Қазақстандағы кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы ислам дініне қарсы бағытталған саясат және оның салдары


М а з м ұ н ы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1.тарау. Кеңес үкіметінің идеологиялық негізі және оны қоғамға енгізудің алғышарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
1.1. Большевизм және атеистік идеология ... ... ... ... ... ... ... ..11
1.2. Қазақстанды атеистендірудің алғышарттары ... ... ... ... ... .22

2. тарау. Кеңес үкіметінің Қазақстанда мұсылман дініне қарсы жүргізген саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
2.1. Мұсылман дініне қарсы жүргізілген іс.шаралар ... ... ... ... .29
2.2. Атеистендірудің рухани.мәдени салдары ... ... ... ... ... ... .38

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46

Пайдаланған әдебиеттер мен деректер тізімі ... ... ... ... ... ... ...48
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі: ХХ ғ. алғашқы жартысында қазақ халқы бодан болып отырған Ресей империасында ревалюциялық төңкеріс жасап билікке келген большевиктердің атеистік түсінікте болуы және ғылыми тұжырымдамаларының матералистік көзқарасқа негізделуі кеңестік қоғамтану ғылымында теріс тұжырымдар мен түсініктер қалыптастырды. Ол мәселен, дінді мәдениетке қарсы қою, көнеден келе жатқан діни дәстүрді жоққа шығару, оған қарсы құрал ретінде атеистік үгіт-насихатты кең түрде жүргізу, мәдениет пен руханияттың өзегі - әлем мойындаған діннің өзін түбегейлі жоққа шығарушылық, оның адамгершілік, ізгілікке бастар мәнін түсінбеу, оның орнына ешқандай тамыры да, бастау-көзі де жоқ «коммунистік қоғам» және «жаңа атеист адам» тәрбиелеу партияның түпкі мақсаты болды. Нәтижесінде КСРО-да бейрухани тарих пен дінсіз «социалистік» мәдениет жасалынды.
Бүгінгі таңда жетпіс жыл бойы адам санасына діннің күні бітті деген ойларды сіңірген, дінсіз Кеңес үкіметі жоқ. Саяси құрсаудан құтылған халық ой еркіндігін алғаннан кейін, қоғамдық санада діни мәселелермен байланысты ізденістер пайда болды. Қоғамдық ғылымдар саласында қоғам өміріндегі діннің қызметі және орны; қоғамдық тәрбие ісіндегі әр түрлі діндердің өнегелі құндылықтарын пайдалану мәселесі; діни бірлестіктер мен мемлекет арасындағы қарым-қатынас принціптеріне байланысты сұрақтар қарастырыла бастады. Көп ұлтты және көп дінді Қазақстан Республикасы үшін мұндай сұрақтардың нақты жауабын табудың қажеттілігі мол. Соның ішінде мемлекет пен дін арасындағы қатнастар мәселесін зерттеудің зор маңызы бар. Өйткені мемлекеттің тыныштығы мен халықтардың ынтымағын нығайту үшін мемлекетіміз өзінің діни ұйымдарға қатысты саясатын бүгінгі күннің талабына сай жүргізуі қажет. Ал бұл істі жүзеге асыруда өткен тарих тәжірибесін пайдаланған, яғни еліміздің тарихындағы белегілі бір кезеңдегі билік жүйесі мен діни ұйымдар арасындағы қатнастың тарихын зерттеп нәтижелерін пайдаға асырған жөн. Мемлекеттік басқару жүйесі мен діни ұйымдар арасындағы саяси қатнастың орнауы большевиктердің билікке келуімен тығыз байланысты болғандықтан зерттеудің хранологиялық шеңберін сол кезеңнен бастаған дұрыс.
Тәуелсіздік алғалы Қазақстанда мұсылман дінінің қайта өркендеу құбылысы байқалуда. Біріншіден, бұл біздің қоғамымыздағы еркіндікті қамтамасыз еткен демократияның жемісі болса, екіншіден, халқымыздың еркінен тыс айырылып қалған дәстүрлі рухани құндылықтарын жаңғыртуға деген ұмтылысының нәтижесі. Дәстүрлі рухани құндылықты жаңғыртуға деген ұмтылыс ұлттық сана-сезіміміздің қайта қайта қалыптасу құбылысының бір бөлігі болып табылады. Сондықтан бүгінгі таңда дін тарихының түрлі мәселелерін жаңаша зерттеу қажет. Қазақстандағы мұсылман діні мен большевиктер үкіметінің арасындағы саяси қарым-қатнасты зертеу еліміздің әр түрлі конфессиялармен қатнасындағы болашақ саясатын қалыптастыруда қателіктер жібермеуге көмектеседі. Ең негізгісі бұл мәселені зертеудің нәтижесі ұлтымыздың тарихи санасын қалпына келтіруде және ұлттық сана сезімді жаңғыртуда зор пайда келтіреді.
Тоталитаризм құрсауынан саяси азат болғаннан кейінгі сананы арылту мемлекет пен ғылым алдындағы үлкен мәселе. Төл тарихымыз бен төлтума мәдениетімізге қайта оралып, рухани жаңғыру үрдісінде осы діни тарихтың өзіндік орны бар. Осы орайда, Елбасы Н.Назарбаев «Тарих толқынында» атты еңбегінде: «Сөз жоқ, мәдени мұраның мәнді салаларының бірі ретінде діннің қалпына келуі, қазақ халқының рухани жаңғыруына тегеурінді ықпал етті...
Бұл тұрғыдан келгенде, Қазақстан формальді тұрғыда ғана зайырлы мемлекет емес, сонымен бірге іс жүзінде Қазақстан халқының төл табиғаты мен рухы, сана-сезімі дінге деген тарихи кеңшілікте қалыптасқан» деген ойлары осы мәселеге терең ден қоюға жетелейді. [1]
Осы негізде айту керек, күні кешегі кеңестік дәуірдегі қазақ халқының діни-рухани дамуының қасіретті тарихы өкінішке орай, назарымыздан тыс қалып келеді. Кеңес мемлекетінің Қазақстанда дінге қарсы жүргізген саясаты мен қимыл-әрекеттері мүлдем зерттелмеген. Басылып шыққан еңбектерде Кеңестік партия басшылығының дінге қатысты репрессиялық және идеологиялық-насихаттық негіздегі атеистік саясаты осы кезге дейін ашық көрсетілген емес. Сондықтан да тарих ғылымының кеңестану саласында КСРО-ның атеистік саясатының Қазақстандағы мән-мазмұны мен салдарын ашып көрсетуді бітіру жұмысымызға арқау еттік.

Мәселенің зерттелу деңгейі. Жалпы, дінге қатысты саясаты жөнінде тарихнама бұрыннан қалыптасқан. Осы кезге дейінгі мемлекет пен дін қатынасы контексінде қарастырған классик зерттеушілердің еңбектеріне ерекше тоқталған жөн. П.Марешаль, Э.Канэтти т.б. дін мен мемлекет байланысын ашып көрсеткен [2]. Ал қазіргі Ресей зерттеушілері: К.С.Гаджиев, А.Кураев, М.П.Мчедлов, Л.Р.Полонский, Е.П.Салыгин, Г.И.Эзрин, И.Н.Яблоков және қазақстандық зерттеушілер: А.И.Артемьев, Г.Н.Билялова, А.Косиченко, Г.А.Лупарева, Ж.А.Мурзалин, К.Л.Сыроежкин, Е.И.Шехтерман т.б. өз еңбектерінде мемлекеттің дінге қатысты саясатының бағыт-бағдарын талдап берген [3]. КСРО партиялық жүйесінің діни істерге араласуын қарастырып, оның саяси-құқықтық аспектілеріне тоқталып өтеді. Бұл бағыттағы зерттеулер мемлекет-дін арақатынасын және тарихын түсінуге мүмкіндік береді. Тарихнамада бұл зерттеулерді «дін-мемлекет қатынастары» шеңберіне жатқызуға болады.
Кеңес үкіметі мен мұсылман дінің саяси қарым-қатынасы туралы сөз қозғаған ғылыми еңбектердің негізгі тобы КСРО кезеңінде жарық көрген. Бұл еңбектердің барлығында партиялық өкіметтің әр түрлі конфессияларға қатысты саясаты мемлекет пен партия көзқарасы тұрысынан қаралды.
Кеңестік исламтанудың методологиясын қалыптастырудағы ғылымды идеологиаландыру 20-шы жылдардың басында қолға алынды. Себебі таптық күрес және пролетариат диктатурасын орнату идеясын бүкіл қоғамдық ғылым саласына енгізу большевиктердің негізгі міндеті болды. Исламтануды идеологияландыру ғылымның методологиялық негізін түбегейлі өзгерістерге ұшыратты. Атап айтсақ, ғылымда қоғамдық дамуды диалектикалық-матералистік тұрғыдан түсіну және оның басты түйінін қоғамдық-экономикалық фармация теориясы деп есептеу орын алды. Кеңестік исламтанушылар мұсылман дінінің пайда болуын және дамуын «маркстік-лениндік теорияда» беру талабында мұсылман дінінің тарихындағы негізгі оқиғаларды таптық күрес кескінінде түсіндіру жүйесіне келтірді.
20 жылдардың аяғы мен 30 жылдардың басында ислам дінін жоғарыдағыдай түсіндірумен қатар кеңес үкіметінің дін мен арадағы ұстанатын саясаты мәселелерін қарастырған еңбектер жарық көрді [4]. Бұл еңбектердің мазмұны, негізінен мұсылман дінінің кемелденген социалистік қоғамға қарсылық мәніндегі жағдайын және «діни контрревалюциямен» күрестің қажеттілігін түсіндіруге бағытталған. Аталмыш мәселеге байланысты кеңес үкіметінің алғашқы жылдарындағы Қазақстандық большевиктер партиясының қайраткерлері көтерген мұсылман дініне қатысты жеке пікірлері осы кездегі еңбектерге енгізілді [5]. 20-30 жылдардағы социалистік мемлекет пен мұсылман дінінің қарым-қатнасы жайындағы алғашқы еңбектерді көлемі жағынан аз және теориялық қорытындысы шашыраңқы болғанымен де, саяси ұшталған және дәлелді құжаттардың үлкен бастамасы ретінде бағалауға болады.
Қарастырылып отырған мәселе соғыс жылдарында зерттелмеді. Соғыстан кейінгі кезеңдегі кеңестік тарих ғылымының сапалық негізіне ретінде «Краткого курса истории ВКП(б)» концепциясы бекітілді.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ

1. Н.Назарбаев. Тарих толқынында.А.Атамұра. 1999. 202 бет.
2. Марешаль Ш.Л. Избранные произведения. М.Госполитиздат. 1955. 800стр. Канэтти.Э. Масса и власть. М.Маргинем. 1997, 528 стр;
3. Кураев.А. Православие и право. Церковь в светском государстве. М, Из Сретенского монастыра. 1997, 64 стр; Мчедлов М.П. Политика и религия. М, 1987; ПолонскаяЛ.Р. Религия в формировании современного политического мышления.// Мусульманские страны. Религия и политика.(70-80-еоды.) М,Наука, 1991, 183стр; Салыгин.Е.П. Теократическое государство. М, 1999. 128 стр; Эзрин.Г.И. Государство и религия. Религиозные организации и политическая структура общества. М, 1974; Яблоков.И.Н. Религия: сущность явления. М, 3нание, 1982, 64стр; Шехтерман.Е.И. Религия и политика. А-А, 1970, 43 стр.
4. Ярославский.Е.М. Как вести антирелиозную пропаганду. М, 1925. Климович Л. Социалистическое строительство на Вастоке и религия. М.-Л., 1929; Дитякин В. Ислам и современность. М., 1931; Николаев Б.Н. Ислам игосударство. М., 1931; Толстов С.П. очерки первоначального ислама.// Советская этнография. 1932, №2; Василевский К. Ислам на службе контрревалюции. М., 1930; Олещук Ф.О. О реакционной роли мусулманского духовенства. А., 1937;
5. Голошекин Ф.И. Партийнное сроительство в Казахстане. М.-А., 1930; Соныке. Казахстан на путях социалистического переустройство. Сб. Статей и речей. М.-А., 1931; Джангильдин А.Т. К двадцатипятилетию партии. Сб. Док. и мат. А., 1961, с. 174-178; Курамысов И. Парторганизация Казахстана за 5 лет. 1930;
6. Декреты Советской власти. М., 1957, т.1.; Коммунистическая партия и Советское правительство о религии и церкви. М., 1961; Социалистическое Строительство в Казахстане в Восстановительный период (1921-1925 гг.) Сб. док. и мат. А., 1962; Культурное стройтельсво в Казахстане 1918-1932 гг. Сб. док. и мат. А., 1965. т.1; О религии и церкви: сб. док. М., 1965;
7. Елеуов Т. Установление и упрочнение Советской власти в Казахстане. А., 1961; Нурпеисов К.Н. Советы Казахстана в Борьбе за упрочнение власти рабочиз и крестьян. А., 1968; Сулейменов Р.Б., Бисенов Х.И. Социалистический путь культурного прогресса отсталых народов. А., 1967;
8. Персиц И.М. Отделение церкви от государства и школы от церкви в СССР. М., 1956; Плаксин Р.Ю. Крах церковной контрреволюции. 1917-1923 гг. М., 1968; Зайцев Г.Н. Религиозный вопрос в программе и тактике КПСС. М., 1963; Макаров И.Ф. Отношение Коммунистической партии и Советского государства к религии и церкви. Ленинград, 1967;
9. Евдокимов В.И. Научная организация атеистического воспитания. М., 1968; Колесов Г.И: Социалистический коллектив и атеистическое воспитание. М., 1967; Воронцов Г.В. Ленинская праграмма атеистического воспитание в действии (1917-1937 гг.) Ленинград, 1973; Вагабов М.В. Ислам ивопросы атеистического воспитания. М., 1984; Тоқбергенов.А. Жастарға ғылыми-атеистік тәрбие беру. А, Мектеп, 1987;
10. Барменко А.И. Свабода совести в СССР. М., 1973; Луначарский.А.В. Об атеизме и религии. М, 1972. Клочков В.В. Религия, государство, право. М., 1978; Соныке. Закон ирелигия. М., 1982; Бражник.И.И. Право, религия, атеизм. Киев. 1983; Колесник.Н.А. Социалистическая свобода совести. 1983; Круглов.А.А. Свобода совести. Минск, 1986; Сегизбаев О.А. Народное самосознание и религия. А., 1984; Тимофеев.В.Д. Марксистко-ленинское учение о свободе совести. М,1983; Савельев.В.Н. Свободе совести: история и теория. М, Высшая школа. 1991;
11. Розенбаум.Ю.А. Советское государство и церковь. М, Наука, 1985. Воронцов.Г.В. Массовой атеизм: становлсние и развитие. Лениздат, 1983.
Персиц И.М. Особенности процесса секулиризации в республиках Советского Вастока. М., 1983;Сулейменов Р.Б. Ленинские идеи культурной ревалюции и их осуществление в Казахстане. А., 1972; Куроедов.В.А. Религия и церковь в советском обществе. М, 1981;
12. Амантурлин Ш.Б. Пред рассудки и суеверия, их преодоления. А., 1985; Акназаров Х.З. Проникновеғние ислама в Казахстан, его эвалюция и пути преодоления. А., 1973; Шулембаев К.Ш. Маги, боги и действительность. А., 1975; Шулембаев К.Ш. Образ жизни. Религия Атеизм.А., 1983; Сегизбаев О.А. Традиции свободомыслия и атеизм в духовной культуре казахского народа. А., 1973;
13. Осипов В.П. Полномочный орган ЦК РКП(б) в Казахстане. А., 1979; Григорьев В.К., Джагфаров Н.Р., Осипов В.П. Идеино-политическая работа партиных организации Казахстана (1917-1925) А., 1989; Григорьев В.К. Противостаяние. Большевики и непролетарские партии в Казахстане. А., 1989;
14.Бейсембиев К.Б. Очерки истории общественно-политической и философской мысли Казахстана. А., 1976; Соныке. Победа марксистко-ленинской идеологии в Казахстане. А., 1970; елькеев Б. Из истории идейно-политической борьбы в Казахстане в период установления Советской власти. Ташкент, 1974;
15.Алексеев В.А. Иллюзии и догмы. М., 1991; Бабинов Ю.Я. Государственно-церковные отношения в СССР: история исовременность. Симферополь, 1991; Балтанова Г.Р. Ислам в СССР: анализ зарубежных концепций. Казань, 1991; осипов В.П. Всматриваясь в 20-30 годы. А., 1991; Фурман Д.Е. Религия, атеизм, пепестройка./ На пути свободе совести. М., 1989;
16.Лупарев Г.П. Отделения церкви от государства: советские и постсоветские религии.// Мысль. 1995,№11; Султангалиева А. Ислам в Казахстане.// Восток. 1994, №3; Абусеито К., Лаумулин М. Казахи и ислам. // Азия. 1993, №3; Михайлов в. Большевистский штурм религии. // азия. 1993, №41;
17. Маркс.К, Энгельс. Ф, Ленин.В.И. О религии. 2-е изд. М, 1983; В.И.Ленин. Об атеизме. Религии и церкви. Сборник произведений, писем и других материалов. М, 1980; Полное собрание сочинений. В 55-х т. м, 1958; В.И.Ленин. Социализм и религия.- Полн собр соч. том12;Об отношении рабочей партии к религии.Том 17; Государство и религия.том 23; Духовенство и политика. Том 22; К.Маркс и Ф.Энгеьлс О религии. М, Политиздат, 1955.
18. Декреты Советкой власти. 2-хт.М, 1957. Том 1.
19. КПСС в резолюциях и решениях съездов, пленумов ЦК. М, 1970, 1972. 6-томах.
20. Материалы Пленума ЦК КПСС. 14-15июня. 1983; Материалы ХХУПсъезда КПСС. М, 1986.
21. ҚР ОМА. 5, 81, 789, 1711 қорлар;
22. Советское правительство о религии и церкви. М, Госполитиздат, 1959.
23. Преодолевая религиозное влияние ислама. Сб док-в и материалов.(Из опыта Компартии Каз-на) 1917 г. начало 1930г. А-А, 1990.
24. Атеистический словарь. М,Политиздат, 1985, стр32-34.
25. К.Маркс, Ф.Энгельс. Шығармалар. 3-том. 632 бет.
26. Ленин.В.И. Сочинение. том 10, стр 71-72.
27. О религии и церкви. Сб. М., 1981, стр. 24.
28. Шварцман К.А. Теоретические проблемы этики. М., 1969, стр. 22-23.
29. Костенко Н.А. Атеизм и нровственность. М., 1982, стр. 82-83.
30. Троцкий Л.Д. К истории Русской революции. М., 1990, стр. 192.
31. Об ошибках среди трудящихся в научно-атеистической пропаганде.// Правда. Юноября 1954г.
32. Баскин.М.П Материализм және дін. А, Қазмембас, 1956, 48-54 бб.
33. Ақназаров.Х.З. Ғылыми атеизм негіздері. (ЖОО-ға студенттеріне арналған оқу құралы). А, Мектеп, 1968, 6-бет.
34. Блақбаев.З. Дін және мораль. А, Қазақстан, 1973, 78-бет.
35. Бердяев Н.А. Истоки и смысл Руского коммунизма. М., 1990, стр. 211.
36. Луначарский А.В. Почему нельзя верит в бога. М., 1965, стр. 287.
37. Лауренайтис.Ф.К. По поводу даты и названия ленинского декрета о свободе совести. //Вопросы истории КПСС. 1983. №4, стр 73-76.
38. Коммунистическая партия и советское правительство о религии и церкви. М, Политиздат, 1959, стр 59.
39. Материалы XXIV Съезда КПСС. М, 1972, стр 215-216.
40. Из обрашения СНК РКФСР ко всем трудящимся мусульманам России и Востока. Декреты Советской власти. М, том 1, 1957, стр 273.
41. Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898-1986). М, 1917-1922 гг. 1983, том 2.стр 237.
42. Преодолевая религиозного влияния ислама. Сб док-в. А-А, 1990. 89-97.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге




Тақырыбы: Қазақстандағы кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы ислам дініне
қарсы бағытталған саясат және оның салдары

М а з м ұ н ы

Кіріспе ----------------------------------- -----------------------------
----------3

1.тарау. Кеңес үкіметінің идеологиялық негізі және оны қоғамға
енгізудің алғышарттары ----------------------------------- ---------------11
1.1. Большевизм және атеистік идеология ------------------------------
11
1.2. Қазақстанды атеистендірудің алғышарттары ---------------------22

2. тарау. Кеңес үкіметінің Қазақстанда мұсылман дініне қарсы
жүргізген саясаты ----------------------------------- ------------------
------29
2.1. Мұсылман дініне қарсы жүргізілген іс-шаралар -----------------29
2.2. Атеистендірудің рухани-мәдени салдары -------------------------38

Қорытынды ----------------------------------- ---------------------------
----46

Пайдаланған әдебиеттер мен деректер тізімі ---------------------------
48

КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі: ХХ ғ. алғашқы жартысында қазақ халқы бодан болып
отырған Ресей империасында ревалюциялық төңкеріс жасап билікке келген
большевиктердің атеистік түсінікте болуы және ғылыми тұжырымдамаларының
матералистік көзқарасқа негізделуі кеңестік қоғамтану ғылымында теріс
тұжырымдар мен түсініктер қалыптастырды. Ол мәселен, дінді мәдениетке қарсы
қою, көнеден келе жатқан діни дәстүрді жоққа шығару, оған қарсы құрал
ретінде атеистік үгіт-насихатты кең түрде жүргізу, мәдениет пен руханияттың
өзегі - әлем мойындаған діннің өзін түбегейлі жоққа шығарушылық, оның
адамгершілік, ізгілікке бастар мәнін түсінбеу, оның орнына ешқандай тамыры
да, бастау-көзі де жоқ коммунистік қоғам және жаңа атеист адам
тәрбиелеу партияның түпкі мақсаты болды. Нәтижесінде КСРО-да бейрухани
тарих пен дінсіз социалистік мәдениет жасалынды.
Бүгінгі таңда жетпіс жыл бойы адам санасына діннің күні бітті деген
ойларды сіңірген, дінсіз Кеңес үкіметі жоқ. Саяси құрсаудан құтылған халық
ой еркіндігін алғаннан кейін, қоғамдық санада діни мәселелермен байланысты
ізденістер пайда болды. Қоғамдық ғылымдар саласында қоғам өміріндегі діннің
қызметі және орны; қоғамдық тәрбие ісіндегі әр түрлі діндердің өнегелі
құндылықтарын пайдалану мәселесі; діни бірлестіктер мен мемлекет арасындағы
қарым-қатынас принціптеріне байланысты сұрақтар қарастырыла бастады. Көп
ұлтты және көп дінді Қазақстан Республикасы үшін мұндай сұрақтардың нақты
жауабын табудың қажеттілігі мол. Соның ішінде мемлекет пен дін арасындағы
қатнастар мәселесін зерттеудің зор маңызы бар. Өйткені мемлекеттің
тыныштығы мен халықтардың ынтымағын нығайту үшін мемлекетіміз өзінің діни
ұйымдарға қатысты саясатын бүгінгі күннің талабына сай жүргізуі қажет. Ал
бұл істі жүзеге асыруда өткен тарих тәжірибесін пайдаланған, яғни еліміздің
тарихындағы белегілі бір кезеңдегі билік жүйесі мен діни ұйымдар арасындағы
қатнастың тарихын зерттеп нәтижелерін пайдаға асырған жөн. Мемлекеттік
басқару жүйесі мен діни ұйымдар арасындағы саяси қатнастың орнауы
большевиктердің билікке келуімен тығыз байланысты болғандықтан зерттеудің
хранологиялық шеңберін сол кезеңнен бастаған дұрыс.
Тәуелсіздік алғалы Қазақстанда мұсылман дінінің қайта өркендеу құбылысы
байқалуда. Біріншіден, бұл біздің қоғамымыздағы еркіндікті қамтамасыз еткен
демократияның жемісі болса, екіншіден, халқымыздың еркінен тыс айырылып
қалған дәстүрлі рухани құндылықтарын жаңғыртуға деген ұмтылысының нәтижесі.
Дәстүрлі рухани құндылықты жаңғыртуға деген ұмтылыс ұлттық сана-
сезіміміздің қайта қайта қалыптасу құбылысының бір бөлігі болып табылады.
Сондықтан бүгінгі таңда дін тарихының түрлі мәселелерін жаңаша зерттеу
қажет. Қазақстандағы мұсылман діні мен большевиктер үкіметінің арасындағы
саяси қарым-қатнасты зертеу еліміздің әр түрлі конфессиялармен қатнасындағы
болашақ саясатын қалыптастыруда қателіктер жібермеуге көмектеседі. Ең
негізгісі бұл мәселені зертеудің нәтижесі ұлтымыздың тарихи санасын қалпына
келтіруде және ұлттық сана сезімді жаңғыртуда зор пайда келтіреді.

Тоталитаризм құрсауынан саяси азат болғаннан кейінгі сананы арылту
мемлекет пен ғылым алдындағы үлкен мәселе. Төл тарихымыз бен төлтума
мәдениетімізге қайта оралып, рухани жаңғыру үрдісінде осы діни тарихтың
өзіндік орны бар. Осы орайда, Елбасы Н.Назарбаев Тарих толқынында атты
еңбегінде: Сөз жоқ, мәдени мұраның мәнді салаларының бірі ретінде діннің
қалпына келуі, қазақ халқының рухани жаңғыруына тегеурінді ықпал етті...
Бұл тұрғыдан келгенде, Қазақстан формальді тұрғыда ғана зайырлы
мемлекет емес, сонымен бірге іс жүзінде Қазақстан халқының төл табиғаты мен
рухы, сана-сезімі дінге деген тарихи кеңшілікте қалыптасқан деген ойлары
осы мәселеге терең ден қоюға жетелейді. [1]
Осы негізде айту керек, күні кешегі кеңестік дәуірдегі қазақ халқының
діни-рухани дамуының қасіретті тарихы өкінішке орай, назарымыздан тыс қалып
келеді. Кеңес мемлекетінің Қазақстанда дінге қарсы жүргізген саясаты мен
қимыл-әрекеттері мүлдем зерттелмеген. Басылып шыққан еңбектерде Кеңестік
партия басшылығының дінге қатысты репрессиялық және идеологиялық-насихаттық
негіздегі атеистік саясаты осы кезге дейін ашық көрсетілген емес. Сондықтан
да тарих ғылымының кеңестану саласында КСРО-ның атеистік саясатының
Қазақстандағы мән-мазмұны мен салдарын ашып көрсетуді бітіру жұмысымызға
арқау еттік.

Мәселенің зерттелу деңгейі. Жалпы, дінге қатысты саясаты жөнінде тарихнама
бұрыннан қалыптасқан. Осы кезге дейінгі мемлекет пен дін қатынасы
контексінде қарастырған классик зерттеушілердің еңбектеріне ерекше
тоқталған жөн. П.Марешаль, Э.Канэтти т.б. дін мен мемлекет байланысын ашып
көрсеткен [2]. Ал қазіргі Ресей зерттеушілері: К.С.Гаджиев, А.Кураев,
М.П.Мчедлов, Л.Р.Полонский, Е.П.Салыгин, Г.И.Эзрин, И.Н.Яблоков және
қазақстандық зерттеушілер: А.И.Артемьев, Г.Н.Билялова, А.Косиченко,
Г.А.Лупарева, Ж.А.Мурзалин, К.Л.Сыроежкин, Е.И.Шехтерман т.б. өз
еңбектерінде мемлекеттің дінге қатысты саясатының бағыт-бағдарын талдап
берген [3]. КСРО партиялық жүйесінің діни істерге араласуын қарастырып,
оның саяси-құқықтық аспектілеріне тоқталып өтеді. Бұл бағыттағы зерттеулер
мемлекет-дін арақатынасын және тарихын түсінуге мүмкіндік береді.
Тарихнамада бұл зерттеулерді дін-мемлекет қатынастары шеңберіне жатқызуға
болады.
Кеңес үкіметі мен мұсылман дінің саяси қарым-қатынасы туралы сөз
қозғаған ғылыми еңбектердің негізгі тобы КСРО кезеңінде жарық көрген. Бұл
еңбектердің барлығында партиялық өкіметтің әр түрлі конфессияларға қатысты
саясаты мемлекет пен партия көзқарасы тұрысынан қаралды.
Кеңестік исламтанудың методологиясын қалыптастырудағы ғылымды
идеологиаландыру 20-шы жылдардың басында қолға алынды. Себебі таптық күрес
және пролетариат диктатурасын орнату идеясын бүкіл қоғамдық ғылым саласына
енгізу большевиктердің негізгі міндеті болды. Исламтануды идеологияландыру
ғылымның методологиялық негізін түбегейлі өзгерістерге ұшыратты. Атап
айтсақ, ғылымда қоғамдық дамуды диалектикалық-матералистік тұрғыдан түсіну
және оның басты түйінін қоғамдық-экономикалық фармация теориясы деп
есептеу орын алды. Кеңестік исламтанушылар мұсылман дінінің пайда болуын
және дамуын маркстік-лениндік теорияда беру талабында мұсылман дінінің
тарихындағы негізгі оқиғаларды таптық күрес кескінінде түсіндіру жүйесіне
келтірді.
20 жылдардың аяғы мен 30 жылдардың басында ислам дінін жоғарыдағыдай
түсіндірумен қатар кеңес үкіметінің дін мен арадағы ұстанатын саясаты
мәселелерін қарастырған еңбектер жарық көрді [4]. Бұл еңбектердің мазмұны,
негізінен мұсылман дінінің кемелденген социалистік қоғамға қарсылық
мәніндегі жағдайын және діни контрревалюциямен күрестің қажеттілігін
түсіндіруге бағытталған. Аталмыш мәселеге байланысты кеңес үкіметінің
алғашқы жылдарындағы Қазақстандық большевиктер партиясының қайраткерлері
көтерген мұсылман дініне қатысты жеке пікірлері осы кездегі еңбектерге
енгізілді [5]. 20-30 жылдардағы социалистік мемлекет пен мұсылман дінінің
қарым-қатнасы жайындағы алғашқы еңбектерді көлемі жағынан аз және теориялық
қорытындысы шашыраңқы болғанымен де, саяси ұшталған және дәлелді
құжаттардың үлкен бастамасы ретінде бағалауға болады.
Қарастырылып отырған мәселе соғыс жылдарында зерттелмеді. Соғыстан
кейінгі кезеңдегі кеңестік тарих ғылымының сапалық негізіне ретінде
Краткого курса истории ВКП(б) концепциясы бекітілді. Сондықтан
тарихшылардың барлығы өз еңбектерінде коммунистік партияның даңқты тарихын
және сонымен қатар КСРО-дағы социализм жеңісін баяндауға икемделді.
50-ші жылдары КСРО-да коммунизмді құрудың жаңа кезеңінде партия мен
мемлекет басшылығының күнтәртібіне қайтадан дінге қарсы күрес мәселесі
қойылды. Онда дінді қоғамдық өмірден түбегейлі аластату міндеттелді. Бұл
кеңестік ғылымда дін тарихына, мемлекет пен конфессия аралық қарым-қатынас
мәселесіне ерекше көңіл бөлінуіне себепші болды. Сонымен қатар кеңестік
тарих ғылымына жаңадан партия мен өкіметтің дінге қарсы күрестегі тарихи
шешімдерін ғылыми түрде түсіндіру міндеті жүктелді. Аталмыш міндетке сай
көтеріліп отырған мәселеге байланысты құжаттарды жүйелеуде және іздестіруде
көп жұмыстар жасалды. Нәтижесінде 50-60-шы жылдары қарастырлып отырған
тақырыпқа қатысты документтер мен материалдар жинақтары көптеп жарыққа
шықты [6]. Бірақ, бір кемшілігі жоғарыдағы документтер мен материалдар
жинақтарын құрастыру кезінде тоталитарлық идеологияның талабына сай
Краткого курса истории ВКП(б) концепсиясына қайшы келетін кейбір ғылыми
тәсілдерді ғылыми айналымға енгізбеу іске асырылды.
Осы кезеңде жазылған зертеу жұмыстарында кеңестік биліктің
Қазақстандағы мұсылман дінімен қатынасында ұстанған саясатына байланысты
мәселелерді біраз қарастырған еңбектер қатары жарық көрді [7]. Сонымен
қатар аталмыш мәселеге тікелей арналған зерттеулер де баршылық [8]. Бұл
еңбектерде сол кездегі ереже бойынша дінге қатысты өкімет саясатының тек
билікке жағымды жағы ғана көрсетілген. Ал, олардың дін басылар мен құдайға
сенушілерді жазалауға байланысты және көптеген діни ғимараттарды қиратуға
байланысты істерінің жағымсыз жақтары белгілі бір күштердің ықпалымен
айтқызылмады. Бірақ соған қарамастан бұл еңбектердегі мәліметтер бізді
қызықтырып отырған кезеңдегі еліміздің қоғамдық-саяси дамуын және қарсы
жүргізілген саясаттың іс жүзіндегі ерекшеліктерін анықтауға, сонымен
қатар өкімет пен түрлі конфесия аралық байланыстың даму заңдылықтарын
айқындауға көмектеседі.
70-80-ші жылдар кеңес дінтанушыларының ең нәтижелі еңбек еткен кезеңі
болды. Бұл кезеңдегі зертеу еңбектерінен дін мен өкімет арасындағы қарым-
қатынас мәселелерінің арнайы ғылыми маманданғанын байқауға болады.
Мазмұндық ерекшелігін ескере отырып топтап қарастыратын болсақ, мәселен:
атеистік тәрбиеге арналған еңбектер [9], ождан бостандығына арналған
еңбектер [10] және халықты тікелей діни ойдан арылту мәселесінің іске
асырылуына арналған зерттеулер жарық көрген [11]. Сонымен қатар осы
жылдары Қазақстандағы мұсылман дінінің тарихы мен мәдениетіне байланысты
зертеулер де жарық көрген [12]. Бұлардың барлығының мазмұнында атеистік
бағыт орын алған. Сонымен қатар олар ғылыми атеистік тәрбиені күшейтуге
және матералистік қөзқарас қалыптастыруға арналып жазылған. Ш.К.Шулембаев,
Ш.Б.Амантуриннің еңбектерінде қазақ халқының әдет-ғұрыптары, мәдениеті,
наным-сенімдері терең зертелген. Зерттеу барысында оларды қарапайым әдеттен
пайда болған деп түсіндіре келе, бұл әдет-ғұрыптар мен наным-сенімдердің
көбі мұсылман дініне дейін қалыптасқан деп тұжырымдайды. Дегенмен, бұл
кезеңдегі еңбектерді түбегейлі жоққа шығаруға болмайды.
Қазақстанда мұсылман дініне қарсы жүргізілген партиялық өкімет
саясатының ерекшелігін анықтауға 20-30-шы жылдары Қазақстандық большевиктер
пратиясының қайраткерлердің қызметін зерттеген әдебиеттердің де қосар үлесі
мол [13]. Бұл мәселемен айналысқан Григорьев В.К., Джагфаров Н.Р., Осипов
В.П. еңбектері қанша идеологиялық ықпалда болды десекте, олардан партияның
қызметі туралы нақты мәліметтер алуға болады. Сонымен қатар 70-80 жылдары
20-30-шы жылдардағы Қазақстандағы қоғамдық және философиялық ойдың дамуын
және саяси идеялық күрестің тарихын қамтыған зерттеулерде жарық көрді [14].
Аталмыш еңбектер лениндік идеяның жемісін дәріптеуге негізделген. Бірақ,
К.П. Бейсенбиев, Б. Елькеевтің еңбектерінде зерттеу объектілерінің бірі
Қазақстандағы мұсылман дінінің идеясы және құдайға сенушілер болып
табылады. Олар сонымен қатар өз еңбектерінде партиялық өкімет идеологиясы
мен мұсылман дінінің идеялық қарама-қайшылығын қарастырған.
КСРО-да 1985 жылы қайта құрудың басталуы дінтануға, соның ішінде
исламтануға мазмұндық сапалы өзгерістер алып келді. Қоғамға демократиялық
принціптердің енгізілуі нәтижесіндегі еркіндіктің әсерінен халықтардың
ұлттық санасының оянуы өздерінің тарихы мен мәдениетін білуге ынталандыды.
КСРО-ның билеуші өкімет органдары мен әр түрлі конфессиялар арасындағы
қарым-қатынас үлкен пікір-талас объектісіне айналды. Осы пікір-таластың
нәтижесінде бізді қызықтырып отырған тақырыпқа байланысты жаңаша көзқараста
қарастырылған еңбектер жарық көрді [15]. Бұл зертеулер жаңа
консепциялармен жабдықталмаса да КСРО-дағы өкімет пен дін қатынасы
тарихының көптеген белгісіз беттерін ашты. Мәселені жаңа, еркін ойдың
ауқымында қарастырды. Өздерінің дінге байланысты пікірлерін бұрынғыдай
біржақты тек жоққа шығарумен емес, гуманистік көзқараста білдіруге
тырысты. Дегенмен, аталмыш еңбектер тарих ғылымының бір сатыдан екінші
сапалық сатыға көтерілген өтпелі кезеңде болғандықтан әліде болса ескіше
ойлау жүйесінде жазылды.
Қазақстан исламтану ғылымының саяси Тәуелсіздік кезеңіндегі
тарихнамасына келер болсақ, алғашқылардың қатарына Р.М.Мұстафинаның
монаграфиясын айуға болады. Онда қазақ халқының діни түсінігі мен әдет-
ғұрпы, жалпы рухани мәдениеті қарастырылған. Тәуелсіздік кезінің алғашқы
жылдарында көтеріліп отырған мәселеге байланысты зертеулер қатары негізінен
мақалалар түрінде жарық көрді [16].
Ал, 90-шы жылдардың алғашқы жартысындағы арнайы зертеулерге А.Т.Тайыров
және Е.М.Новопольцеваның еңбектері жатады. Оларда қарастырылып отырған
мәселені жаңа концептуалдық бағытта, рухани құндылықтарды бағалаудың
өзгерген формасында қарастыруға тырысқандық байқалады. Авторлар
идеологиялық стереотиптің ықпалында болмағандықтан және зерттеу кезінде
дереккөзінің мол қорын пайдаланғандықтан, бұл еңбектер бұрынғылармен
салыстырғанда біршама сапалы өзгешеліктерге ие. А.Т.Тайыровтың еңбегінде
1980-90 жылдардағы республикамызда тараған әр түрлі діни ұйымдардың саяси-
әлеуметік қарым-қатынасы баяндалса, ал Е.М.Новопольцева өз еңбегінде 20-30-
шы жылдардағы Қазақстанда жүргізілген партиялық саясатты арқау еткен. Осы
мәселе төңірегінде үлкен тарихнамалық мектептердің болуы тақырыптың күрделі
екенін көрсетеді. Бұл мәселе жаңа концептуалдық тұрғыдан, тарихи контексте
зерделеуді қажет етеді. Бітіру жұмысымызда осы өзекті мәселені арнайы
қарастыруды жөн көрдік.
Кейінгі жылдары Отан тарихының ақтаңдақ тұстарын зерттеуде жаңа
көзқарастар, жаңа әдіс-тәсілдер қалыптасуда. Бұл әдіс-тәсілдердің
қалыптасуы ешқандай мемлекеттік немесе тағыда басқа органдардың цензуралық
ықпалында емес. Ең бастысы бүгінгі таңда ғалымға шығармашылық еркіндік
берілген. Сондықтан, көп ұзамай ақ Қазақстандағы мұсылман дінінің даму және
Кеңес өкіметімен қарым-қатынас тарихы объективті түрде жазылады деп
ойлаймыз.

Деректік негізі. Бітіру жұмысының мазмұнына арқау етіп қолданылған дерек
көздерін төмендегідей топтарға бөліп қарастырдық: 1. марксистік еңбектер;
2. КПСС қаулы-қарарлары; 3. мұрағат қорлары; 4. жарық көрген құжаттық
жинақтар.
Тақырыптың мазмұнын ашу барысында марксистік авторлардың еңбектері
К.Маркс пен Ф.Энгельс, В.И.Ленин, В.Д.Бонч-Бруевич, Ем.Ярославский т.б.
тезистері кеңінен қолданылды [17].
Кеңес мемлекетінің дінге қарсы саясатының деректері- идеологиялық
бағдарлау және әкімшілік-күштеу жұмыстарының ресми құжаттары: Декреты
Советской власти М, 1957. [18], КПСС в резолюциях и решениях съездов,
конференций и пленумов ЦК [19], Материалы Пленума ЦК [20]. т.б.
құжаттар кеңінен пайдаланылды. Сонымен бірге осы тақырыпта іздену үстінде
ҚР Орталық Мемлекеттік мұрағатының 5, 81, 789, 1711 қорларынан тікелей
мәліметтер алынып, пайдаланылды [21]..
Деректердің келесі тобы-құжаттық жинақтар мен мерзімдік басылымдар
кеңінен қолданылды: Коммунистическая партия и Советское правительство о
религии и церкви ( Сб док-в) М. 1959 [22]. Преодолевая религиозное
влияние ислама (Сб док-в и мат-в) [23], және мерзімдік басылымдар
Агитатор, Большевик , Наука и религия т.б. кеңінен пайдалана отырып,
жұмыстың деректік базасын арттыруға және мазмұнын байытуға тырыстық.

Жұмыстың мақсаты мен міндеттері.
Кеңес мемлекетінің дінге қарсы атеистік саясатының мәнін ашып көрсету,
халықты атеистендіруде күштеу және идеологиялық жағынан қысым жасалғанын,
жалпы КСРО-ның мемлекеттік-партиялық жүйесіндегі мемлекеттік атеизмді
жаңаша тұрғыда зерделеу бітіру жұмысымыздағы басты мақсатымыз болып
табылады. Бұл үшін төмендегідей міндеттер алдыға қойылды:
• Пролетариаттық мемлекеттің идеологиялық негізгі ұстанымдары
ретінде материалистік-марксистік дүниетанымның, яғни атеистік сананы
орнықтырудың себептеріне тоқталу;
• Атеизмге неліктен идеологиялық мазмұн берілуіне назар аудару;
• Дінге қарсы қабылданған іс-шаралардың сипатын ашып көрсету;
• Кеңестік Қазақстандағы атеистік насихат пен ол саясаттың жүзеге
асырылу барысына талдау жасау;
• Атеистік насихаттың түрлері, әдіс-тәсілдері мен ауқымын саралау;
• Кеңес халқын атеистендірудің рухани, идеологиялық жағынан теріс
салдарын көрсету және бүгінгі рухани ахуалмен байланыстыру.
Бұл тақырып мүлдем зерттелмегендіктен, онда жаңа мәселелер көтерілді.
Қарастырылған жұмыстың ғылыми жаңалығы төмендегідей анықталды:
➢ Қазақстанда орнаған Кеңес
өкіметінің дінге қарсы атеистік
саясаты коммунизм құрылысымен
тығыз байланыста іске асқаны
көрсетілді;
➢ декретте айтылғандай ождан
бостандығы емес, шын мәнінде
мемлекеттік атеизм орын алғаны
белгілі болды;
➢ халық арасында ғылыми-атеистік
насихаттың түпкі астарында ислам
дінін мүлдем жою саясаты тұрғаны
көрсетілді;
➢ партия басшылығының дінге,
әсіресе ислам дініне қатал
саясат ұстанғаны көрсетілді;
➢ тоталитарлық режимнің
зардаптарының бірі -
номенклатуралық рухани сана
екені назарға алынды;
➢ атеистендірудің рухани-
идеологиялық салдарының бүгінгі
діни ахуалмен байланысы
анықталды.

Диплом жұмысының Теория-методологиялық негізі. Диплом жұмысының теориялық
негізі қазіргі Қазақстандық тарихшылардың зерттеулеріне негіз болған және
бүгінгі күні Отан тарихының мәселелерін зерттеудегі еліміздегі тарих
ғылымының дамуында өңделген консепциялардың жиынтығы болып табылады. Ал
жұмыстың методологиялық негізі тарихты зерттеудің гуманистикалық және
өркениеттік тәсілі, сонымен қатар жүйелілік пен тарихилық болып табылады.

Жұмыстың хронологиялық шегі. Диплом жұмысының хронологиялық шеңбері 1917 -
1940 жылдар аралығын қамтиды. Бұл жылдар аралығында бұрынғы Ресей
Империясының территориясында кеңес өкіметінің негізін қалаған большевиктер
өз биліктерін қоғамның түрлі саласында нығайту процесін жүргізген кезеңі
болатын. Осы жылдары большевиктер қоғамды жеке дара билеудегі идеологиялық
қарсыластарымен өте белсенді күрес жүргізді. Оның ең басты идеологиялық
қарсыластарының қатрында қазақ халқы ұстанған ислам діні де болды.

Құрылымы. Бітіру жұмысы кіріспеден, мазмұнына сай екі тараудан, әр тарау
екі параграфтан құралған және қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланылған
әдебиеттер реті берілген.

1. КЕҢЕС ҮКІМЕТІНІҢ ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗІ ЖӘНЕ ОНЫ ҚОҒАМҒА ЕНГІЗУДІҢ
АЛҒЫШАРТТАРЫ

1. Большевизм және атеистік идеология

Большевиктер биліке ие болмай тұрғанның өзінде маркстік-лениндік ілім
дінді қанаушы таптардың құралы ретінде танып, оған қарсы күресу қажет деген
тұжырымдамаға келген болатын. Сондықтан жаңа өкімет билігінің алғашқы
күндерінен ақ өз саясатын дінге қарсы бағыттады. Олай болатын себебі
большевиктер партиясының бағдарламасы ғылыми социализмнің, яғни марксизмнің
негізінде жасалды. Ал марксизм философиясы диалектикалық матерализмнің
негізінде қалыптасқан. Матерализм бағытын ұстанушылар дүниеге ғылыми-
атеистік көзқараста қарайды. Демек, большевиктер де маркстік ғылыми-атеизм
көзқарасында болған.
Маркстік ғылыми-атеизм дегеніміз дінді дәлелді түрде, ғылыми негізде
жоққа шығаратын көзқарастар жүйесі. Алдымен біріне-бірі қарама-қайшы екі
түсінік: атеизм және діннің ғылыми анықтамасына, мәніне тоқталсақ. Атеизм
грекше – а - теріске шығару, шылау және теос - құдай, сөзбе сөз
аударғанда – құдайсыздық. Діни түсініктерді (құдайға сенуді, жанның
өлмейтіндігін, о дүниені, өлгендердің қайта тірілмейтіндігін т.с.с.) және
жалпы дінді жоққа шығаратын көзқарастар жүйесі [24; 32-33 б]. Атеизм
дегеніміз құдайды теріске шығару арқылы адам болмысына сену - деді К.
Маркс [25; 632 б.]. Ал дін – religio - латын тілінен аударғанда ар-намыс
пен ұятқа негізделген қатынас; құдайдан қорқу, тақуалық, қасиет пен
киелілікті құрметтеу т.б. мағыналарды береді. Мұнан, атеизм түсінігі
әлгіндей рухани құндылықты, асыл қасиеттерді жоққа шығарушылық болып
тұрғанын көреміз. Большевиктер осы атеизмге идеологиялық үстемдік беріп
қойды.
К.Маркс пен Ф. Энгельстің идеясын жалғастырушы және іске асырушы
Ресейдегі большевиктер партиясының негізін қалаушы В.И.Ленин болғаны анық.
В.И.Ленин К.Маркстың Еуропалық мәселеге, Неміс идеологиясы, Фейербах
туралы, Капитал, Гота программасына сын, т.б. және Ф. Энгельстің
Табиғат диалектикасы, Антидюринг т.б. еңбектері мен тезистеріндегі
ғылыми атеизм мен дін және дін иелері туралы теорияларын одан әрі
шығармашылық тұрғыдан дамытты. Дінге таптық сипат бере отырып, оған қарсы
тұруға шақырды. Халық достары, Қытай соғысы, Деревня кедейлеріне,
Социализм және дін деген мақалаларында дін үстем тап құралына айналғанын
мейлінше сынай келе былай деп жазды: Дін дегеніміз - өмір бойы басқа
біреуге жұмыс істеумен, мұқтаждық пен жаншылған халық бұқарасын барлық
жерде бірдей басқан рухани езгінің бір түрі. [26; 10 т. 71-72 б.]. Сонымен
қатар ол діннің әлеуметтік жағдайымен байланысты гносеологиялық түбірін
қарастыра отырып, жоғарғы тап өкілдеріне қажетті таптық қоғамдағы
еңбекшілерді рухани қанайтын құрал деген тұжырымдама жасады. Осы тұрғыда
большевиктердің көсемі: Барлық қанаушы тап өз билігін қорғау үшін екі
әлеуметтік қызметті қажет етеді. Ол: қасапшының және дін иегерінің қызметі.
Қасапшы езілген еңбекшілердің қарсылығы мен наразылығын күшпен басады. Ал,
дін иегері жаншылған шаруаны сабырға шақырып, рухани тынышталдырады - деп
жазды [26; 26 т. 237 б.]. О дүниедегі жақсы тұрмысқа илану қаналушы
таптардың қанаушы таптармен күрестегі әлсіздігін сөзсіз туғызады деген
сөздері өз идеологиясына сай еңбекшілердің түсінігін қалыптастыруды міндет
етті. Большевиктер діни идеология жоғарғы тап өкілдерінің билігін
нығайтады, қоғамдағы теңсіздікке алып келеді, адамда адамға құл қылады,
адамдардың тылсым күштің құдіретінен қорқу инстинкін пайдалана отырып,
оларды құлдық бағыныштылыққа тәрбиелейді деген соқыр сенімде болды.
Сондықтан да олар еңбекшілерді рухани отардан азат ету керек, қоғамда
еңбекшілер қауымын шексіз қанап, тонап жатқанына жеңіл қарамау керек, егер
капитализмнің қара күшіне қарсы оның өзіндік күресін оятпай, пролетариатты
оятуға ешқандай кітап немесе үгіт-насихат көмектесе алмайды деп есептеді.
Еңбекшілерді қанаушылардың рухани отарынан азат етуге байланысты
Ленин өзінің Об отношение рабочей партии к религии атты мақаласында:
Біз дінмен күресу керекпіз. Бұл – бүкіл матерализмнің әліппесі -
деген болатын [27; 24 б.]. Бірақ Ресейдегі маркстік-лениндік
концепцияның дінге қатынасы бұрынғы марксизмнің діни концепциясына
қарағанда өте радикалды болды. Пролетариаттар көсемі дінмен күресті:
абстрактілі – идеалық уағызбен шектеуге болмайды. Діннің әлеуметтік
негізін жою бағытындағы таптық қозғалыстың іс-әрекетімен байланыстыру
қажет - деп көрсетті [26; 12 т. 146 б.].
Халық санасын атеизмге иландырудың әртүрлі әдіс-тәсілдерін Жауынгер
материализмнің маңызы туралы мақаласында көрсетіп, Под знаменем
Марксизма журналын атеизм мен материализм органы етіп, атеистік тәрбие мен
діни сенімдерді жою жолдарына тоқталған В.И.Ленин: Бұқараға атеистік
насихат жөнінен мейлінше әр алуан материал беру қажет, оларды тұрмыстың
мейлінше әр қилы салаларындағы факторлар мен толыстыру қажет, оларды
қызықтыру үшін, діни ұйқыдан ояту үшін оларды түрліше әдістермен серпілту
т.с.с. үшін оларға олай да, бұлай да жақындаса білу қажет деп партияға
құйтырқы өсиет қалдырды. Осыдан кейін партия басшылығының дін жөніндегі
саясаты мен атеистік насихаты осы көрсетілген бағыт-бағдардан жаңылған
емес, қайта асыра орындап шыққанын көптеген құжаттар дәлелдеп берді.
Пролетариаттардың көсемі атеистік үгіт-насихат жүргізуді большевиктер
партиясының құзырына берді. Осы тұрғыда: оның негізгі міндеті: қаналушы
еңбекші-шаруалардың қанаушыларға қарсы таптық күресін дамыту - деп
нығырлады. Сонымен қатар Ленин діни наным-сенімдерді жеңу еңбекшілердің
қанаушыларға қарсы күресімен, қоғамды ревалюциялық қайта құрумен, социализм
және коммунизмнің құрылуымен тығыз байланысты деп есептеп, ескі қоғамдық
қатнастарды ревалюциялық жолмен бұзғанда ғана дінге қарсы күрес өте сәтті
жүреді деген тұжырымдама жасады. Дін философиясы әр түрлі халықтардағы
бүкіл адамзаттық құндылықтарғы тигізетін әсеріне өзінше ерекше баға беруге
тырысты. Шварцман жоғарыдағы пікірді қолдай отырып: адамзат тарихындағы
рухани өнегелік байланыстар белгілі бір материяның негізінде өседі. Белгілі
бір тап өкілінің материалдық қызығушылығын туғызады - деген болатын [28;
22-23 бб.]. Өз кезегінде Костенко діни-рухани құндылыққа: діндегі мораль
принціптері бүкіл адамзаттық құндылықтардың негізін – өзгертпейді, тек
қоғамдағы опиум қызметін атқарады - деген анықтама берген болатын [29;
81 б.]. Большевиктердің дінге қатысты бағдарламалық құжаты Лениннің 1905
жылы жазылған Социолизм и религия еңбегі болып табылады. Онда
большевиктік партияның дінге қатысты саясатының принціптері жасалған.
Осылардың ең негізгілеріне тоқталып өтсек:
Біріншіден, аталмыш құжатта дін қаналушылардың қанаушыларға қарсы
күресін әлсірететін және әлеуметтік теңсіздікті туғызатын рухани отарлаудың
қаруы ретінде қарастырылған;
Екіншіден, бұл еңбекте діни сананы және дінді бағындыру міндетті түрде
таптық күрес арқылы болатындағы нақтыланған, яғни дінге қарсы күресті
социализм үшін күреспен біріктіру керек делінген;
Үшіншіден, большевиктер партиясының көсемі еркіндікті талап етудің
саяси тұжырымдамасына және т.б. түсініктеме берген, яғни ешқандай дінді
уағыздамау және дінге қарсы үгіт-насихат жүргізу заңдылықтарын түсіндірген;
Төртіншіден, Ленин большевиктер партиясы пресса арқылы кез-келген
дінмен халықты әлеуметтік теңдікке сендіру және шыдамды түсіндіру секілді
идеялық қарумен күресетіні айтылған. Аталмыш тұжырымдамалар кейінірек
теорияны практикаға айналдыру әрекеті кезінде тек қағаз жүзіндегі естелік
секілді болып қалды. Ал большевиктер идеологиясының негізін қалаған
теоретиктің бұлай жұмсаруының себебі, халықты дінге қарсы дайындалған
радикалды бағдарламамен шошытып алмас үшін тактикалық қажеттіліктен туған.
Бұл тактикаға қатысты большевиктердің өзіндік ревалюциялық маральі бар
еді. Мұны Ресейдегі пролетарлық ревалюция көсемдерінің бірі Л.Троцкий былай
түсіндіреді: Ленинизм аяғынан басына дейін соғысқа негізделген. Ал соғыс
айласыз, қулықсыз, жауды алдамаусыз болмайды. Үнемі жеңіске жетелейтін
әскери қулық Лениндік саясатқа өте қажет элемент болып табылады. Соған
қарамастан Ленинизм партия мен таптың алдында ең жоғарғы ревалюциялық
шындық болып табылады [30; 192 б.].
Пролетарлық партияға қатысты дінді әркімнің жеке ісі деп
жариялаған оңшыл оппортунистерге қарсы сөзінде В.И.Ленин кеңес адамының
дінге қатысы қалай болу керектігін былайша анық түрде жария етеді: Дін
әркімнің жеке басының ісі деп жариялануға тиіс - дағды да социалистердің
дінге көзқарастары осылай айтылады. Бірақ, бұл сөздер ешқандай
түсініспеушілік туғызбау үшін олардың мағынасын дәлме дәл анықтау керек.
Біз мемлекет жөнінде ғана дін әркімнің жеке басының ісі болуын талап
етеміз, ал діннің біздің партиямызға қатысы жөнінде біз оның әкімнің жеке
басының ісі деп ешбір санай алмаймыз. Мемлекеттің дінмен жұмысы болмауы,
ал діни қоғамдардың мемлекеттік өкіметпен байланысы болмауы керек. Әркім
қалаған дінін ұстауға немесе ешқандай дінді ұстамауға, яғни, әрбір
социолистерше атеист болуға ықтиярлы. Бірақ, пролетариат партиясы үшін дін
әркімнің жеке басының ісі емес. Біздің партия - жұмысшы табын азат ету
жолында күресетін саналы, алдыңғы қатарлы күресушілердің одағы. Мұндай
одақ санасыздыққа, қараңғылыққа немесе діни нанымдар сияқты қаратүнек
надандыққа немқұрайлы қарай алмайды және олай қарауға тиіс те емес.
Діншілдік тұманға қарсы таза идеялық және тек идеялық қару арқылы күресу
үшін біз діннің мемлекеттен толық бөлінуін талап етеміз. Ал идеялық күрес
біз үшін әркімнің жеке басының ісі емес жалпы партиялық, жалпы
пролетариаттық іс [26; 12 т. 152 б.].
Коммунистік партияның манифесінде: ...коммунизм мәңгілік ақиқаттарды
жояды, ол дінді...жояды - делініп әу бастан-ақ дінге қарсы позициясын ашық
жариялаған болатын [25; 72 б.]. В.И.Лениннің дінге қарсы кесіп айтқан
сөзіне назар аударып қарасақ: Діни идеяның қандайы болса да, құдайекең
атаулы туралы идеяның қандайы болса да, тіпті құдайекеңмен шүйіркелесудің
қандайы болса да барып тұрған пасықтық... ең қауіпті пасықтық, жексұрын
жұқпалы ауру - деген нұсқауларын басшылыққа алған партияның XII съезінде
Дінге қарсы үгіт-насихатты жолға қою туралы арнаулы қаулысы да өмірде
іске асты. Біздің программамыз түгелдей ғылыми дүниетанымға негізделген
және оның үстіне нақты материалистік дүниетаным негіздеріне құрылған.
Сондықтан біздің программамызды түсіндіру діншілдік тұманының шын тарихи
және экономикалық тамырларын түсіндіруді де қажетті түрде қамтиды.
Біздің насихатымыз атеизмді де насихаттауды да қамтиды. Тиісті ғылыми
әдебиетті шығару, енді біздің партияның жұмысының бір саласы болуға тиіс
- деп мәлімдеді В.И.Ленин [26; 12 т. 152 б.].
Дінді теріс түсіндіру, керітартпа құбылыс ретінде қарастырылды. Дін -
жеке меншікшілдік, әйелге төмен көзқарас, дарашылдық, жайбарақаттық,
еңбектегі керенаулық сияқты ескіліктің санадағы зиянды қалдықтарына дем
беріп, жандандырып отыратын, адамды үмітсіздікке жетелейтін, үстем тап
өкілдеріне қызмет ететін құрал деп теріс баға берілді және оған қарсы
идеялық күрес үздіксіз түрде жүрді.
Діншілдік тұманға қарсы таза идеялық және тек идеялық қарумен,
баспасөзімізбен күресу үшін біз шіркеудің мемлекеттен толық бөлінуін талап
етеміз, - деген болатын большевиктердің көсемі [26; 10 т. 67 б.].
Коммунистік партия дінге қарсы күресте марксизм ілімін басшылыққа алды.
Марксизм дінге мейлінше қас. Біз дінмен күресуге тиіспіз. Бұл - бүкіл
материализмнің әліппесі, олай болса, марксизмнің де әліппесі Қызыл көсем
одан әрі: Бірақ марксизм әліппеге тоқтап қалған материализм емес. Марксизм
оданда әрі барады. Ол: дінмен күресе білуі керек, ал ол үшін бұқарада бұл
танымның және діннің қалай пайда болғанын материалистік тұрғыдан түсіндіру
керек. [26; 15 т. 413 б.]. Сондағы аңғаратынымыз, марксизм дінмен күресте
материализмнен анағұрлым күшті ілім болып табылады екен. Марксист адам -
материалист болуға, яғни діннің жауы болуға тиіс, бірақ материалист
болғанда диалектикашыл материалист болуға, яғни дінге қарсы күресу ісіне
абстрактылы түрде емес, дерексіз, таза теориялық әрқашан өзіне тең уағыз
негізінде емес, нақтылы түрде іс жүзінде болып жатқан және бұқараны бәрінен
де көбірек, жақсырақ тәрбиелейтін тап күресі негізінде қоятын болуға тиіс
деп әрбір кеңес адамының дін атаулыға көзқарасын айқындап берді [26; 15 т.
416 б.]. Сонымен дінге қарсы күрес идеялық күрес, партиялық іс болды.
Партияның діни көзқарасқа қарсы идеологиялық күресі дүниеге бір жақты
ғылыми көзқарас - марксизм-ленинизмге және оның теориялық негізі
диалектикалық материализмге негізделген. Осы ғылыми көзқарас осылайша
идеологияландырылды. Діни соқыр сенімдерге қазіргі уақытта дүниеге
ғылыми, материалистік көзқарастың - ғылымға жат, діни көзқарасқа қарсы
идеологиялық күрес деп қаралуға тиіс деп бекітілді [31; 3 б.]. Сөйтіп,
большевиктер қоғамға ғана емес, адам санасына түбегейлі төңкеріс
жасады десек болады. Тіпті В.И. Ленин Социализм - есть религия деп жар
салды. Материализм атеизмнің философиялық негізі болып табылады.
Материалистік көзқарас дінді біржолата бекерге шығарады. Дәйекті
материализм дінмен келісімге келмейді. Материализмге идеализмді қарсы
қойды. Кеңестік марксистер идеализмнің құралы - дін деп теріс бағалайды.
Олардың ойынша, Идеялизм діннің нәзік формасы. Сонымен бірге догмаларына
ғылымсымақ түр беруге әрекеттенеді. Дін дегеніміз тұрпайы идеализм.
Әдетте дін өзінің ғылымға қарсы қағидаларын дәлелдеуге тіпті тырыспайды
деген қасаң анықтамалар береді [32; 48-54 бб.]. Дінге атеистік анықтама
беріліп дін апиын деп кеңестік жоғарғы оқу орындарында осылайша оқытылып
келді [33; 6 б.]. В.И. Ленин бастаған большевиктер капитализмге қарсы
күресте таптық теория мен материалистік ұстанымды негіз еткен маркстік
ілімдермен қаруланған ғылыми атеизмді идеологиялық құралға айналдыруда бар
күш-жігерін салып бақты. Марксизм, - дейді В.И. Ленин, - буржуазиялық
заманның аса бағалы табыстарын керексіз етіп тастамай, қайта керісінше
адамзат ойының, мәдениетінің 2000 жылдан аса уақыттың ішіндегі дамуындағы
бағалы нәрсенің бәрін игеріп, қайта өңдеп революцияшыл пролетариаттың
идеологиясы ретінде өзінің бүкіл дүние жүзілік тарихи маңызына ие болды -
деп жазды [26; 3 т. 320 б.]. Большевизм теоретиктері идеалистік
философиялық мектептерді адамзаттық ғылымға қайшы деп есептеп, осы ойларын
қалайда болмасын дәлелдеуге тырысты. Мәселен, Материализм және
эмпириокритицизм еңбегінде идеализмнің тірегі дін деп оған қарсы тұрды.
Философияда партиялық принціпті дамытты және құдай іздеушілік пен құдай
жасаушылықты саяси зиян деп есептеді. Оның үстіне бұл ойлар өте тұрпайы
айтылды. В.И.Ленин М.Горькийге жазған хатында құдайға және діни ойға
мынандай сипаттама береді: кез-келген құдайдың сондай таза, әрі тамаша
болсада жерлеуі бар... қандайда бір құдай туралы болмасын кез-келген діни
ой, құдайға қылымсып жағымпаздану айтып жеткізуге болмайтын жексұрындық. Ал
ең қауіптісі жексұрындық ең жаман жұқпалы ауру [26; 48 т. 226-227 бб.]
Жұмысшы партиясының көзқарасы (1909 ж.) мақаласында дін мен шіркеу,
мешітке қарсы марксизм тактикасын белгілейді: Дін дегеніміз - халықтың
басын айналдыратын апиын,- Маркстың осы нақыл сөзі марксизмнің дін мәселесі
жөніндегі бүкіл дүние тануының ірге тасы болып табылады. Осы заманғы
шіркеулер мен діндердің, әр алуан діни ұйымдардың бәрін марксизм әрқашан
буржуазиялық реакцияның жұмысшы табын қанау мен оның басын айналдыру үшін
қызмет ететін органдар, деп таниды- деп дін атаулыға теориялық қарсы
тұруы, кейін идеологиялық шабуылға ұласты [26; 15 т. 410-411 бб.].
Марксистік идеологияға сипат берген большевиктер социализм құрылысының
басты кедергісі - дін деп есептеп оған қарсы шықты. Осы туралы Кеңес
мемлекетінің дінге қатысты саясатын әшкере етіп жазған Н.Струве өзінің
Христиане в СССР (Париж 1963 ж.) деген еңбегінде 20 жылдары
коммунистердің ең басты әрекеті дінге қарсы жұмыс болғанын атап көрсетеді.
Атеизмді идеологияландыру жан-жақты бағытта, ғылыми материалистік тұрғыда
дәлелдеу арқылы жүргізіле бастады. В.И.Лениннің өзі Дінге қарсы күрес
науқан емес, ұзақ процесс сондықтан діни соқыр сенімдерге қарсы күресте
табандылық керек деген болатын [34; 78 б.]. Баяндамашыларды алдын-ала
мұқият даярлап алмайынша, дінге қарсы айтыстар және дінге қарсы басқа
сөздер әсте өткізілмесін. Сөздердің өзі неғұрлым ғылыми сипатта болып,
қалың бұқараның талап-тілегін қанағаттандыратын, діни түсініктердің орнына,
оның орнын толтыратын бірсапыра ғылыми мәліметтер берілуі тиіс. Дінге қарсы
үгіт пен насихатты шаруашылық саласындағы әртүрлі міндеттермен:
электрлендірумен, суару жұмыстарының жүйесімен, егіншілік тәсілдерін
жақсартумен және т.б. байланыстыру ерекше қажет, сөйтіп осы арқылы бұл
жөнінде тек ол өзіне-өзі ғана көсмектесе алады деген ойды сіңіре беру
керек. Діншілдердің реакцияшылдық ролін әшкерелей отырып, мұндай
әшкерелеуді поптардың, молдалардың жеке басына шабуыл жасауға айналдырмай,
қайта дін басыларын діни ұйым ретінде сынға алу қажет. Дінге қарсы үгіт
туралы мәселені жауынгерлік, кезек күттірмейтін міндет ретінде бірінші
орынға қоюға әсте болмайды. Коммунисттердің өз арасында да діни ғұрыптарды
сақтау (әсіресе ауылдық жерлерде) кездесетінін ескере отырып, совет партия
мектептерінде бұл мәселе жөніндегі байыпты дайындыққа көңіл бөлінсін. Қайта
тіркеу кезінде дінге қызмет істейтін адамдардың партия қатарына қалмайтын
болуына назар аударылсын. Деревнядан және малшылар арасынан шыққан,
ревалюциялық күресте өзінің коммунизм ісіне берілгендігін дәлелдеген діндар
коммунистер ерекше жағдайда ғана белгілі бір мөлшерде партия қатарына
жіберілсін. Бұлар жөнінде олардан әбден лайықты коммунисттер өсіріп шығару
үшін ғылыми сипаттағы арнаулы насихат жұмысы жүргізілсін,оларды облыстық
және арнаулы совет-партия мектептеріне жіберіп тұру керек. [41; 1 т. 33
б.].
Сонымен дін туралы маркстік-лениндік теорияның бірнеше негізгі
принціптерін көрсететін болсақ:
1. Дін білімсіздіктің жемісі, белгісіз табиғи күштен қорқынышы
болып табылады. Сондықтан адамның белгісіз табиғи күш туралы
рационалды түсінігі диолектикалық матерализм заңдылықатрын
игерудің негізінде діннің гносеологиялық түбірі жоғалыды;
2. Діннің қалыптасу негізінде әлеуметтік негіз бар. Діни идеология
қоғамдағы теңсіздікті, жеке иелікті өмірде адамның екінші бір
адамды қанауына жол беретін, қанаушылардың билігін күшейтетін
таптық қоғамдағы онтогонистік қатнастың жолы болып табылады. Мұнан
дінмен күрес міндетті түрде қажет деп есептеген тарихи
матералистік түсіндірудің басымдығын көруге болады;
3. Лениннің түсіндіруіндегі ождан бостандығы дегеніміз – бұл бәрінен
бұрын ешқандай дінді уағыздамау, атеист болу және дінге қарсы
үгіт-насихат жүргізу еркіндігі;
4. Егер мемлекеттік қатнас үшін әркімнің жеке ісі болса, онда
пролетариаттық партиялық қатнас үшін дін әркімнің жеке ісі
болмады, яғни партияның бағдарламасына сәйкес партия мүшелерінің
барлығы атеист болу керек және дінмен күрес бұл партияның
негізгі міндеттерінің бірі болды;
5. Дінмен күрес таптық күрес міндеттерінің орындалуы аясында
жүргізіліп, діни идеологияның орнына маркстік-лениндік
көзқарастағы социолистік қоғам құруға жұмылдыруы қажет;
Мұның барлығы коммунистік доктринаның жаулық пиғылда болғанын және
оны өзінің негізгі идеялық қарсыласы деп есептегенін көрсетеді.
Маркстік-лениндік теория бойынша дін жеке меншікті қорғайды, әлеуметтік
теңсіздікті қамтамасыз етеді, қанаушылардың билігін нығайтады және оларға
еңбекшілерді қанау мен алдаудың құралы ретінде қызмет етеді. Демек, бұл
теория бойынша адамды адамның қанауын түп-тамырымен жою үшін міндетті
түрде қоғамдық өмірден дінді аластау керек. Ол үшін дінге қарсы міндетті
түрде күрес жүргізу қажет және бұл күрес социализм мен коммунизм үшін
күрестің негізгі міндеттерінің бірі болу керек. Егер дін қанаушы таптың
идеологиялық негізі болса, онда оның орнына теңдікті, әділдікті,
жақтайтын пролетариаттық идеология басу керек деп есептеді.
Кеңес өкіметінің дінге қарсы саясатының теориялық негізін
қарастыруды қорыта келе былай тұжырымдауға болады: бұрынғы Ресей
Импеиясы құлап онда болшевиктер билігі орнағаннан бастап осы
территориядағы діннің трагедиялық тағдыры басталады. Бұл трагедияны жақсы
ашып көрсеткен зерттеушілердің бірі Николай Бердяев өз еңбегінде:
коммунизмнің дінге деген жаулық қатнасы кездейсоқтықтан туған жоқ, ол
коммунисттік дүниетанымының негізіне жатады. Коммунистік құрылыс
саналы индивитке сай мәдениеттің ең соңғы сатысы. Онда мемлекет
тоталитарлық, абсолюттік билікте болады. Ол ойдың еркінен тыс бірлігін
талап етеді. Коммунизм барлық өмірді қамтиды. Ол қандайда бір
әлеуметтік ортаға қатысты емес. Сондықтан оның басқа діни сенімдермен
қақтығысы заңды нәрсе [35; 211 б.]. Бұл ойды Лениншілердің өзі де ашық
жазады. Мәселен: Коммунизм – деп жазды А.В.Луначарский, - діннің өте қатал
жауы, ол дінді ең соңында жойып көмеді, сонда ғана коммунизмге жарқын,
бақытты тұрмысын қалыптастыруға мүмкіншілік туады [36; 287 б.].
Халық Комиссарлар Кеңесінің 1918 жылы 23-і қаңтардағы декреті негізінде
мемлекет тарапынан ендігі жерде рухани-діни құрылымдарға тотальді бақылау
қойылды. Кейінгі кездері кейбір зерттеушілер осы декреттің алғашқы
жобасының атауы басқаша болғаны жөнінде пікірлер айтып жүр. Мысалы,
Ф.К.Лауренайтис декреттің алғашқы нұсқасы Мемлекеттен шіркеуді, шіркеуден
мектепті бөлу емес, ұждан бостандығы, шіркеу және діни бірлестіктер
туралы деп аталғаны жөнінде тосын пікірді алға тартады. Әрине. бұл атау еш
жерде редакцияланбаған, халыққа әлгіндей атаумен таралып кеткен.
Ф.К.Лауренайтис бұлай аталып кету себебін халыққа мейлінше түсінікті
болуымен түсіндіреді [37; 73-76 бб.]. Большевиктердің бастапқы атауды
өзгертуі олардың дінге қатысты саясатының бағыт-бағдарын көрсетіп берсе
керек. Осыдан кейін осы декрет негізінде съездерде қаулы-қарарлар
кабылданып отырды. 1919 жылы наурыздағы РКП(б) XVIII съезд бағдарламасында
декрет бойынша іс-шаралардың қанағаттанарлықтай еместігін, енді партия
барлық қанаушы таптар және діни ұйымдармен байланысты біржола үзе отырып,
жұмысшы бұқараны діни наным-сенімнен азат ету, дінге қарсы ғылыми-
ағартушылық бағытта кең ауқымда жүргізу міндеті қойылады [19; 2 т. 49 б.].
Осыған сай съезде деревняда саяси және мәдени ағартушылық жұмыстар жүргізу
туралы қарар қабылданып, онда мектеп шіркеуден, қандайда болса діннен,
дін атын жамылған контрреволюцияшылдардың ықпалынан аластатылу қажет деп
шешілді. Бірақ, Кеңестік Ресей әр азаматтың діни бостандығына кепілдік
береді және бұл шараның мұқият іске асырылуын қадағалайды, тіпті дінге
күштеушіліктің өзін жауапқа тартады. Сонымен бірге дінге сенушінің ғибадат
қылуына нұқсан келтірушілер қатаң жазалануы тиіс делінген [19; 1 т. 452
б.]. Осы жерде діни этиканың құкықтық реттелуін жоғары бағалауымыз керек.
Одан кейін қабылданған 1921 жылы наурыздағы X съезде Главполитпросвет және
үгіт-насихат туралы партия тапсырмасы бойынша Главполитпросветтің
міндеттері белгіленді. Бұл бойынша Главполитпросвет бұқара арасында дінге
қарсы үгіт насихат жұмысын ұйымдастыру және оны іске асыру міндеттелді. Осы
мақсатта органның жұмыс мазмұны бұқара арасында баспасөз құралдары арқылы:
газет-журнал, кітап, оқулықтар шығару, лекциялар топтамасын жариялауды
қазіргі техника жетістіктерін (кино,фото) пайдалана отырып тарату болды. ОК
РКП(б) Пленумында дінге қарсы үгіт-насихат туралы 13 пунктен тұратын
бағдарлама жасалды. Ол бойынша: Дін қызметкерін, сенуші болсын, ондай
сенімдегі кандидат партияға өткізілмесін. Егер партия мүшелігінде ондай
азамат болса, ол аз уақыт ішінде ғибадатын тиып шіркеумен қатынасын үзсін,
бұл талаптар орындалмаса партиядан қуылсын [38; 59 б.]. Осындай қабылданған
каулы-қарарларда коммунист адамның дінге қатысты міндеттері белгіленіп
отырды. Мысалы, КПСС жарғысында былай көрсетілген. Партия мүшесі мынаған
міндетті: маркстік-лениндік теорияны жетік меңгеріп, өзінің идеялық
деңгейін арттыру, коммунистік қоғам адамын қалыптастыру және тәрбиелеу.
Коммунистік мораль прициптерін сақтай отырып, жеке басынан қоғамдық мүддені
жоғары қойып буржуазиялық идеологияның кез-келген көрінісіне, өткеннің
ескіліктеріне және діни қалдықгарға қарсы ымырасыз күрес жүргізуге тиісті
делінгенінен көреміз [39; 215-216 бб.]. Кеңестік Конституция және соның
негізінде қабылданған зандар партияның дінге қатысты ұстанымын айқындап
берді және коммунист адамның діннен бас тартуын талап етті. Әрине, осы
мақсатта идеологиялық жұмыстарды кең ауқымда іс жүзіне асырды.
Сонымен бірге партияның дінге қатысты, әсіресе мұсылман дініне қарсы
қатаң позициясын ресми құжаттардан анық көре аламыз. Мемлекеттік атеистік
саясаттың исламға қатынасының өзіндік ерекшеліктері болды.
Ресей мұсылмандарына арналған үндеуде Сіздердің осыдан бастап діни
сенімдеріңізге және әдет-ғұрыптарыңа, ұлттық және мәдени мекемелеріңе
бостандық пен дербестік право жарияланады- деп мәлімделгенімен іс жүзінде
олай болмады [40; 1 т. 273 б.]. ОК РКП(б) 1920 жылы Шығыс халықтары
арасында барлық партия комитеттері мен саяси бөлімдер жұмысы туралы
қаулысы кеңестік биліктің исламдық факторға қатынасын айқындап берді. Бұл
құжат мұсылман халықтарының діни-ұлттық ерекшеліктеріне қарай олармен қалай
жұмыс істеу керектігіне алғышарт жасады. Онда мұсылман халықтарында діни
қалдық күшті сақталып қалған, тіпті олардың өмірінде дін еуропалықтарға,
орыстарға қарағанда әлдеқайда берік - деп көрсетілді. Коммунистер мұсылман
қоғамының таптық сипатын дәлелдеу мақстында халықты сауаттандырып, клуб-
мектептер ашып, адам, табиғат туралы санасын кеңейтуде білім беруді жолға
қойды. Өздерінің бүл әрекеттерін Кеңестік құрылыс шеңберінде мұсылман
бұқарасының өз ұлттық тағдырын өзі шешуіне жанашырлық көрсетудеміз деп
мәлімдеді [41; 2 т. 237 б.]. 1920 ж.ж. ортасында мұсылмандық дәтүр
жанданып, әртүрлі мұсылман мекемелері рухани жұмыстар атқарып тұрды.
Мұсылмандық шариғат ісі өріс алып, сопылық жолды қуушы мүридтер 500-800-ге
дейін барды [42; 89-93 бб.].
1923 жылы Қазақстанның діни істері Уфадағы орталық діни басқарма
құзырына қарағаны белгілі. Исламдық фактордың белсенділігі компартиялық
биліктің өзін бұқара арасындағы идеологиялық ықпалын әлсіретеді деп
қауіптендірді. Енді партия исламға қатал түрде саясатқа кіріседі.
1923 жылы РКП (б) XII сьезде Дінге қарсы үгіт-насихат туралы
қаулысында: Одақ республикаларындағы 30 млн мұсылман халқына назар
аударуымыз керек. Оларда орта ғасырдан бері діни қалдықтар мызғымастан әлі
күнге дейін сақталып келеді, оның контрреволюциялык мақсатта қолданылу
қаупі бар. Сондықтан әртүрлі ұлттың ерекшелігін ескере отырып, діни
қалдықтарды жоюдың түрлері мен әдіс-тәсілдерін жасау қажет деп көрсетілді
[27; 64 б.].
1926 жылы КазКСР-дегі мұсылмандар дініне қарсы насихат туралы
тезистерде шаманизм қалдықтарының олардың өмірінде үлкен маңыз алып
отырғаны ескертіледі. Ислам таптық езушілік құралы, байларға қызмет етеді
деп теріс айдар тағылды. Сондықтан мұсылмандардың арасында үгіт ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы әдебиет туралы айтыстар
Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында
Кеңес өкіметінің орнауы
Инфляция және Қазақстандағы инфляцияға қарсы саясат
Қазан төңкерісі және Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы
Инфляцияның әлеуметтік экономикалық салдары және инфляцияға қарсы саясат
«Қазақстандағы ислам»
Қазақстандағы Ислам
Кеңес өкіметінің көші-қон саясаты
Инфляция және инфляцияға қарсы саясат
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь