Қазақстандағы кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы ислам дініне қарсы бағытталған саясат және оның салдары

М а з м ұ н ы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1.тарау. Кеңес үкіметінің идеологиялық негізі және оны қоғамға енгізудің алғышарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
1.1. Большевизм және атеистік идеология ... ... ... ... ... ... ... ..11
1.2. Қазақстанды атеистендірудің алғышарттары ... ... ... ... ... .22

2. тарау. Кеңес үкіметінің Қазақстанда мұсылман дініне қарсы жүргізген саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
2.1. Мұсылман дініне қарсы жүргізілген іс.шаралар ... ... ... ... .29
2.2. Атеистендірудің рухани.мәдени салдары ... ... ... ... ... ... .38

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46

Пайдаланған әдебиеттер мен деректер тізімі ... ... ... ... ... ... ...48
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі: ХХ ғ. алғашқы жартысында қазақ халқы бодан болып отырған Ресей империасында ревалюциялық төңкеріс жасап билікке келген большевиктердің атеистік түсінікте болуы және ғылыми тұжырымдамаларының матералистік көзқарасқа негізделуі кеңестік қоғамтану ғылымында теріс тұжырымдар мен түсініктер қалыптастырды. Ол мәселен, дінді мәдениетке қарсы қою, көнеден келе жатқан діни дәстүрді жоққа шығару, оған қарсы құрал ретінде атеистік үгіт-насихатты кең түрде жүргізу, мәдениет пен руханияттың өзегі - әлем мойындаған діннің өзін түбегейлі жоққа шығарушылық, оның адамгершілік, ізгілікке бастар мәнін түсінбеу, оның орнына ешқандай тамыры да, бастау-көзі де жоқ «коммунистік қоғам» және «жаңа атеист адам» тәрбиелеу партияның түпкі мақсаты болды. Нәтижесінде КСРО-да бейрухани тарих пен дінсіз «социалистік» мәдениет жасалынды.
Бүгінгі таңда жетпіс жыл бойы адам санасына діннің күні бітті деген ойларды сіңірген, дінсіз Кеңес үкіметі жоқ. Саяси құрсаудан құтылған халық ой еркіндігін алғаннан кейін, қоғамдық санада діни мәселелермен байланысты ізденістер пайда болды. Қоғамдық ғылымдар саласында қоғам өміріндегі діннің қызметі және орны; қоғамдық тәрбие ісіндегі әр түрлі діндердің өнегелі құндылықтарын пайдалану мәселесі; діни бірлестіктер мен мемлекет арасындағы қарым-қатынас принціптеріне байланысты сұрақтар қарастырыла бастады. Көп ұлтты және көп дінді Қазақстан Республикасы үшін мұндай сұрақтардың нақты жауабын табудың қажеттілігі мол. Соның ішінде мемлекет пен дін арасындағы қатнастар мәселесін зерттеудің зор маңызы бар. Өйткені мемлекеттің тыныштығы мен халықтардың ынтымағын нығайту үшін мемлекетіміз өзінің діни ұйымдарға қатысты саясатын бүгінгі күннің талабына сай жүргізуі қажет. Ал бұл істі жүзеге асыруда өткен тарих тәжірибесін пайдаланған, яғни еліміздің тарихындағы белегілі бір кезеңдегі билік жүйесі мен діни ұйымдар арасындағы қатнастың тарихын зерттеп нәтижелерін пайдаға асырған жөн. Мемлекеттік басқару жүйесі мен діни ұйымдар арасындағы саяси қатнастың орнауы большевиктердің билікке келуімен тығыз байланысты болғандықтан зерттеудің хранологиялық шеңберін сол кезеңнен бастаған дұрыс.
Тәуелсіздік алғалы Қазақстанда мұсылман дінінің қайта өркендеу құбылысы байқалуда. Біріншіден, бұл біздің қоғамымыздағы еркіндікті қамтамасыз еткен демократияның жемісі болса, екіншіден, халқымыздың еркінен тыс айырылып қалған дәстүрлі рухани құндылықтарын жаңғыртуға деген ұмтылысының нәтижесі. Дәстүрлі рухани құндылықты жаңғыртуға деген ұмтылыс ұлттық сана-сезіміміздің қайта қайта қалыптасу құбылысының бір бөлігі болып табылады. Сондықтан бүгінгі таңда дін тарихының түрлі мәселелерін жаңаша зерттеу қажет. Қазақстандағы мұсылман діні мен большевиктер үкіметінің арасындағы саяси қарым-қатнасты зертеу еліміздің әр түрлі конфессиялармен қатнасындағы болашақ саясатын қалыптастыруда қателіктер жібермеуге көмектеседі. Ең негізгісі бұл мәселені зертеудің нәтижесі ұлтымыздың тарихи санасын қалпына келтіруде және ұлттық сана сезімді жаңғыртуда зор пайда келтіреді.
Тоталитаризм құрсауынан саяси азат болғаннан кейінгі сананы арылту мемлекет пен ғылым алдындағы үлкен мәселе. Төл тарихымыз бен төлтума мәдениетімізге қайта оралып, рухани жаңғыру үрдісінде осы діни тарихтың өзіндік орны бар. Осы орайда, Елбасы Н.Назарбаев «Тарих толқынында» атты еңбегінде: «Сөз жоқ, мәдени мұраның мәнді салаларының бірі ретінде діннің қалпына келуі, қазақ халқының рухани жаңғыруына тегеурінді ықпал етті...
Бұл тұрғыдан келгенде, Қазақстан формальді тұрғыда ғана зайырлы мемлекет емес, сонымен бірге іс жүзінде Қазақстан халқының төл табиғаты мен рухы, сана-сезімі дінге деген тарихи кеңшілікте қалыптасқан» деген ойлары осы мәселеге терең ден қоюға жетелейді. [1]
Осы негізде айту керек, күні кешегі кеңестік дәуірдегі қазақ халқының діни-рухани дамуының қасіретті тарихы өкінішке орай, назарымыздан тыс қалып келеді. Кеңес мемлекетінің Қазақстанда дінге қарсы жүргізген саясаты мен қимыл-әрекеттері мүлдем зерттелмеген. Басылып шыққан еңбектерде Кеңестік партия басшылығының дінге қатысты репрессиялық және идеологиялық-насихаттық негіздегі атеистік саясаты осы кезге дейін ашық көрсетілген емес. Сондықтан да тарих ғылымының кеңестану саласында КСРО-ның атеистік саясатының Қазақстандағы мән-мазмұны мен салдарын ашып көрсетуді бітіру жұмысымызға арқау еттік.

Мәселенің зерттелу деңгейі. Жалпы, дінге қатысты саясаты жөнінде тарихнама бұрыннан қалыптасқан. Осы кезге дейінгі мемлекет пен дін қатынасы контексінде қарастырған классик зерттеушілердің еңбектеріне ерекше тоқталған жөн. П.Марешаль, Э.Канэтти т.б. дін мен мемлекет байланысын ашып көрсеткен [2]. Ал қазіргі Ресей зерттеушілері: К.С.Гаджиев, А.Кураев, М.П.Мчедлов, Л.Р.Полонский, Е.П.Салыгин, Г.И.Эзрин, И.Н.Яблоков және қазақстандық зерттеушілер: А.И.Артемьев, Г.Н.Билялова, А.Косиченко, Г.А.Лупарева, Ж.А.Мурзалин, К.Л.Сыроежкин, Е.И.Шехтерман т.б. өз еңбектерінде мемлекеттің дінге қатысты саясатының бағыт-бағдарын талдап берген [3]. КСРО партиялық жүйесінің діни істерге араласуын қарастырып, оның саяси-құқықтық аспектілеріне тоқталып өтеді. Бұл бағыттағы зерттеулер мемлекет-дін арақатынасын және тарихын түсінуге мүмкіндік береді. Тарихнамада бұл зерттеулерді «дін-мемлекет қатынастары» шеңберіне жатқызуға болады.
Кеңес үкіметі мен мұсылман дінің саяси қарым-қатынасы туралы сөз қозғаған ғылыми еңбектердің негізгі тобы КСРО кезеңінде жарық көрген. Бұл еңбектердің барлығында партиялық өкіметтің әр түрлі конфессияларға қатысты саясаты мемлекет пен партия көзқарасы тұрысынан қаралды.
Кеңестік исламтанудың методологиясын қалыптастырудағы ғылымды идеологиаландыру 20-шы жылдардың басында қолға алынды. Себебі таптық күрес және пролетариат диктатурасын орнату идеясын бүкіл қоғамдық ғылым саласына енгізу большевиктердің негізгі міндеті болды. Исламтануды идеологияландыру ғылымның методологиялық негізін түбегейлі өзгерістерге ұшыратты. Атап айтсақ, ғылымда қоғамдық дамуды диалектикалық-матералистік тұрғыдан түсіну және оның басты түйінін қоғамдық-экономикалық фармация теориясы деп есептеу орын алды. Кеңестік исламтанушылар мұсылман дінінің пайда болуын және дамуын «маркстік-лениндік теорияда» беру талабында мұсылман дінінің тарихындағы негізгі оқиғаларды таптық күрес кескінінде түсіндіру жүйесіне келтірді.
20 жылдардың аяғы мен 30 жылдардың басында ислам дінін жоғарыдағыдай түсіндірумен қатар кеңес үкіметінің дін мен арадағы ұстанатын саясаты мәселелерін қарастырған еңбектер жарық көрді [4]. Бұл еңбектердің мазмұны, негізінен мұсылман дінінің кемелденген социалистік қоғамға қарсылық мәніндегі жағдайын және «діни контрревалюциямен» күрестің қажеттілігін түсіндіруге бағытталған. Аталмыш мәселеге байланысты кеңес үкіметінің алғашқы жылдарындағы Қазақстандық большевиктер партиясының қайраткерлері көтерген мұсылман дініне қатысты жеке пікірлері осы кездегі еңбектерге енгізілді [5]. 20-30 жылдардағы социалистік мемлекет пен мұсылман дінінің қарым-қатнасы жайындағы алғашқы еңбектерді көлемі жағынан аз және теориялық қорытындысы шашыраңқы болғанымен де, саяси ұшталған және дәлелді құжаттардың үлкен бастамасы ретінде бағалауға болады.
Қарастырылып отырған мәселе соғыс жылдарында зерттелмеді. Соғыстан кейінгі кезеңдегі кеңестік тарих ғылымының сапалық негізіне ретінде «Краткого курса истории ВКП(б)» концепциясы бекітілді.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ

1. Н.Назарбаев. Тарих толқынында.А.Атамұра. 1999. 202 бет.
2. Марешаль Ш.Л. Избранные произведения. М.Госполитиздат. 1955. 800стр. Канэтти.Э. Масса и власть. М.Маргинем. 1997, 528 стр;
3. Кураев.А. Православие и право. Церковь в светском государстве. М, Из Сретенского монастыра. 1997, 64 стр; Мчедлов М.П. Политика и религия. М, 1987; ПолонскаяЛ.Р. Религия в формировании современного политического мышления.// Мусульманские страны. Религия и политика.(70-80-еоды.) М,Наука, 1991, 183стр; Салыгин.Е.П. Теократическое государство. М, 1999. 128 стр; Эзрин.Г.И. Государство и религия. Религиозные организации и политическая структура общества. М, 1974; Яблоков.И.Н. Религия: сущность явления. М, 3нание, 1982, 64стр; Шехтерман.Е.И. Религия и политика. А-А, 1970, 43 стр.
4. Ярославский.Е.М. Как вести антирелиозную пропаганду. М, 1925. Климович Л. Социалистическое строительство на Вастоке и религия. М.-Л., 1929; Дитякин В. Ислам и современность. М., 1931; Николаев Б.Н. Ислам игосударство. М., 1931; Толстов С.П. очерки первоначального ислама.// Советская этнография. 1932, №2; Василевский К. Ислам на службе контрревалюции. М., 1930; Олещук Ф.О. О реакционной роли мусулманского духовенства. А., 1937;
5. Голошекин Ф.И. Партийнное сроительство в Казахстане. М.-А., 1930; Соныке. Казахстан на путях социалистического переустройство. Сб. Статей и речей. М.-А., 1931; Джангильдин А.Т. К двадцатипятилетию партии. Сб. Док. и мат. А., 1961, с. 174-178; Курамысов И. Парторганизация Казахстана за 5 лет. 1930;
6. Декреты Советской власти. М., 1957, т.1.; Коммунистическая партия и Советское правительство о религии и церкви. М., 1961; Социалистическое Строительство в Казахстане в Восстановительный период (1921-1925 гг.) Сб. док. и мат. А., 1962; Культурное стройтельсво в Казахстане 1918-1932 гг. Сб. док. и мат. А., 1965. т.1; О религии и церкви: сб. док. М., 1965;
7. Елеуов Т. Установление и упрочнение Советской власти в Казахстане. А., 1961; Нурпеисов К.Н. Советы Казахстана в Борьбе за упрочнение власти рабочиз и крестьян. А., 1968; Сулейменов Р.Б., Бисенов Х.И. Социалистический путь культурного прогресса отсталых народов. А., 1967;
8. Персиц И.М. Отделение церкви от государства и школы от церкви в СССР. М., 1956; Плаксин Р.Ю. Крах церковной контрреволюции. 1917-1923 гг. М., 1968; Зайцев Г.Н. Религиозный вопрос в программе и тактике КПСС. М., 1963; Макаров И.Ф. Отношение Коммунистической партии и Советского государства к религии и церкви. Ленинград, 1967;
9. Евдокимов В.И. Научная организация атеистического воспитания. М., 1968; Колесов Г.И: Социалистический коллектив и атеистическое воспитание. М., 1967; Воронцов Г.В. Ленинская праграмма атеистического воспитание в действии (1917-1937 гг.) Ленинград, 1973; Вагабов М.В. Ислам ивопросы атеистического воспитания. М., 1984; Тоқбергенов.А. Жастарға ғылыми-атеистік тәрбие беру. А, Мектеп, 1987;
10. Барменко А.И. Свабода совести в СССР. М., 1973; Луначарский.А.В. Об атеизме и религии. М, 1972. Клочков В.В. Религия, государство, право. М., 1978; Соныке. Закон ирелигия. М., 1982; Бражник.И.И. Право, религия, атеизм. Киев. 1983; Колесник.Н.А. Социалистическая свобода совести. 1983; Круглов.А.А. Свобода совести. Минск, 1986; Сегизбаев О.А. Народное самосознание и религия. А., 1984; Тимофеев.В.Д. Марксистко-ленинское учение о свободе совести. М,1983; Савельев.В.Н. Свободе совести: история и теория. М, Высшая школа. 1991;
11. Розенбаум.Ю.А. Советское государство и церковь. М, Наука, 1985. Воронцов.Г.В. Массовой атеизм: становлсние и развитие. Лениздат, 1983.
Персиц И.М. Особенности процесса секулиризации в республиках Советского Вастока. М., 1983;Сулейменов Р.Б. Ленинские идеи культурной ревалюции и их осуществление в Казахстане. А., 1972; Куроедов.В.А. Религия и церковь в советском обществе. М, 1981;
12. Амантурлин Ш.Б. Пред рассудки и суеверия, их преодоления. А., 1985; Акназаров Х.З. Проникновеғние ислама в Казахстан, его эвалюция и пути преодоления. А., 1973; Шулембаев К.Ш. Маги, боги и действительность. А., 1975; Шулембаев К.Ш. Образ жизни. Религия Атеизм.А., 1983; Сегизбаев О.А. Традиции свободомыслия и атеизм в духовной культуре казахского народа. А., 1973;
13. Осипов В.П. Полномочный орган ЦК РКП(б) в Казахстане. А., 1979; Григорьев В.К., Джагфаров Н.Р., Осипов В.П. Идеино-политическая работа партиных организации Казахстана (1917-1925) А., 1989; Григорьев В.К. Противостаяние. Большевики и непролетарские партии в Казахстане. А., 1989;
14.Бейсембиев К.Б. Очерки истории общественно-политической и философской мысли Казахстана. А., 1976; Соныке. Победа марксистко-ленинской идеологии в Казахстане. А., 1970; елькеев Б. Из истории идейно-политической борьбы в Казахстане в период установления Советской власти. Ташкент, 1974;
15.Алексеев В.А. Иллюзии и догмы. М., 1991; Бабинов Ю.Я. Государственно-церковные отношения в СССР: история исовременность. Симферополь, 1991; Балтанова Г.Р. Ислам в СССР: анализ зарубежных концепций. Казань, 1991; осипов В.П. Всматриваясь в 20-30 годы. А., 1991; Фурман Д.Е. Религия, атеизм, пепестройка./ На пути свободе совести. М., 1989;
16.Лупарев Г.П. Отделения церкви от государства: советские и постсоветские религии.// Мысль. 1995,№11; Султангалиева А. Ислам в Казахстане.// Восток. 1994, №3; Абусеито К., Лаумулин М. Казахи и ислам. // Азия. 1993, №3; Михайлов в. Большевистский штурм религии. // азия. 1993, №41;
17. Маркс.К, Энгельс. Ф, Ленин.В.И. О религии. 2-е изд. М, 1983; В.И.Ленин. Об атеизме. Религии и церкви. Сборник произведений, писем и других материалов. М, 1980; Полное собрание сочинений. В 55-х т. м, 1958; В.И.Ленин. Социализм и религия.- Полн собр соч. том12;Об отношении рабочей партии к религии.Том 17; Государство и религия.том 23; Духовенство и политика. Том 22; К.Маркс и Ф.Энгеьлс О религии. М, Политиздат, 1955.
18. Декреты Советкой власти. 2-хт.М, 1957. Том 1.
19. КПСС в резолюциях и решениях съездов, пленумов ЦК. М, 1970, 1972. 6-томах.
20. Материалы Пленума ЦК КПСС. 14-15июня. 1983; Материалы ХХУПсъезда КПСС. М, 1986.
21. ҚР ОМА. 5, 81, 789, 1711 қорлар;
22. Советское правительство о религии и церкви. М, Госполитиздат, 1959.
23. Преодолевая религиозное влияние ислама. Сб док-в и материалов.(Из опыта Компартии Каз-на) 1917 г. начало 1930г. А-А, 1990.
24. Атеистический словарь. М,Политиздат, 1985, стр32-34.
25. К.Маркс, Ф.Энгельс. Шығармалар. 3-том. 632 бет.
26. Ленин.В.И. Сочинение. том 10, стр 71-72.
27. О религии и церкви. Сб. М., 1981, стр. 24.
28. Шварцман К.А. Теоретические проблемы этики. М., 1969, стр. 22-23.
29. Костенко Н.А. Атеизм и нровственность. М., 1982, стр. 82-83.
30. Троцкий Л.Д. К истории Русской революции. М., 1990, стр. 192.
31. Об ошибках среди трудящихся в научно-атеистической пропаганде.// Правда. Юноября 1954г.
32. Баскин.М.П Материализм және дін. А, Қазмембас, 1956, 48-54 бб.
33. Ақназаров.Х.З. Ғылыми атеизм негіздері. (ЖОО-ға студенттеріне арналған оқу құралы). А, Мектеп, 1968, 6-бет.
34. Блақбаев.З. Дін және мораль. А, Қазақстан, 1973, 78-бет.
35. Бердяев Н.А. Истоки и смысл Руского коммунизма. М., 1990, стр. 211.
36. Луначарский А.В. Почему нельзя верит в бога. М., 1965, стр. 287.
37. Лауренайтис.Ф.К. По поводу даты и названия ленинского декрета о свободе совести. //Вопросы истории КПСС. 1983. №4, стр 73-76.
38. Коммунистическая партия и советское правительство о религии и церкви. М, Политиздат, 1959, стр 59.
39. Материалы XXIV Съезда КПСС. М, 1972, стр 215-216.
40. Из обрашения СНК РКФСР ко всем трудящимся мусульманам России и Востока. Декреты Советской власти. М, том 1, 1957, стр 273.
41. Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898-1986). М, 1917-1922 гг. 1983, том 2.стр 237.
42. Преодолевая религиозного влияния ислама. Сб док-в. А-А, 1990. 89-97.
        
        Тақырыбы: Қазақстандағы кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы ислам дініне
қарсы бағытталған саясат және оның салдары
М а з м ұ н ... ... ... ... ... ... және оны ... алғышарттары --------------------------------------------------11
1.1. Большевизм және атеистік идеология ------------------------------
11
1.2. Қазақстанды атеистендірудің алғышарттары ---------------------22
2. ... ... ... Қазақстанда мұсылман дініне қарсы
жүргізген саясаты -----------------------------------------------------
------29
2.1. ... ... ... жүргізілген іс-шаралар -----------------29
2.2. Атеистендірудің рухани-мәдени салдары -------------------------38
Қорытынды --------------------------------------------------------------
----46
Пайдаланған әдебиеттер мен деректер ... ... ... ХХ ғ. алғашқы жартысында қазақ халқы бодан болып
отырған Ресей империасында ... ... ... ... келген
большевиктердің атеистік түсінікте болуы және ғылыми ... ... ... ... ... ғылымында теріс
тұжырымдар мен түсініктер қалыптастырды. Ол мәселен, ... ... ... ... келе ... діни дәстүрді жоққа шығару, оған қарсы ... ... ... кең ... ... ... пен ... - әлем мойындаған діннің өзін түбегейлі жоққа шығарушылық, оның
адамгершілік, ізгілікке ... ... ... оның ... ешқандай тамыры
да, бастау-көзі де жоқ «коммунистік ... және ... ... адам»
тәрбиелеу партияның түпкі мақсаты болды. ... ... ... пен ... ... ... ... таңда жетпіс жыл бойы адам санасына діннің күні ... ... ... ... ... үкіметі жоқ. Саяси құрсаудан құтылған халық
ой еркіндігін алғаннан кейін, қоғамдық санада діни мәселелермен байланысты
ізденістер ... ... ... ... ... ... өміріндегі діннің
қызметі және орны; қоғамдық тәрбие ... әр ... ... ... пайдалану мәселесі; діни бірлестіктер мен мемлекет арасындағы
қарым-қатынас принціптеріне байланысты сұрақтар қарастырыла бастады. ... және көп ... ... ... үшін ... ... ... табудың қажеттілігі мол. Соның ішінде мемлекет пен дін арасындағы
қатнастар мәселесін зерттеудің зор маңызы бар. ... ... мен ... ... ... үшін ... ... діни
ұйымдарға қатысты саясатын бүгінгі күннің талабына сай жүргізуі қажет. Ал
бұл істі ... ... ... ... ... ... яғни ... белегілі бір кезеңдегі билік жүйесі мен діни ұйымдар арасындағы
қатнастың тарихын зерттеп нәтижелерін пайдаға ... жөн. ... ... мен діни ... ... ... ... орнауы
большевиктердің билікке келуімен тығыз байланысты болғандықтан ... ... сол ... ... дұрыс.
Тәуелсіздік алғалы Қазақстанда мұсылман дінінің қайта өркендеу құбылысы
байқалуда. Біріншіден, бұл біздің қоғамымыздағы еркіндікті қамтамасыз еткен
демократияның ... ... ... ... ... тыс ... дәстүрлі рухани құндылықтарын жаңғыртуға деген ұмтылысының ... ... ... ... ... ұмтылыс ұлттық сана-
сезіміміздің қайта ... ... ... бір ... ... табылады.
Сондықтан бүгінгі таңда дін тарихының түрлі мәселелерін жаңаша ... ... ... діні мен ... ... арасындағы
саяси қарым-қатнасты зертеу еліміздің әр түрлі конфессиялармен қатнасындағы
болашақ саясатын ... ... ... ... ... бұл ... зертеудің нәтижесі ұлтымыздың тарихи санасын қалпына
келтіруде және ұлттық сана ... ... зор ... ... ... ... азат болғаннан кейінгі сананы арылту
мемлекет пен ... ... ... ... Төл тарихымыз бен төлтума
мәдениетімізге қайта оралып, ... ... ... осы діни тарихтың
өзіндік орны бар. Осы орайда, Елбасы Н.Назарбаев «Тарих ... ... «Сөз жоқ, ... мұраның мәнді салаларының бірі ретінде діннің
қалпына келуі, қазақ халқының рухани жаңғыруына тегеурінді ықпал етті...
Бұл тұрғыдан ... ... ... ... ғана ... ... ... бірге іс жүзінде Қазақстан халқының төл табиғаты мен
рухы, сана-сезімі дінге деген тарихи кеңшілікте қалыптасқан» деген ... ... ... ден ... ... ... ... айту керек, күні кешегі кеңестік дәуірдегі қазақ халқының
діни-рухани дамуының ... ... ... ... назарымыздан тыс қалып
келеді. Кеңес мемлекетінің Қазақстанда дінге қарсы жүргізген ... ... ... ... ... ... ... Кеңестік
партия басшылығының дінге қатысты репрессиялық және идеологиялық-насихаттық
негіздегі атеистік саясаты осы кезге дейін ашық көрсетілген ... ... ... ... кеңестану саласында КСРО-ның атеистік саясатының
Қазақстандағы мән-мазмұны мен салдарын ашып көрсетуді ... ... ... ... ... ... дінге қатысты саясаты жөнінде тарихнама
бұрыннан қалыптасқан. Осы кезге ... ... пен дін ... қарастырған классик зерттеушілердің еңбектеріне ерекше
тоқталған жөн. ... ... т.б. дін мен ... байланысын ашып
көрсеткен [2]. Ал қазіргі Ресей ... ... ... ... Е.П.Салыгин, Г.И.Эзрин, И.Н.Яблоков және
қазақстандық зерттеушілер: А.И.Артемьев, ... ... ... ... ... т.б. өз
еңбектерінде ... ... ... саясатының бағыт-бағдарын талдап
берген [3]. КСРО ... ... діни ... ... ... ... аспектілеріне тоқталып өтеді. Бұл бағыттағы зерттеулер
мемлекет-дін арақатынасын және тарихын түсінуге ... ... бұл ... ... қатынастары» шеңберіне жатқызуға
болады.
Кеңес үкіметі мен ... ... ... қарым-қатынасы туралы сөз
қозғаған ғылыми еңбектердің негізгі тобы КСРО кезеңінде жарық көрген. Бұл
еңбектердің ... ... ... әр ... ... қатысты
саясаты мемлекет пен партия көзқарасы тұрысынан қаралды.
Кеңестік исламтанудың методологиясын қалыптастырудағы ... 20-шы ... ... ... ... ... ... күрес
және пролетариат диктатурасын орнату идеясын бүкіл қоғамдық ... ... ... негізгі міндеті болды. Исламтануды идеологияландыру
ғылымның ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық дамуды диалектикалық-матералистік тұрғыдан түсіну
және оның басты түйінін ... ... ... деп
есептеу орын алды. Кеңестік исламтанушылар мұсылман дінінің пайда болуын
және дамуын «маркстік-лениндік ... беру ... ... ... ... ... ... күрес кескінінде түсіндіру жүйесіне
келтірді.
20 жылдардың аяғы мен 30 жылдардың басында ... ... ... ... ... ... дін мен ... ұстанатын саясаты
мәселелерін қарастырған еңбектер жарық ... [4]. Бұл ... ... ... дінінің кемелденген социалистік қоғамға қарсылық
мәніндегі жағдайын және ... ... ... ... бағытталған. Аталмыш мәселеге байланысты кеңес үкіметінің
алғашқы жылдарындағы Қазақстандық большевиктер партиясының ... ... ... ... жеке ... осы кездегі еңбектерге
енгізілді [5]. 20-30 жылдардағы социалистік ... пен ... ... ... ... ... ... жағынан аз және теориялық
қорытындысы шашыраңқы ... де, ... ... және ... ... бастамасы ретінде бағалауға болады.
Қарастырылып отырған мәселе соғыс жылдарында зерттелмеді. Соғыстан
кейінгі кезеңдегі кеңестік ... ... ... ... ... ... ... ВКП(б)» концепциясы ... ... ... өз ... ... ... даңқты тарихын
және сонымен қатар КСРО-дағы ... ... ... икемделді.
50-ші жылдары КСРО-да коммунизмді құрудың жаңа ... ... ... ... ... ... дінге қарсы күрес мәселесі
қойылды. Онда дінді қоғамдық өмірден түбегейлі аластату міндеттелді. Бұл
кеңестік ... дін ... ... пен конфессия аралық қарым-қатынас
мәселесіне ерекше көңіл ... ... ... ... қатар кеңестік
тарих ғылымына жаңадан партия мен өкіметтің дінге ... ... ... ... ... түсіндіру міндеті жүктелді. Аталмыш міндетке сай
көтеріліп отырған ... ... ... жүйелеуде және іздестіруде
көп жұмыстар жасалды. ... ... ... ... ... қатысты документтер мен материалдар жинақтары көптеп ... [6]. ... бір ... ... ... мен материалдар
жинақтарын құрастыру кезінде тоталитарлық идеологияның ... ... ... истории ВКП(б)» концепсиясына қайшы келетін кейбір ғылыми
тәсілдерді ғылыми айналымға ... іске ... ... ... ... ... кеңестік биліктің
Қазақстандағы мұсылман дінімен қатынасында ... ... ... ... ... еңбектер қатары жарық көрді [7]. Сонымен
қатар аталмыш мәселеге тікелей арналған зерттеулер де ... [8]. ... сол ... ереже бойынша дінге қатысты өкімет саясатының тек
билікке жағымды жағы ғана ... Ал, ... дін ... мен ... ... ... және көптеген діни ғимараттарды қиратуға
байланысты істерінің жағымсыз ... ... бір ... ықпалымен
айтқызылмады. Бірақ соған қарамастан бұл еңбектердегі мәліметтер бізді
қызықтырып ... ... ... ... ... және қарсы
жүргізілген саясаттың іс жүзіндегі ерекшеліктерін ... ... ... пен ... конфесия аралық байланыстың даму ... ... ... ... ... ең ... ... еткен кезеңі
болды. Бұл кезеңдегі зертеу еңбектерінен дін мен өкімет арасындағы қарым-
қатынас мәселелерінің арнайы ... ... ... ... ... ... ... топтап қарастыратын болсақ, мәселен:
атеистік тәрбиеге арналған еңбектер [9], ... ... ... [10] және ... тікелей діни ойдан арылту мәселесінің іске
асырылуына арналған ... ... ... [11]. ... ... ... Қазақстандағы мұсылман дінінің тарихы мен мәдениетіне байланысты
зертеулер де жарық көрген [12]. ... ... ... ... орын ... ... ... олар «ғылыми атеистік» тәрбиені күшейтуге
және матералистік қөзқарас қалыптастыруға арналып ... ... ... ... ... ... ... терең зертелген. Зерттеу барысында оларды қарапайым әдеттен
пайда болған деп түсіндіре келе, бұл ... мен ... ... ... ... ... деп тұжырымдайды. Дегенмен, ... ... ... ... ... болмайды.
Қазақстанда мұсылман дініне қарсы жүргізілген партиялық өкімет
саясатының ерекшелігін анықтауға 20-30-шы ... ... ... ... ... ... әдебиеттердің де қосар үлесі
мол [13]. Бұл мәселемен айналысқан Григорьев В.К., Джагфаров Н.Р., ... ... ... идеологиялық ықпалда болды десекте, олардан партияның
қызметі туралы нақты ... ... ... ... ... 70-80 ... жылдардағы Қазақстандағы қоғамдық және философиялық ойдың дамуын
және саяси идеялық күрестің тарихын қамтыған ... ... ... ... ... ... идеяның жемісін дәріптеуге негізделген. Бірақ,
К.П. Бейсенбиев, Б. Елькеевтің еңбектерінде ... ... ... ... ... идеясы және құдайға сенушілер болып
табылады. Олар сонымен қатар өз ... ... ... ... ... дінінің идеялық қарама-қайшылығын қарастырған.
КСРО-да 1985 жылы ... ... ... дінтануға, соның ішінде
исламтануға мазмұндық сапалы ... алып ... ... ... ... нәтижесіндегі еркіндіктің әсерінен халықтардың
ұлттық санасының оянуы ... ... мен ... ... ... ... өкімет органдары мен әр түрлі ... ... ... ... ... айналды. Осы пікір-таластың
нәтижесінде бізді қызықтырып отырған тақырыпқа байланысты жаңаша көзқараста
қарастырылған еңбектер ... ... [15]. Бұл ... ... ... да КСРО-дағы өкімет пен дін ... ... ... беттерін ашты. Мәселені жаңа, еркін ойдың
ауқымында қарастырды. Өздерінің дінге байланысты ... ... тек ... шығарумен емес, гуманистік көзқараста ... ... ... ... ... ... бір сатыдан екінші
сапалық сатыға көтерілген өтпелі кезеңде болғандықтан әліде болса ... ... ... ... ... ... Тәуелсіздік ... ... ... алғашқылардың қатарына Р.М.Мұстафинаның
монаграфиясын айуға болады. Онда қазақ ... діни ... мен ... ... ... ... ... Тәуелсіздік кезінің алғашқы
жылдарында көтеріліп отырған мәселеге байланысты зертеулер қатары негізінен
мақалалар түрінде жарық ... ... 90-шы ... ... ... ... ... А.Т.Тайыров
және Е.М.Новопольцеваның еңбектері жатады. ... ... ... жаңа ... ... рухани құндылықтарды бағалаудың
өзгерген формасында қарастыруға ... ... ... стереотиптің ықпалында болмағандықтан және зерттеу кезінде
дереккөзінің мол ... ... бұл ... ... ... ... өзгешеліктерге ие. А.Т.Тайыровтың еңбегінде
1980-90 жылдардағы республикамызда тараған әр түрлі діни ұйымдардың ... ... ... ал ... өз ... ... ... Қазақстанда жүргізілген партиялық саясатты арқау ... ... ... ... ... ... ... тақырыптың күрделі
екенін көрсетеді. Бұл мәселе жаңа концептуалдық тұрғыдан, ... ... ... ... ... ... осы ... мәселені арнайы
қарастыруды жөн көрдік.
Кейінгі жылдары Отан тарихының ақтаңдақ тұстарын зерттеуде ... жаңа ... ... Бұл ... ... ... ... тағыда басқа органдардың цензуралық
ықпалында емес. Ең бастысы бүгінгі таңда ғалымға ... ... ... көп ... ақ ... ... ... даму және
Кеңес өкіметімен қарым-қатынас ... ... ... ... деп
ойлаймыз.
Деректік негізі. Бітіру жұмысының мазмұнына арқау етіп ... ... ... ... ... ... 1. ... еңбектер;
2. КПСС қаулы-қарарлары; 3. мұрағат қорлары; 4. ... ... ... ... ашу ... ... авторлардың еңбектері
К.Маркс пен Ф.Энгельс, ... ... ... ... ... ... [17].
Кеңес мемлекетінің дінге қарсы ... ... ... және ... ... ... ... «Декреты
Советской власти М, 1957.» [18], «КПСС в резолюциях и решениях ... и ... ЦК» [19], « ... ... ЦК» [20]. ... ... пайдаланылды. Сонымен бірге осы тақырыпта іздену үстінде
ҚР ... ... ... 5, 81, 789, 1711 қорларынан тікелей
мәліметтер алынып, пайдаланылды [21]..
Деректердің келесі тобы-құжаттық ... мен ... ... ... ... ... и Советское правительство о
религии и церкви ( Сб док-в) М. 1959» [22]. ... ... ... (Сб ... и ... [23], және ... ... «Большевик », «Наука и религия» т.б. кеңінен пайдалана отырып,
жұмыстың ... ... ... және ... ... ... мақсаты мен міндеттері.
Кеңес мемлекетінің дінге қарсы атеистік саясатының ... ашып ... ... ... және ... ... қысым жасалғанын,
жалпы КСРО-ның мемлекеттік-партиялық жүйесіндегі «мемлекеттік атеизмді»
жаңаша тұрғыда зерделеу ... ... ... ... ... Бұл үшін ... міндеттер алдыға қойылды:
• Пролетариаттық мемлекеттің идеологиялық ... ... ... дүниетанымның, яғни атеистік ... ... ... ... ... ... мазмұн берілуіне назар аудару;
• Дінге қарсы қабылданған іс-шаралардың сипатын ашып ... ... ... атеистік насихат пен ол саясаттың жүзеге
асырылу барысына талдау жасау;
• Атеистік ... ... ... мен ... ... Кеңес халқын атеистендірудің рухани, идеологиялық жағынан теріс
салдарын көрсету және бүгінгі рухани ... ... ... ... ... онда жаңа мәселелер көтерілді.
Қарастырылған жұмыстың ғылыми жаңалығы ... ... ... ... ... ... қарсы атеистік
саясаты коммунизм құрылысымен
тығыз байланыста іске асқаны
көрсетілді;
... ... ... ... шын ... ... орын ... болды;
➢ халық арасында ғылыми-атеистік
насихаттың түпкі астарында ислам
дінін мүлдем жою саясаты тұрғаны
көрсетілді;
... ... ... ... ... қатал
саясат ұстанғаны көрсетілді;
➢ тоталитарлық режимнің
зардаптарының бірі ... ... ... назарға алынды;
➢ атеистендірудің ... ... ... ... ... ... ... негізі. Диплом жұмысының теориялық
негізі қазіргі Қазақстандық тарихшылардың зерттеулеріне негіз болған ... күні Отан ... ... ... ... ... дамуында өңделген консепциялардың жиынтығы болып табылады. Ал
жұмыстың методологиялық негізі тарихты ... ... ... ... ... ... ... пен тарихилық болып табылады.
Жұмыстың хронологиялық шегі. Диплом жұмысының хронологиялық шеңбері 1917 ... ... ... ... Бұл ... аралығында бұрынғы Ресей
Империясының территориясында кеңес өкіметінің негізін қалаған ... ... ... ... ... нығайту процесін жүргізген кезеңі
болатын. Осы жылдары большевиктер қоғамды жеке дара билеудегі идеологиялық
қарсыластарымен өте ... ... ... Оның ең ... идеологиялық
қарсыластарының қатрында қазақ халқы ұстанған ислам діні де ... ... ... ... ... сай екі ... әр ... параграфтан құралған және қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланылған
әдебиеттер реті берілген.
1. КЕҢЕС ҮКІМЕТІНІҢ ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗІ ЖӘНЕ ОНЫ ... ... ... және ... идеология
Большевиктер биліке ие болмай тұрғанның өзінде маркстік-лениндік ілім
дінді қанаушы таптардың құралы ретінде танып, оған ... ... ... ... ... ... ... жаңа өкімет билігінің алғашқы
күндерінен ақ өз саясатын дінге ... ... Олай ... ... ... ... ғылыми социализмнің, яғни марксизмнің
негізінде жасалды. Ал марксизм философиясы диалектикалық матерализмнің
негізінде ... ... ... ... ... ... көзқараста қарайды. Демек, большевиктер де маркстік ғылыми-атеизм
көзқарасында болған.
Маркстік ғылыми-атеизм дегеніміз ... ... ... ... ... ... көзқарастар жүйесі. Алдымен біріне-бірі қарама-қайшы екі
түсінік: атеизм және ... ... ... ... ... Атеизм
грекше – «а» - теріске ... ... және теос - ... ... ...... Діни ... (құдайға сенуді, жанның
өлмейтіндігін, о дүниені, өлгендердің қайта тірілмейтіндігін ... ... ... ... шығаратын көзқарастар жүйесі [24; 32-33 б]. ... ... ... ... ... адам ... сену» - деді ... [25; 632 б.]. Ал дін – ... - ... ... аударғанда ар-намыс
пен ұятқа негізделген ... ... ... ... қасиет пен
киелілікті құрметтеу т.б. ... ... ... ... ... ... ... асыл қасиеттерді жоққа шығарушылық болып
тұрғанын көреміз. ... осы ... ... ... ... пен Ф. ... идеясын жалғастырушы және іске асырушы
Ресейдегі большевиктер партиясының негізін қалаушы В.И.Ленин болғаны ... ... ... ... «Неміс идеологиясы», «Фейербах
туралы», «Капитал», «Гота программасына сын», т.б. және Ф. ... ... ... т.б. ... мен ... атеизм мен дін және дін иелері туралы ... одан ... ... ... ... ... сипат бере отырып, оған қарсы
тұруға шақырды. ... ... ... ... ... ... және дін» деген мақалаларында дін үстем тап құралына айналғанын
мейлінше сынай келе былай деп ... «Дін ... - өмір бойы ... ... ... ... пен ... халық бұқарасын барлық
жерде бірдей басқан рухани езгінің бір түрі.» [26; 10 т. 71-72 б.]. ... ол ... ... ... ... ... ... отырып, жоғарғы тап өкілдеріне қажетті таптық ... ... ... құрал деген тұжырымдама жасады. Осы тұрғыда
большевиктердің көсемі: «Барлық қанаушы тап өз ... ... үшін ... ... ... ... Ол: ... және дін иегерінің қызметі.
Қасапшы езілген еңбекшілердің қарсылығы мен наразылығын күшпен басады. Ал,
дін иегері жаншылған шаруаны ... ... ... ... - ... [26; 26 т. 237 б.]. «О ... жақсы тұрмысқа илану қаналушы
таптардың қанаушы таптармен күрестегі әлсіздігін сөзсіз туғызады» деген
сөздері өз ... сай ... ... ... міндет
етті. Большевиктер діни идеология жоғарғы тап ... ... ... ... алып келеді, адамда адамға құл қылады,
адамдардың тылсым күштің құдіретінен ... ... ... ... ... ... ... деген соқыр сенімде болды.
Сондықтан да олар еңбекшілерді рухани ... азат ету ... ... ... шексіз қанап, тонап жатқанына жеңіл қарамау керек, егер
капитализмнің қара ... ... оның ... ... ... пролетариатты
оятуға ешқандай кітап немесе үгіт-насихат көмектесе алмайды деп есептеді.
Еңбекшілерді қанаушылардың ... ... азат ... ... ... «Об ... рабочей партии к религии» атты мақаласында:
«Біз ... ... ... Бұл – ... матерализмнің әліппесі» -
деген болатын [27; 24 б.]. ... ... ... ... қатынасы бұрынғы марксизмнің діни ... өте ... ... ... ... ... күресті:
«абстрактілі – идеалық уағызбен шектеуге болмайды. Діннің әлеуметтік
негізін жою ... ... ... ... ... - деп көрсетті [26; 12 т. 146 б.].
Халық санасын ... ... ... ... «Жауынгер
материализмнің маңызы туралы» ... ... «Под ... ... атеизм мен материализм органы етіп, атеистік тәрбие мен
діни сенімдерді жою ... ... ... ... ... ... мейлінше әр алуан материал беру қажет, оларды тұрмыстың
мейлінше әр қилы ... ... мен ... ... оларды
қызықтыру үшін, діни ұйқыдан ояту үшін оларды түрліше әдістермен серпілту
т.с.с. үшін оларға олай да, ... да ... білу ... деп ... ... ... Осыдан кейін партия басшылығының дін ... мен ... ... осы ... бағыт-бағдардан жаңылған
емес, қайта асыра орындап шыққанын көптеген ... ... ... ... ... үгіт-насихат жүргізуді большевиктер
партиясының құзырына берді. Осы ... ... ... міндеті: қаналушы
еңбекші-шаруалардың қанаушыларға қарсы таптық күресін дамыту» - деп
нығырлады. ... ... ... діни ... жеңу ... ... күресімен, қоғамды ревалюциялық қайта құрумен, социализм
және коммунизмнің құрылуымен тығыз байланысты деп есептеп, ескі ... ... ... ... ғана ... ... ... өте сәтті
жүреді деген тұжырымдама жасады. Дін философиясы әр ... ... ... ... ... әсеріне өзінше ерекше баға беруге
тырысты. Шварцман ... ... ... ... ... ... өнегелік байланыстар белгілі бір материяның негізінде өседі. Белгілі
бір тап өкілінің материалдық қызығушылығын туғызады» - ... ... ... бб.]. Өз ... ... ... ... «діндегі мораль
принціптері бүкіл адамзаттық құндылықтардың негізін – өзгертпейді, тек
қоғамдағы опиум қызметін ... - ... ... ... ... ... б.]. ... дінге қатысты бағдарламалық құжаты Лениннің 1905
жылы жазылған «Социолизм и ... ... ... ... ... партияның дінге қатысты саясатының принціптері жасалған.
Осылардың ең негізгілеріне тоқталып өтсек:
Біріншіден, аталмыш құжатта дін ... ... ... ... және ... теңсіздікті туғызатын рухани отарлаудың
қаруы ретінде қарастырылған;
Екіншіден, бұл еңбекте діни сананы және дінді бағындыру міндетті түрде
таптық ... ... ... ... яғни ... ... күресті
социализм үшін күреспен біріктіру керек делінген;
Үшіншіден, большевиктер партиясының ... ... ... етудің
саяси тұжырымдамасына және т.б. түсініктеме берген, яғни ... ... және ... ... үгіт-насихат жүргізу заңдылықтарын түсіндірген;
Төртіншіден, Ленин большевиктер партиясы ... ... ... ... ... ... ... және шыдамды түсіндіру секілді
идеялық қарумен ... ... ... ... ... практикаға айналдыру әрекеті кезінде тек қағаз жүзіндегі естелік
секілді болып қалды. Ал ... ... ... ... ... ... ... халықты дінге қарсы дайындалған
радикалды ... ... ... үшін ... ... ... тактикаға қатысты большевиктердің өзіндік «ревалюциялық маральі» бар
еді. Мұны Ресейдегі пролетарлық ревалюция көсемдерінің бірі Л.Троцкий ... ... ... ... ... ... негізделген. Ал соғыс
айласыз, қулықсыз, ... ... ... ... ... ... ... Лениндік саясатқа өте қажет элемент болып табылады. Соған
қарамастан Ленинизм партия мен ... ... ең ... ... болып табылады» [30; 192 б.].
Пролетарлық партияға қатысты дінді ... жеке ісі ... ... ... ... ... ... кеңес адамының
дінге қатысы қалай болу керектігін былайша анық түрде жария етеді: «Дін
әркімнің жеке басының ісі деп ... тиіс - ... да ... ... ... айтылады. Бірақ, бұл сөздер ешқандай
түсініспеушілік туғызбау үшін ... ... ... дәл анықтау керек.
Біз мемлекет жөнінде ғана дін ... жеке ... ісі ... ... ал ... ... партиямызға қатысы жөнінде біз оның әкімнің жеке
басының ісі деп ешбір санай ... ... ... ... ... діни қоғамдардың мемлекеттік өкіметпен байланысы болмауы ... ... ... ұстауға немесе ешқандай дінді ұстамауға, яғни, ... ... ... ықтиярлы. Бірақ, пролетариат партиясы үшін дін
әркімнің жеке басының ісі ... ... ... - ... табын азат ету
жолында күресетін саналы, алдыңғы қатарлы күресушілердің одағы. ... ... ... ... діни нанымдар сияқты қаратүнек
надандыққа немқұрайлы қарай алмайды және олай ... тиіс те ... ... ... таза идеялық және тек идеялық қару ... ... біз ... ... ... ... талап етеміз. Ал идеялық күрес
біз үшін әркімнің жеке ... ісі емес ... ... ... іс» [26; 12 т. 152 ... ... манифесінде: «...коммунизм мәңгілік ақиқаттарды
жояды, ол дінді...жояды» - делініп әу ... ... ... ... ... болатын [25; 72 б.]. В.И.Лениннің дінге қарсы кесіп ... ... ... ... ... идеяның қандайы болса да, құдайекең
атаулы туралы идеяның қандайы болса да, ... ... ... ... да ... тұрған пасықтық... ең қауіпті пасықтық, жексұрын
жұқпалы ауру» - деген нұсқауларын басшылыққа алған ... XII ... ... ... ... қою ... ... қаулысы да өмірде
іске асты. «Біздің программамыз түгелдей ... ... ... оның ... ... ... ... негіздеріне құрылған.
Сондықтан біздің программамызды түсіндіру діншілдік тұманының шын ... ... ... ... де ... ... қамтиды.
Біздің насихатымыз атеизмді де насихаттауды да ... ... ... ... енді ... ... жұмысының бір саласы болуға тиіс»
- деп мәлімдеді В.И.Ленин [26; 12 т. 152 б.].
Дінді ... ... ... ... ... ... Дін -
жеке меншікшілдік, әйелге төмен ... ... ... керенаулық сияқты ескіліктің санадағы зиянды қалдықтарына дем
беріп, ... ... ... ... ... ... тап
өкілдеріне қызмет ететін құрал деп теріс баға берілді және оған қарсы
идеялық ... ... ... ... ... қарсы таза идеялық және тек идеялық қарумен,
баспасөзімізбен күресу үшін біз шіркеудің ... ... ... ... - деген болатын большевиктердің көсемі [26; 10 т. 67 б.].
Коммунистік партия дінге қарсы ... ... ... ... ... ... ... қас. «Біз дінмен күресуге тиіспіз. Бұл - бүкіл
материализмнің ... олай ... ... де ... ... ... әрі: «Бірақ марксизм әліппеге тоқтап қалған материализм емес. Марксизм
оданда әрі барады. Ол: дінмен күресе ... ... ал ол үшін ... бұл
танымның және діннің қалай пайда болғанын материалистік тұрғыдан түсіндіру
керек.» [26; 15 т. 413 б.]. Сондағы аңғаратынымыз, ... ... ... ... ... ілім ... ... екен. Марксист адам -
материалист болуға, яғни діннің жауы ... ... ... ... ... материалист болуға, яғни дінге қарсы күресу ісіне
абстрактылы түрде емес, дерексіз, таза теориялық ... ... тең ... ... ... түрде іс жүзінде болып жатқан және бұқараны бәрінен
де көбірек, жақсырақ тәрбиелейтін тап ... ... ... болуға тиіс»
деп әрбір кеңес адамының дін атаулыға көзқарасын айқындап берді [26; 15 ... б.]. ... ... ... ... ... күрес, партиялық іс болды.
Партияның діни көзқарасқа қарсы ... ... ... бір ... ... - марксизм-ленинизмге және оның ... ... ... ... Осы ... ... осылайша
идеологияландырылды. «Діни соқыр ... ... ... ... ... ... - ғылымға жат, діни көзқарасқа қарсы
идеологиялық күрес деп қаралуға тиіс» деп бекітілді [31; 3 б.]. ... ... ғана ... адам ... ... ... десек болады. Тіпті В.И. Ленин «Социализм - есть религия» деп жар
салды. Материализм ... ... ... ... ... ... ... біржолата бекерге шығарады. Дәйекті
материализм дінмен келісімге келмейді. ... ... ... Кеңестік марксистер идеализмнің құралы - дін деп ... ... ... ... діннің нәзік формасы. Сонымен бірге ... түр ... ... Дін ... ... ... дін ... ғылымға қарсы қағидаларын дәлелдеуге тіпті тырыспайды»
деген қасаң анықтамалар береді [32; 48-54 бб.]. ... ... ... «дін ... деп ... ... оқу орындарында осылайша оқытылып
келді [33; 6 б.]. В.И. Ленин бастаған ... ... ... ... теория мен материалистік ұстанымды ... ... ... қаруланған ғылыми атеизмді идеологиялық құралға айналдыруда бар
күш-жігерін салып бақты. «Марксизм, - дейді В.И. ... - ... аса ... табыстарын керексіз етіп тастамай, қайта керісінше
адамзат ... ... 2000 ... аса ... ... ... ... бәрін игеріп, қайта өңдеп ... ... ... ... ... дүние жүзілік тарихи маңызына ие болды» -
деп жазды [26; 3 т. 320 б.]. ... ... ... ... ... ... қайшы деп есептеп, осы ойларын
қалайда болмасын дәлелдеуге ... ... ... ... еңбегінде идеализмнің тірегі дін деп оған қарсы тұрды.
Философияда партиялық принціпті дамытты және ... ... пен ... ... зиян деп ... Оның ... бұл ойлар өте тұрпайы
айтылды. В.И.Ленин М.Горькийге жазған хатында құдайға және діни ... ... ... «кез-келген құдайдың сондай таза, әрі тамаша
болсада жерлеуі ... ... бір ... туралы болмасын кез-келген діни
ой, құдайға қылымсып жағымпаздану айтып жеткізуге болмайтын жексұрындық. Ал
ең қауіптісі жексұрындық ең ... ... ... [26; 48 т. 226-227 ... партиясының көзқарасы» (1909 ж.) мақаласында дін мен шіркеу,
мешітке ... ... ... белгілейді: «Дін дегеніміз - ... ... ... ... осы ... сөзі ... дін ... бүкіл дүние тануының ірге тасы болып табылады. Осы заманғы
шіркеулер мен діндердің, әр ... діни ... ... ... ... ... ... табын қанау мен оның басын айналдыру үшін
қызмет ететін органдар, деп ... деп дін ... ... ... ... ... шабуылға ұласты [26; 15 т. 410-411 бб.].
Марксистік идеологияға сипат берген большевиктер социализм құрылысының
басты кедергісі - дін деп есептеп оған ... ... Осы ... ... ... ... саясатын әшкере етіп жазған ... ... в СССР ... 1963 ж.)» ... еңбегінде 20 ... ең ... ... дінге қарсы жұмыс болғанын атап көрсетеді.
Атеизмді ... ... ... ... ... тұрғыда
дәлелдеу арқылы жүргізіле бастады. В.И.Лениннің өзі «Дінге қарсы күрес
науқан емес, ұзақ процесс сондықтан діни ... ... ... ... ... ... болатын» [34; 78 б.]. «Баяндамашыларды ... ... ... ... қарсы айтыстар және дінге қарсы басқа
сөздер әсте ... ... өзі ... ... ... болып,
қалың бұқараның талап-тілегін қанағаттандыратын, діни түсініктердің орнына,
оның орнын толтыратын бірсапыра ғылыми мәліметтер берілуі ... ... ... пен ... ... саласындағы әртүрлі міндеттермен:
электрлендірумен, суару жұмыстарының ... ... ... және т.б. байланыстыру ерекше қажет, сөйтіп осы арқылы бұл
жөнінде тек ол ... ғана ... ... ... ойды ... ... ... реакцияшылдық ролін ... ... ... ... молдалардың жеке басына шабуыл жасауға айналдырмай,
қайта дін ... діни ұйым ... ... алу ... ... қарсы үгіт
туралы мәселені жауынгерлік, кезек ... ... ... ... ... әсте ... Коммунисттердің өз арасында да діни ғұрыптарды
сақтау ... ... ... ... ... ... совет партия
мектептерінде бұл мәселе жөніндегі байыпты дайындыққа көңіл бөлінсін. Қайта
тіркеу кезінде дінге қызмет істейтін адамдардың ... ... ... ... ... ... және ... арасынан шыққан,
ревалюциялық күресте өзінің коммунизм ісіне берілгендігін ... ... ... ... ғана ... бір ... партия қатарына
жіберілсін. Бұлар жөнінде олардан әбден лайықты коммунисттер өсіріп шығару
үшін ғылыми ... ... ... ... жүргізілсін,оларды облыстық
және арнаулы совет-партия мектептеріне жіберіп тұру керек.» [41; 1 т. 33
б.].
Сонымен дін ... ... ... ... ... ... ... Дін білімсіздіктің жемісі, белгісіз табиғи күштен қорқынышы
болып табылады. Сондықтан ... ... ... күш ... ... ... матерализм заңдылықатрын
игерудің негізінде діннің гносеологиялық ... ... ... ... ... әлеуметтік негіз бар. Діни идеология
қоғамдағы теңсіздікті, жеке иелікті өмірде адамның екінші бір
адамды қанауына жол ... ... ... ... ... ... ... жолы болып табылады. Мұнан
дінмен күрес міндетті түрде қажет деп ... ... ... ... ... ... Лениннің түсіндіруіндегі ождан бостандығы дегеніміз – бұл бәрінен
бұрын ешқандай ... ... ... болу және ... қарсы
үгіт-насихат жүргізу еркіндігі;
4. Егер мемлекеттік қатнас үшін ... жеке ісі ... ... ... ... үшін дін ... жеке ... яғни партияның бағдарламасына сәйкес партия мүшелерінің
барлығы ... болу ... және ... ... бұл ... міндеттерінің бірі болды;
5. Дінмен күрес таптық күрес міндеттерінің ... ... діни ... ... маркстік-лениндік
көзқарастағы социолистік қоғам құруға жұмылдыруы қажет;
Мұның барлығы коммунистік ... ... ... ... және
оны өзінің негізгі идеялық қарсыласы деп ... ... ... ... дін жеке меншікті қорғайды, әлеуметтік
теңсіздікті қамтамасыз етеді, қанаушылардың билігін нығайтады және оларға
еңбекшілерді ... мен ... ... ... қызмет етеді. Демек, бұл
теория бойынша адамды адамның қанауын түп-тамырымен жою үшін ... ... ... ... аластау керек. Ол үшін дінге қарсы міндетті
түрде күрес жүргізу қажет және бұл ... ... мен ... ... ... міндеттерінің бірі болу керек. Егер дін қанаушы ... ... ... онда оның ... теңдікті, әділдікті,
жақтайтын пролетариаттық идеология басу ... деп ... ... ... ... ... ... негізін
қарастыруды қорыта келе былай тұжырымдауға ... ... ... ... онда ... билігі орнағаннан бастап осы
территориядағы діннің трагедиялық тағдыры басталады. Бұл ... ... ... ... бірі Николай Бердяев өз ... ... ... ... ... ... ... жоқ, ол
коммунисттік дүниетанымының ... ... ... ... ... сай ... ең соңғы сатысы. Онда мемлекет
тоталитарлық, абсолюттік ... ... Ол ... еркінен тыс бірлігін
талап етеді. Коммунизм ... ... ... Ол ... ... ... қатысты емес. Сондықтан оның басқа діни сенімдермен
қақтығысы ... ... [35; 211 б.]. Бұл ойды ... өзі де ... Мәселен: «Коммунизм – деп жазды А.В.Луначарский, - діннің өте қатал
жауы, ол дінді ең соңында жойып көмеді, ... ғана ... ... ... ... ... туады» [36; 287 б.].
Халық Комиссарлар Кеңесінің 1918 жылы 23-і қаңтардағы декреті негізінде
мемлекет тарапынан ендігі жерде рухани-діни құрылымдарға тотальді ... ... ... ... зерттеушілер осы декреттің алғашқы
жобасының атауы басқаша ... ... ... ... жүр. ... ... алғашқы нұсқасы «Мемлекеттен шіркеуді, шіркеуден
мектепті бөлу» емес, «ұждан бостандығы, ... және діни ... деп ... ... ... ... алға ... Әрине. бұл атау еш
жерде редакцияланбаған, халыққа әлгіндей атаумен ... ... ... ... кету себебін халыққа мейлінше түсінікті
болуымен түсіндіреді [37; 73-76 бб.]. ... ... ... олардың дінге қатысты саясатының бағыт-бағдарын көрсетіп берсе
керек. Осыдан ... осы ... ... ... ... ... 1919 жылы наурыздағы РКП(б) XVIII съезд бағдарламасында
декрет бойынша ... ... ... енді ... ... ... және діни ұйымдармен байланысты біржола үзе отырып,
жұмысшы бұқараны діни наным-сенімнен азат ету, ... ... ... ... кең ... ... ... қойылады [19; 2 т. 49 б.].
Осыған сай съезде «деревняда саяси және мәдени ағартушылық жұмыстар жүргізу
туралы» ... ... онда ... ... ... ... ... атын жамылған контрреволюцияшылдардың ықпалынан аластатылу қажет деп
шешілді. Бірақ, ... ... әр ... діни бостандығына кепілдік
береді және бұл шараның мұқият іске ... ... ... ... өзін ... тартады. Сонымен бірге дінге сенушінің ғибадат
қылуына нұқсан келтірушілер қатаң жазалануы тиіс» ... [19; 1 т. ... Осы ... діни ... құкықтық реттелуін жоғары бағалауымыз керек.
Одан кейін қабылданған 1921 жылы ... X ... ... ... ... ... тапсырмасы бойынша Главполитпросветтің
міндеттері белгіленді. Бұл бойынша Главполитпросвет бұқара ... ... үгіт ... ... ... және оны іске ... ... Осы
мақсатта органның жұмыс мазмұны бұқара арасында баспасөз құралдары арқылы:
газет-журнал, кітап, ... ... ... ... жариялауды
қазіргі техника жетістіктерін (кино,фото) пайдалана отырып ... ... ... Пленумында дінге қарсы үгіт-насихат туралы 13 пунктен тұратын
бағдарлама жасалды. Ол ... Дін ... ... ... ондай
сенімдегі кандидат партияға өткізілмесін. Егер партия мүшелігінде ... ... ол аз ... ішінде ғибадатын тиып шіркеумен қатынасын ... ... ... ... ... [38; 59 б.]. ... ... коммунист адамның дінге қатысты міндеттері белгіленіп
отырды. Мысалы, КПСС жарғысында ... ... ... ... мынаған
міндетті: маркстік-лениндік теорияны жетік меңгеріп, өзінің ... ... ... ... ... ... және тәрбиелеу.
Коммунистік мораль прициптерін сақтай ... жеке ... ... ... қойып буржуазиялық идеологияның кез-келген ... ... және діни ... ... ... күрес жүргізуге тиісті»
делінгенінен көреміз [39; 215-216 бб.]. ... ... және ... ... ... партияның дінге қатысты ұстанымын айқындап
берді және коммунист адамның діннен бас ... ... ... ... ... идеологиялық жұмыстарды кең ауқымда іс жүзіне асырды.
Сонымен бірге партияның дінге қатысты, әсіресе мұсылман дініне қарсы
қатаң позициясын ... ... анық көре ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктері болды.
Ресей мұсылмандарына арналған үндеуде «Сіздердің ... ... ... және ... ұлттық және мәдени мекемелеріңе
бостандық пен дербестік право жарияланады»- деп мәлімделгенімен іс жүзінде
олай ... [40; 1 т. 273 б.]. ОК ... 1920 жылы ... ... ... ... комитеттері мен саяси бөлімдер ... ... ... ... «исламдық факторға» қатынасын айқындап берді. Бұл
құжат мұсылман халықтарының діни-ұлттық ерекшеліктеріне қарай олармен қалай
жұмыс істеу керектігіне алғышарт жасады. Онда ... ... ... ... ... ... тіпті олардың өмірінде дін еуропалықтарға,
орыстарға қарағанда әлдеқайда берік» - деп көрсетілді. Коммунистер ... ... ... ... ... ... сауаттандырып, клуб-
мектептер ашып, адам, табиғат туралы санасын кеңейтуде ... ... ... ... бүл ... ... құрылыс шеңберінде мұсылман
бұқарасының өз ұлттық тағдырын өзі ... ... ... ... [41; 2 т. 237 б.]. 1920 ж.ж. ... ... дәтүр
жанданып, әртүрлі мұсылман мекемелері рухани ... ... ... ... ісі өріс алып, сопылық жолды қуушы мүридтер 500-800-ге
дейін ... [42; 89-93 ... жылы ... діни ... ... ... діни басқарма
құзырына қарағаны белгілі. Исламдық фактордың ... ... өзін ... ... ... ықпалын әлсіретеді деп
қауіптендірді. Енді партия исламға қатал түрде саясатқа кіріседі.
1923 жылы РКП (б) XII ... ... ... ... туралы»
қаулысында: Одақ республикаларындағы 30 млн мұсылман ... ... ... ... орта ... бері діни қалдықтар мызғымастан әлі
күнге дейін ... ... оның ... ... ... бар. Сондықтан әртүрлі ұлттың ерекшелігін ескере ... ... ... ... мен әдіс-тәсілдерін жасау қажет деп көрсетілді
[27; 64 б.].
1926 жылы КазКСР-дегі мұсылмандар дініне ... ... ... ... ... ... ... үлкен маңыз алып
отырғаны ескертіледі. «Ислам таптық езушілік құралы, байларға қызмет етеді»
деп ... ... ... Сондықтан мұсылмандардың арасында үгіт насихат
барлық деңгейде жүргізілуі тиіс деп белгіленді. Осы ... ... ... ... ... ... қатаң позицияда
болғанын аңғару қиын емес.
Жоғарыдағыларды жинақтай айтқанда, ... кең ... ... ... ... ... ... маркстік идеологияға негізделген
«атеистік - коммунистік» дүниетанымы қалыптастырылды.
Жалпы, кеңес мемлекетінің ... ... бір жағы ... ... ... ... ... Сондықтан бұл мәселе терең
зерттелуі керек деп ойлаймыз. Комунистік ... ... ... саясатының
астары туралы Н.Назарбаев «Тарих толқынында» атты еңбегінде тоқталып өтеді:
«Қазақтың бүкіл тарихы, ... діни ... ... ... ... дей келе,
«біздің тарихтың Ресей империясының териториялық ауқымындағы көшпелі және
одан кейінгі ... тән. Онда ... дін ... ... одан ... ... кезінде атеизм бел алды» деп, бұған назар
аударады [1; 184 б.].
Соңғы ... ... ... ... ... еді ... ... деп тойтарыс береді: ... ... ... ... ... ... мен ауыл арасындағы
өр көкіректіктің бытпырақ қойыртпағы ғана екені ойларында жоқ» [1; 239 ... ... ... XX ... басында социализмді дін деп халыққа
күштеп таңған большевиктер шынында, жұртты ғасырлық дәстүрінен, руханияты
мен дінінен аулақ етті. Діни ... ... ... ... бақты.
Кейбір зерттеушілер айтып жүргендей, марксизм-ленинизм - бұл ... ... ... XIX ғ. ... ... пен Ф.Энгельс орта
ғасырлық қараңғылықтағы теологияға ... - сыни ... ... және
олардың дінге сын пікір айтқанын ескермеу мүмкін емес. Ал XX ғ. басындағы
большевиктер осы ... ... ... ... етіп ... ... - сыни марксизм XX ғ. басында Кеңес мемлекетінің идеологиялық
қүралына айналып кеткенін айту ... ... ... ... ... нәтижесінде кеңес елінде атеистік саясат жүргізілді.
Жоғарыда аталған мамандардың пікіріне сүйене отырып кеңес өкіметінде
дінге қарама-қайшы атеистік ... ... көз ... ... өне бойында табиғи діни санаға ғылыми материализм негізінде
дейтін атеистік дүниетаным қарсы қойылып, онымен ... ... ... ... ... барлығы коммунистік доктринаның жаулық пиғылда ... ... ... негізгі идеялық қарсыласы деп ... ... ... бойынша дін жеке меншікті қорғайды, әлеуметтік
теңсіздікті қамтамасыз етеді, ... ... ... және ... ... мен алдаудың құралы ретінде қызмет етеді. Демек, бұл
теория бойынша адамды адамның қанауын түп-тамырымен жою үшін ... ... ... ... ... ... Ол үшін дінге қарсы ... ... ... ... және бұл ... ... мен ... үшін
күрестің негізгі міндеттерінің бірі болу керек. Егер дін қанаушы ... ... ... онда оның ... теңдікті, әділдікті,
жақтайтын пролетариаттық идеология басу ... деп ... ... ... қарсы саясатының теориялық негізін
қарастыруды қорыта келе ... ... ... ... ... ... онда ... билігі орнағаннан бастап ... ... ... ... ... Бұл ... ... көрсеткен зерттеушілердің бірі Николай Бердяев өз еңбегінде:
«коммунизмнің дінге деген ... ... ... туған жоқ, ол
коммунисттік дүниетанымының негізіне ... ... ... ... сай ... ең соңғы сатысы. Онда ... ... ... ... Ол ... ... тыс ... етеді. Коммунизм барлық ... ... Ол ... ... ортаға қатысты емес. Сондықтан оның ... діни ... ... ... [35; 211 б.]. Бұл ойды ... өзі де ... ... «Коммунизм – деп жазды А.В.Луначарский, - діннің өте қатал
жауы, ол дінді ең ... ... ... сонда ғана коммунизмге жарқын,
бақытты тұрмысын қалыптастыруға мүмкіншілік туады» [36; 287 б.].
2. Қазақстанды атеистендірудің алғышарттары
Ғылыми атеистік ... ... ... мен ... атеизм теориясының құрамды бөлігі болып саналды.
Коммунистік ... ... ... ... ... әдіс-
тәсілдерін тиімді ұйымдастыру жолдарына баса назар аударды [43; 68 ... ... ... ... барынша қолдана отырып,
материалистік ғылыми атеизм дейтін көзқарасты халықтың санасына ... ... ... ... Ол үшін халықтың дінге бой ұру себептерін,
мінез-құлық ерекшеліктерін, тұрмыс жағдайларын т.б. ... ... ... әдіс ... ... жүзеге асыру қарастырылған. Көпшілікті атеизмге
тәрбиелеу негізінен бұқаралық-идеялық ... ... ... оның
кейбір түрлері:
1) Саяси хабарлар тарату арқылы атеистік тәрбие беру;
2) Атеистік бағыттағы көркем әдебиетті оқыту;
3) Экскурсиялар арқылы санасына сіңіру;
4) Кино ... ... ... ... ... ... кеңінен
қолданылды;
5) Атеистік тәрбие берудің басты түрі - лекция. Лекциялардың ... ... ... ... ... жетістіктермен байланыстырылып
барлық жерде бірдей дінге қарсы насихатталды.
Лениннің атеист насихатшы туралы: «Әрбір насихатшы үгітшінің шеберлігі
сол аудиторияға ... ... әсер ете ... ол үшін белгілі шындықты
мүмкіндігінше неғұрлым сенімді, оңай түсінетін, көрнекі жеткізе ... ... ... білу керек» деген талабына сай ... ... ... ... ... ... ... ала отырып, дінге
қарсы насихат ... ... үшін ... ... құрды. Орталық
Комитеттің идеологиялық жұмысында атеизмді насихаттау бірлестігі - ... ... ... жетекші орган болды. Бұл бөлімнің мүшелері
ОК РКП(б) атеизмді ... ... ... ... ... ... ... қарсы мәжілістерді ұйымдастырып отырды [44; 69 б.].
1918 жылы 27 қаңтарда РСФСР халық комисарлары кеңесінің ұсынуымен ұлт
істері жөніндегі ... ... ... комисариаты, ал осы жылдың
12 мамырында қазақ бөлімі құрылды. Бұл бөлімге ... ... ... ... ... және ... идеясын тарату ... [45; 431 б.]. ... ... ... бөлімінің ішінде мынандай
бөлімшелер құрылды: мәдени ағартушылық, үгіт-насихат, ... ... ... құрастырушы коммисия, баспа және ... ... ... ... ... ... ... тұрғындары
орналасқан жерлердегі кеңестерден ұлттық ... ашу ... ... ... ... ... сенімсіздік танытқан кеңестер оларға көп
мүмкіншілік бермей тұқыртып ұстады. Осы ... ... ... ... уезд ... ... комисариаттары құрылды [18;
450-451 бб.]. Дәл осындай ... 1918 жылы ... ... ... секциялары Қызыл Армия бөлімшелерінде де құрылды. Мысалы: 1919
жылы наурызда Түркфронттың саяси бөлімінде мұсылман ... ... [46; ... ... ... ... ... өкіметінің билігін нығайту,
еңбекшілердің саяси-мәдени ... ... ... ... ... ең бастысы мұсылмандар арасында атеистік идеология тұрғысынан
мәдени-ағартушылық және үгіт-насихат жүргізу болды. Жоғарыда ... ... ұлт ... өз ... өз тілінде үгіт-насихат
жүргізіп ғылыми социализм идеясын таратын коммунисттер даярланған. Осы
бөлімдер арқылы жас ... ... ... ... ... ... мәдени-рухани деңгейін көтереміз деген желеумен халқымыздың ... бері ... ... ... ... мен діни наным-
сенімдерінің дұрыс-бұрыстығы мәселесінде жиындар талқылаулар өткізіліп,
баспаға мақалалар басу ... ... ... ... ... коммунистік партияның екінші бағдарламасында өңделген жаңа
кеңестік мәдениетті қалыптастыру және тарату. Бұл бағдарлама 1919 ... VIII ... ... ... ... ... кейін конференцияларда
кеңінен талқыланып дамытылды. Мысалы, 1921 жылы 11-18 ... ... РКП (б) ... ... бірінші конференциясында қабылданған
«Дінге қарсы насихат туралы» ... ... ... ... мұқият даярлап алмайынша, дінге қарсы айтыстар және дінге қарсы
басқа сөздер әсте ... ... өзі ... ... ... қалың бұқараның талап-тілегін қанағаттандыратын, діни түсініктердің
орнына, оның орнын толтыратын бірсапыра ғылыми мәліметтер берілуі ... ... үгіт пен ... ... ... ... ... суару жұмыстарының жүйесімен, егіншілік тәсілдерін
жақсартумен және т.б. ... ... ... ... осы ... ... тек ол өзіне-өзі ғана көсмектесе алады деген ойды сіңіре ... ... ... ... ... ... мұндай
әшкерелеуді поптардың, молдалардың жеке басына ... ... ... дін ... діни ұйым ретінде сынға алу қажет. Дінге қарсы үгіт
туралы мәселені жауынгерлік, ... ... ... ... бірінші
орынға қоюға әсте болмайды. Коммунисттердің өз арасында да діни ғұрыптарды
сақтау (әсіресе ауылдық жерлерде) кездесетінін ескере отырып, ... ... бұл ... жөніндегі байыпты дайындыққа көңіл бөлінсін. Қайта
тіркеу кезінде дінге қызмет істейтін адамдардың партия ... ... ... аударылсын. Деревнядан және ... ... ... ... ... ... ісіне берілгендігін дәлелдеген діндар
коммунистер ерекше жағдайда ғана белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... лайықты коммунисттер өсіріп шығару
үшін ғылыми сипаттағы арнаулы насихат жұмысы жүргізілсін,оларды облыстық
және арнаулы ... ... ... тұру ... [41; 1 т. 33
б.]. ... біз ... ... ... өте ... ... Себебі таптық күрес және пролетариат диктатурасын орнату идеясын
бүкіл қоғамдық ғылым саласына ... ... ... ... Бұл өз кезегінде исламтануды идеологияландыру ғылымның
методологиялық ... ... ... ... Атап айтсақ,
ғылымда қоғамдық дамуды диалектикалық-матералистік ... ... ... ... түйінін қоғамдық-экономикалық фармация теориясы деп ... ... ... ... ... ... ... болуын және
дамуын «маркстік-лениндік теорияда» беру талабында мұсылман дінінің
тарихындағы ... ... ... ... кескінінде түсіндіру жүйесіне
келтірді. Аталмыш конференцияда нақ қазақ халқының арасындағы үгіт-насихат
жұмыстары жөнінде де ... ... ... ... Мәселен,
«қырда почта-телеграф байланысының жоқтығы баспасөзді таратуға мейлінше
қиындық келтіреді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... қыз ұзату тойына шақырылған қонақтарды және ... ... ... оқып ... ... зор.
Үгітшілердің үйреншікті нәрселері туралы әдеттегі әңгімеден жетекші
сұрақтар беру жолымен бірте-бірте саяси тақырыптарға көшу және ... ... ... ... ... әңгімелесіп тұрған адамдарын
оларға жақын қатысы бар жайларды қозғау арқылы жақындатып алғаннан кейін
біртіндеп ... ... ... тақырыптарыға, кеңес құрылысы тақырыптарына
көшу, ауылдық ... ... ... ... ... ... ... қызмет атқаратыны туралы, олардың өз шаруашылығын шапшаң
қалпына келтірудің ... және ... ... ... ... ... ... аса құптарлық» деп қабылданды.
Партияның ОК жанында ғылыми тұрғыда атеизмді насихаттау ісімен дінге
қарсы ... ... Бұл ... ... ... ... ... атеистік насихатты жүйелі түрде өткізу және бағыт-бағдар беріп отыру,
атеист мамандар даярлау, атеистік тәрбие берудің ... ... ... насихаттың әртүрлі формаларын ұйымдастыру, халықтың ... т.б. ... 1922 жылы ... ... ... ... дінге қарсы кітаптар мен брошюралар шығару, дінге ... ... ... ... ... ... құнды баяндамалар тезистерін,
осыған әдебиеттер даярлау қаралып, үгіт-насихат комиссиясының ... ... 1922 жылы 23 - ... 1929 жылы 4 - ... ... ... ... Бұл комиссияда В.И.Лениннің серіктері,
жауапты ... ... Ем. ... ... ... Г.В.Чичерин, И.И.Скворцов-Степанов, В.Д.Бонч-
Бруевич сияқты діннен безген әумесер насихатшылар болды.
РКП(б) XII съезінің «Дінге қарсы ... ... ... ... ... ... ... бағытта діннің шығуы
мен тарихын көрсетуге арналған ғылыми көпшілік әдебиеттер болды [27; ... ... ... ... ... Степановқа «Дін
тарихы және барлық дінге қарсы ... және ... ... ... ... байланысты шіркеулер хақында материалдар жинап басуға» нұсқау
берді [26; 54 т. 210 б.].
1922 жылы 1-ақпанда ... ... ... - дурман для народа»
деген ұранмен 15 мың ... ... ... 1928 жылы ОК ... ... ... бүкілодақтық үгіт насихат мәжілісінде дінге идеологиялық
шабуылды күшейту туралы шаралар талқыланады. 1928 жылы ... ... ... ... ... ... оның мақсаты дінге қарсы
насихат методикасын меңгерген кадрлар даярлау болды. Осының ... ... ... енді жаңаша бағытта атеистік тәрбие беру
науқанына ... ... ... ... ... ... беру ... маңызды бөлігіне айналды. Сыңаржақ материалистік көзқарас пен
шектеулі, рационалды сана түрінен бас ... ... ... мен ... яғни ... жаңа сана ... ... қажеттігін, сол
сияқты осы мақсатқа жету үшін шығыс халықтарының ... ... ... ... ... ... пен өзара келісімге шақырғаны белгілі. ХХ
ғ. атақты тарихшысы әрі философы А.Тойнбидің «Тарих - ... ісі» ... ... пен теологияның өзара түсіністікке келетін уақыты ... ... ... ... кезінде материалистік тұрғыдан жазып келдік.
Ендігі жерде рухани тарихымызды танып-білу міндеті қойылса дұрыс болар еді.
Халықтың ... мен ... ... діңі - ... діни ... төл тарихшылардың алдындағы келелі ... бірі ... ғана ... ... ... орнап, жаңадан дінсіз кеңестік
дәстүрлер қалыптасады деп түсіндірілді және халықты осыған шақырды.
Атеистік тәрбие - жеке ... діни ... мен діни ... ... ... ... түрде бағытталған процесс. ... ... жеке ... ... ... ... және ... іс-әрекетке тартуды көзейді [47; 6-7 бб.].
Осындай ... ... бәрі ... «Дін ... ... ... дами түседі. Діннің күйреуінде тәрбие үлкен рөл атқарады»
деген қағидасы бойынша жүргізілді [48; 470 б.].
Жастарды атеизмге ... ... ... ... ... рөлі ... оған ... аударылды:
1) Дінге сенетін немесе дін туралы тұрақты көзқарасы жоқтар арасында
тіпті, атеистер арасында да насихат жұмыстарын жүргізу;
2) Ата-аналарды тек ... ... ... ғана ... ... ... ... берудің әдіс-тәсілдерімен де қаруландыру;
3) Бұқара арасында ... ... ... жүргізудің негізгі орталығы
- мектеп. Сондықтан дінге ... ... ... ... ғана ... ... жүргізу;
4) Ғылыми атеистік насихаттың негізгі бағыты - жұртшылықты дінге ... ... ... сенетін ата-аналармен дербес жұмыс жүргізу,
балаларға ... ... беру ... ... ... ... т.б. ... [49; 111 б.].
Жастарға атеистік тәрбие бере білу мұғалімдердің методикалық шеберлігі
ретінде бағаланды. Жастарға атеистік тәрбие беру ісі - екі ... ... ... ... санасын соқыр сенімнен тазарту;
2. Оларды ғылыми материалистік, атеистік және ... ... ... ... [50; 32 б.]. ... ... атеистік
тәрбие беру мынандай ... ... ... ... тәрбие пролетарлық атеизм туралы марксизм-ленинизм
классиктерінің еңбектері;
2. КПСС съездерінің шешімдері мен ... КПСС ... ОК мен ... ... және ... қарсы жұмыстар туралы документтер;
3. Оқушылардың атеистік көзқарасын қалыптастыру ... ... ... ... педагогикалық және ... ... ... ... ... ... ... ондаған атеистік тәрбие жөніндегі методикалық құралдардың
көлемі атеистік насихаттың қаншалықты ... ... ... ... кеткен жоқ. Социалогиялық зерттеулер мәліметіне
сүйенсек, ... ... 14-30 жас ... 30 мың ... ... ... ... деп санаған [51; 6 б.].
Атеистік насихат барысы орталықтағыдай Қазақстанда да іске асты. Халық
мұсылман дінінен безіп, рухани ... ... ... ... ... ... ... шоғыры қалыптасты.
Қазан төңкерісінен кейін идеялық-тәрбиелік жұмыстарды жүргізу барысында
дін және діни мәселелерге ғылыми сын тұрғысынын қарау керек ... ... ... ... ... ... ... дінді жоққа
шығарушылыққа, оған қарсы ... ... ... жаңа ... ... үшін әкімшілік-партиялық, идеологиялық, ғылыми тұрғыда
дәлелдеу т.б. ... ... ... ... ... ... ... халықтың санасына әсер ету бағытында әңгімелер, әдебиеттер шығару,
жиналыс өткізу, диспуттар түрінде, атеистік ... ... ... ... ... ... кеңінен жаю
әрекеттері үлкен нәтижелер беріп ... ... ... барысында дін және діни мәселелерге ғылыми сын тұрғысынын қарау
керек деген ... ... ... ... ... ... Халықты
дінді жоққа шығарушылыққа, оған қарсы күресуге шақыра ... ... ... ... үшін ... ... тұрғыда дәлелдеу т.б. әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... санасына әсер ету бағытында
әңгімелер, әдебиеттер шығару, ... ... ... ... ... ... мақалаларды көптеп шығару, ғылыми-көпшілік
брошюраларды кеңінен жаю әрекеттері үлкен нәтижелер беріп ... ... мен ... ... ... ... сенушілерге
теріс қатынасы төңкеріс пен азамат соғысы жылдарында дін мен сенушілердің
халыққа қарсы контрреволюцияда болды деген айыптаумен ... ... ... ... ... ... ... жылдарында атеистік
қозғалыстар ерікті атеистік ... ... іске ... 1923 жылы ... ... мен облысындағы атеистерді біріктірген
«Құдайсыздар қоғамы» құрылды. Осыдан ... ... да ... ... ... ... ... Сөйтіп жан-жақты бағытта бұқаралық
атеизмнің дамуының бастапқы кезеңі атеистік мерзімді ... ... ... 1920 жылы ... ... дінге
қарсы насихат жұмыстары қолға алынды. Алғаш рет Юстиция ... ... ... ... П.А. ... ... «Революция и
церковь» басылымын шығарып тұрды [59; 67 б.].
Бұл журналдың басты міндеті кеңестік ... ... ... туралы декретін қоғамдық өмірге енгізуге көмекші орган қызметін
атқару болатын. 1922 жылы желтоқсаннан ... ... ... ... ... журналы, одан кейін Мәскеуде құдайсыздар одағы құрылып,
оның төрағасы Е. ... ... ... өз ... ... ... топтастырып, ауыл-қала халқына атеистік ... ... ... етті. 1924 жылдан бастап ... мен оның ... ... ... ... ... ... бүкілодақтық
еңбекшілердің дінге қарсы бұқаралық бірлігі болды. 1925 жылы ... ... ... ал 1929 ... ... ... ... (союз войнствуюших безбожников (СВБ)) болып аталады. ЖҚҚ ... ... ... бұқаралық атеизм дамуының қозғаушы күшіне
айналды. 1929 жылдың ортасында «Жауынгер ... ... ... II ... ... қозғалыстың жаңа ұранын қабылдады. «Дінмен күрес - социализм
үшін күрес» деп, діни бірлестіктер мен дінге ... ... ... шабуылға шықты [60; 42 б.].
Сонымен, атеистік жұмыстың мынадай түрлері және атеистік насихаттың
төмендегідей әдіс-тәсілдері бар: ... а) ... ә) ... ... ... атеистік кештер немесе сұрақ-жауап беру кештері (дінге қарсы
бағытта); в) ... ... ... ... г) ... ... ... түрде оқырман конференцияларын өткізу; д)
ғылыми атеистік көрмелер ұйымдастыру; е) Экскурсиялар; ж) кинолекторийлер
көрсету;
Дінді жеңу үшін, ... ... ... қалыптастыру және
діни салт-дәстүрлерді жаңа кеңестік ресми салт-дәстүрлермен алмастыруға
тырысты. Өнеркәсіптің өсуі, қала ... ... ... ... процесі
Сапрыкиннің тұжырымдауынша, ғылыми атеистік дүниетанымды қалыптасыруда
үлкен рөл атқарады екен [52; 176 б.]. ... ... ... ... жоюға бағытталган атеистік насихат шынында да ғылыми дәйекті
түрде марксизм ілімі негізінде жүзеге асып отырды. ... ... үшін ... ішкі ... ... жасалды. Осы мақсатта ресми
атеистік насихат кеңінен қолданылды [53; 13-15 ... ... «Дін ... ... ... сонда дамиды. Діннің
күйреуінде маңызды орынды тәрбие ... тиіс ... ... ... ... түрде жүргізілген атеистік насихат толығымен іске ... ... ... ... ... ... процесінде,
социализм мен капитализмнің идеологиялық ... ... ... ... ... ... [54; 160 б.].
Ғылыми атеистік әр алуан түрлері мен әдіс-тәсілдерін кеңінен қолдану
барысында кеңес халқы ... ... бас ... жаңа адам ... ... ... деп жарияланды. Атеистік насихаттарды жүргізу
ғылыми тұрғыда делінгенімен, ... ... ... ... ... жатты. Атеистік саясат ғылыми жетістіктермен шебер байланыстырылып,
халық арасында насихатталды. Дінге ... ... ... болу керек - деген
лениндік принцип іс жүзінде артығымен орындалды. Ал, Дінді жоққа ... ... ... ... ... ... ... да ғылыми
дәйекті түрде марксизм ... ... ... асып ... ... ... үшін адамдардың ішкі дүниесіне қысым жасалды. Осы
мақсатта ... ... ... ... қолданылды. КСРО-ның 70 жыл бойғы
тарихында жүргізілген атеистік саясаттың зардаптары өте зор болды.
Жалпы, тоталитарлық кеңестік ... ... ... ... ... ... ... екі басты сипатты белгісі:
таптық теория мен материалистік тұрғыда дінді жоққа шығару, яғни ... ... ... ... ... үшін осы екі ... шешу керек болды. Ал марксизм-ленинизм атеизмді ... ... ... ... діни ... мен ... мемлекетінің идеологиялық негіздеріне ... ... ... ... ... ... ... большевиктер
социализм құрылысының басты кедергісі - дін деп есептеп, оған ... Осы ... айту ... ХІХ ... ... ... ... марксизм негізінен ғылыми-сыни бағыт болса, ... ... ... ... ... ... ... құралға айналдырылған болатын.
2. КЕҢЕС ҮКІМЕТІНІҢ ҚАЗАҚСТАНДА МҰСЫЛМАН ДІНІНЕ ҚАРСЫ ЖҮРГІЗГЕН
САЯСАТЫ
2.1. Мұсылман дініне қарсы ... ... ... ... ... ... айналуына
байланысты, діни қатынастар мен нанымдар кеңес мемлекетінің ... ... ... Социалистік құрылысты орнықтыруда екі
негізге сүйенді: таптық ... және ... ... ... ... яғни ... ... жету үшін осы екі маңызды мәселені қалайда
шешу қажет болды.
Атеизмге халықты сендіру, иландыру үшін ... ... ... ... ... ... тиіс ... Бұл саясат еш жарияланбай,
құпиялық мазмұнда, біртіндеп іс жүзінде ... ... ... ... зерттеуге ешқашан жол берілген емес. Тек «дін-апиын»деген
танымдық ... ... ... ... ... шеңберінде
бағаланды.
Кеңес өкіметі саяси билікті қолына алғаннан кейін үш ай уақыт өте келе
1918 жылы 23 қаңтарда «Шіркеуді ... ... ... ... ... [18; 1 т. 370-376 бб.]. 13 ... ... бұл құжатта дінді
тежеп шіркеу, мешіт сияқты қасиетті орындардың құқықтарына ... ... ... 13 бабы ... мен ... ... қол сұғуды былай
зандастырды: «Ресейдегі шіркеу мен діни қоғамдардың ... ... ... ... табылады. Құдайға құлшылық үшін пайдаланылатын ғимараттар мен
мүліктер ... және ... ... ... ерекше қаулыларының
негізінде беріледі». 12 бапта: ... ... және діни ... ... ... ие бола ... деп көрсетілді. Большевиктер партиясы
пресса ... ... ... ... ... теңдікке сендіру және
шыдамды түсіндіру секілді идеялық қарумен күресетіні ... ... ... ... ... ... ... кезінде тек
қағаз жүзіндегі естелік секілді ... ... Ал ... негізін қалаған теоретиктің бұлай жұмсаруының себебі,
халықты дінге қарсы дайындалған ... ... ... ... ... ... ... Бұл тактикаға қатысты большевиктердің
өзіндік «ревалюциялық маральі» бар еді. Мұны ... ... ... бірі Л.Троцкий былай түсіндіреді: «Ленинизм аяғынан
басына дейін соғысқа негізделген. Ал ... ... ... ... ... ... жеңіске жетелейтін әскери қулық Лениндік
саясатқа өте қажет элемент болып табылады. Соған қарамастан ... ... ... ... ең ... ... шындық болып табылады» [30; 192
б.]. Бұл ... ... ... ... ... ... заңсыз жоюға,
сатуға, тәркілеуге тікелей жол ашты. Бүл әрекеттерді іс жүзінде асырған
НКВД әсіресе ... ... ... ... үйлерін қиратуда ешкімге
дес бермеді.
1922 жылы 23 ақпанда ВЦИК(ЖОАК) ашыққандар ... ... ... беру ... шығарды [55; 46 б.]. 1923 жылы Қазақстанның діни
істері Уфадағы орталық діни ... ... ... белгілі. Исламдық
фактордың белсенділігі компартиялық биліктің өзін бұқара ... ... ... деп ... Енді ... ... ... саясатқа кіріседі.
1923 жылы РКП (б) XII ... ... ... ... ... Одақ республикаларындағы 30 млн мұсылман ... ... ... ... орта ... бері діни ... мызғымастан әлі
күнге дейін сақталып келеді, оның контрреволюциялык ... ... бар. ... ... ұлттың ерекшелігін ескере ... ... ... ... мен әдіс-тәсілдерін жасау қажет деп көрсетілді
[27; 64 б.].
1926 жылы ... ... ... ... ... ... ... қалдықтарының олардың өмірінде үлкен маңыз алып
отырғаны ескертіледі. «Ислам таптық езушілік құралы, байларға ... ... ... айдар тағылды. Сондықтан мұсылмандардың арасында үгіт ... ... ... тиіс деп ... Осы ... құжаттардан
большевиктердің дінге қатысты, әсіресе мұсылмандарға ... ... ... қиын ... ... ... жаппай жабу науқаны басталды. 1928 жылы ОПЦ
(РПЦ) төңкеріске дейін 30 мың приходтың 1/3 қалған, ал сол жылы 534 ... 1929 ... ... 1119 храм жабылды. Мәскеудегі 500 храмнан 1930 жылы 1
қаңтарда 224-і ғана қалса, 2 жылдан соң ... 87-сі ... ... сол ... ... ... ... екен. Жабылған храмдар
өңдеу цехына, ... ... ... ал монастырлар түрмелер мен
колонияаларға айналдырылған [55; 92 б.].
Осындай жағдай Қазақстанда да ... ... ... Орал ... жабылғандардың саны - 60, ал 20-сы шіркеу. Солардың 6-ы клубқа, 4-і
мектепке, 2-і ... ... ... 8-і ... ... ... ішінде - 33 мешіт бар. Ақмола округі бойынша
жабылғандары: 1, ... ... ... - 46, оның ... ... - 9, ... - 8, халық үйіне - 15, оқу кітапханасына - 1,
қызыл ... - 1, ... ... ... 11-і ... ешқандай мәлімет
берілмеген.б. Мешіт - 1, оны мектепке берген [56; 56 б.].
Осындай ... ... ... олар ... ... ... мүлкін заңсыз тәркілеп отырған.
Осылайша жаппай дінге шабуыл туралы поляк ... ... ... ... ... атты кітабында: « Ғасыр басында либералды
якобиншілер ... ... ... ... ... ... священниктерді түрмеге жапты, діни ғұрыптарға ... діни ... ... ... ... конфискеленді. 1917 жылы
конституцияның өзі шіркеуге шабуылды зандастырды» деп жазды [57; 62 б.].
Осындай ... ... ... діни ... саны ... ... Салыстырмалы түрде айтсақ, төңкеріске дейін КСРО-да 50мыңға жуық
мешіттер діни істермен айналысқан. (22 мыңы Ресейде, ... ... ... 15 мың, Орта ... - 1200), ал 1929 жылы ... 3700 ... ғана жұмыс істеп тұрды. Еңбекші халықты атеистендіруді ... ... ... діни ... таратуы оған келушілердің
қатысуын күрт азайтқан [58; 12-15 бб.]. ... ... ... ... мешіттерді жартылай легальді (ашық) жағдайда қалдырды.
Есептеулерге сүйенсек, ... ... ... ... 20 ... ... көп болған. Бұның себебі, большевиктер мұсылман
құрылымдарының ашық ... ... ... келтірді. (кестеге назар
аударыңыз)
Жылдар. |1975 |1979 |1980 |1983 |1984 |1985 |1986 | ... ... |166 |182 |185 |187 |189 | ... |385 |455 |434 ... |318 |311 | ... ... тек Татарстан территориясында 1590 мешіт және 967
мұсылман оқу орындары болды. 1917 жылдары ... 166 ... ... ... ... Қазан төңкерісінен кейін ислам діні «мәдениет,
ғылым ... ... ... деп жарияланып, мешіттердің көпшілігі ... ... ... алғашқы 10 жылында мемлекет пен дін қатынасы қайта
қаралып, қоғамның діни өмірін идеологиялық және құқықтық тұрғыда жүйелеуді
жүзеге ... ... ... ... ... ішінде исламға қатынасы жалпы
одақтық шеңберде ... да, ... ... ... ... ... де ... 1918 ж. 23 қаңтардағы «Мемлекеттен шіркеуді бөлу
туралы» арнайы құқықтық құжат жарияланғаны белгілі [40; 373-374 ... ... мен ... ... және ... ... ... және толық ерікті, делінгенімен іс жүзінде ... ... ... ... жылы КСРО-да қабылданған Қылмыстық ... 11-ші ... ... ... ... ... деп аталып, оның құрамына
7 бап ... (119-125 ... ... ... ... қарсы бағытталған
репрессиялық құқықтық саясатын осыдан байқауға болады [56; 58 б.].
Сол баптарға ... шолу ... ... «119 - бап: ... діни
нанымдарын жұмысшы шаруалар өкіметін құлату, және оның заңдары ... ... ... ... ... ... - қылмыстық
кодекстің 69-шы бабымен жазаланады. Ал, 69-шы бапта 3 жылдан ... ... ... санкциясы белгіленген. Бұдан байқағанымыз, 3 жылдан
артық үкім кесу сот ... ... ... ... санкцияны
кеңірек қолдану мүмкіндігіне ие. Мұның арты, әрине. заңсыздық, бассыздық
және жаппай репрессия... 120 бап; ... ... ... ... ... ... жасау, сонымен қатар осындай жолдармен пайда
табу мақсаттарын көздеу- 1 жылға дейін бас бостандығынан айыруға немесе осы
мерзімге күш ... ... ... ... 121 бап; ... жеке ... оқу орындарына және мектептерде жас және кәмелетке
толмағандарға діни ілімдерден ... беру - 1 ... ... күш ... ... ... ... және діни мекемелердің немесе
топтардың пайдасына қандай болмасын жинауға ... - 6 ... ал ... ету заттарын және ғимараттарын пайдалану құқын екі жылға дейінгі
мерзімге келісім ... ... және ... ... ... ... ... және шіркеу ұйымдарының ... ... сот және ... жариялық құқықтық функциялары мен ... - 6 айға күш ... ... ... ... ... ... ұйымдардың мүлкін тәкілеумен жазаланады.» ... ... ... діни жораларды жасау, сонымен қатар онда діни
бейнелерді орналастыру - үш айға және 300 ... ... айып ... 125-бап «Діни жораларды орындауға кедергі жасау, егер ... ... ... ... және ... құқықтарына қол
сұғылмаған жағдайда өтсе - 6 айға күш қолдану ... ... ... ... ... ... ... комиссариаты қудалау саясаты
20 жылдары іс жүзіне асырылды. Діни қайраткердің үстінен болмашы ... іс ... ... ... ... діни ... ... жер аудару кең етек алды. 1924 жылы Ақөбе губерниясында 2 дін ... ... ... ... ашық ... саясаты қарсылық туғызды. 20
жылдардың басында Кеңеске қарсы интеллигенция ... ... ... ... атеизмге қарсы күреске шықты. Сол сияқты жағдай
Қазақстанда да діни ... ... ... Қазақстандағы дін
басылары басқарған құпия ... ... ... жергілікті жерлерде
мұхтасибаттар арқылы арқылы жүзеге асырылып отырды. ... ... ... пролетариат диктатурасына қарсы қызметі мен
беделін төмендету үшін ... ескі ... ... пайдаланып, діннің
құртын қоздырушылар деп атады.» Ілияс Кабуловтың 1928 жылы 17 ... ... ... берген мәліметі ... ... саны 55 ... ... Бұл ... ... қару ... билікке таласқан емес, халыққа діни тәлім-тәрбие беретін, бірақ теріс
саясат ... ... ... ... шектелді [56; 85 б.].
Озбыр саясатқа қарамастан 1928 жылы Сырдария губерниясында 276 ... онда 5150 ... ... ... Кеңес өкіметі алғашқы кезден-ақ
халықты рухани құндылықтардан бас ... діни ... ... ... ... пен жергілікті биліктің исламға қатысты теріс ... ... ... құқы заң ... ... олардың
халық арасында беделі зор болды. Өйткені ... ... ... ... ... ... ... қарсы тұрды;
2) Рухани жағынан халықпен тығыз байланыста болды;
3)Халыктың рухани түрмысына сай мешіт-медреседе ... ... [58; 18 ... партия материалдарынан мұрағат құжаттарынан большевиктердің
дінмен ... ... ... дінімен байланысы айтарлықтай жақсы
болмағанын, қайта ерекше сипат алғанын байқаймыз. 1926 жылы басында ресми
құжаттарда ... ... ... ... ... тезистер
жарияланып, 1927 жылы тіпті, дінге қарсы үгіт - насихат жүргізіп қана емес,
«еңбекшілердің таптық жауы» деп ... ... ... ... ... ... көтерілді. 1929 жылы арнайы қаулы бойынша кез-келген деңгейде
'• ислами оқытуға тиым салынды [21; 81 қ. 4 т.15 іс 102 ... ... ... ... - тұрмыстық қажетіне
деген желеумен ... мен ... ... ... Мәселен, Алматы
облысы Шілік ауданында 1913 жылы 94 мұслман қауымы - ғимараттары болса,
1929 жылы одан бірі де ... Ал, ... ... саны 26 ... - ... ... азайған [21; 789 қ. 1 т. 29 іс 9 б.].
1937 жылы Қазақ Өлкелік Компартия Бюросы «дінге ... ... ... ... ... ... Троций - Зиновьев, бандит,
контрреволюционер, ұлтшыл, молда, поп, сектанттармен күресу туралы» ... [21; 789 қ. 1 т. 128 іс 19б.]. ... ... - ... күштеп
іске асыруы нәтижесінде дінге сенушілер азайып, мешіттер жабылды. 1959 жылы
республикада 23 мазардың 14-і ... ... ... Қожа ... Яссауи,
кесенесі, Арыстан бап, Ибраьим ата, Хұсаиын қазы, Қазыбай зауи, Мирали бап,
т.б. бар еді [21; 1711 қ. 1 т. 81 іс 2-35 ... ... ... ... ... әдебиеттерінде өкімет
тарапынан аранайы жасалған әрекет деп ... ... ... бұзушылық, діни ... ... және ... ... ... қысым жергілікті білімсіз жекен адамдардың
асыра сілтеушілігінен орын алған жайт деп ... ... ... идеялық-тәрбиелік жұмыстарды жүргізу барысында
дін және діни мәселелерге ғылыми сын тұрғысынын қарау ... ... ... ... ... ... тырысты. Халықты ... ... оған ... ... ... отырып жаңа дүниетаным-атеизмді
жаппай тарату үшін ... ... ... ... т.б. ... ... ... Алғашқы кезекте дінге қарсы
жұмыстар халықтың санасына әсер ету бағытында әңгімелер, әдебиеттер шығару,
жиналыс өткізу, ... ... ... ... ... ... шығару, ғылыми-көпшілік брошюраларды кеңінен жаю
әрекеттері үлкен ... ... ... ... мен ... мемлекетінің дінге, шіркеуге сенушілерге
теріс қатынасы төңкеріс пен азамат соғысы жылдарында дін мен сенушілердің
халыққа қарсы контрреволюцияда ... ... ... ... ... ... ... Кеңес билігінің алғашқы жылдарында ... ... ... ... ... іске ... 1923 жылы Москва қаласы мен облысындағы атеистерді біріктірген
«Құдайсыздар қоғамы» құрылды. Осыдан РКФСР-да, басқа да ... ... ... ... ... Сөйтіп жан-жақты бағытта бұқаралық
атеизмнің дамуының бастапқы кезеңі атеистік мерзімді басылымдардың жаппай
шығарылуымен ... 1920 жылы ... ... ... ... ... ... алынды. Алғаш рет Юстиция Наркоматының 8-ші
бөлімінде 1919-1924 жылдары П.А. Красиковтың ... ... ... ... ... ... [59; 67 б.].
Бұл журналдың басты міндеті кеңестік биліктің ... ... ... ... ... өмірге енгізуге көмекші орган қызметін
атқару болатын. 1922 жылы ... ... ... ... ... ... ... одан кейін Мәскеуде құдайсыздар одағы құрылып,
оның төрағасы Е. ... ... ... өз ... ... ... топтастырып, ауыл-қала халқына ... ... ... ... ... 1924 ... ... қоғам мен оның органы ... ... ... орталығына айналып, бүкілодақтық
еңбекшілердің дінге қарсы бұқаралық ... ... 1925 жылы ... ... ... ал 1929 ... ... жауыққан «Құдайсыздар
одағы» (союз войнствуюших безбожников (СВБ)) ... ... ЖҚҚ ... нәтижесінде КСРО-да бұқаралық атеизм дамуының қозғаушы ... 1929 ... ... «Жауынгер Құдайсыздар одағы (ЖҚО)» II сьезде
дінге қарсы қозғалыстың жаңа ... ... ... ... - ... ... деп, діни ... мен дінге сенуші азаматтардың құқығына
ашық шабуылға шықты [60; 42 ... ... ... ... «Атеист» (1922 ж. ғылыми қоғамы
айналысты. 1925-1930 жылдар ... ... ... ... ... ... ... жылдары Е.Ярословский (атышулы атеист)
жетекшілігімен мазмұны ғылыми атеизмді ... ... ... көп ... ... ... ... [61; 91 б.].
Одан басқа да көптеген атеистік басылымдар: «Воинствуюший атеизм» (1931
г.); «Безбожник» (1921-1941 г.г.); "Деревенский ... ... ... ... г.г.); "Безбожник у станка" (1923-1932 г.г);
т.б. сияқты КСРО-дағы атеизм ... ... ... ... ... ... ... жарияланып тұрды. 1932 жылы Кеңес
билігінің 15 жылдығына орай ЖҚҚ. «Воинствуюшие безбожие в СССР за 15 ... ... ... жинағын шығарды. 1935 жылы ЖҚҚ-ның 10 жылдығы
кезінде «Антирелигиозник» журналы ... ... ... ... ... ... Атап айтқанда, Н.Завотский, ... ... ... және ... дінге қарсы насихатты
күшейтуге арналған макалалары көптеп басылды.
ЖҚҚ-ның міндеті ғылыми ... ... ... ... ... ... атеистік үйірмелер, семинарлар, циклді дәрістер,
кешкі университеттер, сұрақ жауап ... ... т.б. ... ... қолданылды. 1923 жылы пасха мейрамынан кейін атеистер ... ... ... оған 20 мың адам ... Сөйтіп, ЖҚҚ (СВБ) лениндік
принциптерді басшылыққа ала отырып, коммунизм орнату ... дін ... ... ... ... ... 1926 жылы партия кеңесі ... ... 3 ... белгіледі:
1) Діни идеологияның таптық мәнін аша отырып, Кеңес мемлекетінің таптық
жауы санады;
2) Діннің ғылымға қарсы сипатын материалистік ... ... ... ... ... Діни ... сыни ... қарап, шіркеу мен сектанттар
идеологиясын коммунистікпен алмастыру [61; 46 б.]. ... ... ... ... үшін ... әдебиеттердің таралымын
арттырып,
КСРО-дағы әртүрлі халықтар тілдеріне аударылды. Мәселен, Украйн тілінде
«Безвирник», Башқұрт тілінде «Алласыз», Грузинше - Мебрдзоли Угмерто, ... ... және т.б. ... ... 1930 жылы 418 ... қарсы кітаптар 20,5 млн таралыммен жарық көрді [62; 392 б].
1930 жылы «Безбожник» газетінің таралымы 400 мың осы ... ... ... ... ... ... 35 мың данамен таратылды. 1928 жылы 6
млн. 700 мың данамен атеистік журналдар шықса, 1929 жылы 34 ... ... ... бұл ... ... артып отырған. Жалпы, атеистік
басылымдардың 1932 жылға ... 10 ... 23 ... ... тұрды.
Атеистік материалдар ашық түрде «Религии-бой», «Против ... ... ... ... во ... ... лжи», «В
угаре духовной сивухи» деген ұрандармен жарияланып жатты [63; 103 ... ... ... ... ... нәтижесінде оның
мүшелерінің саны арта түсті. 1928 жылы - 123 мың, 1929 ж.- 465 мың, ... -2 млн, 1932 жылы - 5,5 ... ... ... түрде өскен. Олардың
қатарында бұрынғы партияда жоқ дінге сенушілер де көп болды [44; 144 ... ... ... Ем. ... 1937 ... ... КСРО-да
ересек халықтың жартысы діннен мүлде бас тартқанын қуана хабарлады [64; 32
б.]. Жауынгер ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, шетелдік Юнайтед Пресс және ... ... ... 1926 жылы ... ... апталығында: «мұнда
бұрқылдап қайнаған өмір, машинкалар тынымсыз тарсылдап, ... ... ... жөнелтілуде, зауыт-фабрика, клуб комсомолдары ... ... ... ... ... ... маманданған атеист
баяндамашыларды талап етуде, ... ... ... ... насихатты
күшейтуге шақырған сан алуан сурет-плакаттарымен көз тартады. Бұл ... ... ... ... ... ... жүргізілген мәдени революцияның халықты сауаттандыру, оқу-
ағарту т.б. жағымды сипатымен қоса ... бір қыры оның ... ... ... ... мақсатын іске асыруда маңызды фактор ретінде
бағаланды. Сөйтіп, мәдени ... мәні бір ... ... ... ... ... өз ... алыстату яғни діннен бездіру әрекеті
көрінді.
Жоғарыдағы «Мемлекеттен шіркеуді бөлу туралы» декрет әр азаматтың дінге
сенуге немесе сенбеуге құқық беріп, ... ... ... ... рас. ... ... ... ұждан бостандығы
өмірде құқықтық жағынан реттелді. Мемлекетпен шіркеу ара қатынасы қалыпқа
түсіп ретке ... ... ... 1920 жылы Қаз. Орт. АК ... Қазақстанда құрбан айт мейрамын өткізуге рұқсат ... ... ... дін ... ... ... [811 қ. 4 т. 146
іс 12 б.].
Бұл кездегі жап-жақсы ... ... ... барған жоқ.
Православ священнигі Мень былай деп ... ... мен ... көбі екі орта кезеңде өзінің дымын білдірмей тұрған ашық ... ... ... болмай калды» [65; 104 б.].
Кейбір шіркеу иелері шіркеу мүлкін тарату туралы ... ... ... ... дін ... қарсы шықты. Бұл жағдай В.И.Лениннің шұғыл
жазалау әрекетіне түрткі болса керек. 1922 жылы Ленин «өте ... ... ... ... бюро ... В.И.Молотовқа хат жазып черносотен дін
басыларына қарсы ... ... ... ... ... ... былай деп
жазылған еді: «Сондықтан мен черносотен дін басыларына аяусыз ... ... ... ... ... келдім. Біздің жаныштауымызды олар ондаған
жылдар бойы ұмытпайтын болады » [66; 192 ... ... ... ... ... бола дін ... жаппай
репрессия басталып кетеді. 1923-1930 жылдары конфессиялар қылмыстық,
әкімшілік жолмен ... ... ... ... ... - ... ... тарапынан қатаң қудалаумен аяқталып отырды. 1937 жылы
қазанда НКВД діни дәрежесі барлардың ... ату ... кесу ... ... шығарды. Нәтижесінде Ресей үкіметі Комиссиясының мәліметі
бойынша, 1937 жылы қуғын жылдары тек ... ... ... 900-і айдалған, соның ішінде – 85 300-і атылған.
Бүгінгі таңда біз жоғарыдағы аталған кезеңдегі ... ... ... ... ... ... ... онжылдықтардағы белгілі
тарихи тәжірибенің есебінде қарастыра ... ... біз өмір ... қоғамдағы заңды түсінік пен гуманизмдегі тұлғалық еркіндік пен
азаматтық құқықтың сақталуымен салыстырғанан кейін КСРО ... ... ... ... ... пен ... ... қорытындыға келеміз. Кеңес өкіметінің дінге қатысты саясатымен
жақынырақ таныса келе оның ... ... мен ... ... ... ... білуге болады.
Діннің мемлекеттен бөлінгендігін мәлімдей отырып ХКК дінбасылар ... ... ... ... заңды қысым жасалмайтынын және
мемлекеттің дін ... ... ... Бірақ, бұл
мәлімдемелердің барлығы уақыт өте келе тек қағаз жүзінде ғана ... ... ... ... діни ... ... ... аластап, түп-тамырымен
жою бағытында жүргізілді.
1918 жылы 23 қаңтардағы "Шіркеуді мемлекеттен бөлу туралы" декрет іс
жүзінде ... ... ... ... ... мемлекеттік
атеизмге жол ашып берді. Қазан төңкерісі ... ... ... ... ... ... ... рухани санасына түпкілікті төңкеріс жасады
десек те ... Осы ... ... идеологияландырылған атеизм халық
санасына күштеп және үгіт-насихаттық тәсілдермен сіңіріле ... ... азат ету, адам ... діни ... жою, яғни ... өкіметінің басты идеологиялық бағыт-бағдарына айналды.
Кеңес өкіметінің мұсылман дініне қарсы жүргізген саясаты қазақ халқының
рухани құндылығына, салт-дәстүріне, жалпы ... ... ... ... ... саясатының бір бөлігі болып ... ... ... ... ... ... үшін ғана емес, жай дінге
сенушілігі үшін де ... ... ... ... ... ... мындаған тағдырларды тарих таразысына салатын
кез әлдеқашан жетті деп ойлаймын. Бұл саясаттың нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... халқымызды рухани
азғындық жолына жетеледі.
2.2. Атеистендірудің рухани-мәдени салдары.
1917 жылы ... ... ... соң, оның ... ... ... негізінде дінге қарсы атеистік насихат
жүргізу маңызды идеологиялық жұмыстардың бірі болып ... ... ... ... 70 жыл бойы үздіксіз түрде халық санасына
күштеу әрі ... ... ... келді. Осы атеистік саясаттың рухани-
идеологиялық салдары бүгін айқын сезіліп отыр. ... ... ... азат
ету, адам санасындағы діни сенімді жоюға (секуляризация) ... 50-60 ... ... нәтижесін берген болатын. Коммунистердің
көсемі В.И.Лениннің есептеуінше, төңкеріске дейін халықтың 99% дінге сенген
болса, ... ... ... деп ... шын ... дінге қарсы
саясатының салдарынан 80 ж.ж. Кеңес халқының 90%-нен астамы атеистпін ... ... ... [67; 71 ... ... ... бас тартып, атеистенуінің көптеген мәліметтерін
толығырақ келтіріп өтсек. Дінтанушы зерттеушілердің пікіріне ... ... ... ... бас ... кеңес өкіметінің алғашқы жылдары
өте күшті ... ... ... ... ... ... ... П.А.Красиков куәлігінше, кеңес билігінің алғашқы жылдары халықтың
10%-ке жуығы діннен дереу бас тартқан. Ал профессор ... ... бұл ... ... обл. ... 20% діннен бас тартып үлгерген.
Ленинградтық социолог В.Д.Кобецкий ... ... 80% ... ... болған. Статистика мәліметтері негізінде атеист
А.В.Луначарскийдің алға ... ... ... 20 ... ... 20%-і ... ... қалғаны әрі-сәрі күйде қалған.
1929-30 жылдары халықтың діншілдігіне қатысты ... ... ... ... Еділ-Кама және Төменгі Кама өңірінде, Карелияда
жүргізіледі. Әсіресе Белорусияның 20 шақты қаласы мен 225 ... 3 ... ... алынды. Солардың ішінде 35,4% дінге сенбейтіндер
және олардың 60% ер адамдар болып шықты. 1934 жылы шаруа - ... діни ... мен ... бас ... Село тұрғындары
арасында дінге, мінәжат етуге бөлетін уақытының күрт ... ... ... ... 1922-23 ... жылына 119 сағат шіркеуге уақытын
бөлетін болса, ал ... - 199 ... ... ... ... 1934 жылы ... бұл көрсеткіштің қатынасы 4 сағат және 15
сағатты ғана ... ... ... қала халқының 70%-і, ауылдықтардың 50%-нен
астамы шіркеумен жүйелі қатынасын үзген. Сөйтіп ... ... ... ... 65,4% (соның ішінде ер азаматтар 69%) болды. Осы кезде
Воронеж облысында ересек халықтың 60% дінді ... ... ... ғана емес, ауылда да ... ... ... А.Г. ... 30 ... ... қалалықтардың 1/4, ал ауыл халқының жартысы
дінді ұстанған.
70 жылдары жүргізілген кең ... ... ... ... ... ... дінді берік ұстанатындары 8,9%-не әрең
жеткен. Сол сияқгы Пенза облысында да атеистер 70%-ке жетсе, 8,9% ... ... Тек 19,5% ... ... ... ... ұстанушылар
арасында зейнеткерлердің, мүгедектердің, үй шаруасымен айналысатындардың
үлесі жоғары. Зейнеткерлердің 52,9%, үй ... 53,8% ... 70% ... ... ... бойынша, Чувашия жастары арасындағы атеистену
өте күшті байқалды. Егер онда Кеңес өкіметінің алғашқы жылдары жас ... ... әр он ... үшеуі дінді ұстанған болса, 80 жылдары бұл
қатынас төмендеп он адамның біреуі дінге жақын ... Ал 20 ... ... ... атеистер 97-98%-ке жетті [68; 31 б.].
Осындай жағдай Қазақстанда атеистену процесінің де жүзеге асып жатқаны
туралы мәліметтердің көрініс ... ... жасы ... ... ... ... ғана ... Жалпы алғанда, ораза тұтатын адамдар саны 80
жылдары 35-40 пайызға кеміді [69; 15 б].
Сөйтіп, 80 жылдары Кеңес халқының 10% ... аз ғана ... ... ... [70; 179 б.]. ... ... ... қауырт дамуын
КСРО-да кемелденген социализм орнатудың бірден-бір зандылығы деп жариялады
[44; 180 б.].
80 жылдары ... ... ... жиналыстарында атеизмнің
үстемдік алуын зор жетістік деп бағалады. Діннің жалпы ... ... ... ... ... Ал ... дамуының жаңа көкжиектерін
анықтап, коммунизмге жету жолында, марксизм - ленинизм негізі ... ... ... ... ... жеңе отырып атеизмді кеңінен
тарата келе діни ... ... ... ... ... ... атеистік дүниетаным қалыптасты делінді [54; 95 б.].
КСРО-ның бүкіл тарихындағы діни жағдай туралы мынаны айтуға ... ... ... ... ... ... де ... еркінен
тыс мемлекетпен біріктірілді, оның идеологиялық құралына ... ... ... бостандығы дегеннің атын жамылып атеистерге
үстемдік беріліп, ... ... ... ... ұдайы идеологиялық
қысым жасалды.
Ұзақ жылдар бойына кеңес мектептерінде (балабақшаларды қоса ... - ... ... ... насихаттауға сай жаппай атеистік
дүниетаным қалыптастыру мақсатында оқытылды. ... ... ... шығарылып, жаратылыстану - ... ... ... ... ... ағарту жүйесі діннен «жаудың ... ... ... ... шығарып, атеизмді жоғары рухани құндылық ретінде
бағалады. Соңғы кездері философия ғылымында кеңестік атеизмді «дінге қарсы
мектеп» деп атап жүр [65; 11-12 ... ... ... ... қатысты саясатының «жылымықты кезі» Ұлы
отан соғысы кезінде болғанын айту керек. И.Сталин ... ... ... ... Шіркеудің мемлекетті орталықтандыруда және халықты жауға
қарсы патриотизмге шақыруда ... рөл ... ... Ұлы отан ... ... ... шіркеу өз қазынасынан қаржы бөліп, майданға
А.Невский атындағы әскери самолет эскадрильясын, Д.Донской атындағы танк
колонналарын ... Осы ... 1944 ... ... Орыс ... 150 млн. ... ақша ... [71; 22-23 бб.].
Сонымен бірге ҰОС кезінде басқыншылық салдарынан бүлінген ... ... діни ... да ... ҰОС жылдары фашистер ... 237 ... ... 69 ... 532 ... және 258 мінәжат
орындарын талқандап, бүлдірген [72; 19 б.].
Кеңестік партия ... ... ... ... ... алды. Соңғы
кездегі зерттеуші-исламтанушылар Кеңестік ... ... ... ... деп атап жүр. «Коммунистік ислам» номенклатураға, ресми
билікке бағынған. Онда дәстүрлі мұсылмандық ғұрыптарға, шариғатқа шектеу
қойылады. ... ... ... ... Орта Азияда коммунистік
идеология және ... ... ... ... ... билігінің
реформалары (ұжымдастыру, мәдени революция) қоғамның дәстүрлі қатынастар
жүйесін бұзып жіберді. Ұжымдастыру қоғамның төменгі тобы - ... ... ... ... және ... ... ... артықшылықтарын
іс жүзінде жойып тастады. «Кеңестендірілген ислам» немесе ... ... ... ... ... [73; 105-107 ... марксистердің ұзақ жылдық жұмыстарының нәтижесінде діни
сенімді әлсіретудің обьективті және субьективті алғышарттары жасалып, ... діни ... ада етіп ... ... ... ... сенудің
күйреуінің жалпы сипаттамасын әзірледі [74; 108 б.].
1970-71 жылдары ірі өнеркәсіпте істейтіндердің 1,6% діни ... ал 1978 жылы ... өзін ... деп ... Тағы ... Ленинградтағы 11 кәсіпорында дінге сенушілердің үлесі - 1,5%-ті
құраған [50; 119 ... ... ... ... ... Орта ... халықтың 70%
діннен бас тартқан. Халқы дәстүрлі руханияттан ажырап қалған елдің ... ... ... ... ... түгелдей атеист болған ел ... ... деп ... ... халқы діннен бас тартып, атеизм
бұқаралық сипатқа ие болып, ... ... ... ... деп
мақтанышпен айтты [75; 304 б.].
Кеңес мемлекетінің дінге қарсы насихаты діни ... ... ... ... ... ... ... заңы мен
ережелері «Кеңестік қоғам» құру мақсатында дін ... ... ... ... ... өз діни сенімдерін сақтап қалды. Олар
рухани дәстүрді берік ұстана білді [76; 165-166 ... ... ... ... діни ... дінге қарсы саясат туралы аз
жазған жоқ. Солардың ішінде советолог Баймырза Хайттың Германияда «Кеңестік
Ресейдің Түркістандағы ислам дініне қарсы ... ... ... құнды еңбегі жарыққа шықты. Және оның Бүкіләлемдік Ислам лигасының
журналында «КСРО-да ... ... діни ... қалды,
мешіттер мен медреселер жабылуда, исламдық діни өмір ... ... ... ... ... ... елінде буржуазияшыл деп сыналғанымен ... ... ... ... ... ... [77; 197 ... зерттеушілер Кеңес дәуіріндегі ислам жағдайын зерттеп,
«Кеңестік ислам» деген ... ... ... келетін мақалалар
жариялады. Мәселен, «Элиан-Эфферс» журналының бас редакторы Дж. Уилер КСРО-
дағы исламға қатысты саясатты 3-кезеңге бөледі:
1) 1945 ... ... ... тіке ... шабуыл;
2) 1945 жылдың ортасынан 80 жылдарға дейінгі исламға қарсы насихат;
3) 80 жылдардың ... Бұл ... ... ... және оны пайдалану
арқылы халықаралық аренада бедел жинау;
Атеизмді зерттеушілер оның дамуы мен ... ... ... ... ... ... бастап, берекесіздік, бытыраңқылық
кезеңі (1925 жылға дейін). 2-кезең. 1925 жылдан ... ... ... ... ие ... ... 3-кезең. Қазан
төңкерісінен ҰОС дейінгі аралық. Бұл кезде халықтың діннен интенсивті ... ... [78; 58 б.]. КПСС XXII ... ... мен бұл ... ... ретінде бағаланды. Ал зерттеуші М.И.Шахнович дінге ... 2 ... : ... ... және ... кейінгі деп бөледі
[79; 608 б.].
50-60 жылдары партияның идеологиялық жұмыстар жүйесінде атеизмнің рөлі
мен орны ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда атеистік жұмыстар басты қозғаушы күшке айналды.
Сөйтіп, дін-өткеннің қалдығы, ... ... ... ... ... 1949 жыл мен ... 1966 жылы діни
бірлестіктер 9025 дейін азайып кетті [80; 123 б.].
Кеңес тарихындағы мемлекет - дін ... даму ... ... ... ... ... төңкерісіннен кейінгі он жылдықтан ҰОС дейінгі
аралықта ымырасыз ашық күрес түрінде ... 60 ... ... яғни
комунистік басшылықтың диаметральды қайшылықты дінге катысты ... 30 ... ... ... және ... күштеу шараларынан
соң 40 жылдар КСРО-да ... ... ... ... Одан кейінгі
жағдай, әрине кеңес мемлекетінің дінге ... ... ... ... деп айтуға толық негіз бар. Дінге сенушінің ... ішкі ... діни ... ... ... қолдану және жоғары партиялық
мемлекеттік номенклатура мен ... ... ... ... ... ... тапты [80; 129 б.].
80 жылдың ортасына дейін мемлекеттік-партиялық басшылықтың қоғамды
атеистендіру әрекетінің нәтижесінде ... ... азат ету ... іске ... Діни ... ... бақылау жасаған көптеген мына
органдарды атауға болады: Каз. КСР ОАК жанындағы діни мәселелер жөніндегі
Тұрақты комиссия, Каз. КСР ... ... ... діни ... ... Өкілетті Кеңес, Каз. КСР Министірлер Кеңесі жанындағы ... ... ... ... Бұл ... ... тікелей
орталықтың шешімдерін бұлжытпай орындап отырды (діни мәселелерді ... ... 1980 жылы діни ... ... ... ... ОПШ (РПЦ), кейінгі үшінші орында болды. Қазақстанда тіркелген діни
бірлестіктер - 229. ... ... ... ... - 32, ... жылы діни орындарды салу ... ... ... ... ал атеистік насихат партия тарапынан күшейтілді [81;55 б.].
Кеңестік дәуірде қоғамды атеистендіру дін бостандығы принциптерін аяққа
басты. ... ... ... ... ... мемлекет тарапынан
бақылауға алынып, әкімшілік-бюрократиялық жолмен тежеп отырды [81; 108 б.].
Зерттеуші ... ... ... ... қатысты саясатының
салдарын ашып көрсетуге тырысады. «Діндер тарихының маңызы ... кем ... Онда тек ... ғана ... ... құртқан
ағымдардың қайшылықты күресі көрініс табады.» Автордың тұжырымдауынша, 70-
80 жылдары КСРО-да саяси-экономикалық, мәдени-рухани дағдарыстың бір ... ... ... ... (ЖПБ) (ВПР) ... ... ... Ал рухани дағдарыс діннен келіп шығатынын айтады. ЖПБ (ВПР) барлық
уақытта ... ... ... ... ... әрі әртүрлі әдіс-
тәсілдерді қолданып жүргізгенімен әу ... ... ... ... ... 1917 жылы құрылған табиғаты таптық мемлекет
гуманистік ғылымды ... ... ... ... ... ... діни ... өздеріне қарсы койып, оған ымырасыз күрес жүргізумен
болды. 80 ... ... ... жетекші әрі бағдарлаушы күші КПСС
күйреуге ұшырады. ЖПБ (ВПР) ... ... құру ... басталғанда
халықтың санасының жаңғыру тенденциясы белең алды. Халық қайта руханиятқа,
дінге бет бұра ... [82; 25-30 ... ... «мемлекеттік атеизмнің» рухани салдарына исламтанушы
- зерттеуші Н.Нұртазина өз еңбегінде ерекше тоқталып өтеді. ... ... ... деп ... Әрине, бұл жақтау мағынасында
емес, жағымсыз сипатын осылайша дәл тауып көрсетеді. Исламдық ... ... ... ... салыстыра талдап берген. «Дәл осы жерде
жәдидизм мен кеңестің «жаңашылдығын» салыстыру аса қажет. ... ... ... мен ... ... ... жер мен ... саясаты патшалық саясаттың занды жалғасы ... ... ... ... ... ... көпшіліктің қолдауына ие болғандығын
біліп, амалсыздан бұратаналар алдында және бүкіл әлем алдында ... ... ... ... ... үшін ... реформаларды
қолға алып, өзінің өтірік «жәдидизмін» іске асырды. Оның барысында сорақы
бұрмалаулар, ғаламат ... ... ... және ... ... ... қосындысынан туған келеңсіз құбылыстар тарап,
қасірет дәуірі ... ... ... ... идеяларын,
көсемдерінің аттарын ұмыттыруға тырысты, бірақ ол ... ... ... ... ... ... ұлттық мектеп», «жаңа
қоғам», «ұлттық автономия», ... ... ... ... ... өрескел бұрмалап, шын прогреске, жаңғыруға емес, құр
сыртқы, дөрекі белгілер мен ... ... ... оның үстіне әрбір
шараны үнемі ұлтсыздандыру, дінсіздендіру жағына қарай бұрып ... ... ... ... ... ... жәдидтер армандаған азат
әйел», «міне, ескі молдалардан ... жаңа ... ... деп ... Шынында, мұндай опасыздық, идеологиялық ... ... - ... ... ... ... да қиын шығар. Себебі,
оның ... - ... ... салдары оңаймен түзетілмейді»
[83; 180-181 бб.].
«Кеңес өкіметі жадидизмге қатты соққы беріп, оның ... ... ... идеяларын бұрмалап, Ресей мұсылман халықтарына өз
құбыжық «жәдидизмін» ұсынды. Оның ... - ... ... ... ... ... қудалап жою, сапалық деңгейі төмен ұлт мектептерін
көзбояушылық үшін ғана ұстап отыру (оның өзін де ... ... ... іс жүзіндегі құлдықты, рухани және экономикалық қанаушылықты
өтірік ұрандармен жауып жасыру. Бірақ, жәдидизм идеялары ұмытылған жоқ...»
Жалпы, бұл тақырып ғылымда ... ... оған ... ... ... күттірмейтін мәселе. Осы орайда Елбасы Н.Назарбаев өз еңбектерінде
осы қасіретті тарихи өткеннен ... ... ... Өз ... жүйені «тоталитаризм» деп атап, дінге қатысты
саясатын сараптайды. Тоталитаризм мен ... ... ... мен дін - ... карым-қатынастың ауық-ауық
«жылымықтануына» қарамастан, бір-біріне сыйыспайтын ... Бұл ... жан ... мәселе онда емес, мәселенің мәні тоталитарлық және ... ... ... және ... ... ... ... да талай рет атап көрсетілгендей, тоталитаризмнің өзі де дін
сияқты. Дін әлде қандай бір имандылыққа ... де, ... ... ... ... ... Ал ... болса,
қарадүрсін ақылгөйлікке және құдайды мансұқтауға негізделеді. Дін құдайға
жүгінген ... ... ... ... ... ... ұсынады,
дін имандылық қағидаларына иек артқан тұстарда, тоталитаризм топтық
мүдделердің ... ... дін ... ... ... ... дәстүрді зорлықпен жойып ... ... ... шешу ... ... ... »- деп кешегі Кеңестік жүйенің
атеистік саясатын талдайды [1; 233 б.].
«Халықтың бойындағы діни сезімді ... ... ... ... тағы бір ... ... - жаңағы зорлықпен пайда болған ... ... ... ... ... ... Діни ... осылайша
күшпен аластамайынша, мемлекеттің үйірсек идеологиясын ойдағыдай орнықтыру
мүмкін емес еді.» - деп, мәселені тағы бір ... ... ... [1; 234
б.].
«Адамзат тарихында бұрын болып көрмеген идеологиялық машина 70 жыл ... ... ... күл-талқан қылып қиратты, оның руханиятын кесіп-
пішіп шұнтитты да, ... бір ... ... ... - деп ... [1; 291 ... ... «Сындарлы он жыл» еңбегінің «Дінде экстремизм жоқ»
деген бөлімінде атеистік саясаттың ауыр салдарына тағы да ... ... ... кеңестік кезендегі Сенім мен діннің ондаған жылдар бойы
тұншықтырылуы із-түзсіз кетпегенін және ... ... ... ... ... ... ... күні де белгі беріп отырғанын атап өткен
жөн.
Ұзақ жылдар бойы ... ... , ... ... мен ... ... ... қаусатып-қаңырату жұмыстары, дінге қарсы белсенді
насихаттар мен бүкіл конфессиялық ағым дін ... ... ... дінбасыларының өкілдерін қырып жою шаралары коммунизм құрылысымен
қатар жүргізіліп отырды. Кеңес өкіметі тұсында ... үшін ... ... мен ... халықтары өздерінің діни негізде қалыптасқан ұлттық
мәениетіне, дәстүрі мен салтына қол сұғу ... ... ... өзі
жағдайды ушықтыра түсті» - деп атап көрсетеді [84; 88-89 бб.].
Кеңес мемлекетінің ... ... ... ... де Қазақстанның діни ... ... ... мәселе болып
табылғанын ескеру қажет. Өйткені, Кеңес өкіметінің 70 ... ... ... ... ... ... ... коммунистік
идеология сіңіп қалған болатын. КСРО құлағаннан ... ... ... ... ... ... болды. Бұл вакумға ... ... ... ... ... сол ... өкілі болары
анық. Ондай жағдайда ... ... ары ... ... өркениетінің
өкілі қазақ халқының сан ғасырлық тарихының құндылықтары ... ... ... ... өз ... ... асыру
барысында қазақ халқының қандай құндылықтарын жоюға тырысқандығын әліде
болса терең зеріттеп қайта қалпына ... ... ... болашағы ушін
өте маңызды. Кейбіреулерге: ... ... ... заманында өткен
тарихтағы ескірген тұрмыстық мәдениетті ... ... ... не?» - ... ... ... Сан ғасырлық тәжірибесі бар мәдениет ... ... ... ... ... ерекшеліктерін сақтау
қабілетін күшейтеді. Оның үстіне ... ... ... ХХІ ... күресінің ғасыры болады деген болжам жасауда. Кез-келген
мәдениеттің негізінде дін жатқаны ... ... ... ... ... ... діннің тоқырауымен бірдей жүретінін көруге болады.
Демек қай ... өз ... ... ... сол ... өкілдері
әлемдік үстемдікке таласады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен, қорыта ... ... ... Қазақстандағы мұсылман
дініне қарсы жүргізген саясатының өзіндік ерекшеліктер мен ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда да
орталықтағыдай іс жүзіне асырылғанынына толық көз жеткіздік.
Жалпы, тоталитарлық кеңестік ... ... ... ... ... ... туындайтын 2 басты сипатты белгісі: таптық
теория мен ... ... ... жоққа шығару, яғни атеизм болғаны
белгілі. Социалистік құрылысты орнықтыру үшін осы 2 ... ... ... болды. Ал марксизм-ленинизм атеизмді мемлекеттік дәрежеде ... ... діни ... мен ... ... ... ... қарама-қайшы келді. Марксизм негізіндегі атеизмге
идеологиялық сипат берген большевиктер социализм ... ... - дін деп ... оған ... ... Осы жерде айту керек, ХІХ
ғасырдың ортасында ... ... ... марксизм негізінен
ғылыми-сыни бағыт болса, кеңестік кезенде марксизм-атеизмге идеологиялық
үстемдік беріліп, дінге қарсы күресте құралға айналдырылған ... ... ... ... материалистік дүниетанымды қалыптастыру және діни ... жаңа ... ... ... ... ... ... шығарудан діни сарқыншақтарды жоюға бағытталган атеистік
насихат шынында да ғылыми дәйекті түрде ... ... ... ... отырды. Марксизмнің ақиқаттығын дәлелдеу үшін ... ... ... ... Осы мақсатта ресми атеистік насихат кеңінен
қолданылды. Дінді ... ... діни ... ... ... ... шынында да ғылыми дәйекті түрде марксизм ілімі негізінде
жүзеге асып отырды. ... 70 жыл ... ... ... ... ... өте зор ... өкіметінің дінге қарсы саясатының теориялық ... ... келе ... ... болады: бұрынғы Ресей
Импеиясы құлап онда ... ... ... бастап осы
территориядағы діннің трагедиялық тағдыры басталады. Бұл трагедияны ... ... ... бірі ... Бердяев өз еңбегінде:
«коммунизмнің дінге деген жаулық қатнасы кездейсоқтықтан туған жоқ, ... ... ... ... ... ... индивитке сай мәдениеттің ең ... ... Онда ... ... билікте болады. Ол ойдың еркінен тыс бірлігін
талап етеді. Коммунизм барлық ... ... Ол ... ... ортаға қатысты емес. Сондықтан оның басқа діни ... ... ... [35; 211 б.]. Бұл ойды ... өзі де ашық
жазады. Мәселен: «Коммунизм – деп ... ... - ... өте ... ол ... ең ... жойып көмеді, сонда ғана коммунизмге жарқын,
бақытты тұрмысын ... ... ... [36; 287 ... ... біз ... аталған кезеңдегі Қазақстандағы ислам
дініне қатысты партиялық ... ... ... онжылдықтардағы белгілі
тарихи тәжірибенің есебінде қарастыра отырып, қазіргі біз өмір ... ... ... ... пен ... тұлғалық еркіндік пен
азаматтық құқықтың сақталуымен ... ... КСРО ... ешқандай
адамгершілік заңдылықтарына бағынбайтын, ... пен ... ... ... ... Кеңес өкіметінің дінге қатысты саясатымен
жақынырақ таныса келе оның ымыраға келмеушілігі мен ... ... ... ... ... ... ... бөлінгендігін мәлімдей отырып ХКК дінбасылар мен
сдінге сенушілердің ... ... ... ... ... ... дін ... араласпайтындығын мәлімдеді. Бірақ, бұл
мәлімдемелердің барлығы уақыт өте келе тек ... ... ғана ... ал ... саясат діни наным сенімдерді қоғамнан аластап, түп-тамырымен жою
бағытында жүргізілді.
Кеңес өкіметінің мұсылман дініне қарсы жүргізген саясаты ... ... ... ... ... ... қарсы бағытталды.
Бұл әрекет орыстандыру саясатының бір бөлігі болып ... ... ... тұсында саяси іс-әрекеті үшін ғана емес, жай дінге
сенушілігі үшін де ... ... ... ... әкімшілік
тұрғыдан қысымына ұшыраған мындаған тағдырларды тарих таразысына салатын
кез әлдеқашан ... деп ... жылы 23 ... ... мемлекеттен бөлу туралы" декрет іс
жүзінде ... ... ... ... ... ... жол ашып ... Қазан төңкерісі қоғамға, саяси ... ... ... бірге, халықтың рухани санасына түпкілікті төңкеріс жасады
десек те болады. Осы ... ... ... атеизм халық
санасына күштеп және үгіт-насихаттық тәсілдермен сіңіріле бастады. Қоғамды
діннен азат ету, адам ... діни ... жою, яғни ... ... ... ... ... айналды.
Айта кету керек, 30 жылдары ... ... ... ... діни ... үшін де ... қудаланған мындаған тағдырлар тарихымыздың
"ақтаңдағы" болып отырғанын еске алуымыз керек қой деп ойлаймыз.
КСРО-ның, соның ішінде кеңестік ... діни ... ... ... ... мемлекетпен бірігетіні сияқты атеизм де халықтың
еркінен тыс мемлекетпен біріктірілді. ... ... ... ... ... ... ... мұсылман дініне қатысты қатаң саясат ... ... де ... ... шектелген "коммунистік ислам" көрініс тапты.
Тоталитарлық жүйенің ауыр зардаптарының біріне атеистік ... ... ... ... ... ... ... салдары
бүгінгі діни ахуалдан анық байқалады. Дінінен ажырап қалған посткеңестік
аймақтарда әртүрлі бейресми және ... емес діни ... ... ... ... ... ... Сондықтан мұндай сыртқы
діни факторларға дәстүрлі руханияты және діні берік ел ғана оған ... ... деп ... ... ... ... да ... жатса керек.
Сонымен, ойымызды түйіндеп айтсақ, ХХ ғ. басында ... дін ... ... таңған большевиктер, шынында, жұртты ғасырлық дәстүрінен,
руханияты мен дінінен аулақ етті. Діни ... ... ... ... ... қарамастан, қазақ халқы рухани құндылықтарын,
төлтума мәдениеті мен дінін, ділін берік ... ... ... ... ... ... ... кең, тұғыры биік болмақ. Сондықтан да,
тарих ғылымының "кеңестану" саласында осы ... ... ... ... ... ... ... рухани-идеологиялық салдары
бүгін де Қазақстанның діни ахуалы жағдайында күрделі ... ... ... ... ... ... өкіметінің 70 жылғы билігі кезінде
қоғамдық ... ... ... ... ... ... қалған болатын. КСРО құлағаннан ... ... ... ... ... ... ... Бұл вакумға қай
мәдениеттің идеологиясы орнаса ... ... сол ... өкілі болары
анық. Ондай жағдайда (құдай оныңбетін ары қылсын) көшпенділер ... ... ... сан ... ... ... жоғарғы
дәрежеде бағаланбайды. Демек, большевиктер өз ... ... ... ... ... қандай құндылықтарын жоюға тырысқандығын әліде
болса ... ... ... ... ... қазақ хылқының болашағы ушін
өте маңызды. Кейбіреулерге: «қазіргі техникалық жаһандану заманында өткен
тарихтағы ... ... ... ... ... ... не?» - деген
ой келуі мүмкін. Сан ғасырлық тәжірибесі бар ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін сақтау
қабілетін күшейтеді. Оның ... ... ... ... ХХІ ... ... ... болады деген болжам ... ... ... дін ... ... ... ... жүгінетін болсақ,
мәдениеттің тоқырауы діннің тоқырауымен бірдей жүретінін көруге ... қай ... өз ... ... қалса, сол мәдениеттің өкілдері
әлемдік үстемдікке таласады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ
1. Н.Назарбаев. Тарих толқынында.А.Атамұра. 1999. 202 бет.
2. Марешаль Ш.Л. ... ... ... 1955. ... ... и ... М.Маргинем. 1997, 528 стр;
3. Кураев.А. Православие и право. Церковь в светском государстве. М, ... ... 1997, 64 стр; ... М.П. Политика и религия. М,
1987; ПолонскаяЛ.Р. Религия в формировании современного политического
мышления.// ... ... ... и ... 1991, ... ... Теократическое государство. М, 1999.
128 стр; Эзрин.Г.И. Государство и религия. Религиозные организации и
политическая структура ... М, 1974; ... ... сущность
явления. М, 3нание, 1982, 64стр; Шехтерман.Е.И. Религия и политика. А-А,
1970, 43 стр.
4. Ярославский.Е.М. Как вести антирелиозную пропаганду. М, 1925. ... ... ... на ... и ... М.-Л., 1929;
Дитякин В. Ислам и современность. М., 1931; Николаев Б.Н. ... М., 1931; ... С.П. ... ... ... этнография. 1932, №2; Василевский К. ... на ... М., 1930; ... Ф.О. О реакционной роли мусулманского
духовенства. А., 1937;
5. ... Ф.И. ... ... в ... М.-А., ... Казахстан на путях социалистического переустройство. Сб. Статей и
речей. М.-А., 1931; Джангильдин А.Т. К двадцатипятилетию ... Сб. ... мат. А., 1961, с. 174-178; ... И. ... ... за ... 1930;
6. Декреты Советской власти. М., 1957, т.1.; ... ... ... ... о ... и церкви. М., 1961; ... в ... в ... ... ... гг.) ... и мат. А., 1962; ... стройтельсво в Казахстане 1918-1932
гг. Сб. док. и мат. А., 1965. т.1; О религии и церкви: сб. док. М., ... ... Т. ... и ... ... ... в Казахстане. А.,
1961; Нурпеисов К.Н. Советы Казахстана в Борьбе за ... ... и ... А., 1968; ... Р.Б., Бисенов Х.И.
Социалистический путь ... ... ... ... А., ... ... И.М. Отделение церкви от государства и школы от церкви в ... 1956; ... Р.Ю. Крах ... ... ... гг. ... ... Г.Н. Религиозный вопрос в программе и тактике КПСС. М., 1963;
Макаров И.Ф. ... ... ... и ... государства к
религии и церкви. Ленинград, 1967;
9. Евдокимов В.И. Научная организация атеистического воспитания. М., ... Г.И: ... ... и ... ... М.,
1967; Воронцов Г.В. Ленинская ... ... ... ... ... гг.) Ленинград, 1973; Вагабов М.В. Ислам ивопросы
атеистического воспитания. М., 1984; Тоқбергенов.А. ... ... ... ... А, ... ... Барменко А.И. Свабода совести в СССР. М., 1973; Луначарский.А.В. Об
атеизме и религии. М, 1972. ... В.В. ... ... ... ... ... ... ирелигия. М., 1982; Бражник.И.И. Право, религия,
атеизм. Киев. 1983; Колесник.Н.А. Социалистическая ... ... ... ... совести. Минск, 1986; Сегизбаев О.А. ... и ... А., 1984; ... ... о ... совести. М,1983; Савельев.В.Н. Свободе совести: история
и теория. М, Высшая школа. 1991;
11. Розенбаум.Ю.А. Советское государство и ... М, ... ... ... ... ... и ... Лениздат, 1983.
Персиц И.М. Особенности ... ... в ... ... М., ... Р.Б. Ленинские идеи культурной
ревалюции и их осуществление в Казахстане. А., 1972; ... и ... в ... обществе. М, 1981;
12. Амантурлин Ш.Б. Пред рассудки и суеверия, их преодоления. А., 1985;
Акназаров Х.З. ... ... в ... его ... и ... А., 1973; Шулембаев К.Ш. Маги, боги и действительность. А.,
1975; Шулембаев К.Ш. Образ жизни. Религия Атеизм.А., 1983; Сегизбаев О.А.
Традиции ... и ... в ... ... ... народа.
А., 1973;
13. Осипов В.П. Полномочный орган ЦК РКП(б) в ... А., ... В.К., ... Н.Р., ... В.П. ... ... организации Казахстана (1917-1925) А., 1989; Григорьев ... ... и ... ... в Казахстане. А.,
1989;
14.Бейсембиев К.Б. ... ... ... и философской
мысли Казахстана. А., 1976; Соныке. Победа марксистко-ленинской ... ... А., 1970; ... Б. Из ... идейно-политической борьбы
в Казахстане в период ... ... ... ... ... В.А. Иллюзии и догмы. М., 1991; Бабинов Ю.Я. Государственно-
церковные отношения в СССР: ... ... ... ... Г.Р. Ислам в СССР: анализ зарубежных концепций. ... ... В.П. ... в 20-30 ... А., 1991; ... Д.Е. ... пепестройка./ На пути свободе совести. М., 1989;
16.Лупарев Г.П. Отделения церкви от государства: советские и ... ... ... Султангалиева А. Ислам в ... 1994, №3; ... К., ... М. ... и ... // ... 1993,
№3; Михайлов в. Большевистский штурм религии. // азия. 1993, №41;
17. Маркс.К, Энгельс. Ф, Ленин.В.И. О религии. 2-е изд. М, 1983; ... ... ... и ... ... ... ... и других
материалов. М, 1980; Полное собрание сочинений. В 55-х т. м, ... ... и ... Полн собр соч. ... отношении
рабочей партии к ... 17; ... и ... ... и ... Том 22; К.Маркс и Ф.Энгеьлс О ... ... ... ... ... власти. 2-хт.М, 1957. Том 1.
19. КПСС в резолюциях и решениях съездов, пленумов ЦК. М, 1970, 1972. ... ... ... ЦК КПСС. 14-15июня. 1983; Материалы ХХУПсъезда КПСС.
М, 1986.
21. ҚР ОМА. 5, 81, 789, 1711 ... ... ... о ... и ... М, ... 1959.
23. Преодолевая религиозное влияние ислама. Сб док-в и материалов.(Из опыта
Компартии Каз-на) 1917 г. начало 1930г. А-А, 1990.
24. Атеистический словарь. ... 1985, ... ... ... Шығармалар. 3-том. 632 бет.
26. Ленин.В.И. Сочинение. том 10, стр ... О ... и ... Сб. М., 1981, стр. 24.
28. Шварцман К.А. Теоретические ... ... М., 1969, стр. ... ... Н.А. ... и ... М., 1982, стр. ... Троцкий Л.Д. К истории Русской революции. М., 1990, стр. 192.
31. Об ... ... ... в научно-атеистической пропаганде.//
Правда. Юноября 1954г.
32. Баскин.М.П Материализм және дін. А, Қазмембас, 1956, 48-54 ... ... ... ... негіздері. (ЖОО-ға студенттеріне арналған
оқу құралы). А, Мектеп, 1968, ... ... Дін және ... А, Қазақстан, 1973, 78-бет.
35. Бердяев Н.А. Истоки и смысл Руского коммунизма. М., 1990, стр. 211.
36. Луначарский А.В. Почему нельзя верит в ... М., 1965, стр. ... ... По ... даты и ... ... декрета о свободе
совести. //Вопросы истории КПСС. 1983. №4, стр ... ... ... и ... ... о ... и ... Политиздат, 1959, стр 59.
39. Материалы XXIV Съезда КПСС. М, 1972, стр ... Из ... СНК ... ко всем ... ... ... и Востока.
Декреты Советской власти. М, том 1, 1957, стр 273.
41. Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях
съездов, конференций и ... ЦК ... М, ... гг. 1983, ... ... ... ... влияния ислама. Сб док-в. А-А, 1990. 89-97.
43. Исқақов.М, Нұрмағамбетов.К. Атеистке көмекші. А, Қазақстан, 1970,
200бет Воронцов.Г.В. ... ... ... и ... ... ... Воронцов.Г.В. Массовый атеизм: становления и развитие Лениздат, 1983,
стр68.
45. Елеуов Т. Установление и упрочение Советской власти в ... ... 431 ... ... К.А. ... ... в Казахстане в первые годы
Советской власти. А, 1974, 30 бет
47. Данильченко.Р.Н. Атеистическое воспитание-важнейший фактор утверждения
коммунистической морали. М, Знание, 1987, стр ... ... и ... Об атеизме, религии и церкви. М, 1971, стр ... ... ... ғылыми-атеистік тәбие беру. А, Мектеп, 1987.
111 бет.
50. Нұрмағамбетов.К. Жастар және ислам. А,Қазақстан, 1976, 32 бет
51. ... и ... М, 1971. Стр ... ... ... ... 1981, ... Васильев.Л.С.История религий Востока. Унив-т Книжный дом.М, 1998, стр
13-15.
54. ... ... ... ... Изд ... А-А, 1975, ... ... Русской православной церкви (1917-1990). Учебник ... ... ... М, ... 1994, стр ... ... ... қарсы қарбалас саясат. //Заң журналы. 1999, №1, 56-
бет.
57. Витторио Мессори ... ... ... Г. ... 1998, 62 ... Ермаков.Е, Микульский.Д. Ислам в России и Средней Азии. М, Фонд
59. Коновалов.К. К массовому атеизму. М, ... 1974, стр ... ... ... ... в СССР: история и
современность. СимферопольТаврия, 1991,стр 42.
61. Атеизм и ... ... и ... ... ... и др.) М, Политиздат, 1988, стр 91.
62. Воинствующее безбожие в СССР за 15 лет. М, 1932, стр ... О ... ... и ... ... Справочник для партийного
актива и организаторов атеистической работы. Изд ... ... 1974, стр ... ... 1937. №4, стр ... Мень.А. Религия, культ личности и секулярное государство.(3аметки
историка религии.) //На пути к ... ... и общ ред ... и о ... М, ... 1989, стр 104.
66. Ленин.В.И. Письмо к Молотова для членов Политбюро ЦК ... 19 ... ... ЦК ... 1990, №4, стр 192.
67. Окулов.А.Ф. Ленинское атеистическое наследие и современность. Изд полит
лит- ры. М,1986, стр ... ... ... //Наука и религия. 1981, №10. Стр 31.
69. Дорженов.С.Б. Ислам жэне қазіргі кезең .А,Қазақстан, 1985, 15 ... ... ... ... в ... М, 1970, стр 179.
71. Харчев.К. Гарантии свободы.// Наука и религия. 1987, №2, стр 22-23.
72. Наука и религия 1987. №8, стр ... ... ... в Центральной Азии.М, Леном, 1999, стр 105-107.
74. Андрианов.И.П. ... в ... ... обществе. Лениздат,
1980, стр 8.
75. Григорьян.М.М. Курс лекций по истории атеизма. М, Мысль, 1974, стр 304.
76. ... в ... М.В. ... и др. М, ... 2001, стр ... ... Ислам в современной идейно-политической борьбе. ... 1985, стр ... ... Путь к ... М, 1965, стр ... ... ... и проблемы атеизма. М-Л, 1926, стр 608.
80. Одинцов.М.И. Государство и церковь в России XX век. М, Луч, 1994, ... ... ... в ... ... ... и общество.
Стратегический исслед. Инст-т при Президента РК А, 1998, стр 55.
82. Арабаджян.А.З. Истоки духовности: религия и ... М, ... 1993, ... ... ... ... және ... А, 2002, 180-181 бб.
84. Назарбаев.Н Сындарлы он жыл. А, Атамұра, 2003, 88-89 ...

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Кеңестік дәуірде Қазақстан соттарының шешімдерін қайта қарау институттары6 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Патша үкіметінің қазақстандағы діни саясаты5 бет
Ұлы отан соғысын қайта қарастыру-кейінгі ұрпақтың борышы5 бет
1917 ж. Қазан революциясы және Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы7 бет
1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері19 бет
1950-1960 жылдарындағы қазақстанның қоғамдық - саяси өмірі7 бет
Delphi7 объектілі бағытталған программалау ортасы34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь