сиязға алдын ала ... ... ... ... ... ... ... қазақтың
бұрын – соңды ел ағасы, жұрт басшылары, ... ... ... ... ... атқа мінер қасқа – ... ... ... ... 24
болыстан 300 өкіл, сырттан қатынасушыларымен қосқанда 400 адам қатынасады.
Сонымен бұл табиғаты бөлек, сыры тұнғиық ... жиын ... Бұл ... ... ... жиналған соң уәлаят ұлт істері
бөлімінің ... Ораз ... ... ... ... бойынша Алматы қазақ
мешітінің имамы Жәнібек қажы Майлыбайұлына сөз беріп, ол құран ... ... ... ... ... ... діні ... ие
бізде енді – енді ғана қойме бастады емес пе. Бастаушылар баяғы ... ... екен де, біз тек ... ... ғана ... жиынның ашылу салтанатына қаралған мәселелерінің маңыздылығы да
сайма сай болып өтеді. Төрт күннің ... ел ... ұлт ... ... ... ... ... тапқандай болады. Жиналыс
қорытындысына ірі – ірі 8 ... ... ... ... ... бірі ... қатыстысы мал шаруашылығы. «Қазақтың ежелден келе ... ... ... ... яғни көп ... ... ... жүзден жиырмаға
жуық адамның мұқтаждық пәлесіне кіріптар болуы қатты қынжылтады». «Халықтың
шаруашылығын тез арада тегіс ... ... үшін ... ... ... ... ... атқару қажет:
1) Табан ақы, маңдай тері ... ... ... ... ... ... ... Қазақтың ескі мал шаруашылық жолы қаралып, ол егін шаруашылығынан
даралансын. Шаруашылыққа ғылым көмекке келіп, мол ... ... ... ... және ... жұртты көшпенділіктен отырықшылыққа
айналдырып, өкіметтің жер – су тұрасындағы заңы бойынша оны ... ... ...... ... күнестуін жеңілдету үшін жалпыға бірдей
еңбек заңы ... ... ... ... ... да еңбекке жұмылдыру іске
асырылсын.
4) Қазақ – қырғыз, тараншы арасында қол ... ... ... ... ... соғу, пішу, сызу және басқа күн көріске көмекші кәсіптерді дамыту
үшін өкімет тарапынан құрал – жабдық, ... ... ... ... ... керекті жер – суы, ... ... ... ... заңсыз тартып алуы тиылсын.
Бұдан басқа оқу – ағарту мектеп ашу, халықты сауаттандыру, қылмысқа
қарсы ... ... ... нығайту, әйелдер мәселесі. Дау – ... ... ... ... ... ... ... керекті қаулылар
қабылданды. Бастан аяқ төрт ... ... ... Ораз ... ... ... сөз алып ... деді: Осында айтылғандарды
ертелі кеш асыруға әрекет ... деп ... ... үшін тар жол ... ... қарап бастарыңызды қостық. Ескілікті қалдырып, жалыққа бет
бұруға шақырдық. Қазақ – қырғыздың жалпы ... ... ... ... ... ... отыр. Сол бауырларыңызды икемдеп ел қатарына қосыңыздар. Халық
тұрмысының ... ... бір ұшы ... ... Олар әлі де өз
беттерімен іс ... кете ... Олар ... ... ... ... ... бас, көз болыңыздар. Бұрынғыдай, мынау сұлтан, мынау ... Тізе ... ... ... ... ... – нашар жоқ, жалпы
адам баласының дәрежесі бір болған ... ... ... ... ... Хош ... сөздерден Ораз Жандосовтың таптық бөліністі ... ... ... ... ... қиын ... ... 4-қаңтарында О.Жандосов облыстық ... ... ... іске жұмылдыру туралы деген мәселені талқылаған.
Өзі баяндама жасаған. Онда «Күні ... ... ... ... мол
байлығын жүргізіп, жинап келген ақындар күн санап жоғалып барады, тіпті
таяу ... ... да ... ... ... мол байлығы – поэзиядан бізде
ешқандай ескерткіш те қалмайды. ... ... ... шақырып, іске
қосуымыз керек. Бір Жаркент ... ғана ... ... 13 ... ... осы ... ... Верный қаласына шақыруды қажет
деп табамын және олардың сөзін жазып отыру үшін ... ... ... Бисебай Үмбетбаевтарды алдыру керек» - деп ... ... ... ... Жетісу өңіріндегі барлық белгілі ақындарды
олардың сөзін жазатын арнаулы хатшыларымен жіберуді, ... ... ... ... ... ... Төңкерістің оң дәрі иісі әлі бұрқырап
ақтар мен қызықдардың алма кезек арпалысып, әрі ... ... ... кезінде халық ауыз әдебиетін ... үшін ... ... жол ... жатар орнына дейін әзірлеп, оны өткізу
үшін арнаулы смета жасап, ... ... ... де тек ... ... ... халқының мұрасын сақтауға деген зор жаңашырлық.
1919 жылы ... ... ... ... 2 ... облыстық кеңестік ұлт ісі жөніндегі бөлім меңгерушісі О.Жандосов
өзінің тікелей міндетті жұмысынан ауытқымай ... ... ... ... және ... ... алып, жәрдем көрсетті. Сол үшін Жандосовқа ... деп ... ... 20 жастағы Оразға съездің берген бағасы. Съезд мұндай шешімді
негізсіз ... ... ... ... ... ... ... кедейлеріне арнаған
үндеуінде: «Облыстық төңкеріс комитеті осы ... ... ... отырып,
сіздерді жауға дейін шыдай тұруға топтасып бірігуге қатарға ... ... ... ... 200 ... ... ... шешті. Оны
тасуға көлік жетіспей жатыр. Сіздерге бұл астықты жеткізу үшін ... ... ... елі арбалары мен аттарын бөлуге тиісті. Біз оны ... ... ... ... ... ... ету ... Семей
облысымен келіссөздер жүргізіп жатырмыз[11,12].
Ораз Жандосов елдің осындай ауыр ... ... ... ... әр күні ... азық» деп есептеп, өзі басқарған ... атты ... ... жер ... үшін ... қосуға қаулы алып бекітіп
берді. О.Жандосов басқару, ұйымдастыру, басшылық пен іс қағазын жетілдіруді
бірінші кезекке ... ...... ... ... деп ... де, өзгеге де тапсырылған іске ... ... ... ... Оның бірден – бір дәлелі – Ораз Жандосовтың 1919
жылы 14-желтоқсандағы ... ... ... ... ... №5 ... 7 ескертпесі. Олардың түйіні мынадай».
Қызметкерлердің жұмысқа кешігіп ... ... ... ... ... ... ... салқын қарайтын, ұқыпсыз ... ... ... шара көрсетілгендігі, мекемеде тәртіп сақтауға
әрбір қызметкердің міндетті ... ... ... өз жұмыс
орнында бол, өзгенің жұмыс істеуіне кеселдік келтірме» - деп тапсырды. ... ... ... ... – 20 ... ... бұл ... бүгінгі күні
біз үшін маңызын жоймаған.
1919 жылы сәуірде құрылып, қызу ... ... ... ... саяси билікті, мемлекеттік басқарудың негізгі тұтқаларын өз
қоладрына алуға тырысып, республиканы жере – дара билеп – ... ... ... орыс большевиктеріне қарсы ымырасыз күрес жариялайды.
Нәтежиесінде «маркстік көзқарас тұрғысынан алғанда, көшпелілер бәрібір ... ... ... тиіс ... саясат ұстанған Тоболин, Казаков,
Успенскийлер бастаған ... ... тобы 1919 жылы ... ... ... ... Мұсбюро төрағасы ... ... ... ... мұсбюроның жетекшілігіне келген Ораз
Жандосов аса қысқа мерзімде – ақ ... ... ... ... ... ... қызметі мен табанды басшылығының арқасында
облмұсбюро Жетісу ... ... – ақ ... ... ... сияқты
басқа да мұсылман халықтарының бірден бір қорғаушысына айналды[15,43].
Бұл ... ... ... ... кең ... отанымыздың басқа
да аймақтарындағы қандастарымыздың жағдайы сияқты аса ауыр еді. Тек ... ұлт ... ... мен ... ... ... кездегі зобалаңды
айтпағанның өзінде, бас сауғалап көршілес Қытай аймағына ауған қазақ ... саны 300000 ... ... Олардың тастап кеткен дүние
мүліктері талап таражға ұшырып, мекендері жермен-жексен етілген еді.
Республикалық ... ... ... келген уақыттан
бастап Жетісу облысының саяси - әлеуметтік ... жіті ... ... ... ... ... ... 1919 жылы 24-қарашада «Қазақ
босқындарын орналастыру жөнінде ... ... ... ... ... ... жұмысына облмұсбюро атынан
ораз жандосов та белсене атсалысады. бұл ... ең ... ... ... ... уездерінде қалыптасқан болатын. Ораз Жандосов 1920 жылы
наурыз айында аталған аймаққа іссапармен барып, онда ... ... ... танысып қайтады.
Сапар қорытындысында көргендерін баяндап, ол сол жылы 3-сәуірде
Ташкентке арнайы хат ... ... бұл хаты ... ... соң ... төтенше
мәжілісін ұйымдастырып, республикалық қордан сол кез үшін өте ... ... сом ... ... ... ... ... Тұрар Рысқұловтың бұл әрекетін ұлтшылдыққа теліп, орыс
шаруаларын, орыс – ... және ... ұлт ... жасырын
ұйымдастыра отырып, солардың қолымен Лениннің атына жалалы ... ... ... ... ... ... ... Жетісу облысының
солтүстік уездерінде орналасқан қазақтарды тайпалық – рулық белгілеріне
қарай «наймандар» деп атаған. Сол ... ... сөз ... ... басым болатын мысалы: «дулат болыстары», «Адай уездері». Өйткені,
аумақтық, шаруашылық ... ... ... қазақтар осылай жіктеле
орналасқан еді.
Жетісу облыстық ревкомына, Жетісу облыстық мұсбюросына, Революциялық
әскери трибуналға, ... ... ... ... ... кеңес өкіметіне қарсы күштердің қол астында қалып отырған
аймақтардағы ... ... ... ... ... саяси
жағдайы туралы екі мәселені атап көрсететін болсақ: Орыс – қазақтарымен
орыс шаруаларынының ... және ... ... ... ... ... ... қаруландырып, арандатқан кейбір аудандардың
қазақтары соғыстың алғашқы айларында өздеріне ... ... ... орыс шаруаларын жазалаған болса, ал орыс – қазақтары қазақтардың бір
бөлігі кеңес өкіметі жағынан ... соң ... ... құғын – сүргін
әрекеттер жүргізген: бұл жерде орыс – қазақтарының қазақтарға ... – ақ ... ... ... да ... Бұл бір
қалыптасқан қарым – қатынасының кесерінен, сондай-ақ орыс – ... ... ... ... ... ықтимал құғын-сүргеннен қорыққан Алакөл,
Емел, Барлық, Көктал – ... ...... ... және ... ... ... тұрғындарының барлығы болмаса да бір ... ... ... ... Қытай аумағына ауып кетуі мүмкін;
қайталап айтамын, олар ... ... ... ... емес,
қалыптасқан ақуалдан секемдегендіктен ғана кетуі мүмкін.
Наймандарды ... және ... ... ... кезек күттірмес мәселесі жөнінде мынандай талаптар ұсынылды:
1) Қазақтардың шаруашылықтарын қалпына ... ... ... ... ... ... және Гаврилов уездерінің мал мен басқа ... ... ... ... ... ісі уақытша тоқтатылсын; наймандардың
10 пайызына болса да тез арада мемлекет есебінен тұқымдық астық пен ... ... ... ... ... орыс ... мен орыс – қазақтары арасында тату
көршілік қарым – ... ... ... үшін Лепсі және Гаврилов
уездерінде мүмкіндігінше жергілікті емес, ... ... ... әскери бөлімшелерден жасақталған горнизондар ... ... ... ... ... ... қажет және жергілікті
тұрғындарды толық қарусыздандыру керек.
3) Саяси жұмыстар үшін облыстан партия қатарындағы мұсылмандардың
белсенді күштерін ... ... ... ... ... үшін ... ең кемі 50 адамға арналған қысқа мерзімді курстар ашылсын; осы
курстарды бітірушілер ... ... ... ... ... оларға ауылдық кеңестерді ұйымдастыру ісі
тапсырылсын және ... – ақ, ... ... ... ...... құрылсын[28,3].
Міне, Ораз Жандосовтың саяси аренаға шығуы дәл осындай аса ауыр
саяси ... ... – тұс ... еді. ... түрі ауысқанымен де отарлық
болмысы өзгермегенін Ораз бірте – бірте ... ... ... да ... уақытта туған халқының мүддесін қорғау үшін саяси билік пен
әскери ... ие ... ... ... ... ... отарлық дәстүр
бесігінде дүниеге ... жаңа ... ... ... төл ... айналдыруға, большевизмге ұлттық сипат беруге
ұмтылды. Әрине, жасы жиырмаға жетпеген балаң жігіттен зор ... ... де ... ... ... еді. ... те, біз ... өзі туып - өскен
Жетісу ... шым – ... ... күрт өзгерістерге, шегінеруге
болады. Дәл осы кезеңде Ораздың ұйымдастырушылық, үгітшілік және ... жан – ... ... ... ... ... О.Жандосовтың қоғамдық – саяси қызметі
Ораз Қиқымұлы Жандосов қызметінің жаңа белесі Қазақстанның ... ... ... ... ... аса ... кезеңімен сәйкес
келеді. Бұл саясатта қоғамдық өмірде, экономикада бір ... ... ... ... ... басқарудағы әскери - әкімшілік
әдістердің бір жүйеге түсіп, қалыптаса бастаған кезеңі еді. ... ... ... ... ... ... ... өлкесі
қазақтары үшін саяси мәні зор процесс – Жетісу мен Сырдария ... ... ... ... Осы ... өзгерістердің нәтижесінде
1925ж. 19 ақпанда ... ... ... ... ... РК(б)П
Қазақстан облыстық ұйымы өлкелік саяси орталыққа айналдырылып, ал ... ...... ... ... ... деп аталды. Осы Қазақ
өлкелік партия комитетінің 1925 жылы 19 сәуірінде өткен бюро ... ... ... үгіт – насихат ... ... ... Ал 1925 жылы 18 ... ... өлкелік партия
комитетінің бюро мәжілісі оны бюро ... ...... ... алу ... қаулы қабылданды.
1925 жылы Қазақстанның саяси өмірінде тағы да бір елеулі ... ... ... ... Қазақстанға партиялық басшылыққа
Ф.И.Голощекинді тағайындады[1,152].
Ораз Жандосовтың Қазақ ... ... ... үгіт – ... ... оның ... Түркістан коммунистік партиясының Орталық
Комитетінде үгіт – ... ... ... ... атқарғанын
ескергендіктен туындаған еді. Сонымен ... ... ... ... КП Орталық Комитетінде қызмет істеген кезеңінде өзін ... көп ... ... жанашыры ретінде білді. ... ... ...... ... ... ... тартуды көздеген
Қазақ өлкелік партия комитетіне осы саясатын ... ... үшін ... ... ... ... көп ... өлкеде қызмет істеу тәжірбиесін
жинақтаған, қос тілді жетік меңгерген О.Жандосов сияқты жас коммунистер ... ... ... ... ... 1926 жылы ... ... өткен III
пленумында көп дау ... ... ... ... ... ... өзгерістер жүргізудің жолдары болды. О.Қ.Жандосов бұл мәселе
бойынша ең басты назарды ұлт ішіндегі таптық ... ... ... ... ... ауылында саяси зорлау әдістері арқылы да жүргізуді
ұсынды.
Оның түсінігі бойынша бұл шара қазақ ... ... ... ... ... ақ ... рулық қатынастардың қалдығынан да құтқару
үшін қажет еді. Ораз ауыл кедейлері мен ... ... ... ... ... ... үшін мынадай шараларды ұсынды: 1) Егемендік және
шабындық жерлерді ықтиярсыз – теңестіріп қайта бөлуді соңына ... ... оған ... деп ат ... 2) ... ... тапты еңбек құралдарынан
айыру; 3) Байлардың саяси сахнадағы ...... ... ... ... ... бұл бағытын О.Исаев, А.Мусин сияқты
қайраткерлер де қолдады[7,57].
Шындығына келсек О.Жандосовтың бұл пікірі Ф.И.Голощекиннің: ... ... ... тек 1925 ... ... ... 1917
жылғы Қазан төңкерісінен 1925 жылдың қырқүйегіне дейінгі ... ... ... жоқ, қазақ аулы қазан төңкерісінің лебін әлі сезінген жоқ»
деген ойының логикалық жалғасы сияқты. Бұл өзі ... ... ... ... 1926 жылы ... айында өткен III пленумында қазақ
ауылында әлеуметтік - экономикалық өзгерістерді қалай іске ... ... ... ауылында әлеуметтік экономикалық өзгерістерді қалай іске
асырамыз немесе ауылды қалай кеңестендіру керек деген мәселенің ... ... еді. Ал ... ... ... ... ХҚК-нің сол кездегі төрағасы
Н.Нұрмақов, Халық ағарту коммисары және «Еңбекші қазақ» газетінің жауапты
редакторы С.Сәдуақасов, Қаз. ... ... ... ... ... ... – қайшы екі түрлі пікірлер төмендегідей ... ... ...... ауылындағы түпкі мақсатымызға ... ... ... ... Н. ... Ә.Әлімбеков және басқалар);
екінші пікір – ... ... ...... қатынастарды
өзгертуге саяси зорлау әдістерін қолдануымыз керек ... ... Ф.И. ... ... кезінде туған осындай екі түрлі бағыт
жауапты хатшы Ф.И. Голощекиннің тарапынан ... баға ... ... ... ... ... әлеуметтік – экономикалық және
саяси ерекшеліктерді ... ... ... ... десе, ал екінші
бағытты ең қауіпті де күш ... айта ... ... - деген еді.
Голощекин осы III пленумда ... ... ... ... ... ... да оның сөзі мен ісінен шын мәнінде «солшылдар» жағында ... қиын емес ... ... ... партия комитетінің 1926 жылы қараша айында
өткен III пленумда Ф.И. ... ... ... ... ... ... және ... ауытқушылар дейтіндер пайда болды. Дегенмен де ... ... ... III пленумда сөйлеген Смағұл Сәдуақасовтың
пікіріне толығымен қосыламыз. Ол «қолдан ... және ... ... ... ... ... ізденіске үлкен кедергі жасайтынын,
қазақ коммунистері алдарында ... ... ... тура
түсінетіндігін, жалпы алғанда сол бағытта жұмыс істеп отырғандығын, ол
арада қайсыбір ... жете ... ... ... ... ... ... болуы толық табиғи құбылыс» ... ... ... мәжбүрліктен туғандығын айтып, оның екі ... оның бірі – ... ... ... ... ... ... шараларды тез іске асыруды талап етуі, екіншісі – ... ... ... тым ... көрсетуі, болып жатқан өзгерістерді өз
дәрежесінде бағалай алмауы. Қазақ ауылында анау жоқ, түк ... ... ... тағы деңгейде бояуы қою пікірлер қазақ қайраткерлерін шалыс
бастырып, сол арқылы тіптен біздің онсыз да ... ... ... ... ... III пленумда қазақ ауылында саяси күштеу әдістерін
қолдану ұсынысының дұрыс емес, қате пікір ... оның ... ... ... ... пікірін келтіру арқылы дәлелдеуге
тырыстық. Яғни сол кездің өзінде Қазақстандағы тығырықтан ... ... ... ... ... және орын ... көрсетілген болатын.
Тең емес жағдайда жүргізілген күресте ... ... мен ... өз ... яғни насихат құралдарын, түрлі
мінбелерді өз қарсыластарымен жүргізген пікір сайысы ... ... және ... ... ... ... іздеу үшін емес,
керісінше қарсы топтағыларды қаралау үшін, олар ... ... ... ... ... келетін, байлардың таптық мұддесін жақтайтын шешім
ретінде көрсету мақсатында пайдаланды[13,21]. Ал Мұның өзінің ... ... ... ... еткеніне тарих куә. О.Жандосовтың ... ...... ... ... тек ... ... емес, саяси
күштеу әдістерін қолдану арқылы да жүзеге асыруға болады» деген ұсынысы,
оның біріншіден, ... ... сол ... ... ... баға ... ... байларға бірдей қарауы оның сол жылдары атқарған ... ... ... ... асыруды міндеттегендіктен туындады.
Ораз Жандосов қызметіндегі келесі бір өзекті мәселелердің бірі
республикадағы мемлекеттік және ... ... ... еді. ... ... ... әдіс өте ... бұл
біртіндеп аппараттың жоғарғы деңгейінде отырғандарды да қазақ тілінде
сөйлеуге мәжбұр ... - ... ... оның ... ... ... – қазақтарға қазақ тілінде қызмет етумен, ... ... ... ғана ... тиіс еді. ... ... бұл мәселеге
ұлттық мүдде тұрғысынан қарау қажет еді. Ғасырлар бойы ... ... ... ... халқына рухани бостандық ауадай қажет болатын.
Ал енді сол кездегі аса дауалы жер ... ... ... ... ... О.Қ. ... «Жерге орналастыру
саласында ең алдымен байырғы халықты, әсіресе ... ... ... ету жөнінде міндет қойылатын болсын», - деп Қазақ
өлкелік комитетінің 1925 жылы қыркүйек айында ... бюро ... ... ... ... Ол ... ... – қазақтарды, екінші – 1918 жылға
дейін ... ... ... ... өзбек дүнген халқын, үшіншіден – 1922
жылдың 31 ... 1924 ... ... ... өз ... ... ... жермен қамтамасыз етуді ұсынды. О.Қ. Жандосов Жетісу өңірінде
1921-1922 жылдары жүргізілген жер – су ... ... ... ... жер мәселесінің қазақ халқы үшін тоғыз жылдың торабындай
мәселе ... ... ... жер ... ауыл шаруашылығы
өндірісімен ғана байланысты қаралмауы керек, ол ұлт ... ... ... саясатымен де сабақтас деп ойлады ол. Сондықтан да Ораз
отырықшылыққа ойысып қоныстанғанда, шаруашылық ... ... ... ... ... ерекшелігін есепке алу қажеттігін дұрыс көрсетті.
О.Жандосовтың жерге бірінші ... ... ... қажеттігін дұрыс
көрсетті. О.Жандосовтың жерге бірінші кезекте қазақтарды орналастыру қажет
деген қозқарасы 1925 ... ... ... де, сондай-ақ партияда жоқ
қазақ зиялыларының да ортақ пікірі еді. ... өзі 1925 ... ... ... ... партия комитетінің 5-ші конференциясында
мынандай сипат алды: «қазақ ... ... ... ету өте ... ... жүргіндіктен, ендігі кезеңде жерге бірінші кезекте ... ... 1925 ... ... ... Ф.И. ... қазақ
өлкелік партия комитетінің 5 конференциясында жоғарыда көрсетілген қарарды
қабылдауға кедергі келтіре алған жоқ. ... ... 1) ... ... ... келгеніне көп болмаған еді; 2) Ол әлі кімнің – кім
екенің жете танып ... әрі оған жаңа ... ... ... ... та ... ... Бірақ Ф.И. Голощекин өз «серіктерін» көп ... Оның жаңа ... ... 1926 жылы 26 ақпандағы БОАК Қазақстандағы
жергілікті басшылықпен көп кеңестіп жатпай – ақ, ... ... ... ... ... ... шығаратын арнайы қаулысы ықпал
етті. Көрсетілген нақты тұжырым «жаппай жерге ... ... ... ... ... (батырақатардың, кедейлердің және әлсіз
орташалардың» басымдылық құқы сақталады», - деген ... ... іс ... ... еңбекшілеріне Қазақ төңкерілісінің берген заңды
артықшылықтарын жоққа шығару болатын. Енді жер мәселесі жергілікті халықтың
еркі бойынша, ұлттық принцип негізінде емес, «таптық ... ... ... жобасы бойынша іске аса бастады. «Таптық» принципті Қазақстанда
жүзеге асыруда Ф.И. Голощекин алдына жан салған жоқ. ... одан ... ... де ... ... таңқаларлық жай – Ораз Жандосовтың 1926 жылға дейін өзі ұстанған
жер мәселесі саясатына байланысты бағытынан тез ... ... Ол бұл ... ... 10 ... ... ... былай деген: «Басқа
партияларда болған жоқпын оппазицияларға қосылған жоқпын, ... ... ... ат салыстым, бірақ соған қарамастан 1924-1926 жылдарда ... ... ... қарсы бір топқа ендім, дәлірек айтсам, Қожанов
тобына. Менің бұл ... ... ... пен менің жерге орналастырудағы
кезектілік ... ... ... көзқарас ортақтығы негіз болды. Мен
сол жылдары бірінші қазақтарды жерге ... ... ... ... ... Мен ... ауытқушылыққа ұлы-державалық шовенизммен күресу
міндеттерін дұрыс түсінбегендіктен келдім. Өзімнің жергілікті ұлтшылыққа
ауытқұымды қазақ ... ... ... III пленумында және 6-шы
өлкелік партия конференциясында мен ... ... ... ... ... ұлт саясатын жүзеге асыруға атсалыса жүріп, қателіктерімді
қайталаған жоқпын»[22,4].
Ораз Жандосовтың жергіліктендіру, қазақ ... ... ... ... ... ... өзіндік көзқарасы Қазақстанды
индустрияландыру мәселесінде оның қате пікірде болуына негіз ... ... кім ... 1926 ... 18 ... ... ... өлкелік партия
комитеті бюросының, есеп комиссариаты фракциясының, қазақ Орталық атқару
комитетінің Мәскеуде Т.Рысқұловтың ... ... ... ... көрсетті. Ол мәдени және шаруашылықтың дамудағы ... ... ... ... ал бұл ... ...... салдары екенін, осы өткен мұрасынан тек халық шаруашылығын
индустрияландыру арқылы ... ... ... түсіне отырып сонымен қатар
ұлттық республикалардың «Я ... ... ... тәелсіз болуы,
әр ұлттық республикада индустриялауды белсенді жүргізу қажет емес, ұлттық
мүддені негізгі емес, қосымша деп ... ... деп ... Бұл ... ... ... құлдығынан әзер құтылған Қазақстанды жаңа
коммунистік идеология ... ... ... ... ... ... ... және бұл саясаттың зардабын қазақ халқы күні бүгінге дейін
сезініп келеді».
Дегенменде осындай қателіктеріне қарамастан О.Жандосов сол ... ... ... ... 1) ... 2) ... халықтан қол
үзбеуге; 3) шектен шыққан бюрократиялық кемшіліктерден құтылу үшін, бірінші
кезекте аппаратта отырған бюрократтармен ... ... ... ... ... ... әмір ... төрешілдік көзқараспен
қарап, ал өз ортасында – шенге құлдық ұратынан, екі ... ... ... - ... ... ... ... күрес ұлттық мәселемен де
тығыз байланысты еді. ... ... ... ... ... ... ... дер кезінде және өз дәрежесінде батыл
көтеріп осы ... ... ... іске асыруды талап етушілердің
қатарында О.Жандосов пен қатар, ... ... да ... орай, осынау партиялық – кеңестік аппараттағы ... ... ... Бұл ауру ... ... күнге, жылдан жылға
біртіндеп партия – кеңес аппаратын өз ... ... ... ... ... ... түрлі айла және демогогия арқылы әркім
өз пікірін дәлелдеуге тырысты, бірақ ... ... ... айту ... – ашық дөрекі түрде жанышталып отырды. Бұл жалпы сол
кезеңге тән, ортақ құбылыс ... ... ... ... ... ... және кеңес қызметіне қайта
оралды. Менің бойынша бұл ... ... ... ... комитеті,
басшысының өзгеруінен туындады. Осы жылдың тамыз ... ... ... комитетінің хатшысы болады. 1934 жылы 6 қантарда Алматы облысының
партия конференциясында Ораз былай дейді: «...бұрынғы ... ... ... ... ... ... жою үшін ... Ол үшін жергілікті жерлердегі ескі басшылықтың жіберген қателіктерін
сынаудан қашпауымыз қажет. Біздің міндет – жоғарғы ... ... ... осы ... Ж.Жабаев пен К Әзірбаевқа жасаған
қамқорлықтарды, Жаркенттегі ... ... ... ... ... ... көмегі өз алдына бір төбе[14,62].
Күшпен ұжымдастыру жылдарында ол Алматы облысының Қастек және ... және ... ... ... ... уәкіл болып,
жергілікті жерлерде қалыптасқан ауыр жағдайларды республика басшылығына
жасырмай және қаймықпай ашық айтты. Мысалы, 1933 жылы ... ... ... деп ... ... ... ... мен ондаған күндер бойы
жерленбеген мәйіттерді ... Бұл ... тірі ... ... ... ... көмектеспейді. Таңқаралықтай болса да, әйелдер жоқшылық пен
аштыққа төзімділеу. Еркектердің ... ... ... кетеді.
Күйзелгендер қолдарына не түссе соны түк қалдырмай жеп қояды, ... ... ... және ... жалғау үшін ондаған мәрте қайнатады. Тамақ орнына
жартылай өңделген аң ... кете ... Мен ... етін ... ... ... ... адамдарды кездестірдім. Оныншы ауылдан келе
жатқан жолымда елсіз жапаннан екі жасөспірімді көрдім. Олар ... ... ... ... алу үшін ... ... ... өлімтіктеріне бара
жатыр екен. № 5 ауылда ... ... ... аяғы ауыр әйел ... ... оған ит атып ... ... Кейбір аңшы семьялары шошқа етін жеуде
және шошқа ... ... ... ... ... ... ... өзі халыққа миқандай жағымсыз әсер ете қоймады».
Ораз Қиқымұлы қалыптасқан ауыр ахуалды ашық ... қана ... ... ... ... кезде күшпен ұжымдастырудың ауыр
зардаптарын жою үшін белсенді күрескен. 1931-1932 ... ... ... мал ... ... арылуда, мамандар
даярлауда, мәдени – ағарту жұмысын дамытуда ... ... да ... ... оралымдылықты, іскерлікті және жауапкершілікті талап ететін
қасиеттерімен басқаларға үлгі бола білді.
Кеген аупарткомы хатшысы ... ... 1934 жылы ... егіс ... ... ... ... қаулы... Осы қаулы
алысымен 48 сағаттық мерзіммен қалмай өкіл ... ... ... ... және ... ... ... қолында күнделікті
істелетін жұмысты жазып жүретін дәптер болсын. Сол ... ... ... ісі ... ... - деп Кеген аупартком хатшысы
Жандосұлы қол қойған[25,264].
Кеген ауданының барлық кеңес ағаларына, колхоз ... ... ... жазған 1934 ... ... 260 ... ... ... жұмыстың қандайын болса да күнібұрын
жасалған ... ... өз ... ... ... беруді
келісіңдер. Ауданнан өкіл болмай, түрткі көрмей, аттан салмай, ... ... ... ... ... ... ... асыру үшін қолданған шараларды ... ... ... ... ... қалай іріктеп, бөлгендеріңді
жазып ... ... ... ... - деп тапсырма берген.
1921 жылдың 2-қаңтарында Жетісу облыстық әскери – ... ... ... ... ... ... ... бір,
ретінде, отаршылдық саясат түсында Верный атанған Алматымен ауыстырды. Осы
қызметтегі өзінің №10 бұйрығында Жетісудағы европалық елді ... ... ... ... ... ... ... мол-мүліктерін
қазақтарға қайта қайтаруларын талап етті. Бұл бұйрықты орындамаушылар оның
тікелей бұйрығымен революциялық трибуналға жазаға ... ... ... ... жүргізілген аграрлық реформаны
іске асырушылардың бірі болды. Бұл істе ол «Қазақстан қазақтар үшін» деген
идеяны басшылыққа алып, ұлттық ... құру ... ... ... ... ... орынға қойып, әлеуметтік мәселелерді екінші қатарға
ысырған демократиялық интеллигенцияның өкілі, әйгілі Сұлтанбек Қожановты
қызу ... ... ... ... бұрын европалықтар жаппай басып
алғандықтан, жергілікті халықтың ... жер ... ... пен ... және оларды қолдаушылар осы әділсіздікті ... жылы ... ... ... ... жерге қоныстандыру қорына
барлыға 532.928 десятина жер ... Оның 137.394 ... ... мен орыс ... ... ... Жергілікті халықтан шыққан
кедейлер осы реформа нәтижесінде 151.471 десятина жер ... жылы ... ... 1916 жылы ... ... ... материалдарды жинау үшін Жетісу облревкомда арнайы ғылыми комиссия
құрды. Облревком ... ... жеке ... қоғамдық ұйымдардан,
үкіметтік мекемелер мен мұраттардан 1916 жылы тарихи жайлы құжаттар жинауды
Құдайбергеновқа ... ... ... «Қосшы» одағының өкілі
О.Жандосов жер ... ... ... ... орыс ... ... бірге қарауды ұйымдастыру жайлы мәселені жүйелі ... жылы ... ... ... ... ... бірі болды. Жетісу облревком өкілі шаруашылықтың құлдырауы,
бұқаралық кедейшілік тағы да ... ... ... 2 ... ... және ... ... тағы да сол сияқты ... ... ... ... ... ... отырып өз тарихына тәуелді болған және тұрмысы ... ... ... ... айтсақ мал шаруашылығы, азық – түлік саясаты,
қолөнерді ұйымдастыруды ... ... Ораз ... ... ... ... ... үлесі мыналар болды: қазақтар мен
орыстардың бейбіт ... мал ... ... ... ... ... өндірістің ұжымдық формасын енгізу.
1921 жылы 30 маусымды О.Жандосов және КОКП-ң саны 5 ... ... ... ашыққан қазақтарға түр ОАК президиумы және ... ... ... ... қаржы беру өтініш жолдайды. «Ашыққан батрактарды
қанағаттандыру үшін 300 млн сом ... ... ... 300 млн
сом алуға рұқсат сұраймыз» [30,83].
О.Жандосовтың әр түрлі деңгейдегі басшылық қызметтерді ... ... елін ... ... мен ... бір сөзбен айтқанда отаршылардың
озбырлығынан ... күш ... 1916 жылы алаш ... патша
жарлығына мойынсұнуға шақырғанындай, О.Жандосовтың жаңа отаршылар – ... ... ... ... ... ... ... үгіттеп, күйзелген
елін аштықтан аман қалуға талпынысы, атамекен – ... ... ... ... іс ... ... жартылай көшпелі қазақтарды
отырықшылыққа көшіруге, олардың шаруашылығын жандандыруға ... ... ... санасуға мәжбүр ететін ауыл ... ... ... ... ... ... ... ұлттық әскери
бөлімдер жасауға белсене қатысуы, жаппай сауатсыздықты жоюдағы табысты
ізденістері мен ... ... ... ...... саяси
істерге тартуы және тағы да басқа көптеген игі қызметтері тарихта өшпес із
болып қалды[43,45].
Ораз Жандосовтың басқару ... ... бір ... ... ... 25 ... Жетісу облыстық төңкеріс комитетінің бастығы болып
тұрған кезде ... ... ... мен ... ... жолдаған
мына хаты басшылар үшін маңызын жоймаған.
«...Соңғы кезде, - деп жазды О.Жандосов, - ... мен ... тағы ... өз ... ... мен ... ... тапсырмасын көрсетілген мерзімде орындауға мүмкіндігі бар – ... ... ... ... ме, жоқ па ... мәселелер алдын ала
ойластырылмай орындау мерзімін көрсетіп, егерде «бұл ... ... ... тартылсын» деген қорқытан бұйрықтар мен тапсырмаларды
көптен жіберу етек алуда.
Мұндай жағдай істі тісінбестікке болашаққа ... ... ... ... ... ... ... органдары мен оның белсенді қызметкерлері
мұндай мәселеде мемлекеттік жұмысшы – шаруа аппаратының беделін ... ... ...... ... ... ... сеніммен бірге
қаталдық, жүйелік және заңдылық қажет екенін ескертемін».
Мұрағат құжаттарына ... ... Ораз ... берілген
тапсырманың орындаушыға тез жетуіне ерекше көңіл ... көз ... ... ... жеделхат жазып, уақыт алдырудан гөрі жалпы бұқараға
түсінікті, қарапайым тілмен тапсырмаларын ... мен ... ... елге ... кең ... Бұл ұйымдастыру жұмысының төте әрі
тиімді жолы екендігін өмір тәжірбиесінен ... ... Бұл ... сол ... ... ... жүзеге аспаған тың іс.
Ораз Жандосовтың ұлт араздығын тудырушыларға, оны тудырушыларға, оны
тудыру себептеріне батыл да ... ... ... ... да ... жөнінде жазған деректері әлі де зерттелуде. Оның ... ... ... ... ауылдық, селолық еңбеккерлер мен орыс кедейлеріне
жазған хаты:...Күйзеліс күн сайын өсуде қайыршылық етек ... ... ... ... мал шаруашылығы қирады, өнеркәсіп аяғынан тік басып тура
алмауда. Міндет зор, күрес ауыр! ... бөлу ... онан ... ... алу ... ... да ... да бір-біріне кеселдік келтірмей
тыныштық пен жерде еркін еңбек етуіне мүмкіндік беру керек[41,3].
Кезінде құмға, ... ... ... ... Ораз ... ... қоныстырған. Билеп – төстеп ... ... ... ... ... қазақтарды орналастырғанға қарсы шыққан сол кездегі
орыстардың өкімет басындағылары Жетісу ... ... ... ... ... ... Бұл дау Мәскеуге шейін жетіп, әйтеуір
«орыс-қазақ» қақтығысы» демей, «»кулак-кедей қарсыластығы деп, ... ... ... ... әрең ... ... кейін бойымыз
жазылып, көзіміз ашылды. Жандосов десе орыстардың үрейі ұшушы еді», - ... көз ... ... ... алып ... ... 1916 жылы аса ірі ... патшаның
жазалаушылары басып тастаған кезде іргелес Қытайға қашып кеткен қазақтар
мен қырғыздардың туған жерлеріне ... ... ... ... Түркістан
АССР-інің Жетісу облысындағы азық – түлік коммисариатының уәкілі ... ... ... деп ... ... ... ұлттық
мәселедегі көзқарасы барлық уақытта ештеңемен келіспейтіндей, ... ... ... Ол ... уақыт осылай болуды талап етті. 1916 жылдан
бастап патша самодержавиесі құғынға ... ... ... провинциясына
қашып, қайта орала бастаған ұлт өкілдерін орналастыру ... ... ...... қоныс аударушылары алып қойған жерлеріне құрқол ... Осы аса ... ... тек ... ... ғана сәтті шешіліп,
босқындар туған жерлеріне ойдағыдай жайғасты...»[39,2].
Қазақстан партия ұйымының «большевиктендіруші» Ф.И. ... ... «1921 ... жер ... жасаушысы» деп атап, бұған оның
абыройын түсіретін, онша көңілге қонбайтын астар берді. Ол Кеңес өкіметінің
алғашқы ... ... ... ... ... ... ... республиканың саяси беделі басшыларының топтары
арасындағы өткір түсініспеушіліктен туындаған ... ... ... ... жүргізушілердің (Голощекин бастаған және басқалар)
қазақ жұртын жерге орналастыруды ... ... ... ... ... ... шешімдерін өзгертуге ... ... ... таңылған басты айыптардың бірі ол оның ... ... ... ... реформасына белсенді түрде араласып, сол
уақытқа дейін қазақ елінің аяқ асты ұлттық ... ... ... еді. Жалпы бұл айып ... ... ... де ... ... ... ... болса
негізсізайыптайтын. Жетісудағы жер-су реформасын мұндағы құнарлы жерлерді
игеруде ... мен ... ... арасында әділдік орнату
мақсатында бастап берген большевиктік биліктің өзі ... Бұл ... ... ... ала ... ... ... қалған переселен
шаруашылардың қарсылығына езіккен кеңес өкіметі реформалық шараларды аяғына
жеткізбей ... ... ... пен оның ... бұл істе ... ғана болатын. Ал бүгінгі еркін көзқарас тұрғысынан алғанда
Жетісудағы аталған жер-су реформасы ... ... пен ... ... жер үшін күрестің кезекті бір ... ... ... ... күзінде О.Жандосов өмірінде жаңа кезең басталды. Ол 1922
жылдың 3 қыркүйекте Ташкентке шақырылып, ... ... ... үгіт – ... бөлімінің меңгерушісі қызметіне бекітіледі.
Небары 23 жастағы Ораз өзіне тән жергілікпен, еңбек-қорлықпен өте ... ауыр ... ... Компартия саясатының дұрыстығын дәлелдеп,
насихаттауда бірталай тер төгеді. Бұл қызметте отырып ұлттық ... ... ... ... ... білу өте қиын шаруа еді. Осы
кездің ... ... ... ырқына көз жұмып жөнсіз ілесе беретін адам
болмаған. Ол ... ... ... ... ... ... болып, ұлт
тағдырына керегер келетін құбылыстар мен оқиғалардың барысын өзгертуге күш
салған, осы ... ... ... ... ел ... бола ... ... және халық ағарту мәселесі
Қалың елі қазағының қамын ... ... ... ... ірі ... Ораз ... ағартушылық қызметі жайлы, ел ішіндегі
сауатсыздықты жою, білім сапасын ... ... ... ... үшін ... салып, мүмкіндіктер жасап, тер төгіп аянбай қызмет еткен ... ... ... тоқталып мақтанышпен айта кетуге болады.
1928 жылы қаңтарда Ораз Қиқымұлының Халық ағарту комиссары қызметіне
бекуінің орасан зор ұйымдастырушы күш – ... ... ... ... түсу ... қызмет етуіне жол ашты. Ол республикада тұнғыш рет
жеті жылдық білім беру ... ... ... ... осы ... жемісті
еңбек етті. Араб Харпінен латын жазуына көшу ... ... ... де оның ... ... ... Жандосовтың бұл қызметке тағайындалуына ... үш ... ... ... 1) ... оқу – ... ісіне ұйымдық кадрлық және
идеялық бағыт бере алатын жеткілікті дайындығы бар кісі ... ... ... ... ... ... бойынша
Ф.Голощекин төңірегінде ауытқушылық бағыттар ұстануы оны осы жаңа қызметке
ысырды; 3) ... ... ... оны ... ...... қызметінен біртіндеп алыстатудың тиімді жолы еді бұл[3,2].
1928 ... 4 ... ... ... ... ... О.Жандосов басшылық етіп, оған Баруличев, Оликов, Құдабаев,
Досмұхамбетовтер ... ... ... ... ... ... қаулысының Мемелекеттік Университет туралы жобасын қарау. Бұл
қаулыны қабылдап, ұйымдастыру комиссиясы ... ... және ... ... тез ... ... ... деп тапты. Х.Досмұхамбетовтың ұсынысы
бойынша қазақ педагогикалық институтын жауып, 1928 жылдың 1-қазанынан қазақ
мемлекеттік университетін ашу керек деп ... ... 1- ... ... ... ... Комиссариатының
Коллегиясының Мәжілісінде Ағарту Комиссары жандосов төрағалық ... ... ... қатысты. Мұнда жоғары педагогикалық вузының
оқытушыларының кейбірін Қазақстан Мемелекеттік университетінде жұмыс істеу
үшін шақыру ... ... ... Одан ... ... ... ... Қаз МУ-ге жұмыс істеу үшін Халел ... ... және ... ... және САГУ ... Кун мен ... Осы мәжілісте Қазақ мемлекеттік университетінің ұйымдастыру
комиссиясының ... ... ... Байдильдинді,
Авксетьевскийді, Абдрахманов, михайловты, ... ... ... ... ... жылы ... мәжілісте Қаз МУ-ды ұйымдастыру туралы іс
- әрекеттерді қарап ... ... ... ... ... Қаз МУ-ге түсуші жергіліті ұлт өкілдеріне жеңілдіктер үшін Қаз
МУ-ге түсу ... ... Осы ... ... ... ... ... оқытушы ету және оны САГУ аспиранты ... ... ... Бұл туралы қаулы қабылданды.
Бұл құжаттардан көріп отырғандай, Ораз ... ... ... ... ... ... ... қазақ зиялы қауымымен байланысын
ұзбеген соңғы ... еді. Ол ... ... ... ашылуына
ғана зор еңбек етіп қоймай, оған өз кезінде қазақ балаларының және ұлттық
зиялы қауымның ... ... ... ... ... ... ... тарта білді. Ал бұл уақытта ұлттық
зиялыларды қудалау басталған еді соған ... ... ... ... ... ... көмектесе бастады. Бұл қайраткерлер
университеттің ұйымдастыру ... ... ... өз ... ... Ағарту Комиссариатының Қазақстан мемлекеттік баспасымен
жасаған әдебиеттер шығару келісіміне сай халық ағарту комиссариаты ... ... ... ... ... мен балалар ... басу үшін ... ... ... ... жаңа ... ... «Малта – балалар кітапшысы» №2;
3) Ж.Аймауытовтың «Кемпір мен шал» балалар кітабы;
4) Ж.Аймауытовтың балаларға арналған «Көк өгіз» ... ... ... ... ... мен ... шығу
мерзімі ғылыми – методикалық кеңеспен келісуі керек. Әрбір кітап шыққан соң
бір данасын міндетті түрде ...... ... ... ... Ағарту комиссары О.жандосов.
Ғылыми қызметкер Шонанов.
О.Жандосов әрбір авторға ғылыми қызметкер Т.Шонанов екеуінің атынан
оқулықтар туралы ескертпелерін, ... ... ... ... Шымкентте педтехникумға 21-сәуірде 1928 жылы былай деп
жазды: Сіздің жіберген «Ана тілі ... ... ... ... кеңестің мынандай ескертулері бар:
1) VI, VII, VIII тараулар (жұмыс есебі, оқу мен жазу кезіндегі отыру
ережесі) Ана тілінің методикасында ... ... бұл ... ... Бұл мәселелер көрсетілген үстелдік ... ... ... ... ... ... бастауыш оқытудың қабылдауы мен әдісіне
аудару ... ... ... жұмыс әдісі мен формасының ашылатын
тұстарын қысқарту ... ... ... ... мектептердегі ана тілі бойынша бөлімнің
көлемін беру керек.
4) Мысалға ... ... ... мектеп» журналының №6
санындағы ... 1 және 2 ... ... ... белгілі комплексті қайта жасап көрсетуі керек. Ешбір
мысал, ... ... бұл ... ... болмауы тиіс.
5) Берілген орфографияның қалыптасуының қажеттілігіне қысқаша
мәлімдеме беру керек.
6) Ана ... ... ... жаңа ... ... келтіру
керек.
7) Белгіленген мақала көлемінен аспауы керек(53,2(.
Келесі хат ... ... ... ... педвузына
жіберілді. Онда былай делінеді: «Қазақ тіліне ... атты ... ... ... оқу ... мынаны білдіреміз: Сіздің ... ... ... жеке ... ... ... бетінде дара дара
мақала түрінде басылуға лайықты (мысалы: қазақ тілі мен оның ... ... ... ... мұғалімдерінің міндеті, еліміздің
кемшіліктері, жазуға үйрету әдісі, газетке айналысыңыз, ... ... ... ... ... ... сіз ол жазған мақалаларыңыздың сұрыптап
«Жаңа мектепке», я ... ... ... ... ... деп
табамыз(18,2(.
Мақалаларыңыз тіл үйретуге тырысады. Бұл туралы орыс әдебиетінде де
бір – екі саран ... ... жоқ. ... мұны ... ...... ... барып кітап шығарғанды дұрыс санаймыз.
Келесі хат Ленинград қаласындағы Марғұланұлы Әлкейге жолданды:
«Қазақ сөздерін жинап, Даль ... ... ... ... ... дұрыс. Бұл кезектегі мәселе. Мұнда жолдас Ахмет Байтұрсынов ұлы да
сондай словарь жазуға кірісіп жүр. ... ... де бұл ой ... бәрі сіз ... ... ... ... сіз словарьға керек сөзді жинап беріңіз. Жинау әдісін тіл
маманы профессорлармен сөйлесіп, толық жазып жіберіңіз. Оның үстіне Ташкент
студенттері комитеті мен ... де бұл ... ... ... ... ... ... Және орындалуына көптеп істеген
дұрыс. Сондықтан оқу комиссариаты ондай словарьға әзір ешкіммен шарт ... ... ... ... ... соң ... ... сендіреді».
Бұдан көргеніміздей, Ораз Жандосов – Халық Ағарту ... ... ... ... ... оқулықтармен танысып отырған. Және
авторларға бағдарлар беріп, кітапты сапалы шығуын тексерді.
Халық Ағарту ... Ораз ... ... ... факультетінің
деканына ПИНО директоры және Қазақ Өлкелік медтехникум директорына ... 1928 жылы ... ... ... ... ... танысқанын айтып көрсетті.
«Командировкаға жіберілгендер жол қаржысымен және тамақпен түгел
қамтасыз етілмейді, ... ... ... ... ... ...... жиі алмасуы», «өлкелік материалдың
нашар және ... ... ... ... әдеби кітаптар мен
оқулықтардың жоқтығы», «Қазақ АССР-да жүргізілген қоғамдық – саяси ... ... ... ... бұл ... ... кезекте назар
аудару керек деді.
Бұдан шығатын қорытынды О.Жандосов техникумда жұмысшы факультетінде
орын алған келеңсіздіктерді ашып ... оны ... ... ... ... Ал осы ... ағарту мәселесінің жайын
Қазақ АССР –дағы өмірмен салыстырғанда қалыпты деп ... Ал ... деп ... ... ісіне тартылмауын көрсетті. Мектеп құрылысы
жай жүрді. Негізгі мәселе мектеп ... салу ... ... ... ... халық ағарту Комиссариаты алдында мына
міндеттер тұрды.
а) Мектеп құрылысын жандандыру;
б) Экономич ... ... ... мен ... арқылы мектеп өмірін ұйымдастыру;
в) Программалық - әдістемелік қамтамасыз етуді күшейту(39,2(.
Осыларды көрсете келсе О.Жандосов Қазақстандағы оқу ... ... ... деп бағалады. Оның ойынша Қазақстанда мекемелердің қарапайым
түрлері болуы тиіс. ... ... ... ... көшпелі мұғалім,
яғни тұрғындардың инициативасын ұйымдастыру арқылы мемлекеттің көмек беруі
жолымен жүзеге асуы тиіс. Мысалы: мұғалімді ... ... Ал ... ... Сонымен қатар, деп көрсетті ол, ... ... ... ... ... ... күшейту керек, бұл міндетті
шешу төменгі ...... және ... ... ... жету керек. Осындай міндеттерді орындау үшін мына
жағдайлар керек:
а) ОНО ... ... ... ағарту қызметкерлерінің құқықтық және материалдық жағдайын
жақсарту үшін ... ... ... халыққа білім беру саласының барлық үлкен және кіші ... ... ... кең дамытуға тырысу.
Мұғалімдердің білім дәрежесін көтеру және оқулықтар өндірістік
кеңейту міндеттерінен шыға ... ... ... ... дамуын
қажеттілік деп есептеу керек деді.
Ораз Жандосов жұмысшы факультеттері мен медтехникум және ... ... ... ... ... ... мына мәселелерге
байланысты қаулы шығаруды ұсынды:
1) «Орынбор жұмысшы факультеттерінің алдағы жылға арналған ... мен ... ... азық – түлік мәселесін қайта қарау;
2) Субсидия пайдалану ережесі туралы жұмысшы факультетінің ұсынысын
қабылдау; 3) Федерация Халық ... ... ... факультетіне
ремонтқа 12000 сом уәде етті, алайда тек 6500 сом ғана бөлді. Жұмысшы
факультетінің ... ... 27000 сом, ... ең ... 12000 ... ... ... 4) Жұмысшы факультетіне өз совхозын жою жолымен құрту
ұсынылуы керек; 5) Жұмысшы факультетіне былтыр 500 сом ... деп ... ... ... жоқ. ... болды. Тексеру керек; 6)Жұмысшы
факультеті, медтехникум және (жұмысшы ... 98, ... ... ... ... Комиссариаты жұмысы практикасында мұндай көмек
қолданылады; 7) Енді медтехникум және ПиНО ... ... ... ... 19 ... және ПИНО-да 1 қазақ); 8) ПИНО–да партиялық
бөлік студенттер арасында өте нашар. Мұны жинақтау кезінде еске алу ... ... оқу ... ... мен ... ... ... ренішті. Оның түсуін қалай қамтамасыз етуге болады; 10)
Орынбордан мұнда келісімге толықтыру ... ... ... ... ... 20 ... дейін жалақы алатын қызметкерлерге бөлу керек; 11)7 жылдық
мектептерде мал бар. Вагапов жолдас бұл малдарды сатуға рұқсат ... ... ... ... ... пайдалануды ұсынды. Малды ұстау мағынасыз;
12) Музей экспонаттарын хаттау және жіберуге қаржы ... ... ... ... пен Гнединге және Тоқтыбаев жолдасқа жалақыларын төлеу
туралы мәселе ... 14) ОКП ... етіп ... ... ... ... ... Менкинді бекіту керек; 15)
Баталов жолдасты 1930-31 оқу жылында ҚазМУ-ға ғылыми жұмысқа алуды ескеру
керек» ... ... ... ... оқу ... жағдайымен
танысып, шаралар қолдануға үлес қосып отырған. Әсіресе, қазақ жастарының
қиын жағдайы оны ... ... Оқу ... материалдық
жағдайына байланысты мәселелерді үнемі шешуге тырысып отырды.
О.Жандосов ҚазАССР Орталық Комитеті жанындағы ... ... ... ... ... ... жоюды мәселе етіп
қойды. Мәдени артта қалушылық бүкіл шаруашылық дамуды артта қалдырады деп
көрсетті. Қазақстандағы сауатсыздықты жою ... ... ... ... ... Жаңа ... ... дамуын қолға алуды ұстанды, ол үшін мәдени
жорық ұйымдастыру керек деп ... ... ... ... жандандыру керек, сауатсыздықты
жою пункттердің аты ғана бар, заты жоқ екенін нақтылап көрсетті(51,67(.
Сонымен қатар осы ... Ораз ... К. ... ... ... ... сөзінде жауап ретінде
шынымен бұл ... ... ... Осы ... ағарту саласында
жүргізіліп жатқан шараларды баяндап ... ... ... комиссары Ораз Жандосов көтерген мәселелерінің бірі –
Қазақстандағы қорық мәселесі және сирек кездесетін ... ... ... ... жазған хатында О.Жандосов Қазақстанның
қорықтарға өте кедей екенін айта ... ... ... ... баса көрсетті. Сонымен қатар Халық Ағарту Комиссариаты тарапынан
қорық ұйымына АҚСУ Жабағылы су қорығын қосуды ... оған бұл ... ... ... ... Халық Ағарту Комиссариаты, Халық
Шаруашылығы Орталық Кеңесі бірігіп қолға алу керектігін айтты.
Келісім негізіне Халық ... ... ... ... Құралдарды үнемдеу мақсатында және Ақсу Жабағылы су ... ... үшін оны ... ... ... ... біріктіру;
б) Біріккен қорық директоры және ғылыми қызметкерлерді Халық Ағарту
Комиссариаты Халық шаруашылық Кеңесімен бірігіп белгілейді;
в) Халық Ағарту Комиссариаты Ақсу ... су ... ... ... ... ... ... Халық Шаруашылық Кеңесі Ақсу ... су ... ... жалақы төлейді, кабинеттер мен лабораториялық құрал ... ... ... Қорыққа жер завод бекітілген жалпы жерден бөлінеді немесе Халық
Комиссарлар Кеңесімен ерекше жер бөлінеді;
ж) Қорық ... ... ... ... мен ... ... бірігуімен бекітілді(58,3(.
Бұл мәселелер мынадай қорытындыға келуге болады, Ораз жандосов тек
қана ағарту мәселесін ... ... ... байлықты қорғауға да үлес қосты.
Осы жылдары Ораз Қазақстанның мәдени өмірін жандандыруға ... ... ... ... сауаттылық денгейін көтеру үшін қазақша көшпелі
мектептер ұйымдастыруды қолға алды. Қазақстан пролетариат жазушылары ұйымын
құруға белсенді ат ... Ораз ... ... ... ... ... орасан зор ұйымдастырушы күш – ... ... ... ... түсу ісіне қызмет етуіне жол ашты. Ол Республикада
тұнғыш рет жеті жылдық ... беру ... ... ... ... ... жемісті еңбек етті. Араб харпінен латын ... көшу ... ... ... де оның ... тығыз байланысты. Осы
жұмысты жүргізетін мемлекеттік комитетті басқарды.
Оқулықтар мен оқу құралдарын ... ... ... ... та
Оразға тән болды. Ол А.Байтұрсыновтың оқулықтарын І.Жансүгіровтың «Малта»,
Ж.Аймауытовтың «Кемпір мен Шал», «Көк ... ... ... мемлекеттік
баспасынан басып шығару ісін өзі тікелей қадағалағаны белгілі болып ... ... ... ... кітабын редакциялауға ықпал жасауға
әрекеттенгені, құғындалып жүрген М.Әуезовтың «Қазақ әдебиетінің ... 1916 ... ... ... ... ... күш салғаны
мәлім.
Қазақстан іргелі жоғарғы оқу орындарының ашылуы және олардың ... ... ... ... да осы Ораз Қиқымұлының есімімен
байланысты. Ол 1929 жылы ... мал ... ... ал 1930 ... ... ... және ... ауыл шаруашылық институтын ашу
жұмыстарын өзі басқарды.
Қазақ мемлекеттік университетін білікті оқытушылармен нығайту үшін
О.Жандосов 1930 жылдың мамыр – ... ... ... ... ... ... С.Асфендияров, Х.Досмұхамбетов, А.Байтұрсынов, Ә.Ермеков,
Ә.Байділдин тәрізді қазақ оқығандарын Алматыға жұмысқа шақырғаны, оларға
еңбек ... ... ... ... үшін күрескені атап көрсетуге лайық.
Мамандығы ауыл ... ... да, ... ... мен мәдениетке көп
көңіл бөлген. Қазақ жерінде жалпы сауаттандыруды ... ... Тәй – тәй ... келе ... ... ... өнерінің негізін
қалағандардың бірі де Ораз аға ... ... ... театры, қазақ
музыкалық театры ұйымдастырып, тұрақталуы Жандосов қолдауымен басталған
ізгі шаралар. Ораз ... ... еді, ... салатын, ән айтатын. Ол ... ән ... ... ... ... «Ер ... ... А Затаевич құрастырған «1000 песен қазақского народа»
жинағында Ораз бен ... ... ... ... ... ... өзінде өткен тарихты келер ұрпаққа жеткізуді,
ұрпақтар сабақтастығын қалыптастыруды шынайы көздеген. Осы түста ... бек ... ... ... ... Басқа да қолжазбаларды
жинастырып топтап, мемлекеттік архив ісін ұйымдастыруды ... - әнші ... ... арқа ... ... Ораз үшін ... ... қазақ мәдениетіне қосатын үлесі, олардың дүниетанымға
деген көзқарасы басым еді. Соның бір ... ... деп ... ... деген қамқорлығын айтуға болады. Жалайырдың Бәйшігір руынан
шыққан атақты пышан ойлары кеңес дәуірімен сәйкес келмеген, ... ... ... жаңа ... тіл табыса алмаған. Ал, Ораз ... ... құяр ... ... ... ... ... ақынға
сәлем берген. Жандосов аты пышанды қорғай жүрді. 1922 жылы Ораз Түркістан
Республикасының басшы қызметіне ... ... ... Ораз Жетісудан
аттана сала, Пышан Жәлмендеұлы дереу тұтқындалып, ату жазасына кесілген.
Халыққа, ұлтқа ... ... және Алаш ... ... Ораз ... ... комиссарының Қазақстанның сол кездегі
шовинист басшысы Ф.Голощекинге ұнай қоюы ... еді. ... ... да.
Саяси тұрғыдан большевиктік платформада берік ... ... ... ... және ... 1929 жылы 1 ... ... қызмет бабында одан әрі төмендеп, халық ағарту комиссариатының
бұйрығымен Қазақ ... ... ... қызметке
ауыстырылды(26,43(. Бұл қызметке де Ораз бар ынтасын салып кіріседі. ... ... 1929 жылы 5 ... ... Фатима Асқар қызының жолдас қызына
жазған хатты еді. Бұл ата – ... ... ... ... келіп
Фатиманың сол кездегі Қазақстанның орталық газеті «Еңбекші Қазақта» ... ... ... істеп жүрген кезінде жазған хаты екен.Онда
Ораз Қиқымұлының Қазақ мемлекеттік университетінде (сол кезде Қаз ПИ ... ... ... сол үшін ... ... ... ... аздап шаршап жүдегенін, жалпы Алматыға көшіп келгендегі
хал жағдайы жазылған. Айта ... жөн, ... ... оқытушылық
қызметке ауыстыру – партияның «жазалау», тәрбиелеу шарасы ретінде ұзақ
жылдар бойы қолданылып ... ... ... ... ... босатылуы оның
Ф.Голощекиннің және оның төңірегіндегілерді ... - ... ... ... кейбір мәселелерде пікір қайшылығының туындауынан
деп айтуға негіз бар. 1928-1929 ... ... ... ... ... ... іс – қимылы оның төңірегіндегілердің «басқаша
ойлауларын туғызды». Қазкрайком ... мен ... ... ... ... ... ... бірге оған өз дегендерін
істеуге тырысқан жүгенсізде жорықсыз ... ... ... ... ... ... және онан соң «Қазақстанды зерттеу қоғамының»
төрағасы, Ауыл шаруашылығы институтының ... ... ... ... ... кітапхана ашуға, өлкетану қозғалысын ұйымдастыруға игі
ықпал етті. Кітапхана ісін өркендетуде қыруар ... бар. 1931 жылы ... ... ... ... ... басшылық жасап, оның
директоры қызметін атқарды. Халық комиссарлығы қызметінен босатылса да
республикамыздың мәдени саласындағы ірі ... ... ... ... берді.
Қазақ халқына бас болған дара тұлға ... ... ... ел ... ие ... ұлт ... қайсар қайраткер Ораз
Қиқымұлы Жандосов Халық Ағарту Комиссариатында қызмет еткен қазақ ... ... ... ... ... ... ... қалыптасу
кезеңіндегі ағарту саласыүшін еңбек еткен ... ... ... ... ... ... жолбасшысы ретінде тарихта қалды.
2.3 Жазықсыз жаза құрбаны
Тарихшы мамандардыңкөрсетуі бойынша «үлкен террор» атанған 1937-1938
жылдары Қазақстанға 106 мың адам ... ... ... ... оның 22
мыңы атылған. Кезінде Ораз Жандосов басқарған Алматы облысының өзінде ... ... 1680 адам ... кеткен жас та кәрі де сол кезде қыл
үстінде ... ... ... ... ... ... жүргендердің тіпті
бәрі де тергелді, жауапқа тартылды жазаланды. Небары 39 жасында нақақ нақақ
қараланып, айыпсыз атылғандардың бірі, арыстай атпал ... ... ... Ораз ... ... кемел шағында, Алматы облыстық атқару
комитетінің төрағасы болып жүрген ... ... ... ... ол(10,4(.
Архив материалдарын, Ораз Жандосовқа қатысты ... ... ... сол бір қиын ... көз ... елестейді.
О.Жандосовты алғашқы тергеуі 1937 ... 20 ... Одан ... 7 ... және ... рет 20 ... ... Тергеу айғағы жазылған әр беттің соңына У.Джандосов деп ... қолы ... ... ... ... Авт).
№ 04657 қылмыстық іс қорытындысында Ораз Жандосовтың 1899 ... ... ... ауданының «Ораз» колхозында туылғаны, тұтқындалғанға
дейін Алматы қаласының Фурманов көшесіндегі 122 – үйде ... ... ... ... ... ... ... айтылады. 1937
жылдың 14 маусымында тұтқындалған деп жазылғанымен, оның нақты ұсталған
уақыты 1937 ... 31 ... ... кодексінің 58-бабының 2,7,8 және 11 тармақтарымен
жауапқа тартылған. Оған 1928 жылдан контреволюциялық буржуазиялық – ұлттық
бой көтерулерге, ... ... ... ... ... ... және
бүліктік-қастандық ұйымға қатысушы, ал олардың алға ... ... ... ... ... ... ... сөйтіп Жапонияның басшылық
етуімен Қазақ буржуазиялық мемлекетін құру болған. Ораз Жандосов өзгелердің
де осы ұйымға кіруіне, оның қатарын ... ат ... үгіт ... ... айып ... осындай айыптаулармен ол сегіз айға жуық тергеуде болған. 1938
жылдың 1 наурызында КСРО Жоғарғы Соты әскери алқасының ... ... ... қорытындысы шығарылады. Дивизиялық әскери заңгер А.Д.
Горячев төрағалық еткен, мүшелері ... ... Г.А. ... ... хатшы болып Н.И. Шапашников қатысқан бұл мәжіліс жабық және
қорғаушы әрі ... ... ... ... де, осының негізінде
келесі күні, 2- наурызда ... сот ... ... ... ... ... тәркілеу және өзін ату жөнінде ең қатал үкім
шығарылады(20,44(.
Көп ... ... ... ... ... ... ... Москвы тов.Гендин Н.Р. 11676 от июля 1937 года в Алма-Ата, НКВД
тов. ... ... №11170 ... ... арестуйте, арест
санкционирован зам.прокурора Ригинским».
Соңына НКВД ... ... ... ... ... қолы қойылған.
Осы анықтамаға қарағанда мұндағылар О.Жандосовты қамауға алу, не
алмау жөнінде алдымен Мәскеумен келіскен.
О.Жандосовтың тергеу кезінде ... ... ... ... ... ... ... көруге болады. «Антикеңестік қазақ ұлттық
ұйымының мүшесі және бірден – бір ... ... ... - ... ол ... ... бір жауабында. – Осыларды матындай
отырып, жауапты партия – кеңес қызметкерлері екенімді пайдаланып, 16 ... ... ... қылмысыма қазір шын өкінемін.
Мен антикеңестік қазақ ұлттық ұйымының Алматы облысындағы филиалына
жетекшілік ... ... – ақ, 1918-19 ... ... ... ... мен ... өкіметіне қарсы алашордашылар ... ... ... ашық үгіт – насихат жұмыстарын ... ... ... ... ... ... ... басшылықты өз қолына алуға ұмтылыс күресі жайлы, ... ... ... шет ... ... жасағаны, оған дәлел
ретінде оның 1920 жылы Бакуде өткен Шығыс халықтарының съезінде Энвер ... ... ... байланыс жасаған фактілері тізбектеледі(9,29(.
Тергеу кезінде Ә.Бокейхановтың, М.Дулатовтың, ... ... ... ... та. ... емес ... ... Есполов, Қазбековтердің, басқа да көптеген азаматтардың
аты жөндері айтылады. Алайда бұлардың бәрі ұрып – ... ... ... Қиқымұлына күшпен айтқызылғанын аңғару қиын емес. Себебі Бейімбет
Майлинді немесе ... ... ... деп айып ... ... ... дәл осы ... жазаланып, атылған Хайретдин
Болғанбаевтарды тергегендей сұрақ та, жауап та қысқа ... ... ... бір сұрағына О.Жандосов оншақты ... ... ... ... ... «жауаптарын» НКВД Мемлекеттік ... ... ... ала ... ... әкеліп, айтпағанын
айтқызды дегізі, соңынан қолын қойғыздырып алуы әбден мүмкін.
«Антикеңестік буржуазиялық ұлттық ұйымның алға ... бір ... ... ... ... тек ... ... деген принцип
негізінде іс-әрекет ету болған» деп негізсіз айып тағылып, жазаланған
Қожановшылар және басқалар ... қара күйе Ораз ... да ... ... ... ... кеңес өкіметіне қарсы байлардың
көтерілісіне жетекшілік етті», - делінді(9,30(.
«Ұйғырлар мен ... ... ... ... еткен Тайров, Масанчи, Сүлейменовтарды үгіттеп, өздерінің
ұйымдарына тартқан. Сөйтіп облыстың ұйғыр, ... ... ... ... ... ... жылы Кеген ауданында Қазақстан К(б)П-ның хатшысы болып тұрған
кезінде де ... ... ... ... деп жазылған айыптау
қорытындысында. Не керек, 1918 жылдан 1937 жылға дейін ... ... ... ... ... атқару комитетінің және 9 шақырылған Қазақ
ССР Орталық ... ... ... болған Ораз Жандосовқа жазылмаған
жаза, айтылмаған айып қалмайды.
Айыптау қорытындысын 1937 жылы 4 ... ... 4 ... ... ... ... де, оған келісімін беріп, қол қойған НКВД-
ның Алматы облысы ... ... ... ... ... ... қатысты Алматы облыстық ... ... ... ... Кеген ауданында да қызметтес болған оңтүстік
Қазақстан облысы Сарысу ауданының №2 ... 1901 жылы ... ... ... ... кісі 1937 ... 26 қазанда тергеген хаттама бар.
«Антикеңестік қазақ ... ... ... мүше ... білесіз бе? Бұл
жөнінде Ораз Жандосов сізге не деп айтты?» деген сұрақтарға 1937 ... ... ... ... ... оған ... сол ... ұйымға Кеген ауданында мынадай
қызметкерлер мүше болған деп ... ... ... ... ... ... судьясы Мәшкеев, Кеген аудандық атқару комитетінің
төрағасы Илиембетов, Кеген ауданының прокуроры Шакур Ғайсин, «Зоготшерсть»
кеңесінің ... ... ... бұл ... ... ... әрі ... тапсырмаларын
орындай жүріп, антикеңестік ұйымның басқа да мүшелерін танып, білдім. Олар:
Кеген жылқы совхозы ... ... ... ... ... ... аудандық
атқару комитеті төрағасының орынбасары Байдалы ... ... ... ... ... ... бұрынғы орынбасары Әбілқасым Әкімжанов,
«Совинторгтың» бұрынғы қызметкері Қанапия Дауылбаев, ... ... ішкі ... ... өкіл ... отырған Қуандықов, Сарыжаз ауылдық
кеңесінің бұрынғы төрағасы Абдықаш Бақтыбаев, Кеген аудандық ... ... ... Әбілев, Кеген аудандық тұтынушылар одағы
дайындау кеңесінің ... ... Төле ... және ... ... ... директоры Кошуков, Кеген аудандық атқару
комитетінің бұрынғы хатшысы Мақсүтбаев(33,20(.
Антикеңестік ұйымның жекелеген ... ... ... ... тапсырмаларын оларға жеткізіп ртырдым.
Айғақ берді деп Ахмедия Сарымолдаевты айыптауға болмайды және осы
жоғарыда ... ... бала – ... үрім – бұтақтары бүгінде
Кеген ауданында немесе Қазақстанның түкпір – ... ... ... ... ... ... ... болмағандықтан, бұлар сияқты жаламен қылмысқа
тартылғандардың бірқатарының ... да ... ... Соты ... ... 1957 ... 5 маусымдағы
айқындауымен КСРО Жоғарғы Соты әскери алқасының 1938 жылғы 2 ... ... ... ... дәлелденбегендік тен өзінің күшін жойды
және іс қысқартылды. Әйтсе де үкім ... ... ... ... жазса ол сол кезде небары 58 жаста ... еді. Ал бұл жас ... ... әлде де ... шағы ғой.
Жинақталған көп құжаттар сол кездегі талай тартыстан сыр шерткендей.
Мына бір құжат «Отанын сатқан Ораз ... ... ... ... ... ... ауыр сөз десеңізші. Шындығында ол Отанын сатты ... ... ... 1901 жылы туылған жары Фатима Асқарқызы Жандосова,
ұлдары ... (15 ... ... (8 жаста), Анри (2 жаста) тіркелген.
Отбасында кәрі – құтаң және ... ... ... ата – ... ... немесе жұқпалы аурулы жанның және ... ... ... ... ... ... ... «Отанын сатқан» , «Халық жауы» деп тұтқындалуы оның
отбасына, туған – туыс, жақындарына да қайғы – ... ала ... 1938 ... 2 наурызда Алматыда атылғаны, үкімнің
орындалғаны жөнінде ... КСРО ... 1-ші ... ... ... ... Яғни, үкім орындалысымен араға тура 45 күн
салып, Жандосовтың ... ... ... да ... Бұл ... ... бұрынғы мекен – жайын өзгеркенге ұқсайды. Өйткені, оның ... ... ... ... тұратындығы, 1938 жылғы 15 сәуірде
тұтқындалғаны № 1183 қылмыстық іс қорытындысында жазылған.
Фатима ... ... айып ... еді. ... ... Ораз ... ... іс - әрекеттерінің бәрін көргенсің,
бәрін білесің. Біле тұра ... ... Оған өзің де ... ... ... ауыр сөздерді естіген Фатима Асқарқызы тағылған ... ... ... 17 және ... 2,7,8,11 – тармақтарымен
дәрежеленген еді. Істелмеген қылмысты істедім деп, ... ғана ... ... ... күн – түн ... ... 1938 ... желтоқсанына шейін, тура
сегіз айға созылған. Ораз ... да ... айға ... ... да ... ай ... түрмеде ұстады емес пе! Фатима Асқарқызын ... ... ... ... ... Ораз ... түбіне
жеткендердің бірі, НКВД – қызметкері Жвигуль деген лейтенант(38,9(.
Ақыры Фатимадан күткендеріндей еш кінә таба ... соң ол ... 19 ... қамаудан босатылған. Алайда, түрменің суық қабырғасы
ішіндегі осынау сегіз ай оның ... ... ... де ... ... сөзсіз.
Тарихшы мамандардың көрсетуі бойынша «Үлкен террор» атанған 1937-
1938 ... ... 106 мың адам ... қанды шеңгеліне ілініп, оның
22 мыңы атылған. ... Ораз ... ... ... ... ... ... айыптаумен 1680 адам атылып кеткен. ... ... ... өзі де бар ... кез ... ... ұлттың тағдыры мен ... ... оның ... биік ... ... саны мен сапасына тәуелді
десек, онда ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде қазақ елінің жұлдызы шыныменен де
оңынан ... еді. Бұл ... ... мезгілде халқымыздың бақытты тағдырына
орай ондаған, жүздеген талантты ұлдары мен қыздары өмірге келіп, қоғамдық
тіршіліктің ... ... ... ... өз ... ... ... даяр екендігін айқын таныта білді. Бірақ, өкінішке орай, осы
жұмбақ ұрпаққа ... ... ... орта оларға тағдырдың өзі артқан
қасиетті тарихи міндетті ... ... ... ... кетуге мүмкіндік
бермеді. Революциялық өзгерістер мен оқиғалар ... ... ... ... ... болып кете барды. ... ... ... ... ... «бонопартизмнің» нақты көрінісі болатын.
Олай дегеніміз, Ораз Жандосов пен оның ... ... ... ... кеңестік билік алдында ешқандай да кінәсі жоқ – тын. Олар
социялистіе идеяға, оның феодалдық, ортағасырлық мешеулік пен ... ... ... ... ... ... бақыт әкелетіндігіне имандай
сенді, сондықтан да большевиктер партиясының соңынан ергені рас. Соны бірге
олар тек жетекшіл, уқыпты шәкірт дәрежесінде ... ... ... де елінің
талап мүддесіне лайық тыңнан жол іздеуге, құмына еңбек ... ... ... танытты да.
Ораз Қиқымұлының өмір сүрген тарихи кезең оның жеке тұлғасы үшін
ғана емес, бүкіл қазақ елі, ... үшін де ... ... ... ... ... пен арпалысқа толы кезең болды.
Үнді халқының ұлы перзенті ... Неру ... ... ұлт – ... ... ... зиялысы ұлтжанды болмай қоя
алмайды. Ораз ... пен оның ... атқа ... ... ... ... ұлттық идеология арнасында тұрды, яғни белгілі бір топқа
емес, жалпы еліне ... ... ... Олар ... ... ... кеңестік билікке араласқанда жаңа мемлекеттік жүйені халқының
мүддесіне қызметке қоюды көздеді, сол үшін тер ... ... ... ... ... басса тура осы қасиетті жолда адасты(10,4(.
Ораз Қиқымұлының 1921-1922 жылдары Жетісуда өткізілген ... ... ... араласып, сол уақытқа дейін қазақ елімнің аяқ
асты ... ... ... ... ат алысқандығы айып тағуға бір негіз
болды. Жалпы бұл айып ... ... ... ... ... ... ақ ... тұрғыдан болса да негізсіз айыптайтын. Өйткені,
Жетісудағы дер-су реформасын ... ... ... ... ... жергілікті халық арасында әділдік орнату мақсатында бастап берген
большевиктік биліктің өзі болатын. Бұл істі ... ... ... ала
отырып, жерге орналасып қалған переселен ... ... ... өкіметі реформалық шараларды аяғына ... ... ... пен оның серіктері бұл істе тек орындаушылар ғана ... ... ... ... ... ... Жетісудағы аталған жер-су
реформасы империялық билік пен жергілікті халықтың ... жер ... ... бір ... ... ... ... айыптауға негіз болған тағы бір түрткі ол 1925 жылғы
желтоқсан ... ... ... V - ... партия конференциясында жасаған
баяндамасындағы Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... Ораз Қиқымұлы қазақ елін бірінші кезекте ... ... соң ... артылған бос жерлерге переселен шаруаларды
орналастыруды ұсынған болатын.
О.Қиқымұлының бұл ұсынысы іс жүзінде жер мәселесіне ... ... ... ... ... ... болатын. Сондай – ақ
бұл сол тарихи кезеңдегі бірден-бір дұрыс негізді ұсыныс екендігін ... ... ... ... мойындайды. Бірақ большевиктер келесі
өлкелік конференциясында Қазақстандағы жер мәселесін шешуде ... ... келу ... ... ... оның орнына бұл мәселені таптық
мүдде тұрғысынан шешу ... ... ... ... ... алуы, әрине, жер мәселесін империялық мүдде ... ... ... ... ... ... принцип Қазақстанға ішкі
Россиядан орыс шаруаларының келіп қоныстануына шек қоя ... жоқ, ... ... жаңа ... ... алуына жағдай жасап берген еді.
О.Жандосовты айыптауға негіз болған тағы да бір түрткі ол оның ... ... ... алаш ... ... ... сол арқылы алаш идеясына
жол ашты» деген пікір болатын. Бұл ретте ... оған ... ... ... алаш ... ... бірі ... шақырып, сөз бергендігін көлденең тартты. Бұған қосымша бай,
алашордашылардың балаларын оқу орындарына қабылдап немесе олардан ... ... ... ... алды ... ой бар еді. Шын мәнінде ұлы
ағартушының университеттің ашылу салтанатында сөйлеген ... ... ... ... табы болған емес, оның есесіне өз халқан және оны
басқарушы ... ... ... ... ... ... тиянақты түрде
айналысуға шақыру бар екендігін аңғарамыз.
Оқу орнындағы байлар мен алашордашылардың ... ... ... оқу ... ісі ... Халақ комиссары қызметінде
жүргенде оқу орындарын тазарту ... ... ... оқудан шығаруға
қарсылық көрсеткені рас, бірақ бұл әрекет оның қызметтік борышынан туған
позиция болатын. ... ... ... бұл ... ... ... ... еді.
Қазақстанның көркейуіне үлкен үлес қосқан ірі мемлекет қайраткерін
айыптау бұл әділетсіз көпе-өкөрнеу ... ... ... ... ... ... тағы бір ... қылмысы еді. «Адамның адамшылығы істі
бастағанынан білінеді, ... ... ... ... Абай қағидасымен
бағамдар болсақ Ораз «Халық жауы» емес нағыз досы ... ... ... жауы ... ... білеміз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Бітіру жұмысымда қарастырып отырған белгілі мемлекет қайраткері,
ағартушы ғалым Ораз ... ... ... ... және ... ... ... бар ынтасын салып, тер төге еңбек еткен игі
істерін жан – ... ... оның ... елі, жері десе ... құрбан
етерлік ардақты да асыл күрескер азамат, қаһарман тұлға, қазақ халқының
біртуар ... ... көз ... ... ... береді. Артына өшпес
із, өнегелі желсоқпақ қалдырып кеткен осынау қайран жан, қадірмен аға маған
қилы ... де, ...... ... де ... күркіреген
аласапыран дәуірдің заманалық ғарышына көтеріле алған ... ... ... азамат бейнесінде көрінеді. Ғулама ... ... ... ... ... қарағанда көзімізге көрінетін жұлдыздың саны
білгіштердің айтуынша, бес мың жарым шамасында ... Олар екі ... ... бірі – қозғалмайтын жұлдыздар. Бұларды шын жұлдыз деп ... ... ... ... ... бар. Ал, ... түрлі жұлдыздар тобына
өз жарығы жоқ, күн ... ... ... қозғалыстағы «кезеген
жұлдыздар» - планеталар жатса керек.
Егер ... ... ... - ... ... мен
іркілістерге, ержетулер мен көркейтулерге кенде емес кешегі һәм бүгінгі
өтешек қос ғасыр тоғысында ... ... ... көп, ояуы аз» ... ... ой – ... отыз шақты жыл ұдайы өрлеу дәуірін
тудырған Алаш зиялылары жамағатымыз үшін ... ... ... ... Мен ... отырған Ораз Қиқымұлы Жандосов сол жарқын
шоғырлардың – ... ... ... үйіп – ... бере салған
алдынғы алыптар легінің ... ... ... кез ... ... ... ... мен болашағы, белгілі
дәрежеде, оның отаншыл, биік ... ... саны мен ... ... онда ХХ ... алғашқы ширегінде қазақ елінің жұлдызы шынымен де
оңынан туған еді. Бұл қысқа тарихи мезгілде ... ... ... ондаған, жүздеген таланты ұлдары мен қыздары өмірге келіп, қоғамдық
тіршіліктің барлық саласына белсене ... өз ... ... ... даяр ... ... таныта білді. Бірақ өкінішке орай, осы
жұмбақ ұрпақты өмірге әкелген шындық, орта ... ... өзі ... тарихи міндетті толық, аяғына шейін орындап кетуге мүмкіндік
бермеді. ... ... ... ... ... оның ... да қиындықтарға
толы өмірі революциялық қайта құру ... ... ... жолға түсірудің алғашқы кезеңінде жан аямай қызмет еткен Ораз
Жандосов, отаршылдық ... ... ат ... ... ... ... автономиялық және Қазақстан автономиялы ... ... ... ... өзін - өзі тану ... ... ... Бұқара халықты саяси сауаттандыруға, ел ішінде жоғары және
орта арнаулы оқу ... ... ... халқының И.В. Сталин мен ... ауыл ... ... ... зорлық –
зайбылығымен ұжымдық шаруашылыққа біріккендердің оған бой ... ... ... ... жолында зор еңбек сіңірді. Өзінің ... ... ... ... ішінде Ораз Жандосовтың
күреске толы өміріндей тағдыр ешкімде болған емес».
Не бары 20 жасқа жаңа ... ... ... ... ... болса да қазағына, халқына бас болған дара ... ... ... ел сүйіспеншілігіне ие болған еді. Уыздай жас Ораз Жандосовтың
облыстық дәрежедегі басшылық ... ... бір сыры оның ... ... істі ... ... қажыр – ... ... ... кеңес органдарының мойындауы дер едік. Ораз
Жандосов өз өлкесіндегі шым – ... ... күрт ... шегіне
жете шиеленіскен күрес пен арпалысқа бел шеше ... бар ... ... аямай қызмет етті. Ораз ... әр ... ... ... ... жүріп – елін отаршылардың озбырлығынан қорғауға күш
салып, халқының күші ... ... ... ... шығып, босқа қырылмауға
үгіттеп, күйзелген елін аштықтан аман алып ... ... осы ... күш ... аямай еңбек етті. Ұлт мүддесін тап мүддесінен жоғары
қойып, сондықтан да таптық бағдардағы ақтар мен ... ... ... ... ... жат саяси ағым деп таныды. Шыққан әлеуметтік тегі
жағынан ауқаттылардан гөрі қоғамның төменгі ... ... ... ... қала мен ауыл ...... мұң - ... қорғауға
бейім болды. Кезінде құмға, шөлге айдап тастаған қазақтарды Ораз Жандосов
сулы – нулы жерлеріне қайта қоныстандырған. Билеп – ... ... ... ... ... ... ... орналастырғанға қарсы шыққан
сол кездегі орыстардың өкімет басындағылары Жетісу төңкеріс ... Ораз ... ... ... ... «Содан кейін бойымыз
жазылып, көзіміз ашылды. Ораз Жандосов десе ... ... ... еді» ... қарттар көз жасын сүрте отырып айтып отырады.
1916 жылдан ... ... ... ... ... ... Құлжа
провинциясына қашып, қайта орала бастаған ұлт өкілдерін орналастыру
мәселесі тек Ораз ... ... ғана ... ... босқындар туған
жерлеріне ойдағыдай жайғасты. Осы негізде ... ... ... ... ... ұлт ... кереғар келетін құбылыстар мен
оқиғалар барысын өзгертуге күш ... осы ... ... ... білетін
ел басшысы бола алғанын байқауға болады.
Алайда кешегі патша өкіметінің дөрекі ... ... ... ... ... ... жаңа тойымсыз әкімшілігін ауыздықтап,
ежелгі әлеуметтік – экономикалық, тарихи теңсіздіктерді ... ... ... ... Ораз Жандосовтың кейбір іс - әрекеттерінен,
сөйлеген сөздері мен ... ... ... ... ... ... асыра сілтеушілік белгілерін көруге болады.
Ұлттар арасындағы ынтымақтастықты, достықты күшейтіп, нығайта беру
жолында ерекше күш ... осы ... ... ... ... ... сол
кездегі терминология бойынша «бұратана», «мұсылмандар» делінетін қырғыз,
татар, өзбек, ұйғыр, дұңғандардың да ұлттық мүддесін қорғаған кең ... ... ... таныла білді.
Теңіз суының дәмін бір ғана тамшысынан білуге болатын сияқты, Ораз
Жандосов ... ...... ... ... да ... ... болатындай, қайраткердің бір жылдық қоғамдық қызметінің бір ғана
газет бетінде ... ... ... оның бүкіл азаматтық
болмысы,ұстанған жолы, үміт – тілек, арман – мақсаты мен ... ... о ... ... өкіметінің қазақ халқының бөркін аспанға атып
қуана қарсы алмағанын ашып айтса, бертін келе сол Кеңес ... ... «аға ұлт» деп ... халық өкілдерінің жергілікті халыққа көрсетіп
отырған зорлық – зомбылық, өктемдігіне өре ... ... ... ... ... ... түгел өкімет орындарының әділетсіз ... ... шам алып ... ... ... ... қоймай ақыры еріксіз
өзгерттіреді. ... ... ... бір ғана ... ... ... сол тентектің рулы елі түгел жауапқа тартылатынын осы ... ... ... отырғанын, оны Ораз Жандосовтың үнемі әшкерелей, жүріп
өзгерттіргенін еске ... ... Ол ол ма? ... ағысынан шетке қағылған,
революциядан бұрын ел басқарған би – ... бай ... атқа ... ... ... сияз өткізіп, өткен өмірлерін «көксете» еске
алдырып, мал шаруашылығын ... ... ескі ... ... ... аға ұлтқа теңдік жөнінде қыруар қатал шарт қоюы, ақырында Қазақ
автономиялы Республиканың ... ... ... ... ... хабарды құлағына шалысымен бүкіл елден сүйінші сұрай жар салуы,
олар «Алаш ... ... ... ... тіктелуін, өшкен ұранның қайта
жаңғыруын» көргендей болуы осының бәрі Ораздың біртуар тұлғасын, азаматтық
алып ... ... ұлт ... ... ... ... ... алдында,
болашақ алдына мәңгі жайып салғандай.
Үнді халқының ұлы Джавахарлал Неру ... ... ... ұлт –
азаттық қозғалыс кезеңінің зиялысы ұлтжанды болмай қоя ... ... пен оның ... атқа ... ... іске араласа бастағанда
ұлттық идеология арнасында тұрды. Яғни ... бір ... ... жалпы еліне
қызмет жасауды армандады. Олар ... ... ... ... билікке араласқанда жаңа мемлекеттік жүйені халқының мүддесіне
қызметке қоюды көздеді, сол үшін тер төгіп, ... ... ... ... ... ... бағытта
тұрғандығы, әсіресе, 1921-1922 жылдары Жетісуда іске ... жер – ... ... ... ... ...... ұйымдастыруға
үлкен септігін тигізген «қосшы» ... ... ... ... жаңа ... сай ... жаңа мазмұндағы оқу – ағарту жүйесін қалыптастыру,
сол негізде ... ... жаңа жас ... ... ... кең ауқымды
мәселелерді шешуде анық көрінді.
Ораз Жандосов қат – қабат ауыр ... ... ету ... ... де бір ... ... Ақын әнші қауым Ораз Жандосовқа арқа
сүйер ... Ораз ... үшін ... ... ... қазақ
мәдениетіне қосатын үлесі, олардың дүниетанымға деген көзқарасы басым еді.
Ақындар слеті мен ... ... ... үгіт жұмысына тартуға
бастамашы болған да осы ... еді. Оның бұл игі істі ... ... ... ... шешімімен жүзеге асырылған жаңа дәстүр – ақындар слеті
мен ... ... ... сай ... ... қоғамға жемісті еңбек етуде.
Ораз Жандосов сияқты Қазақстанның көрнекті партия, кеңес қайраткерлерінің
халық ... ... ... досы ... ... ... ... мүддесі үшін пайдаланудың баға жеткісіз үлгісін қалдырғанын білудің
өзі бір ғанибет. Бүгінгі егемен Қазақстан ақындар ... ... ... ... ... ... ұрпақ үлкен алғыс айту керек.
Ораз Жандосовтың ұлттық тіл ... шын ... ...... ... ... мектептерін ашу мен оқулықтар, маман,
мұғалім кадрлар әзірлеу, ... ... ... отау ... ... болу
іспетті сан тарау қам – қаракеттер саласында тындырып үлгергендері өз
алдына бір ... ... ... Халел Досмұхамедұлы, Санджар
Асфендияров, Жүсіпбек Аймауытов тағы да басқа алаш зиялыларына оқулық ... көп ... ... ұлы ... ... ... ... қазақ баласы
қай заманда да ... деп ... ... ... мүмкіндігінше Ораз Жандосов Алашорда қазақтарын жақтаған. Елден
айрылып Ташкентте жүрген Мағжан Жұмабаевты жұмысқа ... ... ... ... ... де өшпес өнегелі азаматтың алуан
қырлы ісінің бірі екені белгілі.
Ұлттық кітапхана, Қазақ мемлекеттік университеті, ауыл ... ... ... ... ... қазақ музыкалық театры ... Ораз ... ... басталған ізгі шаралар еді. Осы ашылған
оқу орындарының жағдайымен танысып, шаралар қолдануға үлес қосып отырған.
Әсіресе ... ... қиын ... оны ... ... ... материалдық жағдайына байланысты мәселелерді үнемі шешуге
тырысып отырды.
Ораз Жандосов тек қана ... ... ... қоймай, табиғи
байлықты қорғауға да үлес қосты. Қазақстандағы қорық жағдайы және сирек
кездесетін өсімдіктерді ... ... ... оны шешуді қолға ... ... бұл ... әлі ... ... шешілмей
жатқан Қазақстан үшін өте үлгі боларлық іс.
Әр түрлі қызметтері мен үлгі болар игі істеріне талдау жасай ... ... ... ... ... ... ... емес,
отаршылдық пен әділетсіздікке қарсы күрескер, ойлы ұстаз, парасатты басшы
және ізгі ... ... мен ... ... өзгерістердің басы –
қасында жүрген ел жанашыры, халқын алға бастаған өз ... төл ... ... ... ... – ақ ... ... алғашқы қалыптасу
кезеңіндегі ағарту саласы үшін еңбек еткен ұлттың елеулі ұлдарының бірі,
мәдени құрылыстың жолбасшысы ... ... ... Қиқымұлы биік мұратқа бар өмірін, таланты мен жігерін арнаған
зиялылар шоғыры қатарында болды. Ол өзінің ... да ... ... адал да беріле ызмет жасаудың биік үлгісін көрсетті, сондықтан ... ... ... оның ... ... ... ... басымызды иіп,
шексіз ризалығымызды білдіреміз және оның есімін мақтан ... ...... ... қайраткер азаматы, қажымас күрескері, ұлтым деп
соққан үлкен жүректі ұлы ... Ол ...... ... ... ... Абылхожин Ж.Б. Очерки социально-экономической истории Казахстана ХХ
век / Ж.Б.Абылхожин. - Алматы: Туран, 1997. – ... ... Қ. 1937 ... ... құжаттары / Қ.Алдажұманов,
Т.Омарбеков //Қазақстан тарихы. – 1993. №3. – ... Арын Е. ... ... / ... ... - 15 ... ... Ж.К. Жер ұйығы – ... ...... ... бет.
5 Арыстанов Ж.К. Сұнқар да жерді мекендейді /Ж.К.Арыстанов.-Алматы:
Қазақстан, 1966.-320 бет.
6 Асқар О. ... ... ... / ... ... ...
1999. - 12 наурыз.
7 Ахмедов Ғ. Алаш «Алаш» болғанда /Ғ.Ахмедов. – Алматы: Жалын, 1972. –
370 бет.
8 Ахметжанов К. Қос ... ... /К. ... ... ... – 1985. - №7. -3-4 ... ... Б. Қазақ зиялыларының тарихи есімді қайтару жолындағы
күресі ... ... - №1. -29-31 ... ... Ж. ... ... Жандосов және оның оның зайыбы
Фатима Асқарқызы жөнінде /Ж.Әбдіхалық. ...... ... Ә. ... адал ұлы /Ә.Әбілдаев //Білім және еңбек. –
1977. -№10.-12-13 бет.
12 Әміров Қ.Т. Жастық шақ ... ... ... ... ... Әміров Қ.Т. Өшпес жұлдыздар жарығы /Қ.Т.Әміров. – Алматы:
Қазақстан, 1970.-263 ... Әсіп С. ... ... ... ... ... ... бет.
15 Әсіп С. Қатерлі дерт, қалжыраған халық, жер туралы толғау /С.Әсіп.
–Алматы: Қазақстан, 1998.-336 бет.
16 Брайнин С. Из ... 1917г. в ... ... ... В.К. ... работа партийных организаций
Казахстана (1927-1925гг) /В.К. Джагфаров, В.П. ... ... ... Г.Ф. ... ... қайраткер /Г.Ф.Дахшлейгер.
//Қазақ әдебиеті.-1979. - 2 наурыз.
19 Джусупбеков С. Ураз ...... ... ... правда. -1959. - 14 ноября.
20 Досжанов Д.К. Абақты /Д.К.Досжанов. – Алматы: Қазақстан, -1992.-350
бет.
21 Дунаева В. ... ... ... ... ... – 1969.- 20 ... Жағыпаров Н. Халықтан шыққан қайраткер /Н.Жағыпаров //Қазақстан
комунисті. -1989. -№2.-4 ... ... С. ... ... ... ... по делам
национальности РСФСР /С.Зиманов, С.Даулетов. –Алма-Ата: Наука, 1975. –С.235
24 Исахан Ғ. ... ... өр ... ... ... ...... Карагусов Ж. Казахская советская интеллигенция, рожденная октябрем
/Ж.Карагусов. – Алматы: Казахстан, 1960. –С.250
26 Қазақ совет энциклопедиясы. Т.12 - 4. – ... 1975. – 264 ... ... Қ., ... А. ... ... 37-де опат болғандар
/Қ.Қасенов, А.Төреханов. – Алматы: Қазақстан, 1994. – 80 бет.
28 Ковалев В. ... ... ... ... ... – 1989. - 25 ... ... Т. Көк сеңгірлер /Т.Қожакеев. – Алматы: Жазушы, 1992. –
263 бет.
30 Қозыбаев М.К. История и современность /М.К. ...... 1991, ... ... М.К., ... С.Ф., Нурпеисов К.Н. Ураз Джандосов:
судьба, преданная революцией / М.К. Козыбаев, С.Ф.Мажитов, К.Н. ... ... – 1999. ... ... М., Омарбеков Т. Тарих тағылымы не ... ...... Қазақстан, 1993. – 245 бет
33 Қойшыбаев Б. Жазықсыз жапа шеккендер /Б.Қойшыбаев. – ... ... ... ... О. ... ... және Ораз ... /О.Қоңыратбаев
//Ақиқат. – 1999. -№9-10. – 57-62 бет.
35 Қоңыратбаев О. Тұрар Рысқұлов: қоғамдық саяси және ... ... ... /О.Қоңыратбаев. – Алматы: Қазақстан, 1994. – 448
бет.
36 Кыдырбек Б. Бабасына ұқсап батыр туған ... ... ... 1999. – 13 ... ... Б. ... ... / Б.Қадырбек //Жетісу. – 1988. – 28
қырқүйек.
38 Қыстаубаев З., Хабдина Н. Қызылдар қырғыны / ...... ... 1992. – 256 ... ... Қ. ... шыңдаған тұлға / Қ.Мурзанов //Социалистік
Қазақстан. – 1989. – 25 ақпан.
40 Нүрпеиісов Т. ... ... жала ... //Заң ... – 1998 -№3. – 83-88 бет.
41 Нүрпеиісов К. Тұрпаты бөлек тұлға /К.Нүрпеиісов ... ... 1999. – 24 ... Нұрғожин Ж. Ораз Жандосов азаматтығы /Ж.Нұрғожин //Арай. – 1996 ... -4-5 ... ... Ғ. Ораз ... ... не ... ... 1995. -№6. -41-45 бет.
44 Омарбеков Т. Зобалаң / Т.Омарбеков. – Алматы: ... 1995. – ... ... Т. 20-30 ... ... ... /Т.Омарбеков. –
Алматы: Санат, 1997. - 27 ... ... П. Ураз ... / П.Пахмурный //Партийная жизнь
Казахстана. – 1969. -№3. С.10-13
47 ... С.Н. ... ... ... в ... /С.Н.
Покровский. – Алматы, 1961. – С.265
48 Розыбакиев А. Несколько страниц из ... / ... ... ... – 1935. – 3 ... ... Д.Ф. Утро и два шага в полдень /Д.Ф. Снегин. – ... 1976. – ... ... Д.Ф. Два шага в ... /Д.Ф. ...... ... – С.350
51 Тастанов Ш. Казахская интеллигенция /Ш.Тастанов. – Алма-Ата: Наука,
1982. –С.255
52 Тимофеев Н, ... С. ... ... ВКП(б) в 1926-1929гг.
/С.Брайнин //Большевик Казахстана. – 1938. -№12. – С.30-34
53 Тұрсынбаев Ә.Б. Ораз ... ... ... – 1957. – 27 ... Тұрсын Ж. Алаш идеясы және Ораз Жандосов /Ж.Тұрсын ... ... – 85-87 ... ... Г. ... ... организации Казахстана на (1921-
1929гг.) Становление и опыт деятельности: Автореф.дис...канд.ист.наук
/Г.Ускембаева. – Алматы, 1992. – ... ... А. Три ... ... ... ... – 1938. -№1 – С.58-63
57 ШҚОММ 544 қор, 6 тізім, 53 іс, 25 парақ
58 ШҚОММ 544 қор, 3 ... 25 іс, 25 ... ... Е.Д. Мы были друг для ... ... / Е.Д. ... Алма-Ата. – 1989. – 20 февраль.
60 Ярмухамедов Ш. Выпестованные большевиком Фурмановым /Ш.Ярмухамедов
//Казахстанская правда. – 1935. – 18 ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ораз Жандосов және тоталитарлық жүйе50 бет
Қоғамдық қатынастардың мәселелері10 бет
Жазушы Оразанбай Егеубаевтiң «Көкбөрi немесе тағдыр тәлкегi» атты роман-эссесi хақында53 бет
Нұрлан Оразалин поэзиясының тілі, стилі, поэтикасы17 бет
Нұрғожа Ораздың шығармашылығы19 бет
Ораз Жандосов30 бет
Ораза айт4 бет
Ораза ғибадаты14 бет
публицист жазушы Нұрмахан Оразбеков 73 бет
Шерхан Мұртазаның «Ай мен Айша» роман-диологиясында замана шындығының бейнеленуі. Көркемдік ізденістер. Р. Мұқанова, Т. Ахметжан, Н. Ораз шығармаларын талдау10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь